(9
ओरराधाङरष्णाभ्यां नमः
महषिवेदग्यासप्रणीतस्य
अनेकत्याख्यासमल कृतस्य
तातन त [1] [1]
ए कन्ििनि्नये
श्रीमद्धागवतस्य
` द्वितीयः स्कन्धः
9819 १995 (० नन्० 19189.
| ०)
। सभ्पादकः `
श्रीदलश्ुखरामात्मजः कृष्णशङ्करः शास्त्री
'अभिनवद्युकः' वेदान्ताचायैः साहित्यतीर्थ श्रीभागवतसुधानिधिः ।
तक 1 9क-व -[]
ध
नि पि
भन्व्यदिि्यं = [ {क-म [| (वारय 1 [ | भजो) (1 9--वककय [1 [ | नमनो | वात (1 [ केम ॥ । ५/ ५
प
| क) (1 प भवा (||; मी [98 1 1 १
` यन्नु व ( चात्यच तं - उ -पक ` ु ज्व वर नत्र
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र जणा
देहापत्यकरत्रादिष्वात्मसेन्ये
वसश्वपि | तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४॥
गादिसत्कलम् | तं नित्यं परमानन्दं हरि नरमहं मजे ॥
भागवतेमावितेः । उदेशटक्षणोक्ति्यां संकषेपेणोपवण्येते ॥
दिभिः; । खविष्ठे मगवंद्रये मनसो धारणोच्यते ॥
श्रोतव्यादिषु मध्ये यः: परः श्रेष्ठः भ्रः कृतः एष वरीयान् । यतो
आत्मविदां ०५ दां सुक्तानाञ्च सम्मतो यतः १॥ 8 ` ४ तत्र तावत्. खाभाविकक्रियाणामनथेहेतुतां
| णाम् मे ५ धतिर्हिसा हिंसार्थः । २॥ $ तेषां * ् $ ३ वृधे वा युल्यैयो धोः 1 भवतीत्या ६ व) विद्रधि | नक्तं रान्न यत् वयः आयु तन्निरया व्यवायेन +
कै क नतु नरवस्कटम्बायथं कथमायु्येयं कयौत् कत्रा
ध शिका, रज्ञ शनम ~> वरीयानिति { तै ष्त्वंया
.. -ब्रहर्षीणां समाजे यो प राजानं चे. पर परीक्षितम् धृतम् 1. गङ्गातटे ॥ समुद्धत शुकरूपेण केडावः | २॥
यत्रकाङ्क न (षमः ~
१, प्राचीने षटि “
+
अन्र श्रीशुकागमनाहादविस्मृतस्वेष्टप्रणतिः श्रीधराचार्योऽभ्यायगणनापुरस्सरं व्याख्यातुमारमते । द्वितीये त्विति
। नाममात्रेण वस्तुसंकीतंनमुदेशः संकीत्तनत्वमुदेशत्वमिदयुष्ते ताल्वोष्ठपुटव्यापारेणोच्चारणं संकीत्तंनम् । इह वंशे पाटयमाने दरद्रय
विभागजन्यचरटचटशब्देऽतिव्या्चिवारणाय संपदम् । काकरवेऽततिव्याप्निवारणाय नामपदम् । टक्षणवाक्येऽतिव्याद्चिवारणायं
मात्रपदम् । वन्ध्यात्मजेऽतिष्याप्चिवारणाय पदाथपदम् ! असाधारणधर्मो लक्षणम्! असाधारणत्वं नाम छक्ष्यतावच्छेदकसमनिय-
तत्वम् , रक्ष्यतावच्छेदकसमनियत्वं नाम लक््यतावच्छेवकन्याप्यत्वे सति ..लक्ष्यतावच्छेदकठ्यापकत्वम् यथा-गंघवत्त्वं प्रथिव्या
क्षणं लक्ष्या प्रथिवी श्यत प्रिथिव्यां लक्ष्यतावच्छेदकं प्रथिवीत्वं य॒त्र यत्र गंधवत्तवं तत्र तत्र प्रथिवीत्वमिति कृत्वा गंधे ष््यता-
वच्छेदक्याप्यत्वमस्ि एवं यत्र यत्र छक्ष्यतावच्छेदकं प्रथिवीत्वं तत्र तत्र गंध इति कृत्वा गं रश्ष्यतावच्छेदकञ्यापकस्वमप्यस्तीति
व्याप्यस्य वचनं पूवं उयापकस्य ततः परमिदयुक्तर्गन्धवत्तवप्रथिवीत्वयो््याप्यन्यापकत्वमनुसंधेयम् । तथा च ददं श्रीभागवतमिति,
कथनमुदेश्ः ! असाधारणधर्मोऽत्र सगौदिदश्चकमेव न ज्ञेयस्तस्यान्यत्रापि महापुराणे विद्यमानत्वात् । कितु हयग्रीवव्रहम-
विद्यादिरेव तस्थैवासाधारणधर्मत्वात् । यद्यप्यत्र तन्नोक्तं तथापि बीजभूतमगवदुपदिष्टचतुःशोक्यां तदस्त्येव वटकणि-
कायां वट इव तच श्रीगुरुप्रसादं विना दुर्यं “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यथाः प्रकाशन्ते महा
त्मनः ।'” इति श्रेताश्वतसेक्तेः । “यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदस यत्? इत्यादि हयमरीवन्रह्यविद्या 'अहमेवासमेवाग्र नान्यद् यत्स
त्रम्" इत्यनेन यथाकथंचिदसूचि गायडया ब्रह्मविद्ारूपत्वेन तेनारंमोप्यसूच्येव । तमःङब्देन वत्रवधाद्यप्यसुचि' तमसा ववष
मूर्तिना इत्यत्र तमःशब्दस्य वत्र प्रयुज्यमानत्वात् । तमो राहु्यैथास्त्यपि न प्रतीयेतेत्यनेन तद्रधो ध्वनितः । अप्रतीतिर्हिं नष्स्ैव |
वस्तुनो भवतीत्यलमपूवैवि चारेण । अल्पाक्षरेवंहथोमिधानं संक्षेपः ॥ १॥ तत्र दज्ञाध्यायेषु आदिनासननम्रहः ।॥ २ ॥ पुनसगत-
स्मरतिः श्रीधसे संगरं वस्तुनिर्दसचात्मकमा चरति । यज्नामेति । दानं च तपश्च योग आदियस्य तीथयात्रादेस्सयोगादिश्च तेभ्यः सच्छरष्टं
फलं यसय । “तत्तथा-गोकोटिदानं ग्रहणेषु काञ्चो प्रयागगङ्गाऽयुतकत्पवासः। यज्ञायुतं मेरुखुवर्णदानं गोचिन्दनामस्मरेण
तुर्यम्" ।। इति पाण्डवगीवोक्तेः । हे नरेति स्वात्मानमुदिश्योक्त तं नम नमस्छुर स्मर चेत्यन्वयः |! ३ ॥ बण्नीयमथ मनसि निधाय :
तदर्थमर्थान्तर्कस्पनमुपोद्धातः उपोद्धातसरूपः । अथ ज्युकश्चासौ सन्मुनिश्वति तथा कत्यमन्तच्रत्यम् ।। ४ ।} आदिना संतव्यादिग्रहः
्रषठः श्रीकष्णः गोचरो विषयो यस्य स श्रष्ठगोचरः । अत्र संदभेः। “अपि मे मगवान्प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः” इत्यादिना श्रीकृष्ण
एव स्वरतिं राजा धियमाणां श्रोतव्यादिप्रहनेनैवांतकाटे श्रीकृष्ण एव मय्युपदिरयतामिति राजाभिप्रायानंतरं श्रीञ्चुक उवाच
अरीयानिति ॥। ते त्वया पुंसां श्रोतव्यादिषु मध्ये यः परः श्रीढृष्णकथाश्रवणाभिप्रायेण परमः प्रः कृत एव तु वरीयान् वणाश्रमसाधा-
रणधर्म॑ग्रञ्चो हि वरः । स्वाश्रमधर्मप्रश्नो वरतरस्तत्रापि निष्कामेन तदाचरणप्रश्रो वरतमः श्रीमगवद्धिषयकः प्रस्तु वरीयानेवेति `
चतुथंकोरौ दी यसुन्परस्ययः । यः प्रभ्रोऽपि श्रोतव्यादिषु परः यस्य प्रञ्स्यापि श्रवणादौ परमयुरुषाथेः सिध्यतीत्यथः । सवावतासाव- |
तारिप्रदनेभ्यः परममहान् ! स च छोकदितं यथा स्यात्तथैव कृतः त्वं तु तथाभूतश्रीकृष्णेकनिवंद्धपर मत्वात् कृताथं एवेति मावः
तदुक्तम् । “वैयासकेरिति वचस्त्वनिश्चयमात्मनः । “उपधाय मतिं कृष्ण ओंत्तरेयः सतीं व्यधात्" इति सती विद्यमाना श्रीकर
या मतिस्तामेव विशेषेण धृतवानित्यथ; । एतदेव व्यक्तीकरिष्यते राजा “हरेरदूभुतवीयैस्य कथा छोकसुमंगलाः । कथयस्व महामा
यथाहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेदय निःसंगं मनस्स्यक्ष्ये कडठेवरम्" इति एवमेव “कथितो वंश्चविसारः' इत्यादि । अनतरं
““सम्यग््यवसिता बुद्धिः" इत्यादि । पूवं मयाः नानावतारादिकथाभिरभिनंदितस्यापि या: श्रीमद्वसुदेबनंदनस्थेव कथायां नेष्ठिकी
स्थायरूपां रतजाता एषा बरु द्धस्तु सम्यस्वब्यवसिता परमरसविद्ग्धेस्यथंः ।: यह्वाः यः: ` अद्रनं मोऽपि श्रोत ठ्यादृषु परः यस्य. भरनस्यं
श्रवणादौ परमयपुरुपाथंः । विश्वनाधथः-पू्वंस्कधांते “ततः प्रच्छाभिः संसिद्धिम् इति “पुरुषस्येह यत्करत्यम्ः› इति वाक्यभे
सम्यकिसिद्धिः काञत्र साधनं च किमिति तत्रापि श्रव्यजप्यादिकं किन्तथेवाश्रव्याजप्यादिकं च किमिति राज्ञः प्ररनमभिनंदति
चरीयाञश्रष्ठस्ते त्वया कृतः एष प्ररन एव खोकानां हितं न चायं प्राकृतः प्रन इत्याह ! आत्मविदामेषां युष्मत्सभोपविष्टानां: स॑मत
एतदथंमेवेतेषामत्रागमनादिति भावः । यतः श्रोतव्यादिष्विति सतां ग्रनोऽपि श्रूयते कीत्यैते स्मयते इत्यतः श्रोतव्यादिषु, मरदनेषु
मध्ये यः प्रतः पर इतोऽन्यस्योच्कृष्टस्याभावाव्स्वतिमः । इमं प्ररनमेव श्रुत्वा कीर्तयित्वा स्मरस्व पुमांसः सवंतोप्यतिकृताथौ भवंति
पुनरेतत्प्रदनस्योत्तरं मया दन्तं श्रत्वा स्वं कृतार्थी भविष्यतीति भविष्यसीति भावः । इत्थमेवाग्रं वक्ष्यते “वासुदेवकथाप्रदन
पुरषांखीन्पुनाति हि ।) वक्तारं प्रच्छकं श्रोतु स्तत्पादसखिटं यथां ।। इति नृपेति । खोकटहितकरणेनैवं नृपत्वं सरस्यतीति भावः १।
तत्र तावत् हितीयस्कं रे आदौ मगवच्चरणप्राप्तिरेवसंसिद्धिस्तत्र कृत्यं तन्नामरीखश्रवणकीत्तेनाय्ेव सर्बोत्कषटमित्यम्रे प्रतिपादयिष्यन्
प्रथमं “बरहि यद्वा विपयैयम्”' इत्यस्योत्तरत्वेन कर्मयोगमाह । ““श्रोतव्यादीनि'' इति । आत्मनां तत्त्वं कवयः किं कुमे किमुदकं
भविष्यामः कशं निस्तारं प्राप्लुम इत्यपरयतां किंतु गृहेषु सक्तानां भेधु हिसायाम्! । राजेन्द्रेति । याज्ञामेव बहुकायाङुख्त्वादात्म
तत्त्वज्ञानं न भवति किमुत राजेनद्रस्थेति मावः । परच्चसूनास्तु । “कंडनी पेषणी चुही उदङकुमी च मार्जनी ॥ पच्सूना गृहस्थस्य तार
स्वग न विंदति 1 इति स्मरतेः । सूना वधसथानम् । यद्वात्मतत््वं भगवत्तन्तवम् । तस्मादित्युपसंहरिष्यमाणव्वात् ! तदपरयता प
तव्यत्वेनाजानतामव्य्थः ।। २ ॥ तैः श्रोतत्यादिभिः । स्स्येते । कर्मिणां खीसंगस्यानिषिद्धवात् कर्मयोगे कुटुंबभरणस्य विहि
त्यात् “अप्यकायैशतं कृत्वा मर्त॑उमा मनुरत्रवीत् इदयुक्तेः ॥। ३ ॥ अत्रा्षिपति । नन्विति । असत्सु जीवात्मनो देदादिसंबंधा
न्मिध्यामूतेष्वपि तेषु प्रमत्त प्रसक्तः । यद्राऽसंत्स्साधुष्वपि बहि्ुखत्वादसमथेष्वीत्यथः नालसंधत्ते। यद्रा वत
सान्नालुसंधत्ते तदुक्तं भद'सिणा । “आदिलयस्य गतागतैरहरहः संक्षीयते जीवितं व्यापारेवेहुकायैमापणुस्मिः कालो न विज्ञायते ।
ष्ट्वा सोगजसाविपत्तिमरणं असश्च नोत्पद्यते पीत्वा मोहमयीं प्रमादमदिरामुन्मत्तमूतं जगत् {' इति । तेनायं काठेनैव भ्रस्यते
भगवद् भक्तस्तं भगवदुन्मुखैदेहादिभिरप्मत्तः कामपि जयतीति भावः ॥ ४॥ क 1
$
भरोरधारमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनीव्याख्या
` उदेशेति-नाममातेण सङ्कोत्तनमुदेशः । लक्षयते ज्ञायते अनेनेति लक्षणम् असाधारणधमेकथनमिति यायत् । तदु द्वि
विधम्-इतरभेदानुमापकं व्यवहार प्रयोजक श्च । उपोद्वात इति--सङ्गतिसतावत् न्यायज्ञस्त्े षोढा निरूपिता--सप्रसङ्ग उपोदूघातो
हेतुतावसरस्तथा । निरवादकैककायैत्वं षोढा सङ्गतिरिष्यते ।। इतिं वचनात् । तत्र स्म्रतस्योपे्चणानदतवं प्रसङ्गतवम् । चिन्तां
्रकृतसिद्धधथमुपोदूघातं विदुर्बुधाः । हेतुता कारणता । श्चिष्यजिज्ञासानिदयुत्तरावदयकवच्वमवसरः । निवोहकं कारणता-
निर्वाहकं कायैत्वम्। एककायैत्वमेककायैस्यानुक्रुढत्वं कायैत्वकारणत्वमिति यावत् । तथादि ग्रटतग्रस्तावे उपोदूघातल्वं
प्रसङ्गत्वं वा कथमस्तीति पाठकः स्वयमेव चिन्त्यम् । १॥ $ ! ब्रूहीति प्रथमस्कन्धीयैकोनविशाध्यायस्याष्टत्रि्त्तमरखोकः ॥
पञ्चसुनेति । पश्चप्रकारप्राणिवधस्थानं यथा--पच्चसूना गृहस्थस्य चुही पेषण्युपस्करः । कण्डनी चोदछुम्भश्च वध्यते यश्च वाहयन् ॥
इति शुद्धितत्वम | तजन्यपापं गृहस्थस्य प्रतिदिनं भवति । तस्य प्रायश्चित्तं वैश्वदेवः । यथा--ौकिके वैदिके वापि तोच
जे कषितौ । वश्रदेवन्तु कुर्वीत पच्चसूनाऽपनुत्तये । इति आहिकतत्त्वधृतश्चातातपवचनम् ।। अश्ञौचकालोत्पन्नपच्रसूनादिजन्यः-
पापस्य दानादिनाशयत्वं यथा--दश्चाहात्त॒ परं सम्यक् विप्रोऽधीयीत धमैवित् । दानच्च विधिना देयमञ्युभात् तरक दि तत् ॥
हि 1
इति गुद्धितत्त्वधृतसंवत्तेवचनम् ।। २--४॥
श्रीमदूबीरराधकभ्याख्या ।
ॐ श्रीहयभ्ीवाय नमः ॥ वेदान्तोपन्र हणपरेऽस्मिन्पुसणे उपोदूघातरूपप्रथमस्कंघंति प्रसंगाच्छुकागम उक्तः, स च शुकः
श्रोतञ्यायर्थान् श्रोतव्यादींशच प्रति राज्ञ प्रष्ट्ेदानीं राज्ञः प्रभ्रमभिनंदति । वरीयानिति । हे नृप ? राजंस्ते या पुंसां श्रोतव्यादिषु
श्रोतव्यमंतव्यनिदिध्यासितव्याथेु परः गोचरः श्रोतम्यादय्थंतत्वविषयः । छोकदितमिति पाठे प्रतीतिशेषः छोक्ितं प्रति यः
प्रकृत एषः प्ररो वरीयान् श्रेष्ठः कुत इत्यत आह । यद्यतः आत्मवित्संमतः आप्मज्ञानिनां संस्तुतः । ननु नायमात्मविषयकश्रवण-
मननादिप्रश्ः यच्छरोतन्यमथो जाप्य ब्रहि यद्वा विपयैयमिति सामान्येन प्रष्टत्वादतः कथमास्मवित्संमत्या प्रभामिनंदनमिति चेन्मेवम् ।
किमयं प्रष्टा आस्मविष्रयकश्रवणादीनां सुक्तिसाथनस्वं जानाति न वा १ नात्यः ब्रियसाणस्य यत्कतेन्यं यच्छरोतव्यमिति पुरुष-
विषक्त कभश्रायोगात् । नाद्यः सुतसं प्रानुपपत्तेरतः सामान्याकारेणात्मश्रवणादीनां सक्तिसा धनत्वं जानतो चिद्ेषत आत्मनः
श्रवणादीनां च स्वरूपमजानतोऽयं भन्न इति प्रभस्य विशेषनिष्ठत्वादात्मवित्संमस्याभिनन्दनोपपततेः । १॥ #‰ । % अथ बरूहि
यद्रा बिपथैयमिल्यस्य प्रभस्य -छोकत्रयेणोत्तरमाह् । शरोतव्यादीनीति । हे राजेंद्र ! गृहमेधिनाम् । णा श्रोतन्यादीनि सदखश्ः सन्ति ।
सुसुश्षोस्तु बरहमैकमेवेत्यभिप्रायः । तद नुबंधित्वेनोपासनादीनां श्रवणमथंसिद्धम् । गृहमेधिनां तद्रतप॑ंचसूनापराणम् । मेधिसा्थः।
यद्रा । मेधा बुद्धिःगृहेषु मेधा एषामस्तीति गृहमेधिनः गृहासक्ताः । यद्वा मेधः पुः ' (उपनयनमेध्यापरञश्चासानामेधपतिभ्यामेध'
मितिैदिकप्रयोगात् । तत्संवंधिन्यापारोऽपि उपचासान्मेधः स एषामस्तीति गृहमेधिनः पयुर्हिं यज्ञागभूतेन्द्रादीनां भ्रीतिजनकः `
तद्रदेतेऽपि केवलकर्मालुषठानासक्तास्तस्रीतिसंपादका इति पञयुसाम्यमुच्यते । केवकेहिकाुभ्मिकफलासक्ता गृहस्था इति यावत् । अत
वात्मतत्वमात्मयाथास्यमजानतां गृहेषु सहखशचः संतीत्यनेन “बहुक्षाखा ह्यनंताश्च बुद्धयोऽन्यवसायिना”' मिति रीत्या सांसारिक-
फटसाधनानामानत्यं तारतम्यं चाभिग्रतम् ॥ २॥ # । # एतैश्च बृभैवायुरयौप्यत इत्याह । निद्रयति । नक्तं रात्रो यद्वयस्तननिद्रया
व्यवायेन मिधुनीमावेन वा हियते याप्यते दिवां यद्वयसतदर्थेहया अ्थीजेनानुक्रूखचेष्टया संपादिते चाथ कुटुवभरणेन कुटुंब
पोषणेन, चकारवकारावनुक्तसमुत्वया्थो, ` उक्तातिरिक्तव्यापारतरेणापी्य्थः | ३॥ # । # ननु नश्वरकुटंवाद्यथं कथमायु-
उयैयःस्मात्तत्राह । देहेति । आत्मसैन्येषु आत्मनः खस्य परिजनेष्वसत्सु अंतवत्खपि देहापस्यकरत्रादिपु प्रसक्तः । अन्येषां निधनम् ।
अंतवच् दृष्टत्वेन परयन्नपि तेषां देदादीनामंतवनच्वं खात्मनि न परयति नानेसंघत्ते ।। ४ ॥
प्री मदिज्ञयध्वजतीर्थकृता पदरस्नावलीन्याख्या । |
श्रीगणेज्चाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीवेदव्यासाय नमः । वरीयान्. ष्टव्यो निगमविषयो योऽस्य
जनको वराहाख्यात्मा योऽवतरति सुंरारातिहतये । अदाद्धत्रे ज्ञानं सकटविषयं यश्च॒ विनुतस्तमंगोपास्वसवं हद्यसतत् ९
कृतये ॥ १ %‰ । ® संप्रति परीक्षितं परिहरिष्यन् स्तौति बरीयानिति । श्रीभागवतसंहिताप्रार भकारण ` सनिस्तरमभिधा ध
तव्यमथो जाप्यमित्यादिना यस्त्वया कृतः स॒ एष प्रभो वरीयान् ,
दानीं श्रीभागवतसंहिता प्रारभ्यत इत्याह वरीयानिति । यच्छरोतव्यमथं \
अङ्गीकायैतमः सर्वोत्कषटत्वात् । लोकदितमिति क्रियाचिक्ेषणं यथा रोकस्य दितं भवति तथा कृत इत्यनेन न केवरं तवैव हितकरोऽयं `
कितु सवस्ये्ुक्तं भवति । उ्छृष्टतवे हेतुगर्भविरशेषणमाह-आत्मविदिति मुख्यत आत्मविदो ब्रह्मादयस्तेवामपि संमतत्वात्, तत्कथमत्राह `
पुंसामिति । आत्मविदित्यनुवतंते, इह जगति चृणां सहसखंसः श्रोतव्यानि संति म्रियमाणानामभ्रियमाणानां च तंसा श्रोतव्यादिषु
यः परः परमात्मा स एवात्मवित्संमत इति यत्तस्मादित्यथः । “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः” इत्यादिश्रुतेः । अनेन परमात्मविषयत्वेनास्य
वरीयस्त्वमियुक्तं भवति । इतोऽपि परमात्मश्रवणादिकमंतरेण संसारस्य तदज्ञाननिबंधनस्य दुरुच्छेयत्वात्स एव तेषु मुख्यत्वेन
संमत इयुपसंहर्नज्ञरोकप्रवृ्तिप्रकारमाह = अप्यतामित्यादिना । दश्चिरत्र ज्ञानार्थः आत्मनः परमाव्मनस्तत्वमनासोपितं सूपं
ज्ञानादिलक्षणं आत्मनां लक्मीन्रह्मादिचेतनानां कदाप्यनभिभूततरतमभावेनावख्ितिं चापर्यतामजानतां निद्रः व्यत्रप्यनुसंधेयं
गृहमेधिनां गृहमेधा गृहाश्रम एव करं योग्याः पंचमहायज्ञाः स्परतिविहितप्रत्यवायपरिजिहीर्षया तान् कर्तं श्ीखमेषामस्तीति
गृहमेधिनः तेषां गृहेषु गृाश्रमेष्वेव वर्तमानानां पुंसाम् ॥ २। । ® निद्रया व्यवायेन च खीभोगेन च नक्तं रातरिनबं
वयो ह्धियते दिवा चाहश्चा्थेदया भ्रीनासयणाराधनानुपयोगिदिरण्याद्यापादनायासेन “अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरत्रवी
दिति वचनात् कुटुंबभरणेन वा हियत इत्यन्वयः ।। ३ ॥ क ] ‰ आत्मतन्तवाज्ञाने कारणमाह देहेत्यादिना । अपिर्गहोर्थः । आत्मनः
स्वस्य दीनत्वं क्षीणत्वमापाद्यंतीम्यात्मदैन्यानि तेषु दीङ् श्रय इतिधातोः यद्रा खत एव दीनभावो येषां ते तथा तेषु अत एवासल्खभदरषु
तदुक्तं “सद्भावे साधुभावे चेति" निधनं नाश्चं भरकर्षण सक्तः प्रसक्तः न परयति खस्येति सेषः । अपिनाऽसच्छद्रस्य मिथ्याथभिधायित्वं
गदितमिति दर्शयति तेषु प्रमत्तो निधनमितिपाठोऽनन्वितः ॥ ४ ।
धीमज्ीवगोस्वामिङृता क्रमसन्द्भ॑भ्याख्या ।
्नेकव्याख्यासमलंङतम् । | | ~ ~.
.: ४ एव लोकानां हितम् । न चायं प्राकृतः प्रश्र इत्याह--आत्मविदाम् एषां युष्मत्सभोपविष्टानां सम्मतः एतद्थमवेतेषामत्रागमनादिति
भावः । यतः श्रोतव्यादिष्विति सतां प्रभरोऽपिः शरूयते कीतत्यैते स्मयेत इत्यतः श्रोतव्यादिषु ग्ररनेषु मध्ये यः प्रभः परः इतोऽन्यस्योः
तृङ्ृष्टस्याभावात् सर्वान्तिमः इमं प्रमेव श्रुत्वा कीतेयित्वा स्मृत्वा पुमांसः स्वंतोऽप्यतिषतार्थां भवन्ति किं पुनरेततप्रभरस्योत्तरं
मया दत्तं श्रुत्वा त्वं कृतार्थो भविष्यसीति भावः! इत्थमेवाभरेऽपि वक््यते-वासुदेवकथाप्रश्नः पुरुषांस्नीन् पुनाति हि । वक्तारं
प्रच्छकं श्रोतृ स्ततपादसछिलं यथा ॥ इति । १॥ क # भगवश्चरणमप्राधतिरेव संसिद्धिसतत्र कृतयं तन्नामरीलाश्रवणकीर्तनायेव
सर्वोतूङ्टमित्यम्े प्रतिपादयिष्यन् प्रथमं ब्रहि. यद्वा विपयैयम् इत्यस्योत्तरत्वेन कर्मयोगमाह श्रोतव्यादीनीति त्रिभिः । आत्मनां
तत्त्वं के वयं किं कुर्महे किमुदकौ भविष्यामः कथं निस्तरं प्राप्नुम इति अपरयतां किन्तु गृहेषु सक्तानां गृहमेधिनां गरहगत-
पञ्चसूनापराणाम् । मेधृ हिंसायाम् | २।॥ 8 क तेषां व्रथैवायुव्यैयो भवतीत्याह । नक्तं यद्रयस्तनिद्रया दियते इति रात्र
प्रायः कमानहकाङत्वाद् व्यवायेन रमणेन वा इति कर्मिणां स्रीसङ्गस्यानिषिद्धत्वात् । अर्थेहया अर्थस्परहया अर्थान् विना कमा-
सिद्धेः । चाथ कुटुम्बभरणेन वेति कर्मयोगे कुटुम्बभरणस्य विदितत्वात् ।। ३॥ 8 अपदयतामात्मतत््वमिति यदुक्तं
तद्विद्ेणोति । देहादिषु आत्मनः सेन्येषु सखसैन्यतुस्येषु कालेन सह योद्धूमिवेति भावः । असतृस्वपि जीवात्मनो देहादिसम्बन्धा-
भावान्मिथ्याभूतेष्वपि तेषु प्रमत्तः प्रसक्तः ! यद्वा असत्स्वपि अंसाघुष्वपि बहिर्मुखत्वादसम्ेष्वपी्यथंः ! प्रमत्तः अनवहितः
यतस्तेषां निधनं काङेनैव नाशम् अन्रानामपि पित्रादिदरषठान्तेन नाञ्च पयन्नपि नानुसन्धत्ते ! तेनायं काखेनैव अस्यते भगवद्रक्तस्तु
भगवदुन्मुखेदेहादिभिरप्रमत्तः कामपि जयतीति भावः ॥ ९ ॥
श्रीमच्छुकदेवकूतसिद्धान्तप्रदीपः।
श्रीनिंवाकं नमस्कृत्य वेदाताथंप्रकाश्चकम् । दितीयस्कधसिद्धान्तप्रदीपोऽयं विरच्यते ।
शरीकृष्णाय नमः ॥ जन्माद्यस्येत्यादिश्छोकत्रयीसवस्य श्रीमद्भागवतस्य सूत्र तद्विवरणमूतः प्रथमस्कंधः, तद्धिसतारः
सर्वोप्यमिमो प्रथः, तत्रापि मूडरूपो द्वितीयस्कंधः विवरणमूता अन्ये स्कंधः । सोऽयं द्वितीयः स्कंधो यथामति उ्याल्यायते
अतिक्रांतस्कंधाते राक्ञा कृतं प्रञ्नमभिन॑ंदति भगवान् ज्ुकः । बदीयानिति । हे नृप ! एष ते प्र्नः वरीयान् । अतिश्चयेन वरः श्रेष्ठः
भ्रष्ठस्वादे वात्मवित्संमतः नन्वनात्मविदा मया कृतः कथमात्मवित्संमतो भवेदियत्र न भवाननात्मवित् किंत्वात्मविदरैव भवता
(का त
परोपकाराय प्रश्नः कृत इत्याह कृतो खोकहितमिति छोकहितं प्रतीत्यथंः । पुंसां श्रोतन्यादिषु मध्ये यः परः उपादेयतया श्रेष्ठः ।। १॥
राज्ञा यप ब्रूहि यद्रा विपस्यैयमिति तस्योत्तरमाह श्रोतन्यादीनीति छोकत्रयेण । हे राजंद्र ! गृहमेधिनां "कंडनी पेषणी
चुटी उदक्ंमी च माजेनी । पंचसूना गृहस्य ताभिः स्वगं न गच्छती" त्युक्तसुनाशचब्दार्थो गृहेषु मेधो मेधतेहि साथंत्वाद्धिसा-
रूपो ज्यापारः एषामस्तीति गृदमेधिनसतेषां गृहेषु श्रोतव्यादीनि सहसखश्चः सन्ति अत एव बहिर ित्वादात्मतत्त्वमपदयताम् ।। २॥
अत एव नक्तं रात्रौ यद्य आयुसतश्िद्रयाऽथवा व्यवायेन मेनेन चकायादसन्मनोरथादिना दिवाऽह्वि चा्थेहयाऽर्थाज॑न-
चेष्टया सत्यथ कुटुंबभरणेन वा हियते ॥ ३ ॥ % # ननु कतः कटुंबादेरनित्यत्वमाज्ञाय निर्विण्णः सन्हरिभिजनपयो न स्यादत्राह
देहेति आत्मनः सैन्येषु भोगायतनतदुपकरणेषु देहतदनुबंधिषु असत्खपि । अनिव्येष्वपि प्रमत्तः तन्नित्यत्ववुद्धया रातं तेषां
निधनं लोकतः पदयन्नपि न परयति नानुसं धत्ते ।॥। ¢ ॥
श्रीमद्वल्लभाचार्यङूता खबोधिनीध्याख्या । `
स्कन्धे तु प्रथमे प्रोक्ताखिविधा हयधिकारिणः । तेषां कर्तव्यनिर्द्धासे द्वितीये विनिरूप्यते । १॥
तस्मिन्निद्रारिते प्श्चाक्ियाविषयसङ्कथा । अग्रे च तां प्रवक्ष्यामस्तरतीयादिभिरत्तमैः ।। २॥
निद्रारणेऽङ्गत्रितयं वस्तुनिद्धारणं पुरा । श्रद्धा चैव विमरक्ष्र वस्तुनिद्धारणं पुनः।॥ ३॥
प्रमाणेन प्रमेयेण ` साधनेन फटठेन च । एकत्र मानमेये हि फठं साधनमेकतः ।॥ ४ ॥
अतोऽत्र वस्तुनिद्धारे ्यध्यायद्वितयं मतम् । श्रद्धाऽपि द्विविधा रोके श्रोव्ृवक्तवियेदतः ॥ ५॥
फलोपकायैङ्गमेतन्नाऽधिकारे ततो विश्षेत् । विमर््ोऽपि द्विधा पूरवमुखत््या चोपपत्तितः ॥ ६ ॥
त्रिविधे द्र ततस्तत्र षडध्यायास्ततो दक्च । तत्र तु प्रथमेऽध्याये कर्तव्यं बिनिरूप्यते।
वस्तुनसत्त्वनिदद्धसि मानमेयविमेदतः | ७॥ `
पृवंस्कन्धेऽधिकारनिरूपणे परीक्षितो मुख्याधिकारं निरूप्य तेन किं कर्तव्यमिलयपेक्षायां भगवत्कृपया सत्सङ्के सति
सबेतत््वजिन्ञासाथं प्रस्नः कर्तव्य इति प्रथमं प्रशरदरयं कृतम् । सर्वात्मना किं कर्तव्यं श्रियमाणैश्च किं कर्तव्यमिति । सर्वात्मना
.
[न्त १. #
द ।
कर्तव्यं नाम यस्मिन्नकृते कोऽपि पुरुषार्थो न सिद्धयति तत्सर्वात्मनां ` कर्तज्यम् । तव्राऽधिकारिणो न निद्रिताः । ते ध्वोत्तरदान-
समये निष्दारणीयाः । म्रियमाणानां कर्तन्यनिदीसि द्वितीयः । ये पुनः श्रोतव्यादिपक्च पदाथः परष्ठास्ते यथायथमेतन्निरूपणेनैव
, निरूपिता भविष्यन्ति ! कश्चिदग्रे निरूपयिष्यामः । अतो द्रयं निरूपणीयम्-सर्वात्मना कतंञ्यं ्रियमाणे्चकर्तन्यमिति । तदथं
सर्वेषां वस्तूनां याथात्म्यं निरूप्यं फटमुखमङ्ग श्रद्धा निरूप्या विचार निरूप्यः । एतेषामावदयकसवं तत्तस्रकरणे निरूपयिष्यामः ।
तत्र स्वीत्मना कर्तव्यनिद्रीरं चतुदषण्छोकैयाह--वरीयानित्यादिभिः । कर्तव्यनिरूपणा्पृकेमभिनन्दनं "कतंव्यं प्रभस्य हेतुत्वा-
र्थम् । यथा श्चुधितस्याऽन्नदानं तथा साकाङ्छ्स्य कर्तव्यकथनम् । अधिकोरनिद्रारश्च कर्तंन्यः । विशेषतः पूवं प्रश्ङेषतया
अनिरूपणात् । पेक्षापूर्वकारिणं प्रवर्तयन्फलमनिरूप्य विधिः प्रवर्तयितुं न श्क्नोति । अतः. फलछनिद्धारथंमधिकासो निरूपणीयः ।
तत्र दोषत्रयं निराकारम् । तदर्थ त्रयः उलोकाः। त्र प्रथमं अरनममिनन्दति-- # ऋ , वरीयानिति । श्रोतव्यादिषु भ्रनेषु
मध्ये यः प्रथमतः प्रष्ठः सर्वात्मना किं कर्तठ्यमिति एष प्रश्नो वरीयान् श्रेष्ठः । उत्तमत्वे हेतुमाह । यतः स तु ते तवोपकाराय ।
अन्ये त्वन्येषाम् । अस्मिन्न महतां सम्मतिमाह--ग्रात्मवित्सम्भत इति । आत्मविदामप्ययं प्रश्नः सम्मतः । अनेनात्र प्रशरत्तरे
बुद्धे्भेदय इति सूचितम् । किच्च । पुंसां सर्वेषामेव विचारकाणां स्वतन्त्राणामयं प्रभः सम्मत इति सम्बन्धः । तस्मादत्रोत्तरं
कथयिष्यामीति भावः ॥ १।॥ & ॐ इदानीं फरुपरप्सुमधिकारिणं निरद्धारयितुं सर्वेषामेकं कर्तव्यं नाऽस्तीत्याह-- 8
्रोवभ्यादीनोति । अमिमप्ररनानामनमिनन्द नागता सूचितैव । तथापि यदि राज्ञस्तत्राऽऽकाङ्श्वा टृढा भवेत्तदा प्रधमोत्तर-
मुच्यमानं न सम्यगवगम्येत । अतोऽधिकारनिरूपणप्रस्ताये श्रोतव्यादीन्यपि निराकरोति । रजेन्द्रेति सम्बोधनात्--बहुविधाः
पुरुषास्स्वयैव दष्टा बहूनि च श्ञाखाणि, त्र तव तेषां वा न कोऽपि पुरुषार्थः सिद्ध इति तदनु भवस्य सम्मति; प्रदशिता । प्रश्ने
सथभिरिति बचनान्तज्ज्ञापनायोत्तरेऽप्याह । तर्हि तानि कुतो न वक्तयानि ‰ .तत्राऽऽट--खन्ति सदश इति । मत्कथनात्पूवंमेव
मत्कथनमनयेकषय सहखकश्चः सन्ति । सामान्येषु स्वाभिप्रेतानामग्रवेाथंमाह-- न्रपश्यतामात्मतस्वमिति । आत्मनस्तत्वमनायोपितं
रूपम् । तच्छाखराभावाद्परयताम् । लोकल्यवदारेणाऽऽत्मा आरोपित एव टृदयते देहादिरूपः संबित वा । ननु कथमुपाये
विश्चमाने ते आत्मतत्त्वं न जानन्ति ९ तत्राऽऽह--गररेषु गरहमेधिनामिति । तैर्विविक्तात्मखरूपं ज्ञात्वा किं कतेव्यम् १ तेहि
गृहमेधिनः गृह एव पयैवसितमतयः । तेषां गृहोपयोगि यद्धवेत्तदेव ज्ञातव्यम् । विविक्तात्मा तु गृहस्य बाधकः । अतो न ज्ञातव्यः ।
गृहेष्विति निमित्तसप्तमी तेषां गृहेषु" बुद्धिरस्ति गुदैकनि्ठा भविष्याम इति । अतो गृहाः प्रापनव्याः । तस्माद्ययेव बुद्धया गहसिद्धि-
सतामेव बुद्धि सम्पादयन्ति । सा च छोकसिदधमन्धैरेव पुष्टा नाऽस्मद्वाक्यमपेश्चते | अतस्तद्विषयकस्तव प्रभो न साधुः} अनेन
म्रियमाणविषयको यः प्रञ्ञः स न स्तुतो न वा निन्दित इति तदुत्तरमम वक्ष्यतीति सम्भाव्यते ।। २॥ छ छ ननु केवरं गृहा
कथं तेषां वद्धिः १ सदूबुद्धिसाधनानां विध्यमानत्वात् । तत्राऽऽह-- ‰ । 8 निद्रया हियते नक्तमिति । सत्सङ्गसाधनीभूतः समय
ण्व तेषां नासि । तत्समयस्याऽन्धेरेवाऽपदारात् । तदाह । निद्रा चेष्ठा चाऽदध॑श्ञ आयुहतवत्यौ । तत्र निद्रया नक्तं वयो दियते 1
रात्रिसम्बन्ध्यायुरज्ञानेन गच्छति । दिवा च दिनसम्बन्ध्यायुर्थेदया गच्छति । अज्ञानादन्यथा ज्ञाना सवेमायुग॑च्छतीदयुक्तं भवति )
ननु न सर्वां सातरिरनद्रया गच्छति ९ तत्राऽऽह व्यवायेन च वेति । चकारात्तत्साघनेन । वेति प्रकारद्रयं परित्यज्य नाऽन्यः पक्षस्तेषु
सम्भावितः । वयःङब्देन पुरुषार्थसाधनीभूतमायुस्तारुण्यमेव । तद्रतं जय्टः किं नु साधयेत् ! बाटो वा । श्र्थंहया । गृहस्य मख
घनम् । चकारातनद्रया । अर्थार्थं प्रयत्नेन सिद्धेऽथ कुटुम्बेन वा ।॥ ३॥ % । ® ननु वैराम्यसाधनानां जायमानत्वात्कथं
तेषा गृहे विचिकित्सा न जायते ? तत्राऽऽद-- ॐ क देहापत्येति । यो गृहे मुख्याः । देहः पुत्रो भाया च । तन्मूकका अन्ये ।
ते च खभावतो गुणतश्च दुष्ठाः । यत आत्मनाश्षकाः । ये हि. यस्य परिकरा भवन्ति ते तं पोषयन्ति । एत "आत्मसेन्यान्यात्मानमेव
श्रुमि्घातयन्ति । अतोऽसन्तः । ननु किमतो यचेवम् १ 'एवमेतदित्याह. । ते शहयात्मधघातदोपेण धनेन पोषिता निधनं ्राप्लुवन्ति ।
तदा दुष्टानां नाश्ादात्मनिष्ठो भवेत् । तदन्तःखदोपान्न जायत दत्याह--प्रमत्त इति । यथा * अत्यन्तं मदिरामत्तो गतमपि वस्त
्परश्ननपि देहं वखगमनं नाऽनुसन्ध्ते तथाऽयमपि मृतानपि तान् पयन्, जीवत इव तदथं प्रयतते । तस्मादराह्यान्तरदोषग्याप्ततवा-
दायुषो वृथा क्षयाद् गृह एव पयैवसितबुद्धित्वात्तेषां श्रोतठयादि न प्र्टव्यमिव्यर्थः । बुद्धिश्चाऽऽयुश्च दोषाणामभावः कारणं यतः ।
`. यस्य नैते भविष्यन्ति तस्य नाऽस्त्यधिकारिता । ४ ॥!
श्रीभदरोसवामिधीमत्पुरुषोत्तमचरणविरचितः भरीखुबोधिनीध्रकाशः
श्रीकृष्णः शरणं मम । अथ द्वितीयस्कन्धं व्याचिकीर्वः पूरवोत्तरस्कन्धयोः कायैकारणमावरूपां सङ्गतिं मव्य
पूर्वसकन्ार्थमनुवदन्तः परकृतस्कन्धार्थमाहुः स्कन्धे चित्यादि । तथाच कतंञ्याधिकारिणोः कायैकारणभावाततनिरूपकयोरपि सैव
ननु करतव्यनिर्धारस्तु एकर्वि्चतिभिरेव पद्यैः क्रियते इति कथं तख स्कन्धा्थ॑त्वमित्याश्चङ्कायां तत्परिचायकमाहुः
` स्क.र््र. १ एलो. १४] अनेकश्याख्यासमलं कृतम् । ७.
तस्मिननिश्यादि । तस्मिन् स्कन्धा एकर्विशतिपथचनिंधारिते प्ादनन्तरं क्रियाविषयसंकथा क्रियाविपयजिज्ञासाज्ञापको राजप्रभन
स्तदुत्तरदानं चेति । तथा च यदि क्रियानिर्धारे न जातः स्यात् , तर्हि सैव जिज्ञास्येत, यदि सा क्रिया प्रसिद्धविषया स्यात्, विषयो
. सोच्येत, यस्मादुभयमुच्यते, अतो विषयनि्थीरसहितंः . कतंब्यनिधोरः स्कन्धाथं इत्यथः । ननु विषयसंकथा चेदत्रैव क्रियते, `
` ` तदान्ये स्कन्धा निरर्थाः स्युरियत आहुः अग्रे चेति 4 प्रवक्ष्यामः प्रकर्षेण विेषभावेन वक्ष्यामः । उत्तमेः मुख्यरीखानिरूषकैः ।
` तथा च सामान्यविज्ञेषभावस्य वि्यमानत्वान्न नैरध्यैमित्यथेः । एतेन द्वितीयस्य तृतीयादिमिविंषयिविषयभावः सङ्गतिरप्यक्तप्राया ।
` नलु विषयनिधौरोप्यध्यायद्रयेनैव सम्पद्यते इति शिष्टानां किं प्रयोजनमत आहुः निधरणे इतिचरणत्रयम् । निरधारणे विषय-
निर्धारणे एवं चाङ्गनिरूपणमन्तरेणाङ्गी निरूपयितुं न शक्यत इत्यङ्गनिरूपणमध्यायान्तरप्रयोजनमिलयथः । एतेन स्कन्धाथेस्य
प्रकस्णार्यैरङ्गङ्गिभावः सङ्गतिरिति स्फुटीचक्रे। नन्वेवं सत्यध्यायत्रयमेवास्तु, किं दशकेनेयत आटुः वस्त्वित्यादिपादोनकारिका-
चतुष्टयम् । एतेन प्रकरणाध्याया्थाना परस्परं सङ्गतिरपि प्रदशिता ज्ञेया । तथाहि । वस्तुनिधौर्णं नाम वस्तुन इदमिव्यतया निश्रयः,
स च प्रथमप्रकरणस्यार्थः, तच्च प्रमाणादिचतुष्टयाधीनम् , तेनाद्यप्रकरणाध्यायाथयोः कायैकारणमावः सङ्गतिः । नन्वेवं सलयध्याय-
चतुष्टयं स्यादित्यत आहुः एकत्रेयादि । एकस्मिन्नध्याये श्ुत्यविरद्धा युक्तिरयाग्ेति भरमाणमूते स्थूढरूपाख्यं प्रमेयं चोच्यते ।
भानाधीना मेयसिद्धिः रिति । एकतः एकस्मिन्नध्याये फलं सृक्ष्मरूपाख्यं साधनं दिविधा भक्तिश्चोच्यते । "साधनाधीना फलखनुभूति-
रिति। श्रतो हेतोः । अत्र स्कन्धे वस्तुनिर्धासप्रकरणे हि निश्चयेन श्ध्यायद्धितयं भतं व्यासचरगानां सम्मतमित्यथः । एवमाद्य- `
प्रकरणस्याध्यायार्थं सङ्गतिं च प्रददयै द्वितीयस्याहुः श्रद्धेत्य।दि । दयध्यायेत्तिचरणो देहरीदीपवदिदाप्यन्वेति । एवं दवितीयम्रकरणे-
ऽप्यध्यायद्वयोपपादनद्रारा भ्रकरणाध्यायाथंयोः सामान्ययिकञेषभावसूपा सङ्गतिः प्रदरिता। ननु श्रद्धा नामास्िक्यवुद्धिताद-
रात्मिका, तस्या अधिकारिविशेषणत्वमेव, न्यश्रदधालविंहिते प्रवतेते, सा च प्रथमस्कन्ध उक्तैवेति किमर्थमत्र तदुक्तिरित्याकाङ्षा- :
यामाहुः फठेत्यादि । एतन् निष्कामानन्यभगवद्धजनकर्तव्यताध्यवसायात्मकश्रदरारूपमङ्गमुभयनिष्ठं फलोपक्रारि पर्मानन्दानु-
भवोपकारि । ततो हेतोः । श्रधिकारे न विशेत् श्रवणस्वरूपोपकारिव्वेऽपि उक्तरूपाद्विशेपात्तत्रोत्तयां श्रवणाद्यादर रूपाया श्रद्धायां न
विकषेत् , तस्मादत्रोक्तमित्यर्थः । द्वितीयस्योपपाय चतीयस्याहुः विमर्शोपीत्यादि । भरिविधे द्वे इति । जननसमागमग्राकट्यभेदेनोत्पत्ति-
तरविध्यम्। आघ्वेपसिद्धान्तफलमेदेनोपपत्तित्रेविध्यं वोध्यम् । तथा च विमरपरकरणस्य स्वावान्तप्रकः्णाभ्यां सह् सामान्यविेष-
मावः तयोश्च परस्परमेककायैत्वम्, तयोस्तत्तदध्यायैः सह सामान्यविशेषभाव इति सङ्गतिनिप्कपैः । एवं स्कन्धाद्यथं सङ्गतिं च
निरूप्य प्रथमाध्यायार्माहुः तन्न व्वित्यादि । कत्य श्रवणादिं तस्य सविषयत्ाद्विषयनिरधरः । विषयस्य द्वेविध्यात्तन्निरघौरश्च ।
तथा च विषयसदहितकर्वव्यनिधारः प्रथमाध्यायाथं इत्यथः । % । ® एवं सर्वमथं सङ्गृह्य व्याख्यानपीठीकामाहुः पूर्वेत्यादि । न
निधौरिता इति । 'सनुष्येषु मनीषिणा" मिति प्रहनवाक्ये मनीषिपदेनोक्त अपि मनीपाया वहूुविधत्वादेते मनीषिण इति निञ्ित्य
नोक्ताः स चेति । चेप्यथे । सोऽपीयर्थ; । तथा चैतावान्थैः सड्गृहीतादधिक इत्यथ; । ननु पूवंस्कन्धे राज्ञा प्रभषट्कमन्यादपि
कृतं “यच्छ्रोतव्यमथो जाप्य' ( ६।१९।३<८ ) मिल्यादिना; तत्कथं हयं कृतमिदयुच्यते, तत्राहुः यै पुनरित्यादि । पतन्निरूपणेनेति
्रश्हयोत्तरनिरूपणेन प्रथसग्रभोत्तरनिरूपणेन वा । तर्हि "यद्रा विपयेय'--( १।१९।३८ ) मियनेनोक्तस्य षष्ठस्य कुंत्रोत्तरमिदयत
आदरः कोश्चिदित्यादि । श्र्च इति । दङमाध्यायसमाप्तौ असन मगवदरप' २।६०।९५ इत्यादिना । निरूपयिष्याम इति उत्तरभेदेऽपि
विषयाभेदेनैकरूपतया निरूपयिष्यामः । तेन सिद्धमाहुः अरत इत्यादि । एवं प्रथमकारिकाथं उक्तः । अभ्रिमाणामाहुः तदर्थमित्यादि। `
नलु त्रयाणामेतेषां कुतोऽङ्गत्वमिलयाकाङश्षायामाहः एतेषामिव्यादि । ननूत्तरे बक्तव्ये प्रभाभिनन्द्नस्य किं प्रयोजनमत आहः कतंव्ये-
त्यादि । किं देतताबोधनेनेत्यत आहुः यथेत्यादि । तथा च तदाकाङ्ापूिंस्तत इति तया च व्यभरतानिकृत्या सुखेन करत॑न्यसिद्धि- _
रिति तस्रयोजनमितयर्थः। एवमा श्छोकम्रयोजनसुक्तम् । तदग्रिम्रयाणामाहुरधिकारेत्यादि । किं तावतेत्यत आहुः परे्तेत्यादि । तरेकः ...
शोकोऽस्तु, किं त्रिभिरिव्यत आहुः तच्रेत्यादि । तत्रेति अधिकार एवोत्तरदानात् । पूर्वेषां चतुर्णा तासयैमुक्त्वा व्याचक्षते तत्रेत्यादि ।
श्रन्य इति । “अथो जाप्यः मित्यादिनोक्ताः । ते विषयाभेदेप्यन्योप्कारका इति भावः । # । $ तच्छास्नाभावादिति । सत्स्वपि अन्धेषु
तदभिज्ञगुवखभेन तेषां शास्रत्वाभावादित्यथेः । एतेन छान्दोग्यस्यसनल्छमारनारद संवादन्यायो बोधितः । निमित्तसक्षमीति ।
“निमित्तातक्योग' इत्यनेनोक्ता । तथा च गृहा श्रोतव्यादीनि सदशः सन्तोयथंः । तव प्रञनो न साधुरिति । प्रस्व न
साधुरियन्वयः । अनेनेति । आ्याभिनन्वनेनेतरविषयकनिन्दनेन च 1 । $ विचिकित्सति । जुगुप्सोत्पादको गृहं दुश्खदं न वेति . `
संजयः । त्रीनपि व्या ल्याय तेषामधिकारशेषत्वाय तदथं सङगृह्याुः बुद्धिरिति । भ
श्रीभिरिघरकृता बालप्रयोधिनी क
। ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥ । पाता्ठादिखरूपो यो योगिध्येयाडिद्नपङ्कजः । द्वितीयस्कन्धन्याख्यायां स एव शरणं
मम | १॥ तदेवं प्रथमस्कन्धे धिकारो निरूपितः । द्वितीये तु दज्चध्यायैः श्रवणागं निरूप्यते ।। २॥ तदेवं प्रथमस्कन्येऽधिकारं
त ग भ
वि
१. "पाताले तख हि पादमूलं परन्ति पाष्णिपरपे रसातलम् [ स्कं. ¶,. ग्र त श्लो. २६ | | इष्यादिवचयमाणाव
स्कः र्र.१ शलो. १४] अनेकथ्याख्यासमलंकृतम् । ~“ =
तस्मिनिव्यादि 1 तस्मिन् स्कन्धाये एकर्विक्षतिपध्र्निधारिते पथथादनन्तरं क्रियाविषयसंकथा क्रियाविषयजिज्ञासाज्ञापको साज ् र
्तदुत्तरदानं चेति । तथा च यदि क्रियानिर्धासे न जातः स्यात् , तर्हिं सेव जिज्ञास्येत, यदि सा क्रिया प्रसिद्धविषया स्यात्; विषयं
, नोच्येत, यस्मादुभयमुच्यते, अतो विषयनि्धौरसदहितः कतेव्यनि्घौरः स्कन्धाथं इत्यर्थः । ननु विषयसंकथा चेदत्रैव क्रियते,
तदान्ये स्कन्धा निरर्थः स्थुशियत आहुः अग्र चेति + प्रघ््यासः प्रकर्षेण चिरेषमाचेत वक्ष्यामः । उत्तः मुख्यखीलानिरूपकैः \
` तथा च सामान्यविक्ेषभावस्य विद्यमानत्वान्न नैरध्यैभित्यथेः । एतेन द्वितीयस्य तृतीयादिमिर्विंषयिविषयमावः सङ्गतिरप्युक्तप्राया ।
नयु विषयनिर्धारोप्यध्यायद्रयेनैव सम्पश्यते इति शिष्टानां किं प्रयोजनमत आहुः निधीरणे इतिचरणत्रयम् । निधौरणे विषय-
निर्थार्णे एवं चाङ्गनिरूपणमन्तरेणाङ्गी निरूपयितुं न श्यक्यत इत्यज्गनिरूयणमध्यायान्तरप्रयोजनमिलयथैः । एतेन स्कन्धा्थंस्य
प्रकरणार्थैरङ्गाङ्किभावः सङ्गतिरिति स्फुटीचक्रे । नन्वेवं सस्यध्यायत्रयमेवास्तु, किं दश्चकेनेयत आहुः वरस्त्ियादिपादोनकारिका-
चतुष्टयम् । एतेन प्रकर्णाध्यायार्थानां परस्परं सङ्गतिरपि प्रद्िता ज्ञेया । तथाहि । वस्तुनिर्धारणं नाम वस्तुन इदमित्थतया निश्चयः,
स च प्रथमप्रकरणस्या्थः, तच्च प्रमाणादिचतुष्टयाधीनम् , तेनायप्रकरणाध्यायाथंयोः कायैकारणमावः सङ्गतिः । नन्वेवं सलयध्याय-
चतुष्टयं स्यादित्यत आहुः एकत्रेलयादि । एकस्मिन्नध्याये श्रत्यविरुद्वा युक्तिर्यागन्ेति प्रमाणभूते स्थूढरूपाख्यं प्रमेयं चोच्यते ।
` भानाघीना मेयसिद्धिः रिति । एकतः एकस्मिन्नध्याये फठं सूक्ष्मरूपाख्यं साधनं द्विविधा मक्तिश्चोच्यते । 'साधनाधीना फलखानुमूति-
रिति। श्रतोदेतोः! अत्र स्कन्धे वस्तुनिर्थीशप्रकरणे हि निश्चयेन श्रध्यायद्धितयं मतं व्यासचस्णानां सम्मतमित्य्थः । एवमाद्य-
प्रकरणस्याध्यायार्थं सङ्गतिं च प्रदइयै द्वितीयस्याहुः शरद्धेत्यादि । छध्यायेततिचरणो देहरीदीपवदिहाप्यन्वेति । एवं द्वितीयम्रकरणे-
ऽप्यध्यायद्योपपादनद्वारा प्रकप्णाध्यायार्थयोः सामान्यधिेषभावरूपाः सङ्गतिः प्रदशचिता । ननु श्रद्वा नामास्तिक्यनुद्धिराद-
रास्मिका, तस्या अधिकारिविश्षेषगत्वमेव, नह्यशरदवाखयविंहिते प्रवर्तते, सा च प्रथमस्कन्ध उक्तैवेति किमथंमत्र तदुक्तिरित्याकाङ्घ्षा-
यामाहुः फरेव्यादि ।- एतन् निष्कामानन्यमगवद्धजनकरतव्यताध्यवसायात्मकश्रद्वारूपमङ्गमुभयनिष्टं फलोपकारि परमानन्दानु-
अवोपकारि । ततो हेतोः । श्रधिकारे न विरोत् श्रवणस्वरूपोपकारित्वेऽपि उक्तरूपाद्विशेषात्तत्रोत्तयां श्रवणाद्यादररूपायां श्रद्रायां न
विशेत् , तस्मादश्रोक्तमित्यर्थः । द्वितीयस्योपपा्य वतीयस्याटहुः विमशोपीत्यादि । त्रिविधे दे इति । जननसमागमप्राकस्यभेदेनोत्पत्ति-
त्रैविध्यम् । आ्चेपसिद्धान्तफलमेदेनोपपत्तित्रैविध्यं बोध्यम् ! तथा च विमशंप्रकरणस्य सख्वावान्तरप्रकरणाभ्यां सद सामान्यविकशेष-
आवः तयोश्च परस्परमेककायैत्वम्, तयोस्तत्तदध्यायैः सह सामान्यविशेषभाव इति सङ्गतिनिष्कषैः । एवं स्कन्धाद्यथं सङ्गतिं च
निरूप्य प्रथमाध्यायार्थमाहुः तत्न चित्यादि । . कर्तंठ्यं श्रवणादि तस्य सविषयत्वाद्विषयनिर्घारः । विषयस्य द्रेविध्यात्तन्निर्थार्च ।
तथा च विषयसहितकर्तव्यनिर्धारः प्रथमाध्यायाथं इत्यथः । ॐ । ॐ एवं सवंमथं सङ्गृह्य व्याख्यानपीठीकामाहुः पूर्वेत्यादि । न
निधौरिता इति । (मनुष्येषु मनीषिणा' मिति प्ररनवाक्ये मनीषिपदेनोक्ता अपि मनीषाया वहुविघत्वादेते मनीषिण इति निश्चित्य
नोक्ताः स चेति । चेोप्यथे। सोऽपीयर्थः । तथा चैतावानर्थ; सङ्गृटीतादधिक इयथः । ननु पूवंस्कन्धे राज्ञा प्रभ्पटूकमन्यादपि
छतं "यच्छ्रोतव्यमथो जाप्य' ( १।१९।३८ ) मिलयादिना, तत्कथं द्यं छृतमिदयुच्यते, तत्राहुः थै पुनरित्यादि । पतचचिरूपशेनेति
प्रभ्द्रयोत्तरनिरूपणेन प्रथमग्रशनोत्तरनिरूपणेन वा । तरिं "यदा विपैय'--( ६।१९।३८ , मियननोक्तस्य षष्ठस्य कुतात्तरमिवयत
आहुः कश्िदित्यादि । शरध इति । दश्यमाध्यायसमाप्तौ (अमुनी मगवद्रप' २।१०) २५, इत्यादिना ॥ निरूपयिष्याम इति उत्तरभेदेऽपि
विषयाभेदेनैकरूपतया निरूपयिष्यामः । तेन सिद्धमाहुः श्रत इत्यादि । एवं प्रथमकारिकाथ उक्तः । अभ्रमाणामाहुः तदथंमितयादि ।
ननु त्रयाणामेतेषां कुतोऽङ्गत्वमियाकाङ्श्लायामाहुः एतेषामित्यादि । ननृते वक्तव्ये प्रभामिनन्दनस्य कि प्रयोजनमत आहुः कतब्य-
त्यादि । किं देतुताबोधनेनेत्यत आहः यभेलादि । तथा च तदाकाडश्नापूतिंसतत इति तया च व्यग्रतानिवृ्तया सुखेन कतंन्यसिद्धि
रिति तसयोजनमित्यर्थः । एवमाद्छोकम्रयोजन मुक्तम् । तदभ्निमत्रयाणामाहुरधिकारेत्यादि । किं तावतेत्यत आहुः परतेत्यादि । तरेकः
ऋयोकोऽस्तु, किं त्रिभिरित्यत आहुः तत्रेत्यादि । तत्रेति अधिकार एवोत्तरदानात् । पूर्वेषां चतुर्णा तासप्यमुक्त्वा व्याचक्षते तन्रेव्यादि ।
शन्य इति । अथो जाप्यः मित्यादिनोक्ताः । ते बिषयायेदेप्यन्योप्कारका इति भावः 1.क । # तच्छाल्ञामावादिति । सत्स्वपि भन्थेषु
तदभिज्ञगर्व॑समेन तेषां शास््रस्वाभावादित्यथंः । एतेन स बोधितः । निमित्तस्षमीति।
'निमित्तात्क्मेयोगः इन्यनेनोक्त । तथा च गृहाथं श्रोतव्यादीनि सदखश्चः सन्तीयथः । तव प्रभो न साधुरिति । प्र्रस्तव न
साघुरियन्वयः । अनेनेति । आद्याभिनन्दनेनेतरविषयकेनिन्दनेन च 18 । $ विचिकित्सेति । जुगुष्सोत्पादको गृहं दुःखदं न वेति
संङायः । त्रीनपि व्याल्याय तेषामधिकारकेष्त्वाय तदथं सङगृह्याहुः बुद्धिरिति 1 | । ~
श्रीगिरिचरक्ृतता बाल्प्रवोधिनी
५
॥ श्रीकृष्णाय नमः ।। । पाताछादिसरूपो यो योगिध्येयाङि्पङ्कजः ।। द्वितीयस्कन्धव्याख्यायां स. एव शरणं
मम ॥ १॥ तदेवं प्रथमस्कन्धे हयधिकार निरूपितः । द्वितीये तु दश्चाध्यायेः श्रवणाङ्गं निरुप्यते ।। २॥ तदेवं प्रधमस्कन्धेऽधिकारं
क ५
व ~
स्क, २अ. १ शलो. ५८ ] अनेकम्याख्यासमलंकृतम् । €
तस्माद्भारत स्वार्मा भगवानीश्वरो हरिः । भोतव्यः कीतितव्यरव स्मतेव्यश्वेष्छताऽमयम् ॥ ५॥ `
एतावान् सांख्ययोगाम्यां स्वधमपरिनिष्टपा । जन्मछामः परः पुंसामन्ते नारायणस्म्रतिः॥ ६॥ `
प्रयेण नयो राजननिष्ृत्ता विधिषेधतः | नेगयुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ ७॥
इदं भागवतं नाम पुराणं जहमसम्मितम् । अधीतवाच् द्वापरादौ पितुद्रंपायनादहम् ॥ ८ ॥
भ्रीधरस्वामीडता भावाथदीपिकान्यास्या
. एवं विपययप्रशनोत्तरमुक्त्वा श्रोतव्यादिप्रश्रस्योत्तरमाह् । तस्मादिति । हे भारत भरतवंदय । स्वात्मेति प्रष्ठत्वमाद ।
भगवानिति सौदर्यम् । ईर इयावदयकत्वम् । हरिरिति बंधहारित्वम्। अभयं मोक्षमिच्छता ।५। अवः परमन्यच्छरेयो नास्तीलयाह
एतावेव जन्मनो छभिः फम् । तमाह नारायणस्मृतिरिति सांख्यादिभिः साध्य इति । स्वातंभ्येण तेषां छभत्वं वारयति ।
सांख्यमात्मानात्मविवेकः योगोऽष्टांगः अते तु स्तिः परो खभः न तन्महिमा वक्तु शक्य इयथः ॥६॥ तत्र सदाचारं प्रमाणयति ।
प्रायेणेति । विधिषेधतः विधिनिषेधाभ्यां निघ्रत्ताः नैगण्य बरह्मणि स्थिता अपि । स्म प्रसिद्धम् ॥७॥ ननु किमिदमपूर्व , कथयसि
सल्यमयपूवेमेवेदमिव्याह । इदं भगवस्रोक्तं तन्नामैकप्रधानं पुराणं ब्रह्मसंमितं सर्ववेदतुर्यम् । यद्रा व्रह्म सम्यक् मितं येन ।
कृतस्त्वया प्राप्तमत आह् । अधीतवानिति । देपायनासितुः कदा द्वापरादौ द्वापर आदियस्य कारस्य तस्मिन्द्रापरांत इत्यथः
शंतनुसमकाछे व्यासावतारप्रसिद्धेः ॥८॥
श्रीवंशीधरङ्ता भाकवाथदीपिकाप्रकाशव्याख्या | ।
अतः कृतार्थी भवितुं कमादिकमकुवाणा भक्तिमेव कुर्वीरन्नियाह- तस्मादिति । भारतेति । भरतवंश्स्य हरिभिक्तस्वेन
त्वां प्रय भगवत्तत्वमवदयं वदामीति भावः । अभयं खपणभवामावं यद्राऽभयं सवंभयनिवारकसर्वानंदमयपुरुषारथ॑म् “गत-
वानभयं हरिम्” इति वक्ष्यमाणत्वात् “मर्या मयुञ्याङमीतः पायन्" इलयायुक्तश्चाभयं श्रीकृष्णमीयर्थ; । अत्र हरिरिति
विशेष्यपदं सब॑त्मेदयादिविश्चेषणत्रयेण मोक्षामिसंधिनी रागलुगा वेधी चेति भक्तिन्यैङिजता । तत्र प्रथमायामभयं मोक्षमिच्छता
सर्वेषामात्मा परमात्मा हरिः श्रोतव्य इति द्वितीयायामभयं निष्कृपं यथा स्यात्तथा इच्छता खोभवता पुंसा भगवानतिंसुन्दरे
नंदसूनुः श्रोतव्य इति । “भगं श्रीकाममादहःत्म्यवीैयत्नकेकीर्विषु” इत्यमरः । वृतीयायां न बिभेयस्मादियभयो दर्सिव
प्रसासत्तिन्यायेन ज्ञानकर्मयोगानामवसाने
सनकादिनवयोगेश्वरप्राचीनवर्दिःप्रभतीनामिव नारायणस्मृतिः शुद्धा भक्तियैदि स्यात् । अंत इति । यदि पुनरपि भक्ति यक्त्वा
ज्ञानादिषु निष्ठिता न भवंतीयथः । अत एवमेव वक्ष्यते । “एतावानेव यजतामिह निःश्रेयसोदयः ।॥ भगवलयचलो भावो यद्धाग-
वतसंगतः'” इति । ६ ॥! संसिद्धिस्तु भगवद्रूपगुणमाधुर्यानुमव एव स च ब्रह्मसायुज्यादप्यतिश्रेष्ठ इति महदनुभवप्रमाणेनाह ।
प्रायेणेति । नैगुण्ये स्थितां मुक्त अपीलयथः । गुणानुकथन एव रमंते न तु निर्विशेषत्रह्मसुखेऽपीयर्थः । प्रायेणान्ये जीवन्मुक्तास्ततो
निढृष्टाः सायुज्याथं गुणानुकथनं छुरवंति न तु तत्र रमंते ॥ ७ ॥ किमिदमश्र तपूर्वं कथयसि संखमपूर्वमेवेदमित्याह- भागवतं भगवंत-
मधिकररय कृतं, भगवता भक्तं वा भगवत इदमिति व! शाखमिदं युष्मदस्मसशरोत्तरविराजि श्रीभगवह्ीखामयमंतभूतयुष्मदादि
जन्मस्थितिसंसितिकथाप्रपच्चमध्यात्मदीपं सर्वोपिनिषत्साररसरूपमनादिसिद्धमेव मवित्रा बादंरायणेनाविभौचितेम्। अधीत-
वानिति । शाखरस्यार्थो बुद्धिवखेन स्वयं प्राष्मङक्य इति भावः । छृष्णीवतायादनतिपूर्वमेव ` सत्यवत्यां 'द्पायनस्य प्रदुर्भावाद्
1 दापरादाीचिति न संगर्ट्ते । तम्र सापमात्तमन्य रपव पनः वये नमता णान्ययापेथा न्धा सना 1 तभा
3 + क
>+ ज ब
वृक्षाम्रं पक्षी खड्गाम्रं मास्प्रशेयादावंतेऽप्यग्रज्यवहारसतद्रदव्रापीति । यद्वा द्रापर आदियस्य संध्यांश्चस्य स तथा ॥ ८ ॥
श्रीराघारमणदासगोस्वाभिविरचिता दीपसीन्यास्या |
्रषठत्वमिति । प्रियतमस्वमित्यथः । अतिज्ञयविशिष्टाथवृत्तः प्रियशषब्दात् स्वार्थे 'अतिक्नायने तमबिष्ठनौ ( पार ५। ६ ।
५५ ) इति सूत्रेण इष्ठन् प्रत्यये ्रिय-स्िर-रस्फिरोर-बहुल-गुरु-बद्ध तग्र-दीषै-वृन्दारकाणां प्र-स्थ र्फ-वर-वंहि-गर-वर्धि-त्रप््राधि-
वृन्दा; (पा ६1 ४। १५८ ) इति सूत्रेण प्रियशब्दस्य प्रादेश्च प्रष्ठश्चब्दः साधनीयः ॥ ५--७ |. $ . ® [द्रापरादाविति ।
१. प्रा० पार ग्यः स्वेच्छया विभु
।
#
१० : श्रीमद्धागक्तम् ॥ श { स्क, २अ, १ श्ये; #-द
अत्र विजयध्वजः--द्रापरादौ छृ्णावतारापेक्षया द्वापरे आदौ च न तु द्वापरस्य आदाविति + व्यासः ` षट्श्चतवर्षीयो धृतराषटमजी-
जनदिति वचनाद् द्वापरान्ते भारतकथाप्रवृत्तिकथनाचवेति ॥ किच्ात्र कृष्णावतारादनतिपूवमेव सत्यवत्यां. देपायनस्य प्रदुरभावाद्
द्ापरादाविति न सङ्गच्छते । तस्माद् द्वापरश्नब्देनाच्र द्वापरान्त एव छक्ष्यते ।॥ ८--१५॥
श्रीमद्वीर्यघकन्याख्या
विपय्यैयग्रहनस्योत्तरमुक्त्वा श्रोतव्यादि प्रदनस्योत्तरमाह तस्मादिति । हे मारत भरतव॑रय स्वात्मा सवंजीवानामंतय्यामी
“'अंतःप्रविष्टः शास्ताजनाना मितिश्चुतिप्रयभिज्ञानात् । जनशब्दस्य चेतनमात्रे स्वारस्यात् । हरिः । आश्रितदुःरितदत्त अनेनो
पासकानां स्वग्राप्चिविरोधिदुरितिनिवत्तकत्वसुक्तं भवति भगवानियनेन देवताविश्चेष उक्तः । भगवानिति छब्दो ऽयमिति स्मरणा-
दीदवरः कायैकारणावखचेतनाचेतननियंता अनेन कारणत्वमभिप्रेतं “कारणं तु ध्येयः” इति श्रतेः । इईटश्षो हरिः । अभयं मों
कामयमानेन श्रोतव्य इयादि विषयीकत्तेव्यः । स्व रूपरूपगुणविभूतिविष्िष्टपरमात्मविषयकश्रवणादि कमेव मुमुष्ुणा काय्य नान्य-
विषयकमियथं; । “आत्मा वारे द्रष्टव्यः तमेवेकमात्मानं जानथ । अन्या वाचो विमुंचथे"'ति श्रतेः एवं च शरीरकश्षाख्नाथ-
प्रतिज्ञापरा “ऽथातोब्रह्मजिज्ञासे'ति प्रथमसूत्रार्थोनुसंहितो ` भवति ।। ५॥ % 8 एतस्मादन्यत्कत्तेव्यं नास्तीत्याह । एता-
वानिति } सांख्यं ज्ञानयोगः योगफलामिसंधिरहितकर्मयोगः । ( ज्ञानयोगः ) “ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनामिति
भगवदह चनात् । स्वधर्मो भगवच्छेषतेकवृत्तिः । तदुपासनमिति यावन् तस्य परिनिष्ठया । अविघ्नेन परिसमाप्त्या च । अंते देदा-
वसाने नारायणस्षरतिः । साध्येति यद् एतावान् पर उच्छृष्टः जन्मलाभः फं ज्ञनकमैयोगानुगृहीतभगवदुपासनासाध्या , नारायण-
स्परतिरंतकाङे संपायेत्यथः ॥ & ।॥ ॐ क अत्र सदाचारं प्रमाणयति । प्रायेणेति । विधिनिषेधतः विधिनिपेधात्मकवेद-
बोधिता्राम्यात्कर्मणो निधृत्ताः। नस्वावर्यकासंचमदायज्ञायनघानरूपात्करंजमक्षणादिनिपेधाद्रा निवरत्ताः । “सवपेक्षा च
यज्ञादिश्रतेररवत् । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषति । क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः । नाविरतो दुश्चरितान्नाशचातो
नासमाहित” इति विधिनिषेधालुवत्तनाभावे तदुपासनानिचर्यभावप्रतिपःदनात् । न च तस्माद््त्राह्मणः पांडित्यं निविद्य बाल्येन
तिष्ठासेद् बाट्यं च पांडित्यं च निर्विधयाथं मुनिरितिबाख्स्य यत्कर्मकामचासदिकं तद्धिटुष उपादेयतया श्रुतमि।ते वक्तु शक्यम् ।
अनाविः ऊुवन्नन्वयादित्यधिकरणे बार्स्य यत्समाहात्म्यानाविष्काररूपं कर्म तदेव विदुष उपादेयं न तु कामचायदिकमिति
सिद्धांतितत्वाद् ्राह्णो बिद्या वान्पां त्यं निर्विद्य उपास्यं ब्रह्मत्वं परिशुद्धं परिपूरणम् । चं बिदित्वा वेदनं प्रतिभयं यत्सखभावाना-
विष्काररूपं क्म बहुपाददानो वतेतेति तस्याथेः । मुनयः शुभश्रयसंक्ीरनपरःः । नत्विदं श्रवणानेतरभाविमननं विथापांडित्यकास्य
परप्ट्यनंतरभाविनोमननांतरस्यायुक्तदश्यास्वपि शुभाश्रयसंक्षीरनरूपस्वांगांतरस्यापि विदहितत्वान्नेगुण्यस्थाः रजस्तमस्तत्संकीणेसनत्वर-
हिते ब्रह्मणिख्यास्तदुपासका इत्यथः । हरेराश्रितदुरितहारिणा गुणालुकथने गुणालु वदे रमन्ते स्म | ७॥ & $ न केवट पूवं एव
रम॑तेऽहमपि तत्रेव रम ॒इल्याह इदमिति हयेन । भगवतोक्तं भागवतं चतुःदलाक्यामूछमू तायास्तस्मोक्तस्वात् । यदा भगवत्ख-
रूपरूपादिप्रतिपादकत्वेन भागवतं जरह्मवेदस्तेन संमितं तुल्यम्। यद्रा ल्रह्म सम्यग्मितं प्रमितं येन तदिदं पुराणं कम
पितुदंपायनाद्रयासाद्वापरादौ द्वापर आदियस्य सः द्रापरादिः कलियुगादिः । तस्मिन् क्ंतनुचक्रवरभिसमकार्त्वप्रसिद्धेव्यासावतारस्य
अहमधीतवान् । ८ ॥
श्रीमद्धिजयध्वज्तीथंद्कता पदरत्नावल्लीव्याख्या
यतः श्रीनारायणश्रवणादि बिना न संसारनिधृत्तिसस्मात्स्वीतमी सवेव्यापी । सवंमभ्टीमाददानो वा । भगवान्निरति-
रय॑धयोदिरुणवान् ब्रह्यादिचेतनराच्िपूज्यो वा हरिः स्मरणमात्रेणाशेषसंसारक्टेज्लसंहता सवजगदीन्वरो निखयभयरूपादस्मात्सं-
सारादभयं मोक्षमिच्छता ` पुरुषेण श्रवणादिविषयः कत्तव्य इलयन्वयः । श्रवणादित्रयेणाज्ञनसंश्चयादिनियसं करोति “श्रुत्वा मत्वा
तथा ध्यात्वा तदज्ञानदिपयैयौ संश्चयं च पराणुद्य छभते ्रद्यद शेन भितिवचनात् । श्रवणनाज्ञानम् । कीत्तनापरप्यीयमननेन संशय-
विपथैयौ निरस्य स्मर्णलक्षणध्यानेन जद्यापरोक्चक्ञानं छभत इति । श्रोतव्योऽन्यो जक्तव्योऽन्य इति क्षंकानियसाथ श्रवणादीनां चतुर्णा-
मकविषयत्वं योतपितुं सर्बस्मेयादिविक्षंषणचतुष्टयमुपात्तम् अहंकार रूपेण सवंव्यापित्वेन सवौत्मारुद्रः किं नस्यादिलयत उक्तं हरश्भि-
गवानिति तथापि सूर्यायन्यतमः किं नस्यादत उक्तमीनधर इति दशाद्रुद्राद्वर इति योगेन तस्य रुद्रपरसिद्धिरपि निरस्तेति ज्ञातव्यम् ।॥ ५;
8 & एतैव सववेद तिहासपुराणेषु तात्पय्येण प्रतिपादितमिति दशयति एतावानिति अन्ते मरणकाटे नारायणस्मरणं यथा स्या-
तथा बहुशाख्राभ्यासः कत्तव्य इति भावेनेयतोत आह एतावानिति । सांख्यश्ञस्त्रोक्तसाख्येन तच््वज्ञानेन योगश्चास्त्राक्तमगवत्पूजादि-
योगानुष्ठानेन तथास्वधर्मपरिनिष्ठयां खविहितबर्णाश्रमोक्तखधर्मा नु छठानेन चति मरणकाडे नारायणस्मृतिरिति यावानेतावानियानेव
` उद्रो जन्मखभो जन्मनः साफस्पमिव्यन्वयः अतो वेद्रादिश्चस्तरेषु भियमणेन सवधा नारायणस्मरणं कत्तेटर्यं नान्य-
{शरतःइति अतः प्रष्टुःपरिहदारः सुप्रसिद्र इति सिद्रम् ॥&॥ $ सवधा नारायणश्रवगादिकायैमियत्र कैमुय-
येणेति मुनयः खस्लयोग्यज्ञानवंतो विधिनिषेधाभ्यां निषत्ताः निगणो मगवान् तेन दीयमानसात्तससम्बधिनि्कीमं
स्कं. २श्र. १ श्लो. ५८] ` श्रनेकन्याख्यासमलंछृतम् । ` ११
मै तत्थामुक्तोहरेगणांनु-कथने रमत इत्यन्वयः गुणान् स्मार॑स्मारं कथयत इयस्मिन्नथं थे स्मेतिषदं कदाचिद्धयानाभिप्रायेणं गोक्त
प्रायेणेति । अतो ज्ञानार्थिभिर्भिरंतरं हरिगुणश्रवणादिकायैमिति किं वाच्यमियर्थः॥ ७॥ # क इदानी -भागवतप्रतिपाद्यमथ
तस्माद्धारतेत्याविदलोकत्रयेणामिधाय पुनसद्टिस्तरेण वक्तुमुपक्रमते इदमिति बुद्धिसन्निदितत्वादिदमिस्युच्यते ब्रह्मसंमितं वेद्-
समम् । तद्थेव्याख्यानरूपत्वाद् द्वापरादौ कृष्णावतासपेश्चया द्वापर आदौ च । न तु द्वापरस्यादाविति “व्यासःषटङ्तवर्षीयो
धृतराष्टमजीजनदितिवचनाद् द्वापरान्ते मारतकथाप्रवृत्तिकथनाच ॥ ८ 1
॥ । श्रीमज्ञीवगोस्वामिङृता क्रमखन्दरभ॑न्याख्या ¢ |
अभयं सव्वभयनियारकसर्व्वानन्द्मयपुरुषारथं गतवानभयं हरिम् इति वक्ष्यमाणादू मर्त्यो मृदयुव्यारभीव इत्या-
दे इच ॥ ५--६ ॥ तदेव कैमुत्येन द्यति प्रायेणेति !। ७॥ क ब्रह्मसम्मितं नराकृतिपर्रह्मणः श्रीकृष्णस्य तुल्यं छष्णे,
स्वधामोपगते इलयदेः । द्वापरादौ वृश्षश्ाखादिवत्तदत्वव्यवदारेण द्वापरान्ते इयर्थः । यद्रा द्वापर एवादियेस्य तत्र तदीयान्ते
सन्ध्यांशचे इयथः ।॥ ८ 1 ९। १०॥ | | ॑
श्रीमदिश्वनाथचक्रवत्तिदता सारार्थदशिनीष्याख्या
साघुसङ्गवाद् यदि भक्ता भवन्ति न पुनः कम्मौदिकं कुल्यन्ति तदा तेऽपि कृतार्थां इत्याह एतावानिति । सांख्ययोगसधम्पै-
निष्ठभिरिति विशेषणे ठृतीया जटाभिस्तायसमदरक्चीदितिवत् । तथाच तैविंशिष्टाना पुसामेतावान् जन्मनो छामः परः श्रेष्ठः ।
कोऽसौ अन्ते भरस्यासत्तिन्यायेन ज्ञानयोगकरम्मणामवसाने सनकादिनवयोगेश्वरपराचीनवर्हिपरशरतीनामिव नारायणस्छृतिः शद्धा
भक्तिः यदि स्यात् । अन्ते इति यदि पुनरपि भक्ति त्यक्ट्वा ज्ञानादिषु निष्ठितां न भवन्तीष्यर्थं
व्यथे; । अतं एवमेव वक््यते एतावानेव
यजतामिह निःश्रेयसोदयः । भगवत्यचलो भावो यद्भागवतसङ्गतः ॥ इति । जन्मन एवान्ते नारायणस्मृतिः परो छाम इति केचिदाहुः
11 &॥ 8 & संसिद्धिस्तु भगवद्रपगुणमाधु््यालमव एव स च ब्रह्मसायुज्यादप्यतिश्र छठ॒ इति महदनुभवम्रमाणेनाह-
मरायेणेति । विधिषेधतः विधिनिषेधाभ्यां निवृत्ता नैर्गण्ये खिता सक्ता अपीत्यथेः । गुणानुकथने एव रमन्त न तु निर्विसेषन्रहम-
सुखेऽपीत्यथेः । प्रायेणेति अनेनान्ये जीवन्मुक्तासततो निकृष्टाः सायुज्यार्भ गुणानु कथनं कव्वेन्ति न तु तत्र रमन्ते ।॥ ७।॥ & $
किमिदमश्रु तचरमपूर्व कथयसि । सत्यम् । अपूर्वमेवेदमित्याह् ! भागवत भगवन्तमधिकरत्य छृतं भगवता मरोक्तं वा भगवत इद्-
मिति वा शाखम् इदं युष्मद्स्मतूप्रदनोत्तरविराजिश्रीभगवह्कीखमयमन्तभूंतयुष्पदादिजन्मखितिसंस्ितिकथाग्रपच्चमभ्यातमदीपं सर्व्वा
पनिषत्साररसरूपमनादिसिद्धमेव मतूपित्रा बादरायणेनाविर्मावितम् । ` ्रहमसम्मितं परत्रह्मतुस्यं ब्रह्मापि सम्यक् मितं येनेति वा।
ङतरूवया प्राप्तम् अत आह अधीतवानिति । अस्य श्चाक्षस्यार्थो वुद्धिवटेन स्वयं ज्ञातुमङक्य इति भावः । कृष्णावतारादनतिपूवेमेव
सत्यवत्यां द्रेपायनस्य प्रादुभावात् द्रापरादाविति न सङ्गच्छते । तस्मादृद्रापरशन्देनात्र द्वापरान्त एव रक्ष्यते । ततश्च द्वापरस्य
द्रापरान्तस्य आदौ द्वापरोपान्ते द्व्यर्थो ठयाख्येयः । ८ ॥ | क |
_ ध्री मच्छुकदेवङृतसिद्धान्तप्रदीपः ।
अथ यच्छरोतन्यमथो जाप्यं यत्कततव्यं भिः प्रभो । स्मर्तव्यं भजनीयं वेति परदनप॑चकस्योत्तरमाह । तस्मादिति
तस्माद्भगवदितरपदा्थाभिनिवेशेन वृधा वयोविनाश्चद्धेतोः ! हे भारत भरतान्वयोयन्न अभयं हरिपदमिच्छता भुसुष्चुणा दरिः
स्वपद्प्राप्चिप्रतिवंधकस्रभक्तपापहारिः हरिरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्पतइत्यादिस्ृतिप्रसिद्धः श्रोतव्यः गुरुसुखात्कीर्सितज्यश्च
शिष्यादिभ्यः हरये नम इत्येवमुच्चेः कीर्तितज्यश्च म॑तरूरतिसतपासुमनसैव कीरितज्यः । अनेन यल्नप्यमित्यस्योत्तरसुक्तम स्मतंग्यः
चकाराद्रजनीयः सेवनीयः दितीयाचकारात्सर्वकर्तन्यनाविषयः सवेक्रियाभिराराधनीय इत्यन्वयः । ततर हेतपरदशशनार्थ हरि विशिनष्टि
स्वात्मा नतद्स्ि विना भूतं मया यल्स्या्चराचरमिति श्रीमुखोक्तः सवेकारणकारणः निःसमानातिश्चयः प भजनीयो ना-
स्तीयथेः “मत्तः परतरं नान्यत्किचिदस्तिधर्नजयः” इति स्मरतेः । तमेषैकं विजानथ अन्या वाचा विमच्नयेरि श्रुतैः भगवान्खा-
माविकषड शरय्यैसंपन्नः । ईग्वरः नियन्ता सवंभक्तिकामपरिपूरक इतिपदद्याथः ।। ५॥ # & हरेरेव मजनीयसं तद्धजनस्य
परमपुरुषाथत्वं चोपपाद्यन्योगत्रयस्य भगवससमृतिसाधनत्वमाह । एतावानिति “षा तेऽभिहिता सख्ये बुद्धि्योगि त्विमां श्रणु"
६२ | - भौमद्धागैवतम । [ स्कं. २८श्र. १ शलो. ५८
‡ ज्ञानवाचकः योगशब्दश्च निष्कामकर्मयोगवाचकः ज्ञानयोगेन निष्कामकर्मयोगेन खधमे-
निष्ठया भक्तियोगनिष्ठया च । अन्ते प्राणप्रयाणसमयेऽपि नारायणस्यृतिः इत्येतावानेव पुंसां पर उल्क जन्मनो खाभः ओभित्ये-
काक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मर्न् यः प्रयाति यजन् दें सयाति परमां गतिमिति स्वस्परतिफरं च स्वमुखेनेवोक्तम् । £ ॥ 8 ॐ
हरिभजनानंदे निमस्नानामग्राधिविधिनिषेधाबसाराणां मदासुनीनामाचारं चात्र प्रमाणयति प्रायेणेति नैगुण्यस्थाः प्राकृतगुणासरष्ट-
नरह्मनिष्ठाः मुनयस्तन्मननैकसखभावाः हरिष्यानैकनिष्ठाः हरेगणालुकथनमुपटष्षणमन्येषां भजनप्रकाराणाम् अतो विधिनिषेधतो
विधिनिषेधाभ्यां निवृत्ताः यत्र चामृततुस्यस्याभिदहितस्यावकाश्चो नासि तत्र कित विषयद्धेयस्य निषिद्धस्यावकाक्षो नास्तीति
वक्तव्यमिति । अतएवोक्तं प्राणांतरे “स्मतेव्यः विष्णुर्विस्मतेव्यो न जातुचित् सवे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किंकरा” इति प्रायेणे-
सविधिनिपिधौ छोकसंगरहाय गुणायुकथनोपयोगितया च गृहंतीयथः || ७॥ # ॐ णवं हरिञ्यतिरिक्तश्रवणादिकमनुपदेयं
तच्छरवणादिकं चोपपादेयमिल्युक्तमथतच्छवणादिनिष्ठापादकं शाखं श्रावयिलुँ प्रतिजानीते इदमियादित्रिभिः । भगवता वेदव्यासेन
मरकतं भागवतम् ब्रह्मणा वेदेन संभितं तुर्यम् पितुर्वेदग्यासाद् द्वापर आदिर्यस्य द्वापरांतस्य तस्मिन्काटेऽहमधीतवान् ॥। ८ ।॥
इतिं श्रीञ्ुखेवचनात्. 1 सांख्यशचब्द्
श्रीमद्बर्लभाचा्य॑क्ृता सुबोधिनीव्यांस्या
एवं परहनममिनन्ध साधारण्यं परिहिलयाऽमयमिच्छतामुपायमाह--
तस्मादिति । यस्मादाद्य एव पक्षः समीचीनः यस्मादन्यविषयकदचाऽसमीचीनस्तस्माघ्येषां संसााद्वयमस्ति तद्धयनि-
वृत्त्यर्थं च यतन्ते तेषामभयमिच्छतां भगवाञ्छ्रोतव्यः । यद्यप्यत्र युक्तिवक्तव्या तथापि बहिर्मुखस्य बुद्धियक्तिमपि न गृह्णातीति
सखभावतोऽधिकारी वक्तव्यः । तदाह । भारतेति विशिष्टाधिकार्ोतकमुक्तवि्वासाय । “'दौष्यन्तिरत्यगान्मायामिःति भरतस्य
मायामोदामावत्तद्धमेपुरस्सरं तद्र शोखन्नानामपिं सायामोहाभावादुक्तविश्वासः । ननु वेदिकविधिबोधितानामग्निदोत्ादीनामात्म-
जिज्ञासाया चा कथनं परियज्य . कथं भगवच्छ्रवणं विधीयते अवैदिकत्वात् । तत्राऽऽह--सर्वात्मेति । एमाणवलसमेयवलं
मददिलमरे वक्ष्यते । परभेये च युक्तिबिरिष्ठा । तत्रैषा युक्तिः । अभयपरेण्सवस्तरर्णिका एव भवन्तीति नाऽस्ति नियमः। अन्येषामपि
छृतपुण्यपुल्जानामभयेच्छासम्भवात् । अतरतेषामुपायो वेदे नोक्तं इति तदथं वक्तव्ये साधने तेनैव साधनेन त्रेवर्णिकानामपिं
पुरुषा्थसिद्धावावदयकस्ाहाघवाच्च सर्वोपयोग्येक एवोपायो वक्तव्यः । स च सर्वात्मत्वाद्भगवतस्तद्िषय एव कथिद्रक्तव्यः।
न हि स्वस्याऽऽत्मा कस्यचिन्न श्रोतव्यः । “्रास्मा वा रे श्रोतव्यः “त्रासमलामान्न परं विद्यते" “तरति शोकमात्मविदिति
श्रतेः । त्र खसास्मश्रवणे बोध्यमाने बोधकस्य वाक्यापयैवसानमेव स्यात् । आत्मसु प्रकृतिविदृतिभावामावाच । तस्मात्स्वेषामेको-
य आत्मा भवति स एव श्रोतव्यः । अतः; श्र तावप्यात्मपदं सवौत्मपरम् । न च जातिवाचकत्वमात्सपदस्य । तथा सति ग्यक्ति-
रूपस्य स्वस्य गौणत्वेनाऽश्रौतत्वाक्कियावज्जञानेऽनुपपत्त्यमावाज्च नाऽऽत्मनः कार्य सिद्ध चे त्! सद्धतिऽप्यस्मज्ञानस्य विदयमानत्वा-
च्छरुतौ प्रकारविशेषस्याऽलुक्तत्वाज्ञानाथं प्रयासो वय॒ः स्यात् । श्रतिङचोपचरिता भवेत् । अतः स्वात्मैव श्रोतत्यः । तस्य
३
जञारीरस्य च मेदामाबान्न खस्य गौणता । किच्च । “फलमत उ पपनत्तेरिःति न्यायेन न केवलं ज्ञानमात्रेण फलम् । किन्तु श्रवृणा-
दिभिज्ञति बरह्मणि तत्फलं प्रयच्छति । स्तचेननिद्ध॑मकं शञारीररूपं वा स्यात् फर्दाने असमथंमेव स्यात् । अतः फलदानसमथरूप
एवाऽऽत्मा श्रोतन्य इलाद--मगथानिति । षड्कणैशवयैसम्पन्नो न तु भान्तङासप्रः रतिपन्नः । वेदारथोऽप्ययभेबेखवादिष्म । किच ।
फलं दुःखाभावः सुखकर । तत्र प्रथमं टुःखाभावो सभ्यः । बुद्धसतत्रेव प्रथमं प्रवृत्तः । तात्र श्रवणस्य . तस्साध्यज्ञानस्य वैकफरुत्वे
सर्वफट्त्ये वा आहारप्रथक्तवेन सर्वफछत्निद्धीरास्थमं जाते साक्षात्कारे दुःखनिदृत्तौ परमानन्दो न स्यात् । परमानन्दे वा
स्गदि"सुखवद् दुःखनिवृत्तिनं स्यात् । संन्नियोगशिष्टत्वेऽपि फरदातृत्वाद्भगवतो द्वयं न प्रयच्छेत् । अन्यथ। आहारप्रथक्त्न्यायो
भञ्येत् । अतः श्रवण एव तादृभ्विषयो वक्तव्यः । यस्तूभयरूपो भवति । तदाद--हरिरीश्वर इति ॥ टरित्वेन सवेदुःखहत्त तवेने-
शररत्वेन स्ब॑फल्दातृतेनं चं श्रोतव्यः । “तं यथा यथोपासठ” इति श्रुतैः । अतो धर्मचतुष्टययुक्तस्वेन गुणोपसंहारन्यायेन तादृशः
तव्य इति विषय व्यावर्तक परिचय तत्र करतन्यमाह शतवयादत्रयम् । नन्वस्य शासस भकतिफलकत्वाच्छरवणादि न
धमैरूपम् । उत्तमवक्त्कथनाचच । अतो नवविधा भक्तिः कन्तव्यत्वेन वक्तव्या । तत्कथं ज्यमेवोच्यत इति चेत् १ सलयम् ।
नवधिधभक्तव्तन्यत्वेऽपि प्रेमानन्तरभावित्वादन्येषां त्रयमेवोक्तम् । त्रिभिः स्नेहे जाते अन्येषां कव्यता अलुक्तसिद्धेव । नु
भगवाठकरोतन्य इति कोऽथः १ तद्वाचकाः शब्दाः श्रोत्रेण आह्मस्तेषामरथो वा ज्ञातव्यः । अभिप्रायो वा सर्वेषा वा केषाच्रिदेव वा !
आये बिधिव्धरथः । परमाणवस्तुपरतनतरतेन ज्ञानस्य श्ोतरन्द्रियवतो यतः छुतरिचच्छन्दउचारिते ज्ञानं मनिष्यत्येव । गृहीतसङ्ेतस्य तु
~ [त ।।।।।1२।11।11।।ाि
१ श्रत ति नास्ति ख. ग, र तस्यचेतिख.ग. ३ तञचेतिक्. ग, ४ स्वर्गादितस्युखवदिति ग,
स्कं. २श्र. १ श्लो. ५८] । श्रनेकन्याख्यासमलंकृतम् । । | १३
पुनरथज्ञानमपि भविष्यति । न च तत्सम्पादने यटनः कत्तेञ्य इति । दैवगया यत्नं विनाऽपि सवेषां तत्सम्भवात् । अथ सवदा
अदक्त्याऽसम्भवात् । जीवनानुपपत्तिदच । किच्च । भगवद्वाचकानां स्वेषां पदवाक्यानामेकेनोपस्थापयितुमशक्यत्वायक्किच्ित्यद्-
वाक्यमात्रस्य सर्वंजनीनत्वादवक्तव्यत्वम् । अथ कक्तितादयैनिर्द्धारः पदवाक्ययोः श्रवणम् । तथेव कीत्तंनं स्मरणं चेति चेन्न 1. `
सर्वेषां ` पदवाक्यानामनुपस्थितौ तन्निद्धौरस्याऽश्चक्यत्वात् । यक्किन्रित्पद वाक्यमात्रसय तुः क्तितात्पयैनिद्धरः सवंजनीन इति `
नोपदेशो युक्त इति ? मेवम् । श्रोतन्यविषयत्वेन लीला दशविधा पुनः । उक्तव बाञ्ुदेवस्य तद्थमपरा छृतिः। शक्तितात्पय- `
निरद्धरः सामान्येन पदादिगः । क्रियते स्कन्ध एवाऽज तेन नाऽजोक्तदूषणम् । भगवान् दश्षविधलीखायुक्तः श्रोतव्यः । अन्यथा
विषयवाचकपद्चलुष्टयेनैव श्रवणसिद्धरविधेर्वेयथ्यं स्यात् । वतीयादिदश्षस्कन्धकृतिवेयथय च । तावता शक्तितासयेनिद्धौरः सामानं
न्यायेन व्याकरणवन्मीमां सावच्चाऽतरैव क्रियते । तस्मान्न कोऽपि दोषः । एते हि चत्वासो गुणा अधिकारिफटनिरूपकत्वेनोक्ताः
न तु श्रोतव्यस्वेन । अवच्छेदकसेनैव तदुपयोगात् । गुणानामानन्त्येऽपि यथा दश्चरीखासु सवप्रवेश्चस्तथाोत्तरत्र वक्ष्यते । अनुप्रवे-
रोऽपि यथाऽऽनन्त्यं तथाऽपि वक्ष्यते । अथाञत्र त्रयं न विधातव्यम् । एकेनैव प्रेमद्वारा अभयसिद्धः। न च मिलितानां त्रयाणां
साधकत्वम् । परीक्षिति तदभविनाऽभयाभावप्रसङ्गात् । श्रवणस्याऽऽवह्यकत्वाज्च न विकल्पेनाऽनेकविधानमिति : वाच्यम् ।
अत्रोच्यते । त्रयाणामन्योन्यनिवीहकस्वेन विधानम् । तथाहि । कीत्तनाविधाने श्रवणमेव न ॒निवेहेत्। न चाऽध्ययनविधिवदेक-
विधानेनाऽन्यम्राधिरिति वाच्यम् । अध्यापनस्य संसारिकर्तंञ्यत्वेन विधि विनाऽपि वृत्तित्वेन प्राप्तत्वात् । न चाऽत्र तथां । श्रवणेन
कृतार्थस्य कीत्तेने प्रबृत्त्यनुपपत्तेः । तर्हिं कीत्तेनमेव विधीयताम् । श्रवणं त्वदेव भविष्यतीति । न । परीक्षिति तदं भावात् ।
अभये वेटक्षण्याभावाच्च । तस्माच्छुकादीनामतिनिरपेक्षाणाखि कीर्तने प्रवृत्तिसिद्धयथं कीतंनविधानम् । तदैव श्रवणसिद्धिः।
फलं तु प्रस्येकमेव । अभयं तु भगवस्मवेश्चरूपम् । तदैव सवंभयनिवृत्तः । तर्हि स्मरणं न विधातव्यम् । न च श्रवणानन्तरमस्मरणे
विस्मरणात्की तनानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अन्यरुभ्यस्वेन विध्यनुपपत्तेरिति चेन्न । सकृल्कृतकीत्तनस्याऽपि विस्मरणसम्भवान्न
कीत्तनशेषत्वेन स्मरणमायाति ! विहिते तु स्मरणे श्रवणकीरतैने सद्ा भवतः । दोषान्तराप्रवेश्षद्च । किच्च । त्रयाणां देहपातपयेन्त-
माब्ृत्तनामेवाऽभयसाघकत्वम् । उत्तरावधिरेहपात एव । पूर्वाधिः संसारभयज्ञानम् । "“आरृत्तिरसृदुपदेशादि''ति न्यायेन
स्मरणान्तरव्यावृ्तयर्थम् । यद्यपि रनेहे जति आवृर्सिन विधातव्या । खत एव तत्सम्भवात् । अथाऽपि भस्तवकदाचिदन्यासक्तिभ-
वेत् । न च तथा सयथिकारामाःवदेव विधि्यैथं इति वाच्यम् । तदभवाथमेव विधानात् । तस्माद्यथासम्भवं देहपातपयन्तं
त्रयाणामावृत्तिः कर्तव्या । नु मनननिदिध्यासने कुतो न विदिते । ज्ञानं च साध्यत्वेन कुतो नोक्तम् । “कालादेव तु कैवस्यमि"ति
श्रतिविरोधरच । न च ज्ञानस्याऽथास्सिद्धिः । तथा सति ज्ञानस्य व्यापारस्वं स्यात् । अत्र स्नेहस्य तथात्वेन विवक्षितत्वाचेति चेन्न ।
मनननिदिभ्यासनयोरङ्गस्वेन श्रवणमभ्यपातात् । तद्रेवोत्तरत्र वक्ष्यते ज्ञानं तु शाब्दं सिद्धमेव । ब्रेम्णा क्रियमाणेख्िभिभेगवत्सा-
क्षात्कायेऽपि सम्भवति । तथापि श्रवणादीनमेव कारणत्वम् । अन्तिमसाक्षात्कारस्य तु फरनान्तरीयकत्वात्फख्मध्यपातः । न
चाऽऽध्यास्मिकश्रवणवच्छरवणाद्याहितसंस्कारसधीचीनेन मनसा शारीतत्मसाक्षा्कारवद्धगवत्सा्षात्कायो वक्तु सक्यः। "नाऽहं
वेदैरिः "ति वाक्यात् । न च श्ारीरसाक्षत्कार एव फम् । सङ्कातादुद्रतस्य केवस्यं प्राप्तस्य मगवच्छरवणे सुख्याधिकारात् ।
“यतावदरे खस्वस्रतत्वमिः'ति ब्रह्मप्रकरणख्यत्वादून्ह्मातमविषयकमेव । भगवतदच स्वतन्त्रत्वान्नाऽन्येन प्रकारेणाऽऽविमावः
सम्भवति । यन्त॒ बाक्यात्खप्नवद् ब्रह्मत्मभावस्पूरतिस्तेन वा सर्वाविदयानिवृत्तिः स्वचरिताथंता वोच्यते । वज्जञानदुबखछनां मनोरथ
मात्रमेव । छुकसनकादीनामद्याऽपि परिभ्रमणात् । तस्मातसायुञ्य एव सवंभयनिवृत्तिः । "ब्रह्मैव सन्त्रह्माऽप्येतीति श्रुतिरच
तमेवाऽर्थं बक्ति! न चोपनिषदां वैयथ्यैम् । अस्यैवाऽथ॑स्याऽधिकारिभेदेन प्रकारभेदेन विधानात् । फठं त्वेकमेव । ते.भ्राप्नुबन्ति
मामेवेति वाक्यात् । “वेदैश्च सर्वैरहमेव वेय इति च । “सवं वेदा यत्पदमामनन्ति “तद्विष्णोः परमं पदमि" ति च ।
“तदेव बरह्म परमं कवोनामि'? ति च । तस्मद्धेदिकम्रकारेण भागवतम्रकारेण वा भगवति म्वेश्खेवणिकानाम् । अन्येषां तु भागवत-
प्रकारेणैव । न च उयवस्थितविकत्पः। “क पुनर््ाह्मणाः पुण्याः" इति वाक्यात् । ““क्लेशोऽधिकतरस्तषामिः ति. च । अत
एव श्रतिविप्रतिषेधोऽपि नास्ति । हाण्डिस्यस्य तथा वचनं पूर्वं चित्तडुद्धिस्तथा न जातेति नोपनिषद्धिः फछोदयः । चिनत्तञश्चोधकानां
वेदिकमार्गे कटेश्चसाध्यत्वात् । अतः स्पक्षस्थापनामात्रपरत्वादितःरपक्चनिन्दावचनानां न तावता श्रुतिविरोधः सम्भवति । तस्मा-
तसूत्रविचारानुसारिवैदिकमार्गेण भगवन्मार्गेण वा यथाधिकारं सर्वेषां ` परमपुरुषार्थ प्राप्ैः सवेमनवधम् । विधिविशेषविचारस्तु
न कर्तव्यः । तव्यप्रययस्य विधावविधानात् । छिङ्खोटपच्रमखकाराणामेव" विधौ विधानात्। छोकवेदप्रसिद्धतलाच्र भगवतो |
नाऽत्र विधिः सम्भवति । भक्तिद्ाखत्वाच्च । एटसाधनता तु ताद्ध्येन चिधानात्सम्भिन्याहारदेव रम्यते । वाक्याथस्या-
ऽपूर्त्वाद्धावनापक्षश्च पूर्वमीमांसामाष्य एव निराकृतः । अयं च तव्यप्रयय आबर्यके विहितः--“ृत्याश्चे" ति सूत्रेण ।
प्रभानुरुणश्चाऽयम् । तस्माद्भगवस्मवेक्ञा्थं यावज्जीवं यथासम्भवं त्रयाणामाघ्रृत्तिः कर्तव्येति सिद्धम् । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च 1: `
~"
१, तुर्नास्ति ख. २. शक्तितास्पर्येति वर्णा न सन्ति क. ३. तावतामिति क. ४. स्थापनमात्रेति ख. ९. विधाविति नास ख, `
६ ति समभिन्यवदारदेवेति ख, - ६ - ठ. ~ द । व
` कीर्तितव्य श्रोतव्यश्च । स्मत्तन्यः पूर्वोक्त । रवे प्रतिपादनार्थं चकारढयम् । दच्चतेति पदाच्छरवणाच्यकरणे अभयमेव न
भविष्यति न तु तदकरणक्ृतः प्रयवायोऽपीति सृचितम्॥ ५॥ § ॐ श्रवणास्याऽङ्गत्वे श्रुतेः संवादित्वास्स्मरणकीर्तनयोः
फदहेतुत्वं साधनीयं वादिविप्रतिपत्तिनिराकंरंणाय । तत्र प्रथमभितरासापिक्षत्वारस्मरणस्य फरसाधकल्वं साधयति--पतावानीति ।
पच्च सिद्धान्ताः स्वतन्त्रतया विहितः! तत्र श्रुतिवैष्णवौ समप्रधानव्वेनोक्तौ । पड्ुपतिमतस्य कर्पभेदेन तामसपरत्वेनोत्कषै-
जननद्रारा परम्परया यथायथञुपयोगः । क्रमसुक्तिदेतुस्वेन वा । अतः परं साद्भययोगौ धर्मश्चास्तं च सर्वाङ्गत्ेन प्रतिपादितम् ।
स्वतन्त्रतया ब्रह्ममीमांसायां निन्दितत्वादन्यत्र प्रवेश्चमलममानाः स्मरणरेषा भवन्तीलयाह् । एतावान्पुरुषाथं इयर्थः । बुद्धिख्यमेत-
च्छब्द्ाथं विवरृणोति--श्रन्ते नारायणस्सृतिरिति । अयमेव परो जन्मलाभः! खधरसस्य पच्चाग्निविचयाप्रकारेणोत्तमदेहजननं
फलम् । तथा योगस्याऽपि । “शुचीनां श्रीमतां गेहे योगश्रष्ठोऽभिजायतः इलयारभ्य ““त्रनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परं
गतिभिः स्युपसंहदारा्योगेनाऽप्यन्तिमो देहः साध्यते । साद्खेऽपि--“वहूनां जन्मनामन्ते क्ञानवौन्मां प्रपद्यत इति वाक्याद्
` ज्ञ निभ्योऽप्यधिको मत” इति योगप्रक्चंसावाक्याच्चाऽन्तिमिजन्मसाधकत्वमेव । भगवद्ध्माणामपि व्रतोपवासादीनां भगवदीय-
देहसाधकत्वम् । अतोऽन्तिमदेहे सँ उपक्षीणाः ! न च सोऽपि देहः सखरूपभूतः सन्फरसाधकः । किन्तु “शन्ते या मतिः सा
गतिरि'?ति न्यायात् “यं यं वाऽपि स्मरन्भावममि"ति भगवद्राक्याच्राऽन्ते भगवरस्मरणहेतुत्वेन तदुपयोगः । स चेदस्मटुक्तप्रकारेण
यस्मिन्कस्मिरिचदपि देहे अन्ते भगवरस्मरणं भवेत् तद्! “धूर्वात्परवल्लीयस्त्वमिः"ति न्यायेन स एव देदोऽनन्तिमोऽप्यन्तिमत्वमा-
पद्यमानो खाभत्वेन सम्पद्यते । योगादयदचं स्वस्वमारगेण दृरपकाः सन्तोऽग्रैव प्रविशन्ति । अतो देहसाधकानां योगादीनां देहस्य
चाऽयमेव छाभो यदन्ते नारयणस्म्रतिरिति । अतोऽस्य साक्षाद्गवत्पवेदयटेतुर्वान्नाऽत्र विधिरेषतया श्रतिसंबादोऽपेक्षितः । यद्यपि
भगवदीयत्वमपि जन्मलभस्तथापि ततोऽप्ययं परः । ननु “श्रपवर्गमात्यन्तिकं परमवुरुषा्थ॑मपि स्वयमासादितं नो एवाऽऽ-
द्वियन्ते भगवदीयत्वेनेव परिसमाक्षसवार्था इति वाक्यविरोध इति चेत् १ तत्राऽऽह--पुंसामिति । भगवदीयत्वं . हि -साक्षा- `
दइ्गवदनुगृहोतानां पृष्टिःमागींयाणां जन्मखभरूपभियुच्यते } इदं तृक्ताङ्कयादि मार्गाणां प्रावादिकमर्यादामागेरूपर्वात्तन्चिष्ठानामपि
तथात्वादन्ते या मतिरिति न्यायेनाऽन्ते भगवस्स्मृतौ तस्प्ानिभवतीति तस्याःस्तथात्वमुच्यत इति नोक्तविरोधः । पुंखामिति ।
साधारणानामपीयथः' । अतो महाफटत्वारस्मरणस्य सवेदा भगवान्स्मत्तव्य इति सिद्धम् ।। ६॥ # क इदानीं कीत्तेनस्य
तथात्वं साधयति--प्रायेशेति । कीत्तनं तु वततोऽप्यधिकम् । येषामन्तिमं जन्म जातं ये च जीवन्मुक्ताः केवलं गुणातीत एव व्यव-
सिताः पुनरावृत्तिसम्भावनार हितास्तेऽपि हरेगणानुकथने श्रवणानन्तर भाविनि | कीत्तने परमानन्दरसमुपटममानाः साधनदश्लायामे-
येवं सुखमेतत्साध्यफटदश्चायां कीटसं सुखं भविष्यतीति मन्यमाना रमन्ते । समेति प्रसिद्धः । केचन पुनसैनन एव पयैवसितमतयः
असमब्र्ञातसमाधयो वा तस्मिन्नेव सुखे स्थिताः । तेऽपि उतथानाभावान्न रमन्ते} तद् व्यावृ््थ ्रायोभ्रहणम् । राजन्निति सम्बोधनं
तथाभूत्ञमीकस्मरणाय । अच्र विषयर सादेव तथा रमणम् । न तु कतेधंम॑देतुत्वेन । ते हि कृतिगुणदोषसम्बन्धरहिताः ) तदाह--
निरुक्ता विधिपेधत इति । विधिसहितान्निषेधान्निवृत्ताः । “द्यं तथा ब्रह्मसि कर्म नच्छैतीःति न्यायेन ब्रह्मभूता अपि ! “दोष-
बुदधयोभयातीतः” इति वाक्यात् । विधिसदहितनिषेधकथनेन चेतञज्ञापयति “बुधो वालक्वतक्गीडेदि"” यादिवाक्यानि यद्यपि विधि-
रूपाणि तथप्यस्याऽगर निषेधाभावान्नेतेषां प्रदणमिति । नेगण्ये गुणत्रयातीते स्वस्मिन्नैव सिताः । विोधाभासबोधनाथं गुणत्रहणम् ।
तस्मात्सतन्त्रपुरुषाथत्वात्कीततेने शङ्काऽपि न क्तन्या ॥ ७॥ ष $ एवं युक्त्या द्वयं समथ॑यित्वा त्रयस्याऽपि पुरुषाथे-
साधकत्वे साधिते युक्तिमूलकमिदमपरामाणिकमिति शङ्खा स्यात् । तन्नितत्यथंमाह--इदमिति । पुराणमिति प्रमाणम् ! भागवतं
समेति तदवान्तरभेदः । योगिकश्चाऽयम् । तेन भगवता प्रोक्तं भगवस्तिपादकं भगवत्फलकं चेति । अस्य दुबंरत्वं वारयति ।
्रह्मणा वेदेन सम्मितम् । परब्रह्म वा सम्यड्ितं ज्ञातं यत्र । गुरुपरम्परामाह--पितुद्ैषायनादिति । तदानीन्तनकाठस्य भाणिबुद्धि-
नाञ्ञकत्वायाऽऽह--द्व(पराद्ाविति । द्वापरस्याऽऽदौ । तदानीमपि द्विपराबुद्धिनं जाता । श्रघीतवानिति वेदवन्नियमेनाऽर्थावबोध-
पूवेकमध्ययनमुक्तम् । पितुरिति । “पितेबोपनयेत्पुत्रमि'ति न्यायेन उयनयनाभ्याप"नयोरेककनतुकत्वादध्ययनग्रकारः सर्वोऽपि
सुसस्पन्न इति सूचितम् ॥ ८ ॥ | ' |
2-2==5=
_ सगतस्य । थिचन्यवटथ्थिन्यनयम्णणि पनिगोशि्याचेष्यन्तेतय लन न्म्य मनय निन्त पणः न्य सनि द र
=-=“
र~ =
स्कं. २ श्र. १ एलो. ५-८] । अनेकठथाख्यासमलृतम् । | ` १५
तच्राहेति । ताददयामाशङ्कायामुमयदोषनिवार्कं प्रकारमहेयथः 1 वतु जाता म्रमाणाकाङक्षा तसूस्यैथं प्रमाणे वक्तव्ये श्रमे
विशेषणं किमिस्युच्यते, तत्राहुः प्रमारेत्यादि । बदेयत इति बलि्टेति । पूवेतन्तरे तथेव निर्णीयमानत्वाद्रलिष्ठा छोकेऽपि प्रमाणमेकं
देशं प्रमापयति, प्रमेयं तु ततोप्यधिकमिति दर्यते, अतः प्रमाणकःडङक्षापूत्यैथं ताटस्चतत्कथनं युक्तमिदयथैः । सा केयाकाङ्नायां
तामाहुः ततरेयादि वक्तव्य इलयन्तरम् । तत्रेति । भगवच्छरबणे । नास्ति नियम इति । नार दपूवेजन्मनि दासीपुत्रेऽपि तदुक्त्या
नियमभङ्गदश्चनादिदानीन्तनानामपि तथा दशनाच्च नास्तीयथंः । श्रत इति । ताहश्षामुद्धायैत्वात् तेषामर्थे उपाय उद्वारेपायः वेदे
्रवर्णिकमात्रोपकारके नोक्तः उक्तो नास्तीति देतोष्तदथ वक्तव्ये साधने आवदयकत्वात्तेनैवेदयादिनोक्तदीव्या खाघवाष्ियन्वयः
तथा चेताभ्यां युक्तिभ्यां सर्वात्मत्वेन रूपेण भगवच्छरवणं विधीयत इयथः । ननु कथमेतेन प्रमाणाकाङ्श्षापूर्विरियत आहुः नही
यादि । तथा च श्रुतिसामानाधिकरण्यात् प्रमाणकादङ्क्षापूर्तिस्यिथः । कथं युक्तेवशिष्ठत्वमिलयत आहुः त्रेलादि । तत्र श्रौते
श्रवणविधो आत्मनः कामाय पतिः श्रियो भवती! याद्युपक्रममापाततोनुरुध्याभ्यर्हितत्वात् स्वस्वात्मश्र षणे स्वपदेन देहो वाच्यः
तथा च तत्तद्वच्छिन्नस्य तत्तदभिमन्तु्बां श्रवणे बोध्यमाने बोधकस्य वाक्यापयचसानमेव स्यात् , देदानन्त्येनात्मीयत्वानन्त्यात्तथा
स्यात् , तथा चा्ञक्योषदेश्ञत्वेनाननुष्ठापकत्वात् प्रामाण्यमेव तस्य भव्येतेयथेः । अथात्मीयायेक्षयः देदात्मन्यभ्यर्दितखत्वस्याधि-
कयात्खत्वमात्मत्वमेवेति चेत् › तत्राहुः त्रात्मस्वियादि तथा च तदरेशिष्टयस्य सर्वेषु तुस्यत्वाद् आत्मसु तद्रयवच्छेदकस्य प्रकृति-
विकृतिमावस्याभावत्सर्वात्मश्रवणप्राप्रो तदानन्द्यादपि स॒ एव दोष दइलयथः । अथ स्वत्वमभिन्नत्वमेवेतिचेन् , किमिदमभिन्नत्वम् ,
ननाखसहित्यं वान्योन्यामावरादिव्यं वा, नोभौ, अनेकात्मवादाभ्युपगमे नानात्वभेदयोस्तत्रोपगतत्वेन तद भाववत्त्वस्य तत्राह
[क्क
= ^ > ~ र~ ~
लुरोध्यत्वादोषस्य च परिहायेत्वात् स्वंषमेको य॒ आत्मा भवति, स स््ात्मापि मवस्येवेति स॒ एव श्रोतव्य इयथः । युक्तेर्बिषठ-
त्वायाहुः अत इयादि । अत इति । उक्तहेतोः । तथा चेवं श्रुयथनिश्चायकतया बषिषठस्वेन, अतः प्रमाणकाङ्क्षाया अपि पूर्विरि
सथः । नन्वात्मनां नित्येन प्रवाहश्चक्तिपक्षस्यात्रासं भवादात्मश्ब्दस्य व्यक्तौ जातिविशिष्टव्यक्तौ वा शक्त्यङ्गीकारे पूर्वोक्तदोपस भवाञ्च
तान् पश्चान् पसियज्य स्वोत्मत्वस्योपाधिव्वेन गुरुत्वात् तत्परत्वमपि लयक्वा जातिवःचकत्वमादरणीयम्, ततश्च जाया व्यक्त्याक्षेपद्-
सायामहवित्तिवे्येवक्षेप्या, न त्वन्या, उपक्रमालुरोधात्, अतो न श्रुतावात्मपदस्य सर्वीत्मपरत्वमियत आहुः नचेलादि । ततर
हेतुः तथा सतीलयादि । उक्तदोषपरि्हिसयात्मपदस्य जातिवाचकत्वेऽदङ्धीक्रते सति व्यक्तिरूपस्य स्वस्यात्मना गोणत्वेनायाच्य-
स्वेनाश्रौतस्वात् क्रियावद् बरीहिभिजंदोतीलयादिक्रियायां यथा ब्रीहिस्वादेर्होमादिसाधकव्वानुपपत्या ब्रीह्यादिव्यक्तिराश्चिप्यते, तस्या-
शानन्यखभ्यत्वाच्छब्दाथत्वं चाद्गीक्रियते, तथा ज्ञनेऽनुपपलयमावाच्छब्दश्रवणमत्रेण जातिज्ञने जायमाने व्यक्त्याक्षेपकानु
पपन्त्यभावाच्च'क्षेप्यत्वःभावेनाप्यश्रौतत्वान्नास्मनः कायं सिध्येदात्मवेदनस्याभमःवेन शोकतरणरूपमात्मखमभरूपं च कायं न
सिध्येदिलयथः । नन्वासमत्वजातिशब्दादेवात्सकायसिद्धिस्स्त, को दाप इति चेत्, न तस्या जातिवाचकपद्श्रवणसमत्रिणापि भव-
नात् प्रियत्वलिङ्कश्रवणाविसेधापत्तेः । ननु तर्हिं यथाकथच्िदास्मश्रवणे विधिरङ्ञीकाय इति चत्, तत्राहुः सद्घातेऽपीयादि )
श्रवणविधिमन्तरेणापि सह्कातेऽदहंवित्तिरूपस्यात्मज्ञानस्य प्रमाणवस्तुभ्यां जायमानस्य वियमानत्वाद् (न वा अरः इलयादिश्रुतौ
पलयादिष्विव शरीर ओपाधिकप्रीयश्रावणेन प्रकारविशेषस्यानुक्तत्वात्तज्ज्ञानाथं श्रवणादिरूपप्रयासो व्यथः स्यात्, तथा च
श्रवणविधिवेय््यापातान्न वथाद्गीकतुं श्क्यमियथः । ननु मणिपरीक्षायामिवास्मपदोक्षायामपि वाक्यसहङ्रतस्य प्रयक्षस्यव
हेतुत्वान्न श्रवणविधिवेयथ्यैमितिचेत् , तत्राहुः श्रतिश्चेयादि । तथा सति वाक्यस्य चक्षुःसहकारित्वं मनःसहकारित्वं वा वाच्यम्,
तत्राद्ये देहातमभावदरदीकरणेनोपचारिता, द्वितीयेऽपि प्राणान्मनसश्चात्मविवेकस्याजातत्वाच्छ्लयन्तर . (आत्मानं चेद्िजानीयादय-
मस्मीति पुरुषः । किमिच्छन् कस्य वा हेतोः शरीरमनु सछ्ज्वरे' . दिप्यात्मन्ञाने श्चारीरतापजतापनिवृत्त्यादेरेवोत्तत्वात्तस्यश्च योगेन
समाधिदश्चायां प्राणे सम्राणे स मनसि वा जायमानतया तद्विशिष्ातमभावटहटीकस्णेनोपचरिता मवेत्, तथा च छक्षणादोषा-
पातात्तथा नोपगन्तुं शक्यमियथः । सिद्धमा श्रत इति । असन्दिग्धत्वेन प्रतिपत्तिखाघवात्तत्प्रक(णगतवाकयान्तसान्वयस्वारस्यान्च
सर्वात्सेव श्रोतन्यत्मेन श्रया विधियत इयथः । नन्वस्त्वेवं श्रोतव्यविधिनिबाहः, तशषाप्यात्मछाभश्रतो सोकतरणश्रतौ च जीवास्मे-
वात्मपदेन आर्यः, खाभपदस्य सिद्धासिद्रान्यतरवस्तुखाधीनतायामेव प्रयोगाद् , ई्रस्य स्वतन्त्रत्वेन जीवाधीनताया अ्ञक्य्-
वचनत्वाद् , जीवे तु विस्मरृतकण्ठमणिलाभन्यायेन ज्ञानमात्रेणापि खाभस्य शक्यवचनस्वत्तिनं च शआारोरादिञ्वराभावे शोकस्यापि
निवत्तेस्तस्येव साभस्य परत्वेन सिद्धेश्च, सर्वास्मश्रवणविधानाङ्गीकारे तु स्वस्याश्चतत्वेनाज्ञाततयाऽकन्धत्वार्स्वस्य पराधीनतरूपया
गौणतया शोकस्याप्यनिवृत्तेः, अत एतत्सामञ्जस्याय तत्रापि शासीर एव आत्मा श्रोतव्यत्वेन स्वीकायं इत्याकाङ्क्षायामाहू
तस्येटादि । मेदाभावादिति । युवणेतत्खण्डयोरिविांदयंश्षभावेन तादल्म्यात् । तथा च तञ्ज्ञानेऽप्यात्मज्ञानसिद्धयात्मलाभश्च- `
दिना "^~
१. बोघकवाक्यापर्यवसान दोषः । .
१६ ` -ीमद्धागवतम् 1 (स्क. रशन. १ च्छो, =
कतरणयोः सिद्ेः श्रुतिसामञ्जस्यात् वत्राप्यात्मपदेन स्वात्मैव ग्राह्म इयथः । पतेन जीवन्रह्ममेदवादो निरारूतः । विशिषटा-
्वैतवादश्च, तत्रापि विक्चेषणत्वेन गौणत्वानपायात् । नन्वेवं सति तादात्म्येऽपि किन्चित णतासत्त्वात्तमपि वादं विहाय शुद्धाभेदवादं
एव स्वीकायैः, तथा सति धटरङ्ुख्यां प्रभातमिति शङ्कायां युक्त्यन्तरमाहुः किञ्चेयादि । फलमिति । शोकतरणादिरूपम् अत इति ।
दानस्य दादृसामभ्यैसपिक्षत्वात् । षड्कशेत्यादि । तथा च शछुद्धाभेदवादोपि दुष्ट इति न्यायलामज्जस्याथं तादात्म्यमेवाङ्गीकृत्य
श्रुद्यर्थो निर्गेय इत्यर्थः । नतु तथापि यौक्तिक एवायमर्थः; न तु श्रौत इव्याकाङ्क्षायामाहुः वेदेत्यादि । भगवानेव वेदाथ इति
तस्यैव श्रवणादिकं विधेयमिति वेदार्थं इति सबनिर्णये प्रथमस्कन्ये वाक्यान्वयाधिकरणे च “सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति वेदैश्च सर्व
रहमेव वेच्' इत्यादिश सयुषन्यासमूवकं "सर्वत प्रसिद्धोपदेद्ा' दित्यादिन्यायोपन्यासपूकं चोक्तमित्यथेः । नन्वेवं सति शर.त्यथं-
निश्चायनाय स्वात्मा भगवाम् श्रोतव्य ` इत्येव वक्तव्यम्, कृतमन्याभ्यामित्याकाङक्षायां तत्परयोजनमाहः किञ्च फलमित्यादि ।
दुःखाभाव इत्यादि । अवान्तरमेदबाहुस्येषयेतद् द्रे एव पथैवसन्नतवादित्यर्थः । तत्रेत्यादि । तत्र तत्साधनविचारे क्रियमाणे मेत्रेयी-
न्राह्यगे दक्ल॑नसाधनस्वेनोपस्ितस्य श्रवणस्थैकफलतवे, द्रष्टव्यः इत्यनेनोपसितस्य तत्साध्यज्ञानस्य वैकफरत्वेऽगरृतपदोक्तदुःखाभा-
वफरत्वे, सवफलत्वे वा श्नद्मविदापरोतिं पर" (न परयो मर्य पदचयतति ब्रह्मविदमुपक्रम्य “सर्वेषु रोकेषु कामचारो भवती' त्यादि-
श्रयन्तयोक्तस्व॑फरतवे वा आहारप्रथक्त्वेन सर्वंफर्त्वनिर्धारत् । ( भित्रावरुणीं द्विरूपामारभेतान्नकामः, एवंहृष्टिकामः प्रजाकामः
इति नानाफलार्थ विहितानां यागानां ) 'रेन्द्राप्नमेकादश्चकपाछं निवपेखजाकामः संमानः सद्प्राममुपप्रयास्यन् › सङश्नामं जितवे-
तिनानावाक्यविहिते यागे, किं सक्रत्करणेन स्वंफटसिद्धिः, उत तत्तद्थ॑मावरत्तिः कतेव्येति सन्देहे, काटमभेदादिना आहर स्याहुरणस्य
यटपुथकत्वमाव्रन्तिस्तेन स्वंफलत्वम् , न तु सकृत्करणेनेति निर्घायात् । प्रथमं जाते साध्षात्कार तेन विदहितज्ञानेन तथा स्यात्|
नन्वेकसाधनकतवेन निर्दिष्टानां सन्नियोगशिष्टत्वात् सन्नियोगक्िष्टानां सह॒ वा प्रवृत्तिः सह् वा निवृत्तिरिति न्यायेन सह मवनस्य
राक्यव चनताल्छुतो न फशद्रयभिति चेत् , तत्राहुः सन्नियोगेत्यादि । तत्र हेतुः श्न्यथेत्यादि । तथा च सन्नियोगश्िष्टन्यायस्य
ठयाकरणसिद्धव्वेन शव्दविषयस्वाटुक्तन्यायस्य च क्रियानि्णीयकत्वेन तद्विषयत्वात् श्रवणख्ले तदङ्गे क्रियामर्यादेव भञ्येत । न च
मगवतोऽनियम्यत्वात्को दोष इति हाङ्कचम् । 'स्व्ृतसेतुपरीप्सयेः त्यादिवाक्यैस्तदभञ्जकत्वनिश्चयात् , अतस्तव भङ्गाथत्वाच्छरवण
एव तथेत्यर्थः । हरित्वेनेव्यादि । तथा च रथा जतिष्टयथिकःरणे श्यवृष्टाकपाछो भवति गायित्रियैवेनं ब्रह्मवचंसेन पुनाति, यन्नव-
कपाटख्िव्रतैवास्मिन् तेजो दधाति, यदश्चकपालो विरजेवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति, यदे कादश्चकपाटख्िष्टुभेवास्मिन्निन्दरियं दधाति य॒द्राद-
शकपाछो जगत्यैवास्मिन् पुल्दधाति, यस्मिञ्जाते एतामिष्टिं निवपन्ति पृतस्तैजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पञ्युमान्' भवतीति श्रुत्या द्रादश्च-
कपाटपुरोडा्ञस्य सकृत्करणेऽपि तद्रताष्राकपाछ्त्वादिधर्मेण नानाफठसिद्धिः, तथाचन श्रोतव्यगतधर्मे णेति न न्यायविरोध इत्यथैः ।
ननु श्रवणस्य क्रियाकल्पत्वेन तस्यानेकफलत्वे तथानिणैयोऽस्तु, प्रकृते तु तत्साध्यज्ञानस्य तथात्वं विवक्ष्यत इति तस्य कथं पूवेतन्तरेण
निय इत्याकाङ्ष्वायामाहुः तमित्यादि । (तं यथायथोपासते तदैव भवति तद्रेतान् भूत्वावतीति तस्मादेनमेवंवित् सवेरेतेरुपासीत
सर्वं हि तद्भवति सर्व हैनं तद्भू्वावती'ति श्रतेः । उपासनं चिन्तनम् । तथा चोत्तरकाण्डेऽपि ज्ञेयधममेभेदेन ज्ञानफटमेदस्योक्त-
त्वादत्रापि तथैव निणैय इत्यथैः । सिद्धं बदन्तस्तस्य न्यायसिद्धतां बोधयन्ति श्रत इत्यादि । एवं श्रुतिसामानाधिकरण्यनव्युलादने-
नास्य प्रकारस्य बशिष्ठत्वं टृदीतम् । अतः परं सर्वोपयोगितवं ददीकतुँमाहुः नन्वित्यादि । उत्तमवक्तृकथनादिति । परमविरक्त-
ज्ञानिभक्तन वक्त्रा कथनात् । श्रत इति । भक्तित्वात् । तथा च सङ्कयामेदेन भक्तित्रसंश्ये सर्वोपयोगित्वस्यापि संचय इत्यथः |
अत्र तदुक्तमुपगम्य सद्कयोक्तिसमर्थनेन समादधते सत्यमिव्यादि । एवं सङ्खयाचिचारेण भगवच्छरवणविधेः साथैक्यमुपपाद्य विधेय-
श्रवणविपयविचारेणोपपादयन्ति ननु भगवानित्यादि । इति कोऽर्थ इति । अस्मिन् वाक्ये किमभिधेयम् । अत्र षद् विकल्पाः ।
तेष्वा दूषयन्ति आद्य इत्यादि । द्ितीयं चिकरप्य दूषयन्ति गृहीतेर्यादि । द्वितीयं दृषयन्ति किञ्चेव्यादि । तृतीयं दूषयन्ति
श्रथेतयादि । पदवाक्ययोरिति । श्रत्रन्द्रियगरहीतयोः पदवाक्ययोः । तथैवेति । तन्निर्धारपूवेकं शब्रोच्चारणम्, तन्निधीरजन्य-
संस्कारजनितज्ञानभिव्यर्थः। तत्र सङ्कयां नियमयन्तः समादधते मैवमिव्यादि । पुनरिति। विधानानन्तरम्। उक्तदृषणमिति।
उपदेश्शायोगरुपम्। कारिकां उ्याकरबन्ति भगवानिव्यादि । अत्र भगवच्छरवणं विधायाग्र दश्चविधरीलानां कथनान्नायं
वाक्यार्थं इत्यर्थः । अत्र मगवच्छब्दो योगरूढः ! श्रोतध्य इति शब्दविषयः कर्तव्यः । श्रवण--पदस्य श्रोत्रेन्द्ियजन्यज्ञान
इव श्देपि रूढत्वात् । गजराजः श्र॒तः' श्र हितं श्र॒त' भियादिप्रयोगतौस्यदश्चेनादीदशषस्य श्रोत्यत्वेऽर्थाप्तिं प्रमाणयन्ति
श्नन्यथेदयादि । नन्वेवमपि दिती यस्कन्धवैयथ्यं तु तद्वस्मिलयत आहुः तावतामिलयादि । दश्विघदटीलवाचकानां तय् क्त-
वाचकानां तत्तातसयैकारणानां च पदवाक्यानां शक्तितात्पयंनिरधारः असङ्कोचसंकोचभेदेन द्विविधायाः शक्तेस्तादृशप्रस्यायने
वक्तुरिच्छायाश्न निणेयः सामान्यन्यायेन व्याकरणवन्मीमांसावचत्रेव क्रियते। यथा व्याकरणे संबन्धिभेदात् सत्तैव `
भिशथमाना गवादिषु जतिरिव्युच्यते, तस्यां स्वे शब्दा व्यवसिता इत्यादौ सवेश्षब्दानमेकस्यां सत्तायां तदस्यास्यस्मिन्निति मतुप्,
तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतजित्यादौ चैकस्य मतुपस्तारकितशब्दस्य चाथ बोधिते तदन्तानां तदादीनां च तत्र सत्ता शक्ति-
` निर्धरः क्रियते, यथा च मीमांसायां आकाङास्तलिङ्गात्ः वाक्यान्वया' दित्यादौ तालययैवोधनप्रकार उक्ते तषिङ्गादिभिर्हतुभिरन्येषा- `
स्क. २. ९ इलो. ५-८ ] प्रनेकव्याख्या त परलंछतम् । १७
५:
मप्र पदानां बाकयानां च शक्तितास्मयेनिर्थारः क्रियते, तददत्रेव द्रठयं कम च. कारश्च स्वभावो जीव एव् च् । वासुदरेवा्यरो ब्रह्मज
न्योऽरथोऽस्ति, तत्त्वतः" २।५।१४ इत्यादिषु “शाब्दस्य हि. बह्मण एष प्न्थाः' २।२।२ इव्यादिषुं सर्वशब्दानां भगवति 'पाताटमेतस्य
हिः पादमूषः. २१।१६ भियादिषु सगवद्वयवविशेषरूपेऽ्थं शक्तितासयेनिघौरः, (नारायणपरा बेदाः' २।५।१५ भमगवान् ब्रह्य
कार्छयेनः २।२।३४ इ्यादौ वाक्यानां ताययेनिधास्ध क्रियते, तस्माच्छाब्द्श्रमितिं प्रति शाक्तितात्पयैग्रहणयोः कारणत्वात्तद् रहस्य
चः ठयाकरणायन्यतमाधीनत्वादस्मिन्, स्कन्ये तदग्राहकयोर्वित्रत्याप्तवाक्ययोर्निरूपणान्न कोऽपि दोषः! न पुनसक्तिर्वेयर्थ्यं
वेदथः । एतेन यथा गायकगीयमानाखापगतनननादिशञब्द्श्रवणमहिम्नाथज्ञानविघुरणामपि श्रोतणां चिनत्तद्रतिजायते, तथा भग-
वद्धाचकङ्ञव्द्श्ववणमहिस्नाऽमयसि द्विरपि मविष्यतीयपि चोचं निरस्तम् । नतु ज्षक्यादिनि्धरस्य सम्पू्णस्कन्धसपक्षत्वे विषयस्य
वः स्कन्धान्तरेषु निरूपणे मगवान् श्रोतञ्य इत्येव वक्तव्यम् , तावतैव विधानसिद्धेः, सर्वात्महयीश्वरपदानां शेषाणां किं प्रयोजनमत
ग्रहः एते हीलयादि । अरचरच्छेदकतवेनेति । तदितरस्य विवक्षितफश्निरूपकताग्याव्तकतवेन । तथा च श्रतिसामानःधिकरण्याय
सर्बत्मपदम् , निधंमैकस्मरैकजीववाद्यभिमतश्ारीरस्य च वय(त््य्थं मगवखदम् › तस्य केवलयौगिकल्वगौणत्वयेोर्वारणःय हरिषदम् ,
भगश्चासौ वांश्च भगवानिति योगस्याथ वंशिरसि शिवे दर्ितत्वात् , "भगवानिन्द्रः प्रतिघातमचीकरत् ददं प्ररन्धो भगवानपां पतिः
रित्यादौ मण्या प्रयोगस्यान्थत्रापि दशनात् । “उत्पत्ति च निघृत्ति च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो
भगवानिति स्युतपत्तरन्यत्रापि दशेनात्तन्नि्धारणायेदवस्पदमित्येवमितः्व्यावतेनेन भगवत -एवाधिकारिणः फम्, तेनरस्मादिति
बोधनायोक्ता इत्यथः । ननु गुणानामनन्तत्वेऽपि किमिति दञ्चानामेव श्रोतव्यविषयनियमनमिलयाकाक्षायामाहूः गुणानासित्यादि ।
नन्वेवं सति धविष्ोनुकं वीर्याणि प्रवोचम्" "गायन् गुणान् दशक्ञतानन आदिदेवः शेषोधुनापि समवस्यति नस्य परर 'मिलादि
्तिस्टृतिविरोध इत्यत आहुः ्रनुप्रवेशोऽपीयादि । एवं विवेरश्रवणादिपदारथं विधिवाक्यार्थं च निर्णीय विघेय॒गतसङ्खयाया विव-
क्ितत्वात्तं विचारयन्ति अथेयादि । अत्रायमथंः । अभयाथेमत्र त्रयाणां विधानम् , तत्र विवेयानां श्रवणदीनामभयं प्रति वृणारणि
मणिन्यायेन यदि कारणत्वम् , तदा सङ्कयाविरोधोऽ्टदोषदुष्टो विकल्पश्च, यदि दण्डचक्रादिन्यायेन कारणता स्यात् , तदा समुखयेऽ
धिकारिविशेषस्य फछामावप्रसङ्गः स्यात् , यदि व्यवख्िरविकल्पः “उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोती तिवत्, तदा तु श्रवणस्याधिकारि-
विश्षेषेऽनावद्यकतायां कीतनायधिकारिणा तदकरणे तयोरप्यनिर्वाहः, अत आवर्यकल्वाच्छवणमेव विधात्यम् , कीर्तनस्परणे
स्वथंबखदेवायस्यतः, न दि कीतनःभवे श्रवणं संभवति, न वाऽस्मन् कीतेयतीति, अतः श्रयथ॑नि्णयाय श्रवणमा् विधातव्यम्,
न तु त्रयमिति, अत्र समादधते अत्रेयादि । अर्थात् प्रापि निराचक्षते न चेत्यादि । तत्र हेतुः श्रध्यापनस्येलयादि । अयमर्थः | श्रतौ
स्वाध्यायोऽध्येतव्यः इति विधिना प्रप्रेऽध्ययने कस्मादध्येय् इयध्ययनटत्वाकाक्षायां अष्टवषं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीतेति
श्रस्यन्तरगतनिञ्विहितात्मनेपदेना चायत्वकामिनो नियोऽ्यत्वावगमःत्ततोऽध्ययनमायाति ! आचायैश्च उपनीय तु यः ज्चिष्यं
बेदमध्यापयेदूद्विजः । सकस्पं सरहस्यं च तमाचायं प्रचक्षते" इति स्य्यक्तरक्षणकः । आचाथेत्वकामना च प्रतिष्ठार्थं वा वृत्त्यर्थं वा
पुतररनेहादिना वा । अतो विधिविचारे सांसारिककर्तज्यत्वेऽर्थीतापधिवि चारे वृत्तित्वेन वृत्तिः रनेहस्यप्युपरुभतिका, अतस्तैराचायैत्व-
कामनाहेतुभिः प्रतिष्ठवृत्तिसनेहेरध्यापनस्य प्राप्तत्वादध्ययनस्यापि सांसारिककर्त्यतवात्तद्विधिवदेकविधानेनान्यप्रप्चिः, सात्र न,
कीतेने सुक्तकटेकलतंज्यताया विवक्षित्वेन सांसारिककर्तम्यत्वाभावात् । किं तावतेयत आहुः भ्रवरेनेलयादि । तथा चान्यत्र कीतं-
नस्य श्रवणबिध्याक्षेपरभ्यत्वेऽप्यत्र विवश्चितकीतेनस्य न तेन छाभ इयथः । नच छ्युकादीनां विहिताकाितवि दोषबुद्रयोभयातीत
इत्यादिवाक्यविरोध इति शङ्कयम् । "निवृत्ता विधिषेधतः इत्यत्र तत्परिदारस्य वक्ष्यमाणत्वात्) एवं कीर्तनविधिः समर्थितः
भ्रवणविधि समथयन्ति तर्हीलयादि । तर्हि कीतनस्याक्षेपरभ्यत्वाभावे । च्रथदिव भविष्यतीति । भगवान् कीर्तितव्यो नाम कीतन-
गोचरीक्तव्यः । कीतनं नाम ताल्वोष्ठपुटादिव्यापारेण श्ब्दाभिव्यज्जनम् , तद्मिव्यज्जितः शब्दो वा । धातोः फट्व्यापारयो
रूढत्वात् । तयोमेध्येऽत्र तारशक्षव्द् एवात्र म्राह्यः । भगवतो व्यापाराविषयत्वेन शब्द्विषयत्वात् ! तत्र वार्षं शब्दोच्चारणं च
श्रोतारं विनाऽसंमवच्छरवणमाक्षेप्खतीति तथेय्थः । तसरिहिरन्ति नेत्यादि । तथा च भ्रवणस्या्थीसमाप्तावविदहितप्वे ततः फ्यभावे
प्रसक्त प्ररीक्षिति कीतेनस्याभवत्तस्याभयं न स्यात्, तथा सद्युपदेदकेयभ्यमित्य्थः । तत्सार्थक्या्थं ततोऽपि फलङ्गीकारे
वाक्रयतात्पयनिधीरः । अतिनिरपेक्षवक्तृके तु गुरुभक्तिम्रकर्षसंभवात् तन्निधीरः संभवयतो तद्विधानमावहयकमिलर्थः । नन्वेवं
२
०.
कीर्वनानुपपत्तिकभ्यत्वेन । समादधते न, सषृदिव्यादि ।
इयानुपूर्वीविरेषेण कीतेना मपिं स्मरणं छभ्यते, तच्च कीतंनानन्तरभावित्वान्न
` तद्विधिनरेप्तु शक्यम्, प्राथमिकतदाक्षेपेणैव स्मप्ण्षेपेण ` स्वरूपलामस्य कीतनस्वरूपलछमस्य जातत्वात् , अतः स्मर्णविधिश-
वरयक इति । न च तर्हि स्रःणं वः स्मणकरीरतैने वा पिधतन्ये, शिष्टमर्थादायास्यतीति वाच्यम्, दश्चविधरीखायुक्तमगवस्स्-
रणस्यात्र विवक्षितत्वेन भगवतस्तादृशचव्वस्य राज्ञाऽज्ञातत्वेन वाक्यस्यानुत्तरस्वांपातात्। द्यविधानेऽपि दोषताद वस्थ्याञ्च ।
गुणविकषेषादप्यावर्यकत्वमाहुः शोषान्तरप्रवेशण्चेति । अन्यासक्तः फटग्रतिवन्धकव्वात्तद माचस्यावडहयकतया स्मरणनत्तिर-
काटीनस्य तस्यासंभवश्ेति फटोपकारैघ्यादपि स्मरणमावदयकमतोऽपि तद्विधानम् । तथा च श्रीशुकस्याध्ययनापदेशेन
श्रवणेन भगवति स्नेहो भगवत्स्रणजनकसंस्कार्चोत्पादितः, ततस्तेन स्मरणेन पूरवसनेदपोषकं स्नेदान्तरः कीतैनं चोसादितम् ,
अत एव तं याससुनुमुपयामि गुरं मुनीना भिति मुनिगुरत्वमुक्तम् । ततस्तेन कीतनेन पूवपोषकं स्नेहान्तर पुनः स्मरणान्तर-
मुखादितमिवि स्वानुभूतस्य दोषान्तराप्रवेशस्यान्योन्यनिवाहस्य च स्फुटीकरणाय शुकेन त्रितयमुपदिष्टमियथैः । हेस्वन्तरमप्याह
किञ्चेयादि । अवधी तु तस्मात्स्वीत्मना राजन्नितिरटोके ( २-२-२६ ) स्फुटौ भविष्यतः ननु स्यायेप्याचर्तिनिरूपणस्य किं
प्रयोजनमत आहुः स्मरशन्तरम्याचरुच्यथेमित्ति । तथा च अन्ते या मतिः सा गतिरिति फप्रतिबन्धकीभूतमस्यन्तर-
निव्र्य्थंमावृत्तिविधानाय त्रितयविधानमियरथः। ननु स्नेदोलस््यनन्तरं तेनेवादृत्तिसंभवद्रःयथंमाव्रत्तिविधानमिति शङ्का-
यामाहुः यद्यपीलयादि । तथा च प्रारढ्धवश्चादन्यासक्तिरुसपद्यते इति भ्रारच्धनिव्रृत्यथमावृृत्तिविधानमित्यथः । एतेन "समव य
प्प्न्ते' इति वाक्यार्थः स्मारितः । कायवाङ्मनसां तदीयत्वस्थेच भ्रपत्तिपदाथेत्वादिति । सिद्रमाहुः तस्मादिति । स्मरणान्त-
उयावृत्तेरावश्यकत्वात् । एवं स्ववाक्यव्याख्याने तत्र विघेयश्रवणविषयविचारेऽत्राचयुत्यानुवादाद्गदन्त्वांशे विधिः, शेषऽनुवाद
इति श्रवणविपरेरवयुत्यानुवादत्वं सिद्धम् । तत्रानुवादां्च श्रतिविरोधमाश्षङ्कन्ते नन्वित्यादि । तथा च समननादययकथनेन प्रवेशचरूपा-
भयस्य सेदसदिष्णतया केवव्यश्र तिविरोघ्रेत मध्ये ज्ञानाङ्गीकाराज्जञाने देतुतावोधकश्र तिविरोघेन चाच्रस्यश्रवणविधेनं श्रुति
सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । तत्र समादधते नेत्यादि । साङ्गस्य श्रवणस्यात्रावयुस्यानुवाद इव्यत्र गमकमाहुः तदित्यादि । सिद्ध-
मेचेति ! भगवतः श्रोतव्यस्वधिधानादेव सिद्धम्, तेनानुक्तसिद्धत्वानत्तत्रेवात्रापि नोक्तमतो न दोष इत्यथैः । ननु तथापि दृशेश्चाश्चुषे
मानसे च शक्तेरत्र तदभावे द्रषटव्यश्र॒ तिविरोधस्तु तदवस्थ इत्यत आहुः प्रम्रेत्यादि । 'मक्स्या मामभिजानाती ति वाक्येऽभिज्ञाया
उक्तत्वात्तस्याश्च तत्तदन्तावगादिज्ञानत्वेन साक्षात्कारविङेषात्मकतवास्रेम्णा तत्सं मवे सोऽपि नेत्यथैः । प्रवेशस्य छिङ्गभङ्गानन्तरभा-
वित्वाज्ञीवस्य तदानीं भेदसदिष्णुतायासपि न कैवस्यश्र तिविरोधोऽपीति श्रवणविधे्नं श्रौतसामानाधिकरण्यहानिरिति भावः
नन्वेवं सति ज्ञानादिवात्र मोक्षसिद्वव्याख्येयवाक्यविरोधः, वाक्ये श्रवणादीनामेवाभयकारणत्ववबोधनदियत आहुः तथापीययादि ।
तथा च साक्षात्कारोत्तरमपि तस्यानन्तिमत्वे श्रवणादेः प्रम्णावृत्तेरवदयं भाधिवात्तत्कारणतयां ऽभङ्गेन न व्याख्येयवाक्यविरोध
इयथः । ननु तथाप्यन्तिमसाक्षात्कारेणान्यथासिद्धेलद्धिरोधो दुरवीर इयत आहुः अ्नन्तिमेयादि । नान्तरीयकर्वमविनाभूतत्वम् ।
तथा च यथासंभवं तैः प्रेमोत्पायम् , ` सप्रेमभिस्तैः साक्षात्कारः, तवस्तदनन्तरभाविभिः सप्रेमभिरम्तिमसाक्षात्कारप्रवेश्ाविति न
ऽपि दोषटेश्च इत्यथः । ननु किभिव्येवं कर्प्यते, वेदिक्येवं प्रक्रियां कुतो नाङ्गीक्रियत इयत आहुः न चाध्यात्मिकेयादि ।
भरवणवदिति | सप्तम्यथं वतिः । अनङ्गीकारे हेतुः नाहमिघयादि । अत्रं वेदश्चच्दो वेदोदितज्ञानमात्रवाची ) (सवेषां वेदानां
हृदयमेकायन' मयादौ तथा दश्चनात् । विदेज्ञानव चनत्वादत्र सद्धोच एव, न तु ठक्षणा, न तु बेदोदितयावस्साधनवाची, तप-
आदीनां एथगुपादानाह्छक्नणापत्तेदच ¦ टश्चिस्तु ज्ञानदरेनाभयसाधारणः, अभरिमवक्यस्वारस्यात् } एतेन (नायमलत्मेति श्रतिरपि
संगृहीता । तथा चातो नाङ्गीक्रियत इयथः । ननूरक्तदोषिः श्रवणविधो शारीरस्य विषयत्वेन ग्रहीतुमञ्चक्यतेऽपि दश्ष॑नविंधौ स एव
ग्राह्यः, अभ्यर्हित्वात् । न च वाक्यमैदापत्तिः। सवत्मदशन एव स्वदशचनस्यापि सिद्धेः ! ततश्च (अत्मानं चद्धिजानीयाःदिति
श्रत्यनुसारेण शोकस्यापि नित्रत्तिरात्मलाभद्च भविष्यतीति फर्तवं तस्सक्षात्कारस्येवोचितमिति शङ्कायामाहुः न चेत्यादि । तघ्र
हेतुः सङ्कातेत्यादि 1 अयमथः । अस्यामेव श्रुतौ यद्रे तन्न श्रणोति श्रण्वन् वै तच्छरोतव्यं न शणोति न हि श्रोतुः श्रतेर्विपरिखोपो
निद्तेऽपभिनःरशित्वान्न तु तङूष्टिती पमस्ति ततोन्यद्धिम कं--यच्छुणुयादितति, एवमेव ध्यद्र तन्न पदयतीलयादि । अच्र यद्रे तन्न
णोतती यायखूसाञश्रवणादिप्रकारं वदति श्रण्वन्वाः इलयादिना, तत्र च श्रलयादीनामविनाशित्वकथनेनात्मधर्मव्यं बोध्यते,
तथा सङ्के वि्मानेऽपि व्रह्मभावेन ब्रह्मधर्मप्राकनश्याद्रयापकः सङ्गातादुद्गतः कैवल्प्रं प्राप्रः सर्वेन्दरियका्यं ब्रद्ैक्येन
स्कं २अ. १ श्लो. ५८ | अनेकन्याख्यासमलंृतम् । | ९
श्रवणद्श्च॑नादिकं स्वयमेव करोति! यथा. ञरह्य प्राणन्नेव प्राणो भवती यादिश्रुया स्वय करोति, तदत् । तादृशस्य ` च
भगबच्छरवणे प्रवृत्तिः शकेनैव वक्ष्यते "परिनिष्ठितोऽपि नैगुण्य' इलयनेन । एवं सति तद्िषयकश्रवणं तदशेनस्थैव फडत्वम् ,
फलं च न॒ शारीरदरोनस्येयथेः। नन्वेवं पुराणोक्तश्रवणेऽस्तु, न तु श्रौतेऽपि, मानाभावादियत आहुः एतावदिति । तथा
च तत्रापि श्तेः सन्द्ग्धितवेन प्रकरणवलाद्नस्यापि ब्रह्मालमविपयत्वमेव निर्गीयतेऽतो न॒भ्माणामाव इयर्थः ! नु श्रुतौ
द्वारत्वेन, प्रम्णोनुक्तस्तदंस्े विरोध इति दाङ्कायामाहुः भगवत इयादि । तथा च ध्यमेवे" यादिश्रुन्तरेण तत्रापि तदभिप्रेतमिति
न विरोध इयथः । अस्मन्नथरे वादिविप्रतिपत्ति निराकर्तुं तन्मतमनुवदन्ति यस्वियादि । दूषयन्ति तदिलयादि । तथा च
यदि तथा स्यात्, दकः किमिति छायां दधात् , सनत्कुमारो वा किमिति स्कन्दरूपेणावतरेत्, अतो न ॒तथेदयरथः।
सिद्धमाहुः तस्मादियादि । तथा चाभयपदेन भगवस्पवेश्च एव, न जीवशखरूपलाम दतयात्मद्छभश्रुतावपि भगवत्सायुञ्यमेवाभि-
्तमिलर्थः। अत्र गमकमाहुः ब्रहमवेलयादि । तथा च यदि सरूपलाभमाघ्रं मोक्षपदवाच्यं फटं स्यात्, तदा ब्ह्मभावानन्तरमप्ययं
न वदेत्, अतः सायुज्य एव सर्वभयनिवृत्तिरिति तदेवात्मराभपदा्थं इयर्थः । ननु प्रकारान्तरेण भगवदाविरभावाभावे
फङस्याप्यभावादुपनिषत्सु भक्तरस्फुटत्वाननिष्फ्तायां तदरैय््यापात इयत आहुः न चेवयादि । अस्य भजनरूपस्यार्थ-
स्याभिधेयस्य फलस्य चाधिकारिमेदेन मर्यादापुष्टिभेदेन प्रकारमेदेन अब्यक्तादिरूपान्तरादिभेदेन बविधानमतो न
वेयथ्यैमिलर्थः । नलु प्रकारभेदे फलमेदोऽप्यापयेत छोकवदिति चेत्, तत्राहुः फर त्वियादि । ननु मगवद्पेव प्रमेयं
तःसायुज्यरूपमेव च फं श्रुतावप्युच्यत इत्र किं गमकमिलाकांक्षायां तदाहुः बेदश्चेलयादि । तथा च वेदे सर्वयेधलं
यस्थोक्तं॑तस्थैवोंकारवाचयस्य निष्कर्ष गीतायां अह" भिति वक्तुरभिधायकेन पदेन क्रियते । (ततोऽभूत् ्रिब्दोङ्कासे.
योऽव्यक्तप्रभवः खराट् । सखधाभ्नो बह्मणः साक्नाद्राचकः परमात्मनः । सख सर्वमन्त्रोपनिषद्रेदबीजं सनातन भिति परमात्मवाचकं
सकलनिष्करमेदेन द्विविधमोमिति यत्यदमेतदेव सरवे वेदा आमनन्ति तद्गीजकव्वात्तस्येवाथं नानाभ्रकारैरभिदधति, सोऽह मगवा-
निति; अतः प्रमेयेक्यम् , काठके “सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पद'मिति यत्फटसुक्तम्, यदेव च 'अंभस्यपार' इयादिना
समुदरक्ञायित्वलिङ्गपुरःसरं बृहन्नारायणीयोपनिषदुक्तम्, तदेवात्र भाः मियनेन निष्कृष्यते । न हि पदस्य पुरुषादरेद इति
फेक्यम्, अतः साघनप्रकारभेदमात्रम्, न तु प्रमेयफरमेद इत्यथः सिद्धमाहुः वरादियादि । नन्वत्राधिकारिभेदो वर्णपरत्येनैव
वक्तव्यः, अन्यथा विकस्पाठ्यवस्थयाष्दोषापत्तिरियत आहुः न चेलयादि । तथा च 'अव्यक्तासक्तवेतसाः मिति वाक्यसचेषाचि-
त्तासक्तिमेदादेवाधिकारमेदः, न व्णभेदेनेलयथः । तर्हिं विकसपस्य कथं ज्यवस्थेलयत आहुः श्रत एवेवयादि । काम्यखठे तभव
ठयवस्थादञ्चनादियथः । अत्र ऋष्यन्तर माहुः शाण्डिस्यस्येयादि । तञ्च खा सुख्येतरयेश्चितत्वा' दिलयारभ्य श्श्ननिरुपणाभ्यामा-
धिक्यसिद्धे' रियन्तं पच्रदज्ञसूत्ात्मकं ज्ञेयम् । तस्र्थमाहः पूर्वमित्यादि । नन्ेयं सति 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसा-
बन्योऽहमिति न स वेद यथा पुरेवं हि स देवानां पड रियादिवाक्यानां का गतिरि्यत आहुः श्रत इत्यादि ! श्रत इति ।
अधिकारिभेदात् । तथा च "नहि निन्दा निन्य निन्दितुं प्रवृत्ता, अपि तु विधेयं स्तोतु भिति न्यायात्ताटश्ानि वचनान्य्रहाद्ु-
पासनास्तावकानीति न विरोध इयर्थः । फटितमाहुः तस्मादिलादि । नन्वत्र विधिर्नियमः परिसङ्कया वा, आेऽश्रीतत्वान्नर्बर्यम् ,
द्वितीयादौ तु विकत्पापत्तिरिखत आहुः विधीलयादि । ननु श्रेषानुवादे"ति सूत्र प्रेषपदेन विधिरेव सरवै््याख्यायत इति कथमवि-
धानमिलाकाङ्घ्लायां तदुक्तमुपगम्य हेखन्तरमाहुः लोकेलाऽदि । वस्तुतस्तु सूत्रकृता परेषमिति वदता विधिभिन्नत्ं तस्य ज्ञाप्यते-
ऽथापि व्याख्यातृग्रसिद्धया तथाङ्गीकारेऽप्यत्र न संभवतीयर्थः। ननु विध्यभावे कथं फटसाघनत्वावगमः इत्यत आहुः फले
लादि । ननु विध्यभावेऽत्र मन्तरादिरूपताया अप्यभावेनार्थवादत्वमेव वक्तव्यम्, तथा सति सिद्धाथंबोधकत्वेनान॒वादत्वादन-
धिगताथेगन्दत्वाभावात्परामाण्यहानिरिलत आहुः बाक्ारथस्यापूव॑त्वादिति । तथा च भगवतः प्रसिद्धववेऽपि भजनसं सर्गस्य छोका-
नधिगतस्वेनपूरेस्य बोधनान्न प्रामाण्यहानिरिय्थः । ननु भावनाङ्गोकारे को दोष इयत आहुः भावनेलादि । तन्निराकरणप्रका-
रस्तु भाष्यस्योत्सन्नत्वादिदानौं स्वनिर्णयस्थेन ससाधनं च स्वरूपं च सवेस्याह शरुतिः फर, मिलयादिसन्दर्मेण विवरपादवग-
ञ्यः । तर्हि तव्यस्यात्र कोऽथ दयत आहुः भ्रयं चेलयादि । आवर्यकार्थतोज्गीकारे गुणमाहुः परश्नेदादि । फलितमाहुः तसरा-
दिति । एवं वाक्याथ सिद्धत्वात् । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ ५॥ $ ॐ पतावानियत्र । तत्र पथममितरासापेश्चत्वादिति । तयोः
कीतेनस्मरणयोमेध्ये अरथमोदिष्टत्वेनावसरग्राप्नात्कीरवनविचारालूवं ` पुरुषान्तरानपेश्चत्वात् । उपोद्वातेनाहुः पञ्चेयादि । भारते
मोक्षधर्मे 'साङ्कयं योगः प्रात्र वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि विप्रं! लोके च प्रचरन्ति हि। किमेतान्येकनिष्ठानि
परथङ्निष्ठानि वा सुने । प्रबहि वै मया पष्टः प्रवर्ति च यथाक्रममिति जन्मेजयेन प्रष् वैशम्पायनेन '्साङ्कय
योगः पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राजप चिद्धि नानामतानि वै › दयादिना खतन्त्रफरसाधकत्वेनोक्ताः ।
ततः साङ्खथस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स॒ उच्यते । हिरण्यगभों योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः । अवान्तरतमश्चैव वेदा-
चायैः स उच्यते । प्राचीनग्भं तमृषिं प्रवदन्तीहं केशवम् । उमापतिरभूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सत; । उचिवानिदमव्यग्ो ज्ञानं
पाशुपतं शिवः । पच्चरात्रस्य छृत्छरस्य वक्ता नारायणः स्वयः मिति प्रव्त॑ककथनेन मरबृत्तिमुक्त्वा, सर्वेषु च नृप्र ज्ञानेष्वेतेषु
दश्यते । यथागतं तथाज्ञानं निष्ठा नारायणः पर” इति कथनात् । तेषां मध्ये 'क्रात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ! एकान्तभा-
२० शरोमद्धामचतम् 1 [ स्कं. २. १ शलो. ५८
वोपगतास्ते दरि प्रविशन्ति यै" इति पाच्नरात्रिकाणां भगवस्मवेहाकथनेने श्रतिवैष्णवसिद्धान्तौ समग्रधानत्वेनोक्तौ तुल्यफठतयोक्त !
ततोऽमे 'सा्खयं च योगश्च सनातने र वेदाश्च स्वँ निखिेन राजन् । सर्वैः समस्ते ऋषिभिरनिरक्तो नारायणो विश्वमिदं पुराण
मित्यत्र पाुपतस्याकथनात् पूर्वं॑चात्मप्रमाणेषु गणयित्वा युक्तिभिरहन्तव्यत्वस्थापि कथनात् पञ्चुपतिमतस्थ क्यभेदे नोत्कषैज-
ननद्वाणं श्रतावुपयोगस्तामसपरस्वेन परम्परया वैष्णवसिद्धान्त उपयोगः । मसस्यपुराणे करपविभागे तेष्वेव योगसंसिद्धा गमि-
स्यन्ति परां गति' मित्यनेन सास्विककर्पेष्येव युक्तरुक्तलात् । मोक्षधम दश्षसतवभ्रसन्नेन शिवेन अपूर्वं सरवतो रट्रं सवेत
सुखमव्ययम् । अरथवैशर्धैः संयुक्तं गूढमपरज्ञनन्दिनम् । वरणाश्रमकृतेरधमेविपरीतं कचित्समम् । शतान्तरन्यवसितं स्त्याश्रयभिमं
स्मृतम् । मया पाशुपतं दश्च योगभुत्पादितं मये' ति तस्य योगस्य शतान्तरे व्यवसितकथनात् । ब्रह्मपुराणे च समाच्चिदञ्चायां माया
लुकीतेनाध्यायारमे तस्मद्रकषयामि मो विप्राः कृष्णे भक्तिथेथा मवे" दिति प्रक्रम्य प्रथममन्यदेव भक्ति ततस्तत्प्रसादेन यज्ञंकरणे
भक्ति ततोऽभ्रिमप्रसादेन भास्करे ततस्तससादेन होभौ भक्ति चोक्त्वा, पुष्ट त्रिोचने तस्य मक्तिभेवति केडवे । सम्पूञ्य तं जगन्नाथं
चासुदे वाख्यमन्ययम् । ततो भक्तिं च मुक्ति च स प्राभनोति द्विजोत्तमा इति व्यासवाक्य एकैकभावविमोकोत्तं शिवभक्तेस्ततो
भगवद्भक्तेः संसारमुक्त्च कथनात् , करममुक्तिदेतुत्वेन वा तदुपयोग इत्यथः । श्रतः परमिति । एतेभ्यः पर शिष्टं साङ्खयादित्रयम् ›
ते एते स्वतन्त्रतया फटसाधकत्वंशे तत्र निन्दितत्वासूर्व्तिषु प्रवेकमरभमाना स्मरणशेषा भवन्तीत्याहेव्यथः । धर्मश्चाख्ञादीनं
स्मरणशेषत्वसुपपादयन्ति स्वधमैस्येत्यादि । श्रत इति । उक्तवाक्यैरेवमर्थनिर्थायात् । स्वरूपभूत इति । अन्तिमभूतः । तदुपयोग
इति । यस्य देहस्योपयोगः । ख इत्यादि । स उपयोगः चेदित्यादिनोक्तपरकारेण स्मरणं भवेत्, तदा भवेदिव्यथैः। कथभित्या-
, काङ्क्षायामाहुः पूर्वादिति । सिद्भमाहुः श्रत इति ! यतः स्मरणस्यान्तिमदेहसम्पादकत्व योगादीनामपि चेतस्मिन्नेव पयैवसितत्वमंत
इत्यथः । एवं शोकं व्याख्याय तत्ताययैमाहुः श्रत इत्यादि । एतेन युक्तिः प्रदिता । तत्रायं प्रयोगः । अन्तकाटे भगवस्स्मरणं
साक्षाद्वगवत्मवेशेतुः, योगादिशेषित्वात् , यन्नैवं तन्नैवम् , यथा काम्यादय इति । तथात्वादिति । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म वारन्
` मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गति' भिति भगवद्वाक्येन तेषामपि लाभसूपत्वात् । तस्यास्तथास्वमिति ।
अन्तकाटीनभगवस्सपरतेः परमजन्मलाभत्वम् ।॥। ६ ॥ # ॐ प्रायेरेत्यन्न । इदा्नामिति । स्मरणस्य फटसाधकत्वसाधनानन्तरम् ।
साधयतीति । पच्रभिः साघयतीय्थः । युणाुकथन इति । गुणपदं शीलनामप्युपलक्षकम् । श्रसम्धज्ञातसमाघय इति । विराम-
भ्रययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः इति पातञ्जख्योगसृत्र ष्येयसर्वावयवधारणोत्तरं तट शीकरणे सर्बावयवयागोत्तरमेकेकावयवभ्यानिं
विसमप्रययः तस्य योऽभ्यासः साधनाग्रहस्तयूर्वः संस्कारशेषः पूरवप्रययसुक्ष्मावखधाशेषः रिष्टपदार्थो यत्र तादश्ोऽन्यः असम्प्रजञा
तसमाधिरिति लक्षणात् । तत्सरवंव्यापकं चित्तमाक्रष्य व्योश्चि धारयेत् । तच्च यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि संस्मरेः दिति
भगवद्वा्योक्तः । यत्र वेद्यं किमपि न ज्ञायते ताटशभावनाविश्ेषयुक्ताः वाक्यादिति । स्यच्छोपे प्रमी, एतद्राक्यमनुसन्धायेयथंः ।
विसेघाभासबोधना्थमिति । एतद्रोधनं भगव णानां गुणातीतत्वबोधनायेति ज्ञेयम्। सिद्धमाहुः तस्मादिति । तथा चात्रायं
प्रयोगः, भगवद् गुणकीतेनं साक्षाद्धगवस्पवेशचदेतुः, गुणातीतत्मणवबिषयत्वात्; प्मन्ते योगिनो यस्मिन्निलयानन्दे चिदात्मनि । इति
रामपदे नास परं ब्रह्माभिधीयत्त' इति श्रुयुक्तव्ह्मवदिंति । ७ ॥ # ॐ इद्मित्यन्न इदमप्रामाणिक्रमिति। एवं स्मएणकी्तनोत्क-
सैसाधनम्। आहेति । प्रमाणमाहेयर्थः । दुर्बलत्वसितिश्रयपेश्चया नेबस्यम् । शुंरुपरस्परामाहति । युष्माभिः कथं ज्ञातमित्थपे-
क्षायां तामादेयर्थः । पिठपदश्यानतिप्रयोजनकलत्वामाश्चङ्कय तत्तातययैमाहुः पितैवेयादि । य॑ प्रत्रजन्तः मित्यत्रोपनयनस्यानुक्तस्वाः
त्कदा पठनमित्याशङ्कानिससायेदमुक्तं ज्ञेयम् ॥ ८ ॥ | ~ |
स्क. २. १ शलो. ६-१२] ग्रनेकन्यार्थासंमलंकृतम् । २१
निश्चयः ॥ ५।। # % एतत्ितये कस्य ब्ष्ठत्वमितययेश्चायामितरनिरयेश्षफरंसाधकेत्वात् स्मरणस्थैव सर्वसाधनफलतवेन
्र्ठत्वमाह--एतावानिति । साङ्कययोगस्वधर्मपरिनिष्ठाभिरनेकजन्मानष्ठिताभिः पुसा जन्मनः पसो छामः श्रष्ठः फटं तावानेव
साध्यते इत्यन्वयः) किं तदिलयपेक्षायामाह--अन्ते देहययागसमये} नारायणस्य भगवतः स्मृतिरिति यत्। साङ्कयमा-
त्मानात्मविवेकः । योगो यभमनियमायष्टाङ्गः । अन्यदप्यथकामादिजन्मफल्मस्ति तद्याघ्रस्यथ पर इति विशेषणम् ।
तं॑तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः" इति वाक्यानुंसारेणान्यप्राप्षिरेव स्यान्न भगवसाध्रिरत उक्तमन्ते इति । ६ ॥ कै
अच्र सदाचारं प्रमाणयति-- प्रायेणेति । राजत्वात्त्वयाऽप्येवम्भूता कहवोऽनुभूता स्युरिति सूचयन् सम्बोधयति--ह राजन्निति ।
नैर्गण्ये त्रिगणातीते ब्रह्मणि सिता अत एव चिधिनिषेधात्मकवेदान्निवृत्तौः तदुक्तपुण्यपापसम्बन्धरदहिता अपि मुनयो मननशीलाः
सदसद्धिवेकिनः प्रायेण हरेगैणानां खीरखानामनुकथने रमन्ते, प्रथमतः कीत्तेनश्रवणाद्यभ्यासं विना ते स्मरणस्यासम्भवात् म्रथमतस्त-
देव कुवंन्तीयथंः । स्मेति प्रसिद्धमेवेतदिलयथैः ॥ ७} # # न केव पूरवे एव तत्र रमंते किन्तु अहमपीदं वक््यमाणपुराणं
द्वापरादौ द्वापर आदौ यस्य तस्मिन् कलियुगम्रवेशकाछे दवेपायनाद्रेद्यासात् खपितुः सकाञ्चादधीतवानिलयन्वयः । तर्हि वेदादोबेल्यं
स्यादिव्याशङ्याह--त्रह्मसम्मितमिति, वेदतुल्यमियथः । यदा ब्रह्य सम्यक् मितं प्रमितं यन तथाभूतमित्यथः । तत्र देतुमाह--
भागवतभिति, भगवस्परक्तं भगवत्प्रतिपादकं भगवत्फटकं चेयथंः | ८ ॥
। हिन्दी अनुबाद |
इसलिये हे परीक्षित् १ जो अभय-पदको प्रप्र करना चाहतः दै, उसे तो सर्वात्मा, सवहाक्तिमान् भगवान् श्रीछरष्णकी
हयी टीखाओका श्रवण, कीतंन ओर स्मरण करना चाहिये ।। ^॥ # ‰ मनुष्यजन्मका यही-इतना ही छाभहै कि चह
जैसे हो-ज्ञानसे, भक्तिसे अथवा अपने धर्मेकी निष्ठासे जीवनको एेसा त्रना छिया जाय कि मृयुके समय भगवानकी स्यति
अवद्य बनी रहे ।॥ ६ ॥ % % परीक्षित् । जो निगण स्वरूपम स्थित हँ एव विधि-निषेधकी मर्यादाको घ चूके हेः
बड़े-बड़े ऋषि-मुनि मी प्रायः भगवानके अनन्त कल्याणमय गुणगणोके वणेनमे रमे रहते हँ ।। ७ क द्वपरके अन्तम
इस भगवद्रूप अथवा वेदतुस्य श्रीमद्भागवत नामके महापुराणका अपने पिता श्रीकृष्ण द्ेपायनसे मेने अध्ययन किया था । ८ ॥
परिनिष्ठितोऽपि नेगुण्य उत्तमश्टोकलीरया । गृहीतचेता राजष आख्यानं यदधीतवान् ॥
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्प श्रदुधतामाश्च स्यान्धुङ्खन्दे मतिः सती ॥ १०॥
` एतनिर्वि्यमानानामिच्छतामङतोभयम् । योगिनां नृपः निर्णीतं हरेनामानुकीत्तनम् ॥ ११॥
किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षेहायनंरिह । षरं शहतत विदितं "घटेत श्रेयसे यतः ॥ १२॥
श्रो घरस्वासिङ्कता मावा्थेद पिकाव्याख्या
| सिद्धस्य तव॒ कुतोऽध्ययने प्ररत्तिस्तत्राह । परिनिष्ठितोऽपीति गृहीतचेता आदृष्टचित्तः ॥ ९॥ ॐ % महापुरुषो
विष्णुस्तदीयः । यस्य यस्मिन् श्रद्धां कुवंतां सती अहेतुकी ॥ १० ॥;# ॐ साधकानां सिद्धानां च नातः परमन्यच्छरेयोऽस्तीयाह ।
एतदिति । इच्छता कामिनां तत्तत्फरसाधनमेतदेव । निर्विद्यमानानां मुमुक्षुणा मोष्षसाधनमेतदेव । योगिनां ज्ञानिनां फं चैतदेव
निर्णीतम् । नात्र प्रमाणं प्रवक्तव्यमित्यथः | ११॥ # ॐ अस्यमेवायुरवशिष्टं किमहं साधयेयमिति मा शुच इत्याह किमिति
त्रिभिः । परोक्षैरलक्षितैदायनैवषैर्विदितं वृथा यातीति ज्ञातम्। यतो येन ज्ञानेन घटेत यत्नं कुर्यात् ॥ १२॥
व शीधरङ्ता भाकाथदौपिकाप्रकाशन्याख्या
ननु स्वमतिप्रसिद्धो जन्मत एव ब्रह्मालुभवी गृहात्परित्रज्य गतोऽनुत्रजतं पितरमपि नैव पथैचेषीः । संभ्रति कथमेवं नष
इंयभिभ्रायेण शंकते-सिद्धस्यति । आकरष्टचताःइति बह्मानुभवादपि लीलाया माधुयोधिक्येऽहमेव प्रमाणमिति भावः । राजे इति ।
एतच्च ब्रह्मषेय एव जानंति न तु प्रायो राजषेय इति भावः । ९॥ क त्हीदमपूवं वर्ूवहमपि रभेयेलयत आभूलचृल्मेव
मामेनदास्वादयेयपेक्नषायामाह । तदहमिति । महापुरुषं दृष्णं प्राप्तमहसीति महापोरुषिकः । यद्रा विनयादितवास्सा्ं ठक् । उत्तरपद-
कन्य 1 क्न नन् चन न्तन चछर नदते ज -जसत्न-ने सर्तिग्- सस्त तसन्य- र कर जसा 6 = ~सतन गा नदर जत तजन 1
श्रीभागवतं श्रावयामासेति ज्ञ यमत एव प्रथमदादश्चयोरपि-खुकम्रोक्तत्वे “अंबरीष छुकपोक्तं नित्यं भागवतं श्रृणु" इति वचनं
सम्यगुपपद्यते ।॥। १०॥ # ऽ नन्वत्र शाखे भक्तिरभिधेयेलयवमम्यत एव तत्रपि भक्त्यंगेषु मध्ये महासज्क्रवर्सिवर्किमेकं
मुख्यत्वेन निर्णीयते तत्राह-नामायुकीत्तनमिति । सर्वेषु मक्त्य॑गेषुः मध्ये;श्रवणकीत्तेनस्मरणानि तीणि शुख्यानि तस्माद्धारतेति के
~ ~." "~" न+ ~
त ज न~ न्न
१, प्रपाण चरपते गीतं २ यतते)
२९ वि 9 श्रीपरद्धागवतम्। ` | [ स्क. २अ. ९ इलो. ६-१
नोक्तानि तेषु त्रिष्वपि मध्ये कीत्तनं कीत्तनेपि नामरीखागुणादिसंबंधिनि तस्मिन्नामकीत्तनं तत्रालुकीत्तनं सख्भक्स्यनु रूपनामकीतनं
निरंतस्कीत्तेनं वा निर्णतिं पूर्वाचार्यरपि न केवट मयैवाघुना निर्णीयत इति तेनात्र प्रमाणं न परष्न्यमिति भावः । कीदशमङुतोभयं-
देश्चपात्रोपकरणादिदुद्धयद्ुद्धिगतभयाभावस्य का वात्ता भगवत्सेवादिकमसहमाना म्ेच्छा अपि यत्र नैव विप्रतिद्य॑ते इति
व्च । साधकानां सिद्धानां च सुसक्षणां सुक्तानां च नातः परमन्यछरेय इत्याह । निर्वि्यमानानामथौन्मोक्षपर्यतस्वंकामेभ्य
इच्छतामित्यथात्तानेव कामानिति ` प्रविश पिंडोमितिबह्म्यते । ततश्च निर्वि्यमानानामेकांतभक्तानामिच्छतां स्वर्गमोक्षादि-
कामिनां योगिनामात्मामाणां च एतदेव निर्णीतं यथायोगं साधनत्वेन फठत्वेन चेति भावः । अत्र संदर्भः “परिनिष्ठितोपि नैगण्येः
इत्यादौ (तदहं तेभिधास्यामि" इत्यंतेन यस्य ॒श्रहधतामाश्चु स्ान्मुङ्खदे मतिः सतीः इति श्रीभागवतस्य परममदहिमानमुक्त्वा
“ तदनंतरं श्रीभागवतमुपक्रममाण एव तस्म नानांगवतस्तन्नाभकीन्तंनमेवोपदिशति । तत्रापि सर्वोषामेव परमसाधनतेन परमसाध्य-
त्वेन चोपदिश्चति । “एतन्निर्विद्यमानानाम्) . इति टीका च साधकानां सिद्धानां च नातः परमन्यच्छेयोस्तीत्याह । एतदिति ।
इच्छतां कामिनां तत्ततफरुसाधनमेतदेव, निर्वि्यमानानां मुमुक्षूणां मोक्षसाधनमेतदेव, योगिनां ज्ञानिनां फटं चैतदेव नात्र प्रमाणं
वक्तव्यमित्य्थं इत्येषा नामकीर्तनं चेदमुचचेरेव प्रशस्तम् , “नामान्यनंतस्य हतत्रपः पठन्" इत्याद्युक्तः । अत्र॒ पादमोक्तदस्ापराधाः
परित्याञ्याः यथा श्रीसनत्कुमारवबाक्यम् ““सर्वापराधकरृदपि मुच्यते हरिसंश्रयः । हरेरप्यपराधान्यः कुयौदुद्धिपदपांडुखः ।। नामाश्रयः
कदाचित्स्यात्तरत्येव स नामतः । नास्नोपि स्वसुहटदो इपराधासतत्यधः ।।' इति । अपराधाश्चेते । “सतां निदा नाश्नः परमम-
पराधं वितनुते यतः ख्यातिं यातं कथमु सहते तद्विगहेणम् ( १) ॥ शिवस्य श्रीविष्णोय इह गुणनामादि सकलं धिया भिन्नं परये-
त्स खलु हरिनामादितकरः (>) । गुरोरवज्ञा ( ३) श्रुतिास्त्रनिदनम् (४ ) तथार्थवादो (५) हरिनान्नि कस्पनम् (६) ।
नाम्नो बला्यस्य हि पापवुद्धिनं विद्यते तस्य यमेर्हिं शुद्धिः (७ ) ।॥ धर्मत्रतत्यागहुतादिसर्व्॑ुभक्रियासाम्यमपि प्रमादः (८) ॥
अश्रदधाने चिमुखेप्यश्धण्वति यथ्योपदेश्ञः क्िवनामापराधः ( ९.) ॥ श्रुत्वापि नाममाहात्म्यं यः प्रीतिरहितोऽधमः । अं ममापि
परमो नाम्नि सोप्यपराधक्रत् ।।'' इति ( १०) अत्र सर्वापराधङ्ृदपीत्यादौ श्रीविष्णुयामलवाक्यमनुसंघेयम् । “मम नामानि
लोकेऽसमिञश्रद्धया यस्तु कीतयेत् | तस्यापराधकोटीस्तु क्षमाम्येव न संशयः" इतिः। सतां निन्देत्यनेन दहिसादीनां वचनागोचरघ्वं
दितम् । निंदादयस्तु यथा स्के" माकंडयमगीरथसंवारे “निंदां कुर्वति ये मृढा वैष्णवानां महात्मनाम् । पतंति पिभिः साध
महारौरवसंक्ञिते ( १) ॥ हंति निंदंति यो द्वेष्टि वैष्णवान्नाभिनंदति । क्रुध्यते याति नो हर्षे दशने पतनानि षट् ।। इति । तन्निदा-
श्रवणेपि दोष उक्तः । निंदां भगवतः शण्वंसततपरस्य जनस्य वा । ततो नापैति यः सोपि यालधः सुकृताच्च्युतः" इति । ततोप-
गमहचायमसमथंस्यैव समेन तु निंदकजिह्या छेत्तव्या तत्राप्यसमर्थेन तु खप्राणपरिलयागः कर्तव्यः । यथोक्तं देव्या । “कणौ
पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे धर्मावितयै सृणिभिनर भिरस्यमाने । जिह्वां परसह्य रक्षतीमसतां प्रमुरचेच्छिद्यादसूनपि ततो विसखजेत्स
धर्मैः इति । शिवस्य श्रीविष्णोरियत्रेवमनुसंधेयं श्रयते हि । “य्द्धिभूतिमस्सत्वं मम तेजोश्चसंमवम्'” ।] इति । “रह्मा भवोहमपि
यस्य कलाः कटायाः'' इति । ““यस्पाद्निर्सृतसरिसखवरोदकेन तीथेन मूर्धनि कृतेन शिवः शिवोऽभूत्' । इति । “'खजामि
तन्नियुक्तोहं हरो दरति तद्र श्षः । विदवं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् |» इति । तथा माध्वभाष्यधृतानि वचनानि । ब्रह्मि ।
“रुजं द्रावयते यस्माद्र सस्माज्नादंनः । ईशनादेव चेश्ानो महादेवो मह्वतः ( १) पिबति येन वा नाकं मुक्ताः संसार-
सागरात् । तदाधारो यतो विष्णुः पिनाकीति ततः स्मृतः (२) शिवः सुखात्मकत्वेन सर्व॑संरोधनाद्धरः।॥ कृयात्मकमिमं दें
स्थितेर॑ते प्रवत्तंयन् ।। छत्तिवासास्ततो देवो बिरिद्धिस्तु विरेचनात् । ब्रहणादून्रह्मनामासावेश्र्यादिन्द्र उच्यते। एवः नानाविधैः
= छबदैरेकः एव त्रिविक्रमः ॥ वेदेषु च पुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः” इति । वामने “न तु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र संशयः | अन्य-
नाम्नां किङ गतिर्विष्णुरेव प्रकीर्तितः" इति स्कांदे ! “ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः ॥ अदादन्यत्र भगवान् राजवत्त स्वकं
वपुः” इति बराह । ““चतुमुंखः सदानंदो ब्रह्मणः पद्मभूरिति । उरो भस्मधरो नम्रः कपारीति श्षिवस्य च ! विरशेषनामानि ददौ
स्वकीयान्यपि कैश्चवः'' इति । तदेवं श्रीविष्णोः सर्वात्मकत्वेन प्रसिद्धात्तस्मात्सकाशाच्छिवस्य गुणनामादिकं भिन्नं शक्त्यतरसिद्ध-
मिति यो धियापि पदयेदियथंः । द्वयोः भेदतालर्येण षष्ठथंतत्वे सति श्रीविष्णोचेयेक्चय च शब्दः क्रियते ततपराधान्यविवक्षयैव
शरीशब्दश्च तत्रैव दत्तः ! अत एव क्िवनामापसध इति हिवश्ब्देन मुख्यतया श्रीविष्णुरेव प्रतिपादित इयभिप्रेतं सहसनामादौ
च खाणुकषिवादि्चव्दास्तथेव ॥ गुरोरवज्ञाऽनादर इति । अथ श्रुतिक्चाखनिदनम्। यथा पाखंडमारोण दन्तात्रेय्पमदेवोपासकानां
पाखंडिनाम् । अथाथवादः स्त॒तिमात्रमिदमिति मननं कल्पनं तन्माहयाल्ये गौण्यताकरणाय गव्यंतरचितनम् । यथोक्तं कौर्मे व्यास-
-गीतायाम्-देवद्रोदादूगुरु्रोः कोटिकोटिगुणाधिकः ।। ज्ञानापवादो नासिक्यं वस्मात्कोटिरुणाधिकम्” इति । यत्त॒ विष्णुपाषै-
देभ्यः श्ृतनाममाहाल्यस्याप्यजामिल्ख । “सोहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृश्चदारुणे” इति वाक्यं तत्वलु सखदोरातम्यमात्रदछया
नाममाहास्म्यष्टथात्वम्रे वक्ष्यते । (तथापि मे दुभगस्य' इलयादिद्वयम् । नाभ्नो बखादिति ! यद्यपि भगवन्ना्नो बञेनापि कतस्य पापस
तन्नाम्ना क्षयस्तथापि येन नाम्नो बटेन परमपुरुषार्थखरूपं सच्धिदानेदसाद्रं साक्षाच्छ्रीभगवच्वरणारविदं साधयितु प्रवृत्तस्सेनैव
परमघृणास्पदुं पापं विषयं साधयतीति परमदौरातम्यम् । ततः कदथंयत्येतन्नाम चेति ततः पापकोटिमहत्तमस्यापराधस्यापातो
स्क. २ अर ९ स्तो. ९-१२ ] क 1
बाढमेव ततो यमेर्बहुमिेमनियमादिभिः छृतप्रायश्ित्तस्य क्रमेम प्राप्राथिकाररनेकैरपि दंडधरैवा कृतदंडश्य तस्य ञुद्धभावो
युक्त एव । नामापराघगुक्तानाम्ः इ्यादिवक्ष्यमाणानुसारेण पुनरपि संततनामकीर्तनमात्रस्य तत्र॒ प्राय्चित्तत्वात्
सर्वापराधक्रदपीयादयुक्तानुसारेण नामापराधयुक्तस्य भगवद्धक्तिमतोप्यधःपातटशक्षणमोगनियमाच्च तत्रद्रस्यश्चमेधाख्य-
भगवद्यजनवलेन वृत्रहा प्रवृत्तिस्तु रोकोपद्रवश्चातिं तदीयासुरता बखंडनं चेच्छरनागरषीणामाज्ञाङृतत्वान्न दोप इति
मंतन्यम् । अथ धर्मतरतव्यागेति । धर्मादिभिः साम्यमननमपि प्रमादोऽपराधो मवतीय्थः । अत एव शवेदाक्षराणि यावंति |
पठितानि द्विजातिभिः ॥ तावंति हरिनामानि कीर्सितानि न संचयः" ॥ इयतिदेशेनापि नान्न एवं ॒प्राधान्यमायाति ।
उक्तं हि । मधुरमघुरमेतत् ` इत्यादौ सकलनिगमवह्ली सत्फलम्! इति । तथा श्रीविष्णुधर्मे “ऋग्वेदो दि यजुर्वेदः सामवेदो
द्यथवेणः ! आधीतास्तेन येनोक्तं हरिरियक्षरदयम्” स्कादे पावदयक्तौ । ^“ मा ऋचो मा यजुस्तात मा साम॒ पठ किञ्चन ।
गोविदेति हरनाम गेयं गायस्व नियज्चः ॥॥ पाञ्च रामाष्टोत्तरश्ञतनामसतोत्रे 'विष्णोरेकैकनामापि सवेवेदाधिकं स्पृतम्"
इति । अथाश्रदधाने इलयादिनोपदेष्टुरपराधं दृर्शयित्वोपदेशस्याद्-शरुतवेतियातः अदममादिपरमोऽदंताममता्येकतात्पयैत्वेन तस्मिन्न-
नाद्रवानित्यथैः । (नामैकं यस्य॒ वाचि स्मरणपथगतम्' इत्यादौ देदद्रविणादिनिमित्तकपाखंडश्दरेन च दजश्चापराधां छक््यते !
पाखंडमयत्वात्तषां तथा तद्विधानादेवापराधानंतरमुक्तं पाद्ये वेश्चाखमादात्म्ये “अवमन्य च ये यांति भगवत्कीर्त॑नं नराः । ते यांति
नरकं घोरं तेन पापेन कर्म॑णा” इति । एतेषां चापराधानामनन्यप्रायश्चित्तत्वमेवोक्तं तत्रैव “नामापराधयुक्तानां नामान्येव दरेत्यचम् ॥
अविश्रातिप्रयुक्तानि तान्येवाथंकसणि चः" इति । अत्र सत्प्रभृतिष्वपरधेषु त्संतोषणार्थ॑मेव संततनामकीर्तनादिकं समुचितम् ।
अंवरीषचरितादौ तदेकक्षम्यस्वेनापराधानां दश्चेनात् । उक्तं च नामकौसुयाम् “महदपसधस्य भोग एव निवर्तकस्तदनुग्रहो वा"
इति । तस्माद्रत्य॑तराभावात्साधृक्तमेतन्निर्विंद्यामानानामिति ॥ ११॥ 8 श्रेयसे नामकौतंनादि रूपाय ॥ १२ ॥
| भोमद्वीरराघवव्याख्या |
ननु सिद्धस्य तव ॒कुतोऽध्ययने प्रवृत्तिस्तत्राह । परिनिष्ठित इति । नैर्गुण्य परिनिष्ठितः काष्ठांगतः शाखनेरपेक््येण भगवद-
लसन्धानप्रकारे स्थित इयथः । ईटश्ोऽप्यहसुत्तमश्छोकटीखया भगवहीलया गृहीतचेताः आक्रष्टचित्तः । हे राजये यदाख्यानं पुराण-
मधीतवानस्मि } तद्मिधास्मरामीद्युत्तर्छोकेनान्वयः ॥ ९॥ ‰ $ आरूढानां मादश्चामप्यस्य पुराणस्योपादेयत्वाच्कैमुयन्या-
येनारुरु्षोस्तवसुतरामिदमुपादेयमिति तुभ्यसुपदिश्ामीयाह । तत्पुराणान्ते तु तुभ्यमभिधास्यामि कथयिष्यामि चिरमश्ुश्रुषवे मद्यं
कथमभिधास्यसीत्यत आह् । मंदापौरुषिक इति महापुरुषो भगवान् वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमितिःश्रतैः स उपायस्यत्वेनास्यास्तीति
महापौरुषिको महापुरुषभक्तो मवान् । नहि. भगवद्भक्तानां रहस्यार्थोपदेशने चिरं छशरुषापिशरेति भावः । यत्र पुराणे श्रदधतां श्रद्ध
कत्वेतां सुन्दे मोक्षप्रदं भगवति सती अहैतुकी मतिर्मक्तिःस्याद्रवेत् ।। १०॥ % 8 मुमुश्रूणां नातःपरमन्यन्मोक्षसाधन-
मित्याह । एतदिति । तापत्रयादिहेतुकनिरवेदं प्राप्रानामकुतोभयं मोक्षमिच्छतां योगिनामनमिसंहितफटकर्मयोगनिष्ठानां हे चप् !
हरेनामानुकीतंनं स्वरूपादिचिन्तनादेरप्युषलश्षणमिदं तन्नामानुकीतैनं तत्स्वरूपादिचिन्तनं चेत्येतदेव मुक्तिसाधनं नान्यदिव्यर्थः
।। ११। # 8 अल्पमेवायुरवशचिष्टं किमहं साधयेयमिति माश्चच इत्याह । किमिति । प्रमन्तस्य देहापत्यकल्चादिष्वासक्तस्य
परोक्षरज्ञाततपवगतेवहुभिहौयनैःकिं किं प्रयोजनं न किमपीत्यथः ! विदितं ब्रृथायातीति ज्ञातं मुहूर्तमेव वरं यतः येन विदितेन
सुहूत्तेन श्रेयसं घटेत यतनं छुरयोत् ।॥ १२॥ ६
श्री मद्धिजयध्वजतीर्थङृता पद्रल्ञावलीभ्याख्या
नन्वस्तु भवतो भागवताध्ययनं तात्कमर्थमिति तत्राह परिनिष्ठित इति यत्र यच्छरदधतां यत्र॒ यस्मिन् भागवते प्रतिपादि-
तमथं श्रहधतामिति वा अं भागवतं नाम यदाख्यानमधीतवान् । तत्ते तुभ्यमभिधास्यामीत्यन्वयः अभिधानं निमित्तमाह महा-
पुरुषिक इति पूणेषड्गुणत्वारपुरुषो भगवांसद्धत्ताः पुरुषिकास्तेषां मध्ये महानिति यत्तस्मादियथः। स्थितपरजञतया कृत्यस्य भवतो
भागवताध्ययनं किमथमिति तत्राह-परिनिष्ठित इति । नैगुण्ये मुक्तौ परिनिष्ठितः भुक्तिपस्य भवतीतिनिश्चयवानपि उदरं संश्चयः
प्रोक्तःपरिनिष्ठा विनिश्चय इत्यभिधानात् कथमनेनास्य परिहार आयातं इति तत्राह ‡उत्तमदछोकेति । अनेनैवंविधमा
हाम्याद्तिक्योभगवानिःयु्तं मवति ॥ ९--१०॥ ई कः न केवलं तवैचैतन्निर्णीतमपितु सवंयोगिनिमधीत्याह-एतदिति ।
निर्वि्मानानां विरञ्यमानानां छ शेरितिशेषः अङ्खतोभयं मोक्षः एवं वैरग्यादिसाधनसामग्रीमतां योगिनां हरेनीमानुकीर्तनंः =`
यदेतत्तद॑ते हरिस्म णकारणमिलथः ॥ ११॥ # क अनेन मागवताकरणनममिप्रेतं तदव्थतार्पायुष्रे न न घटत इति शंकांमामू- `
दियाद-किमिति दायनैव्सरेः पगोक्षैसगामिभिः यतो येन मुहूर्तेन हरिस्मएणाख्यश्रेयते घटेत तदेकं मुहूतं घटिकाट्वयमपि परसुत्तमं ` `
विदितं प्रख्यातम् ॥ १२॥ | +
[र ~~
$. शस्रनामशब्दो भ्रन्थपरः । सोहं नामविदैकास्मीस्यादो ग्रन्थे प्रयोगदर्शनात् । .इरिषिषथद्रथश्रवरादिकमिति यावत ॥ ` ` `
२४
वामिक्तता क्रमसन्दर्मव्यास्या ` |
परिनिष्ठितोऽपि नैरगण्ये इलयादौ तदहं तेऽभिधास्यामि इत्यन्ते यस्य श्रदधतामाच स्मान्मुङकन्दे मतिः सती इति श्रीभाग
तस्य परममदहिमानमुक्त्ा श्रीभागवतसुपक्रममाण एव तस्य नानाङ्गवतः श्रीमन्युखतया तन्ना मकीर्तनमेवोपदि शति, तत्रापि सर्व्वे
षामिव परमसाधनसवेन चोपदिज्चति, एतचनिर्विथमानानामिति । टीका च-साधकानां सिद्धानाच्च नातः परमन्यच्छ्रेयोऽसरीदादः
एतदिति । इच्छता कामिनां तत्ततफलरसाधनमेतदेव, निर्वियमानानां सुयुश्चणां मोक्षसाधनमेतदेव, योगिनां ज्ञानिनां फडतरैतदेव
निर्णीतं, नात्र प्रमाणं वक्तव्यमिय्ैः इत्येषा । नामकोत्तनश्ेद सुरेव परस्तं, नामान्यनन्तस्य हतत्रपः पठन् इत्यादेः । तत्र पादरक्ता
दशञाप्यपराधा परियाज्याः । यथा श्रीसनत्कमारवाक्यम्-सरव्वापराघक्ृदपि सुच्यते दरिसंश्रयः । दरेरप्यपराधान् यः इ्यादुद्धि
पदपांञुखः | नामाश्रयः कदाचित् स्मात् तरत्येव स नामतः । नाम्नोऽपि सव्वंसुहदो हयपराघात् पतयधः ॥ इति । अपराधश्चते--
सतां निन्दा नाम्नः परममपराधं वितनुते यतः ख्यातिं यातं कथमु सहते तद्िगहोम् ( १) । क्षिवस्य श्रीविष्णोथे इद ाणनामादि-
कमलं धिया भिन्न पयेत् स खलु हरिनामादितकरः (२ ) ॥ गुरोरवज्ञा (३) श्रुतिश्चाञ्निन्दनम् (४) तथाथेवादो हरिनाम्नि
(५) कल्पनम् (६ ) । नाम्नो बलाद् यस्य हि पपबुद्धिनं विद्यते तस्य यमैर्दिं छद्धिः (५ ) ॥ धम्मत्रतत्यागहुतादिसन्वंशुमक्रिया-
साम्यमपि प्रमादः (८ ) । अश्रदधाने चिमुखेऽप्ययण्वति यश्चोपदेश्चः शिवनामापराधः ( ९) ॥ श्रुत्वापि नामसादात्स्यं यः प्रत्
रहितोऽधमः । अदंममादिपरमो नाम्नि सोऽप्यपराधक्ृत् ( १० ) ॥ इति । अत्र॒ सर्वापधक्रदपि इत्यादौ श्रीविष्णुयामख्वा्य-
मप्यनुसन्धेयम्-मम नामानि छोकेऽस्मिन् श्रद्धया यस्तु कीर्तयेत् । यस्यापराधकोरीस्तु क्षमाम्येव न संज्चयः ॥ इति । सतां निन्दे
„ सनेन हंसादीनां वचनागोचरत्वं दर्ितम् । निन्दादयस्तु यथा स्कान्दे माक॑ण्डेयभगीरथसंबादे-निन्दां कुव्वंन्तिये मूढा वैष्ण-
वानां महात्मनाम् । पतन्ति पितृभिः साद्धं महासैरवसंक्ञिते ।। हन्ति निन्दति वे दष्ट वैष्णवान्नाभिनन्दति ॥ क्रुध्यते याति नो दष
दर्शने पतनानि षट् ।॥ इति । तजिन्दाश्रवणेऽपि दोष उक्तः-निन्दां भगवतः शरण्व॑स्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति यः सोऽपि
यःत्यध : सुङ्ृताच्य पतः ।। इति । ततोऽपगमश्चासमर्थसमैव, समर्थेन तु निन्दकष्य जिह्वा छेत्तव्या, तत्राप्यसमर्थेन तु ख्वध्राणपरिया-
गोऽपि कत्तव्यः । यथोक्तं देव्या--कणौं पिधाय निरियाद्यदकल्प शक धरम्मवितययैशणिमि यमिरस्यमाने । चिम्यात् प्रसह्य _रुषती-
मसतां मरमुश्चेजिह्वामसूनपि ततो विस्जेत् स धम्मैः ॥ इति । शिवस्य श्रीविष्णोः सान चमलनमयप्--भूे ॥ दि- यद् यद्विभूतिः
मत् सत्त्वं मम तेजोंशसम्भवम् इति, ब्रह्मा भवोऽमहपि यस्य कठाः कलायाः इति, यत्पादनिसतसरिदूम्रवतोदकेन तीथन मूदन्य-
धिकरृतेन शिवः शिवोऽभूत् इति, खजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो दरति तद्वशः ।विश्ं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ।। इति । तथा
माध्वभाष्यधृतानि वचनानि ब्रह्मण्डे-सजं द्रावयते यरमाद् सदरस्तस्माजना दनः । ईशनादेव चेज्ञानो महादेवो महन्त्वतः ।। पिवन्ति
ये नरा नाकं मुक्तः संसारसागयात् । तदाधारे यतो विष्णुः पिनाकीति ततः स्मृतः ।। शिवः सुखात्मकसेन सव्वंसंरोधनाद्धरः ।
छृत्त्यात्मकमिमं देहं यतो वस्ते प्रवर्तयन् ॥ कृत्तिवासास्ततो देवो विरिच्िश्च विरेचनात् । ब्र हणादुन्रह्मनामासावेश्व्यादिन्द्र
उच्यते ।। एवं नानाविधैः शन्दैरेक एव श्रिविक्रमः । वेदेषु च पुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः ।॥ इति । वासने न तु नारायणादीनां
नाम्नामन्यत्र सम्मवः । अन्यनाम्ना गतिर्विष्णुरेक एव प्रकीर्तितः ॥ इति । स्कान्दे-ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः ।
अदाद्न्यत्र भगवान् रजञेवत्ते खकं पुरम् ( वपुः ) ॥। इति । ्राह्य- चतुर्मुखः शतानन्दो ब्रह्मणः पञ्मभूरिति । उग्रो भस्मधरो नम्रः
कपाटीति शिवस्य च । विङेषनामानि ददौ खकीयान्यपि केशवः | इति । तदेवं श्रीविष्णोः सर्व्वात्म कटेन प्रसिद्धात्तस्मात् सका-
शाच्छिवस्य गुणनामादिकं भिन्नं श्क्तयान्तरसिद्धमिति यो धियापि पद्येदित्यर्थः । द्रयोरभेदतासपर्ययेण षष्ठयन्तस्वे सति श्रीविष्णो-
उचेखपेक्षय च शब्दः क्रियेत । ततप्राधान्यविवक्षयैव श्रीरव्दश्च तत्रैव दत्तः । अत एव क्िवनामापराधः दति शिवश्षब्देन सुख्य-
तया श्रीविष्णुरेव प्रतिपादित इत्यभिप्रतम् । सह खनामादौ च साणुक्ञिवादिशब्दास्तथैव । अथ गुरोरवज्ञा अनादरः । अथ श्रुति
राखनिन्दनं, यथा--पाखण्डमार्गेण दत्तात्र यषभदेवोपासकानां पाखण्डिनाम् । अथाथंवादः--स्तुतिमात्रमिदमिति मननम् । कस्पनं
-तन्मादात्म्यगौणताकरणाय गलयन्तरचिन्तनम्। स्योक्तं कौर्मे उ्यासगीवायाम्--देवद्रोदाद्गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः ।
ज्ञानापवादो नास्तिक्यं तस्मात् कोटिरुणाधिकम् ।॥ इति । यत्त॒ श्रीविष्णुपाषदेभ्यः श्रुतनाममादास्यस्याजामिटस्य--सोऽदं व्यक्तं
पतिष्यामि नरके शरशदारुणे इत्येतद्वाक्यं, तत् खलु खदौराल्म्यमात्रदष्ठधा । नाममादहात्मयदृष्टया त्वमे वक्षयते--अथापि मे दुभेगस्य
इयादिद्रयम् । नाम्नो वछादित्ति-यद्यपि भवेनाग्नो बटेनापि कृतस्य पापस्य तेन नाश्ना क्षयः, तथापि येन नाम्नो बटेन परमपुरू-
ल्यं + ट यस्ये =! ने रिम ह र ् ९ ५ भिर्थमरि (> {> यशि
सम्य, ततः कद्थंयत्येव तन्नाम चेति, ततः पापकोटिमहनत्तमस्यापराधस्यापातो बाद्मेव, ततो यमैः वहुभियैसनियमादिभिः कृतप्रायश्ि-
त्तस्य क्रमेण प्राप्राधिकरेनेकेरपि दण्डधरे छृतदण्डस्य तस्य शुद्धय भावे) युक्तं एव, नामापराधयुक्तानाम् इलयादिवक्षयमाणानुसारेण
श 1 4 1 103 1 1/0 11 {न ० भ ५००७५ ०
न्क. 1112111 13111; = ह म जरत ---
४ 3
्रदृत्तिस्तु खोकोपद्रवश्ान्ति तदीयामुरभावखण्डनञ्चेच्छरनामृषीणामाज्ञाकृततस्वान्न दोष इति मन्तव्यम् । अथ धर्म्मब्रतयागेति-
ध [व # सा ११ ४५ बतीय क ॥ कक [१ [ #
म्मीदिभिः साम्यमननमपि प्रमादः अपराधो भवतीयथंः । अत.एव-वेदाक्षयणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः । तावन्ति हरि-
र्शः र्श्लो. १२] | अनेकब्ास्पासपरलकृतम् । = ` ^ श
ल
नामानि कीत्तितानि न संश्ञः इयतिरेशेनापि नान्न एव माहासपमायाति । उक्तं दि-प्रघुरमधुत्मेवत् इयादौ सकरनिगमवष्टीसत्-
फलम् इति । तथा श्रीविष्णुधमे--ऋर्बेदो दि. यजुवेदः सामवेदोऽप्यथव्वंणः । अधीतास्तेन येनोक्तं हरिरियक्चरद्यम् ।॥ स्कान्दे
पावकेदयुक्तौ-मा ऋचो मा यजुसतात मा साम पठ किश्चन । गोबिन्देति हरेर्नाम गेयं गायस्व नियः ॥ पाञ्च श्रीराम्टोत्तरश्चतनाम-
स्तोतर-विष्णोरेकेैकनामापि सब्वंवेदाधिकं स्मृतम् इति । अथाश्रहधने इयादिनोपदेष्टुरपयधं दक्षेयित्वोपदेदयस्याह श्रुखेति । यतः
अर्हं ममादिपरमः अहन्तामसताथ्ेकतात्पय्ैस्वेन तस्मिन्ननादगर्वान् इयर्थः । नामैकं यस्य वाचि स्मरणपथगतम् इयादौ देदटद्रवि-
णादिनिमित्तकपाखण्डब्देन च दञ्ञापराधा रक्ष्यन्ते, पाखण्डमयत्वात् तेषाम् । तथा तद्धिधानामेवापयधानन्तरक्त- पामरे वैश्चाख-
माहास्ये--अवमन्य च ये यान्ति भगवत्कीर्तनं नराः । ते यान्ति नरकं घोरं तेन पापेन करम्मेणा ॥ इति । एतेषाच्नापराधानाम-
नन्यप्रायश्चित्तत्वमेवोक्तं ततर व--नामापणध युक्तानां नामान्येव हरन्यघम् । अविश्रान्तिप्रयुक्तानि तान्येवा्थंकसाणि च ॥ इति ।
अव्र सतप्रशरतिष्वपराधरे तु ततसन्तोषणाथेमेव सन्ततनःमकी तनाद्रिकं समुचितम्, . अम्बरीपचरितादौ तदेकश्चम्यत्येनापराधानां
दनात् । उक्तव्ल नामकौुयाम्-महद्पराधस्य भोग एव निवर्तकसतद नुमो वा इति । तस्माद् गयन्त एभावात् साधूक्तम्--एतन्नि
्विंयमानानामिति । तत्राभास एव द्रष्टव्यः ॥ ११॥ % ॐ किभियस्य टीकायां मा्युच इति माश्ञोची र्यः । श्रेयसे नाम-
कीत्तनादिरूपाय ॥ १२॥। | (9 | #
श्रीमद्धिश्वनाथचक्रवरतिंङृता सारार्थदक्षिनीन्याख्या `
ननु त्वमतिप्रसिद्धो जन्मत एव ब्रह्मानुभवी गृहात् परिव्रज्य गतोऽनुत्रजन्तं पितरमपि नैव पस्थैचेषीः सम्प्रति कथमेवं
ब्रूष इयत आह् परिनिर्ित इति । गृहीतचेताः आङृष्टचित्तः । न्ह्मानुभवादपि टीखाया माधुयगरीधिक्येऽहमेव प्रमाणमिति भावः ।।९॥
# क तर्हीदमपू््वं वस्त्वहमपि र्भेथेलत आमूखचूकमेव मामेनदेवास्वादयेलयाकाक्षायामाह . तदहमिति । महापुरुषं कृष्णं
्रा्ुमहतौति मदापौ रुषिकः । यद्रा विनयादित्वात् स्वाथे ठक् उत्तरपदबरद्धिः । यस्य यस्मिन् श्रीभागवते । यद्वा श्रहुधतां मध्ये यस्य
कुः सती । ततश्च जन्माद्यस्य इलारमभ्य विष्णुरातममूयुचदियन्तं सर्वमेव श्रीमागवतं श्रावयामासेति ज्ञेयम् । अत एव प्रथम-
दादशशयोरपि छ॒कभरोक्तत्वे अम्बरीषञ्युकप्ोक्तं नित्यं भागवतं शृणु इति वचनं सम्यरपपद्यते । १० $ धः नन्वत्र शाद भक्तेरभिधेयता-
वगमादेव तत्रापि मक्तथङ्गेषु मध्ये मदाराजचक्रवर्सिवत् किमेकं मुख्यसेन निर्मीयते तत्राह नामायुकीत्तनमिति । सर्वेषु भक्तथङ्खेषु
मध्ये श्रवणकीत्तनस्मएणानि त्रीणि सख्यानि तस्माद्भारत इति इरोकेनोक्तानि तेषु त्रिष्वपि मध्ये कीर्तनं, कीर्तनेऽपि नामरीखराणादि-
सम्बन्धिनि तस्मिन् नासकीततनं, तत्राप्यनुकीत्तनं स्वभक्तथयुरूपनामकीततनं निरन्तर की सनं वा निर्णीतं पूर्वाचार्यैरपि, न केवरं
मयेवाघुना निर्णीयतं इति तेनात्र प्रमाणं न ्रष्टव्यमिति मावः । कीरश्म् अकुतोमयभमिति । काख्देश्पात्रोपकःरणादि्युद्धष्कुद्धिगत-
भयामावस्य का वात्ता भगवत्सेवादिकमसहमाना म्लेच्छा अपि यत्र नैव विप्रतिपदयन्त इति भावः । किन्च साधकानां सिद्धानाच्र
नातः परमधिकं श्रय. इत्याद निर्वियमानानाम् अर्थानमोक्षपय्यन्तसर्वकाभेभ्य इति । इच्छताम् इति अर्थात्तानेव कामानिति प्रविश
पिण्डोभितिवह्कभ्यते । ततश्च निर्विधमानःनाम् एकान्तभक्तानाम् इच्छतां स्व्गमोकश्चादिकामिनां योगिनाम् आत्मारामाणाच् एतदेव
निर्णीतं यथायोग्यं साधनत्वेन फटत्वेन चेति भावः ।। ११॥ आ # हन्त इन्ताल्यमेवायुर बरिष्ठ किमदं साधयेयम् इति
ध इत्याह किमिति त्रिभिः । परोक्षः वृथा यान्तीत्यविदितेहीयनेवपः । विदितं तु सुदत्तमपि बरम् ।. यतः येन वेदनेन घटेत
सयत्ना भवेत् । १२॥ ष 1 9 | |
` श्रीमच्ुकदेवरुतसिद्ान्तप्कीपः _
नेगुण्य प्राकृतगुणसम्बन्धरदिते मङ्गलगुणगणार्णेवे परिनिष्ठितोपि यदर्थः क्ाखाध्ययनादिव्यापारस्तां ध्याननिष्ठां मराघ्नोऽपि
उत्तमकीत्तभगवतो छीखया गृहीतं चेतो यस्य सः । यदाख्यानमधीतवानस्मि तदभिधास्यामीयु्तरेणान्वयः ॥ ९॥ % # तदा-
ख्यानन्ते तुम्यमदहमभिधास्यामि कथयिष्यामि यतो मवान् वेदाहमेतं पुरुषम् महान्तमिति श्रतिग्रोक्तो ` महापुरुषो भगवांसदीयः
आ्यानश्रवणकथनादेः फलदं सुतिकन्यायेना् । यत्रेति यस्मिन् । श्रदधता शरद्धां कुर्वताम् सुङुन्दे सुक्तिपरदे सत्यभिचारिणी मतिः-
स्थात् । तदूगुणश्रवणादिद्वास अनन्यविषया भक्तिभेवेत् ॥ १०॥ 8 8 किच हे रप ! संसारानिर्विण्णानां योगत्रयनिष्ठानाम-
इतोभयं मोक्षमिच्छतामभयसाधनमेतदेव किन्तत् हरेनामालु वीर्तनम् इदं गुणस्वरूपादि श्रवणमननादेरप्युपलक्षणम् ।। ११।। $
अस्यायुरथुना किं करष्यामीतिसंशयं माढुर्वित्याह । किमिति भरिभिः भरमत्तस्य देहाधासक्तस्य परोक्षैरविदितेबहुमिरपि द्ायनैः
संबतूसरेः किं फलं भवेन्न किमपीत्यर्थः विदितन्तु । इदमवशिष्ट तद्वृथा मा मवतु इत्येवं ज्ञातन्तु मुहूर्तमपि वरं शरेष्ठः यतो
येन विदितेन श्रेयस्कामः श्रेयसे धटेत यज्ञेत । १२॥
4
२ , ` आरीमद्धागवतम् 1 [ स्कं. २अ. ९ शो. ६.१२
शीमद्बरलमाचा्यंङृता खबोधिनीऽ्याख्या `
नन्वस्याऽण्ययनस्य' वेदवरसामभ्रीभ्रवणादिदमपि विचायैमेव । अतो नाऽनेन केवठेन निद्धारितार्थः प्रतिप छक्य
इयाशङ्कथाऽऽह--परिनिष्टितोऽपीति । ममाऽध्ययनं न बाख्वत् । किन्तु विचारपूवेकम् । प्रथमतोऽधथिकार एव मया विचारितः ।
ममेदं कर्तव्यं नवेति । तत्र सर्वस्याऽप्यध्ययनस्य-“त्रारमलाभान्न परं विद्यत?-इयादिश्रुतिभिरत्मपयैवसानाद्गुणातीतसमाधिरूपे
नित्यं स्थितः सन् । भागवतस्य च रसमनुभूय तस्याऽग्ाङृततवं ज्ञात्वा यथा ब्रह्मणि लीनो न समाध्यवसां मजतेः तथा ब्रह्मरसाद-
प्यधिकश्रसत्वादगुणैगृ्दीतचेवाः आख्यानमधीतवान । आकरखो यो रसः स स्वस्थाने स्थितः स्वस्मिन्नागतन्प्रति न स्वात्मानं
तथा प्रकाशयति । किन्तु केवङधर्मैरूपेण प्रकटः । रत्ये पात्रस्ययेयजटे च दक्षेनात् । यदा भगवा्टीलारूपेण प्रकटो जातस्तदा
तस्यां टीरायां यो रसः स एव रसो ब्रह्मणि परं नाऽभिव्यक्त इति निश्चिय किमर्थं तदाक्चया स्थीयते तदपेश्चयाऽपीदानीमेव रसः
कथं न पीयत इति विचारसहितटीखया गृहीतचित्तत्वम्। इममर्थंमाद--उन्तमर्लोकेति । उत्तमैः इरोक्यतं इति भगवानुत्तम-
इोकः । गुणकरणादेव मगवतः स्तोत्रमपि जनैः सह सम्बन्धोऽपि । तस्माद्यः कन्न भगवस्स्वरूपास्मको रसो निरतिशयत्वेऽपि
सातिश्चयः स्वाऽभिव्यक्त्या भोक्तव्य इति येषामिच्छा वैरटीा श्रोतव्येति निर्ध मया श्रोतव्यरसाभिज्ञेन आख्यानमधीतभियथैः।
राज्ञषं इति सम्बोधनं यथा ऋषिदश्चायां राजत्वरसस्पूसिरथिका ज्ञानमिश्रतवान्मान्यताधिक्याच तथेद् मपीति युक्तौ सम्मतिरक्ता ।
अनेन म्यादात्वेऽपि पृष्टिरूपभिदभिद्युक्तम् ।॥ ९। % छः अतस्ताहशेरेव श्रोतव्यमिति कीत्तैनरसास्वादनाथं परिभ्रमता
मया तादृशो भवानुपटब्धः । अवस्तदद्ं तेऽभिधास्यामीयाद--तदेहमिति । तसूर्वोक्तमुदधतन्रह्मस्रतरसभूतमदहं कीत्तनर समरपसुस्त
ताद्र्ाय तुभ्यमभिधास्यामि कथयिष्यामि । अथवा । ते त्वत्सम्बन्धिभूतं त्वयि स्थापयित्वाऽहमेवाऽभितः स्वतो धास्यामि
पास्यामीय्थः ! पीतस्य पुना रसास्वादनं निष्कारयाऽन्यत्र खापयित्वा पुनः पाने भवति । इदं तु गजेषूपरच्धम् । अभितदङ्च पानं
सेचनादिरूपम्। द्वौपायनपदस्याऽप्येतत्सूचकत्वम् । द्विगता आपो यत्रेति तद्धवत्वादन्तेवहिः पाता उक्तः । अन्तःस्थव्हिं सखयोश्च
गुणयोः । अतः सुक्ष्मरूपभागवतद्वयं वहिः स्थितं भगवता ब्रह्मणा च प्रकटितमन्तःप्रवेदय पुनः प्रकटितवान् । अत एवबोसखन्त्या
चोपपच्या च भगवदूगुणानां स्व रूपविचारे तदुभयञुदाह्तम् `अन्यथा ब्रह्मणाऽलुभूयमानो भगवान् किमिति स्वगुणम्रकाशकं
भागवतं वदेत् । सोऽपि नास्दाय कथं वदेत् । अत उपपत्त्या भगवदपेक्षया गुणां ` अधिक निरूपिताः । उत्पत्तौ च अन्तःप्रविष्ठा
अपि ते गुणाः पुन्बहिः कृताः । अतस्तेऽभिधास्यामीति सिद्धम् । ननु ` कथमहसत्राऽथिकारीयाकाङ्घ्नायामाह-- महापौरुषिको
भवानिति । महापुरषस्य सम्बन्धी मदहापौरुषिकः । महापुरुषो दि कीर्या । कीरचिश्च गुणात् । तदीयत्वं च गुणास्वादनयोम्यतथेव ।
अन्यथा वादृदध्मैवतः सम्बन्धी न स्यात् । भवानिति । नाजत्र तिरोदितमिव । एवं भगवद्गुणानामाधिक्यमुक्त्वा तेषां फठमाहद--
यस्येति । यस्या ऽऽख्यानस्य सम्बन्धिनी या श्रद्धा तयुक्तानां गेक्षदातरि स्वानन्ददायके सती पतित्रतारूपा तदेकर सास्वादिनी
मतिर्भवति ॥ १०॥ & कः एवं स्वरूपं फलं चोक्त्वा तत्र स्वमात्रविचारतां दूरीकतु सर्वेषामेव विचारकाणां सम्मतिमाह--
पतदिति । अत्र सर्वैरेवेतन्निर्णीतम्। एतद् भगवद्गुणानुकथनरूपम्। निर्वि्यमानानां विरक्तीच्छरनां विरक्ति वाऽभ्यसताम्।
अकुतोभयं नद्यानन्दमिच्छताम् । तदर्थं योगादिकं च कुर्वताम् । एतननिर्णतं यद्वरेनीमालुकीततैनम् । तेवां तेषामथे वा । भ्थमतो
विरक्ता ब्रह्मानन्दप्ेप्सवसतद्रसद् योगेनाऽलुभवन्तसतारृ्ं रसं तत्राऽननुभूय तसपरकटस्थानं भगवन्नाम । हरित्वातपूवैक्ले्ं दूरी
र्वन्नेव तद्रसं पाययतीति । तन्नाम्ना पूर्ोक्तप्रकारेण तद्रसाभिव्यक्तिथुक्तानां परथमं पानं कृत्वा पश्चाद ुकीततेनं कततेव्यमिति
सास्रा्थनिद्धारः । अतो भवानहं च महारसे पतिताविस्युभयोरत्तमाधिकारिणोः परमोत्साहः सूचितः । ११॥ # $ णवं
गुणकथनश्रवणरसं शरुतवा स्वस्य श्चापेन सीघ्रमरणमुस्परय तादृशरसास्वादनाभावाद्धिषीदन्तं राजानं प्रयाह--कि | परमत्तस्येति ।
साधनीभूतमायुनाऽस्तीति विषादो न कर्तव्यः । यथा साकाङ्षस्याऽधिकारिणो रसामिव्यक्तिस्तथा जीवनेयत्तापरिज्ञानरदितस्याऽ-
नधिकास्मि नाऽभिन्यक्तिः। अतो जीवनेयत्ताज्ञापकः श्चाप उत्तम एवं । अल्पता चोत्तमा । उत्तरावधे्नंकघ्यात् । आस्वाय
परमरसं तस्मिन् रसे प्रवेशान्न पदचात्तापः । अवः मत्तस्य स्वार्थेऽनवदहितस्य बहुभिरपि द्यायनेवष॑र ज्ञातेन किच्चित्फलम् । ज्ञातं तु
सहर्तमपि वरं पुरुषा्थंसाधकम् । यतो ज्ञानात्तेनाऽपि क्षणेन पुरुषाथंसाधनाय घटेत ॥ १२ ॥ `
स्कं. २ श्र. शलो, ६.१२. | † च्रनेकन्याख्यासमलंरतम् ।
आहुः श्रथति । श्रथ चेयादिनोक्तमथंमुपादयन्ति । पीतस्येव्ादि सिद्धमियन्तम् । वान्तत्वदोषपरिदारायोदाहरणमाहृ
` सादि । अत्र सेचनादेः पानत्वकथनमन्तःमवेशकत्वसाधर्म्येण गौण्या ज्ञेयम् । नेबराञजदिभिः पपु" रितिवत्। नन्वयं पानाथक्
एव प्रयोग इति कथं निश्वेयमिलयत आहुः द्वैपायनेयादि । अन्यथा पिदरपदेनैव चारिताथ्यीदिदं न वदेत् , पदान्तरं वा वदेदतस्तथे-
सथः । कथमेतस्य तस्सूचकत्वमिलत आहुः द्विगता इत्यादि । द्ैपायनपद्गमंखबहुतरीदिणा द्विविधौ गुणौ सूच्येते, तद्धितेन च
द्विविधं पाठरतवं तदुदाहय दश्चेयन्ति अत इलयादि । अरत इति । द्धा दयोः पातृत्वात्। अत्र भगवस्रकटितमन्तःखगुणप्रकाश्षकम् ;
ब्रह्म प्रकटितं बहिष्ठगुणप्रकाश्चकम्। पुनः प्रकटनं च बहिः पानरूपमिति ज्ञेयम् । तेन द्वेपायनपदस्येतस्सूचकत्वमित्यथंः । श्रत एवेति ।
गुणदरेविध्यप्रकाश्चनार्थत्वादेव । अरत एवेति । गुणानां द्रैविध्यादेव । सिद्धमाहुः श्रत इत्यादि । अतः कथनं विना दर्शनमात्रेण
ज्ञातुमशक्यत्वबोधनाद् गुणा भगवदपेक्षयायन्तसुपकारका उक्ताः उत्यत्तौ च बदिः प्रकटिताः ! अतो गुणद्रेविध्यस्य पानदरेविध्यस्य
च परम्पराप्रप्तवा सततेऽभिधिस्यामी' यनेन बोधितं गुणद्वविध्यं पानदरैविध्यं च निर्विवादमिलय्ंः । इत्याकाङक्षायामाहेति । योभ्य-
तामादेयथंः । एवमत्र प्रथमे स्वस्वरूपकथनेनोक्ताथे स्ालुभवः प्रमाणवेनोक्तः, द्वितीये च फरकथनेन राज्ञ प्रतिपत्तिसोकयं उपाय
उक्तः ॥ १०॥ ष क एतदियत्र। तेवैति । कैकमेणोः कृतीः ति कष्या तथेयथः । कथं तेषा निर्ेदूत्वमियाकादश्षा्या
व्याख्यानमुखेनाहुः प्रथमत इल्यादि ॥ ११॥ ॐ कि परमत्तस्येत्यत्च । हेति । श्रोविषादस्य वक्त्ेगजनकत्वेन रसानुभव-
परतिबन्धकत्वात्तन्निवारणाया्चासनमहियर्थः । अरत इति । आकाङ्श्षाजनकत्वात् ।। १२ ॥
श्रीगिरिधरङृता बालग्रवोधिनी
. _ नन ब्हविषठस्य तव कथमेतदध्ययने प्रवरत्तिस्तत्राह-परिनिष्ठित इति । नैर्गण्ये गुणातीते ब्रह्मणि परिनिष्ठितः पयैवसितान्तः-
करणोऽपि अहमुत्तमदइटोकस्य उन्तमैरुपगीयमानयञ्चसो विध्ानिवर्तंकयशसो वा भगवतो टीख्या गृहीतचेता आद्ृषटचित्तो यदिद्-
मास्यानं श्रीभागवतास्यं अधीतवानस्मि तदहं ते तुभ्यमभिधास्यामि कथयिष्यामीद्युत्तरेणान्वयः । ब्रह्मानन्दे स्थितस्यापि भजनानन्द्
आकषक इति तु तवापि सिद्धमिति सूचयन् सम्बोधयति-हे राजे इति ॥ ९॥ & ॐ ननु ममः कथने को हेतुरिति चेदीकारि-
त्वमेवेत्याह-तदिति । यतो भगवान् महापौरुषिको महापुरुषो भगवान् स सेव्यतया अस्यास्तीति महापौरुषिको भगवद्धक्तः । कैयु-
त्यन्यायेन तच्छवणफर्माह-यस्येति । यत्र श्रहधतां श्रद्धा कु्बतामेव मुक्ुदे मोक्षप्रदे भगवति सती संसारदुःखनिवर्तिका अहैतुकी
निश्चला मतिभ॑क्तिराशयु शीघ्रमेव स्यादित्यन्वयः ।। १० ॥. % % सुमुश्षूणामतः श्रष्ठमन्यत्साधनं नास्तीत्याह--एतदिति ।
सवंजनपालकस्य तवापि श्रवणादिना एतघ्यवतंकत्वमेवोचितमिति सूचयन् सम्बोधयति--े खपेति । निर्वियमानानां आध्यास्मि-
कोदितापत्रयाभिभवदेतुकनि्ेदं वैराग्यं प्राप्तानां अतएवाभयं पदभिच्छतां अतएव योगिनां ततप्राप्टयुपायपसाणां तत्मा्चिसाधनत्वे-
नेतद्धरनामानुकौर्तनमेव बर्र्निरगतं निर्णयपूर्वकयुक्तमतो नात्र प्रमाणं वक्तव्यमिति सेषेणान्वयः ॥ ११॥ $ ॐ इदानीमस्पमेवा-
युरवशिषटं तेन किमहं साधयेयमिति शोचन्तं प्रत्याह--किभिति च्रिभिः । प्रमत्तस्य देहापत्यकलत्रादिष्वासक्ततया कन्तंव्यानुस-
न्धानरहितस्य परोक्षेरज्ञाततया गतेर्वहुभिरपि हायनैः संबत्सरैरिह मनुष्यजन्मनि किं कं प्रयोजनं सिद्धयति ९ न किञ्चिदपीत्यर्थः ।
देहादीनां नश्वरतया स्वभावानपायाद् वृथेव श्रम इति भावः! विदितं वृथैव यातीति ज्ञातं तु सुहृन्तमपि वरं श्रेष्ठम् , यतो येन
विदितेन मुहूर्तेन श्र यसे मोक्षाय घटेत यत्नं कुर्यात् । १२॥ १ ॑ |
च --- ` चर्त छ; उन सावंकाक ख्ये तया यागंसम्पन्न सद्धं ज्ञानियौक 1७. मा समस्त ` शज्ञाकी यहा तनंणय ह !क वं भगवान ` `
नामोका भ्र मसे संकीतेन करे ।। ११॥ # क अपने कल्याण-साघनकी ओरसे असावधान रहनेवाठे पुरुषकी वर्षो टम्बी आयु भी `
अनजानमें ही व्यथं वीत : जाती है । उससे क्या लाम ९ सावधानीसे ज्ञानपूर्वकं वितायी हृदे घड़ी दो घड़ी भीश्रे्ठहे;
क्योकि उसके द्वारा अपने कल्याण की चेष्टा तो की जा सकती है ।। १२॥ `
११५११०५५ 6 ११११११०० ५१.१० वन कि थम ॥ = त
१. अस्मिन्पकतदवेकारको निर्देश इति. विशेषः }: २, मद्यं कथने इति क-ख-पुस्तकपाठः ।
द्द श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्व. २ अर. १ लो. १३१६
` खट्वाङ्गो नाम राजषिज्ञासेयत्तामिहायुषंः ।
रता सबेधुत्युज्य गतवानभयं इरिम् ॥ १३ ॥
-तवाप्येतहिं कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः |
` ` इपकस्पय तेत् रुव तावद्यत् साम्परायिकम् ॥ १४॥
` ` अन्तके तु पुरूष आगते गतसाध्वस्तः ।
` खिन्ादसङ्गशस्रेण स्पृहां देहेऽ्चु ये च तम् ॥ १५॥
` गृह्य् प्र्रजितो धीरः पुण्यतीथज'लाष्लुतः ।
शुचो ्रिषिक्त आसीनो विधिवत् करिपतासने ॥ १६ ॥
श्रीधरस्वाभिक्ृता भावाथंदीपिकान्याख्या
खटू्वांगो हि देवपक्षे स्थित्वा दैल्यानजयन् । ततः प्रसन्नैदे वैवरं बृणीष्वेत्युक्तोऽतस्तेनोक्तं प्रथमं तावन्ममायुः कथ्यता-
मिति । ततो देवेरुक्तं तत्तु मुदूतमात्रमस्तीति । ततोऽतिङ्छीघ्रं विमानेन भुवमागय हरिं स्चरणं गत इति । यत इयं स्वगभूमी
रजोधिका कमभूमिः प्रभ्वी । १३॥ & ॐ तव तु एतद्यपीदानीमपि । तावदिति । तावता काठेन सांपरायिकं पारलौकिकं साधनं
संपादय ।} १४॥ 4 . तत्र वेराग्यं तावदाह । अंतकार इति । गतसाध्वसो म्रद्युभयश्ूस्यः असंगो नामानासक्तिः तेन सस्त्रेण
रहा सुखेच्छां तं देहमनु ये पत्रकठत्रादयस्तेष्वपि स्प्रहां लिंयात् ॥ १५॥ 8 किं च गृहासत्रजितो निर्म॑तः गृहे स्थितस्य
पुनरप्यासक्तिसंभवात् । तत्रा्टांगयोगमाह । धीर इति ब्रेह्यचयादियमोपलक्षणम् । पुण्यतीर्थेति स्नानादिनियमोपटक्षणम् । आसन-
माह । शुचाविविं । विविक्तं एकाति विधिवल्छुञ्ाजिनचेटेः क्रमेण निर्मिते । १६॥ |
श्रीवशीधरछता भावाथदीपिक्छाप्रकाशव्याख्या
अत्र खद्भागचरितं प्रमाणयति । खद्वांग इति ।॥ १३ ॥ ‰ कोौरव्येति । तव तु राज्ञः सापरायसाधनसंपादनं न
दुष्करमाज्ञयेव संवैन्यवहारसिद्धेरिति भावः । सप्रानामहां समाहारः सप्ताहम् । “रात्रह्ाहाः पुंसि" इति त्वाषैत्वान्न ।। १४॥ #
तत्रांतकारे प्रियमाणेनं किं कत्तेव्यमिति प्रदने योगेनैव स्वेच्छया देह परियज्य सुखेनैव बहमपदं प्रवेष्टं योगाभ्यास एव कर्तव्य
इयाचिख्यासूनां तन्महासद्ःख्यानां केषांचिन्मतमष्टंगयोगं स्वमतस्य शुद्धभक्तियोगस्य पुनरपि दह्ितीयाध्यायांते वक्तव्यस्योत्क्षौथ-
माह । अंतकाछ इति । १५॥ 8 छ आसन्नमरणस्यान्यदपि कृलयमाह किंचेति । तच्र गृहेतरे देसे || १६॥
` प्रीराघधारम्णदासगोस्वाभिविरचिता दीपनीन्यास्या ।
तत्राष्टाङ्गेति ! योगस्याष्टावङ्गानि यथा, पातञ्चके-यम-प्राणायाम-प्रत्याहारधारणा-ध्यान-समाधयो ऽस्थैवाङ्गानि । तत्र
अहिंसासलयास्तेयन्रह्मचय्यपरिग्रहा यमाः । शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेन्रप्रणिधानानि नियमाः । सिरसुखम् आसनम् ईति । १६॥
श्रीमद् वीरराघवन्याख्या |
बेत्तमानाः अपत्यकछत्रादयो देहानुबन्धिनस्तेषु च स्प्रदामात्मात्मीयत्वाभिमानम्रयुक्तमोगेच्छां छिन्यत् ॥ १५॥ $ # किच्च
गृहास्रत्रज्ितः निरतः धीर इत्यादिना जश्रयं मद्रमीक्षत इत्यन्तेनाषद्गयोगसंश्चेपोक्तिः धीरः जितेन्द्रियः अनेन ्रह्चयादिटक्षणो यमं
उक्तः । पुण्यतीथजटषु आष्छुतः सत इत्यनेन स्नानदानदिनियम उक्तः शुचौ परिशुद्ध विविक्ते एकान्ते विधिवच्रैछाजिनकुशोत्तरं
इति द्युक्तकमेण कटि्पिते आसने विधिवद्ासीनः ऋजुकायत्वस्वसिकादीनतिक्रम्योपविष्टः अनेनासनरूपांगयुक्तम् ॥ १६॥
1)
१, प्राग पान्ञ्पि। २, प्रा० पा" देहातुयायिनीम्
1 ३, प्राण पा० परिप्लुतः
ह्य नः शी. १३.९६ 1 श्रनेकव्याख्यासमट कृतम् ।
श्रीमद्धिजयध्वज्ती्थंङ्ता पदरत्नावलीव्याख्या `
. एतमथंमांस्यानेन द्रढयति खेद्ाङ्ग इति । नाम्चब्दः प्रख्यात्यथे इह मनुष्यलोके युहूर्तात्पूवंमायुष इयत्ता मयादां ज्ञात्वां `
राग्यादिसङगमुर्सृज्य दरिमुदिदयेन्द्रियाणि च दत्त्वाऽभयखक्षणं मोक्ष' गतवानियन्वयः टयागो विहायितन्दानमुत्सजनविसजेनः
इत्यभिधानं अभयं पुरुषा्थरुपं हरिं गतवानिति वा ॥ १३ ॥ ‰ # तव तदपेक्षयानेकायुष्टाननहत्तापः कायै इत्यतस्तस्सवं हरिचरणा-
रविन्दस्मरणविषयत्वेन कत्पयेव्याह तवापीति एतदीदानीं सप्रानामहां समाहारः सप्राहं जीवितावधिरायुष्यस्येयत्ता यत्तावदायुः तत्स-
वमपि साम्पराय उत्तरकाल मृक्तिकाटस्तत्सम्बन्धि यथा भवति तथा तावन्तकाटं हरिचरणस्मरणगोचरसमुपकर्पय भागवताकणेने
ताद्य कुर्वियथः “साम्परायस्तु सं्रामआपदागामिकाल्यो” रिति यादवः मरणलक्षणापत्काङे हरिचरणस्मरणं यथा भवति तथाता-
वन्तं काटं मागवताकणैनं कुर्विति वा ॥ १४।॥ $ ॐ मरणकाटं ज्ञात्वा हरिस्मगणमिच्छतो वैराग्यं प्रथमसाधनमियाह
अन्तकाल इति आगते स्वतः देह नाशप्रयुक्तमयरहितः पुत्रादि खेदटक्षणः सङ्गः तद्िरोधिविवेकनज्ञानरक्षणोऽसङ्गस्तेन शास्त्रेण तं देहमनु
ये स्त्रीपुत्रादयस्तेषु च स्पहां छिन्यादियन्वयः । १५॥ ® छ अथ किं कतेव्यसत्राह गृहादिति गदात् प्रत्रजितः संन्याख-
टक्षणवैराग्यं पराप्तःधीरः प्रतिवन्धकनिवतंनसमर्थः पुण्यती्थंजष्टंतो भागवतादिपुण्यश्चाख्चजरस्नावस्तथा गङ्गादि पुण्यतीथंजल-
१९५६ निधू तवाह्यान्त्मटः सन् शुचौ शद्धे विविक्ते टुजेनसङ्गरहिते देशे नादयच्छितन्नातिनीचमिति विधिवत्कस्पितासन आसीनो
भवेदिति शेषः ।} १६॥ ।
ध्रीमलीवमोस्वायिकृता कऋमसस्द्भव्यास्या
खद्रङ्ग इत्यस्य टीकायां भुबमागव्येति स्वगमहाविषयवश्चनेन चित्तविक्षेपात् ॥ १२॥ # 8 यत्तु पूम् इतिछ-
किष्तमर्यादं तक्चकः सप्रमेऽहनि इति बटुवचनं यबवेदानीमपि सप्राहं जीवितावधिरिति कवचनं तदुभयमपि श्रीभगवतेव तनत्तदाग-
मनस्य ज्ञीधरघटनया घटत इति ज्ञेयम् । तत् सवं श्रवणकीत्तनादिरूपं श्रोतव्यादीनि रजेन्द्र॒ इत्याययुक्तेन न्यायेन न ह्यतोऽन्यः
शिवः पन्था इत्यादि वक्ष्यमाणेन च । १४॥ % & अत एवान्तकाले इत्यादि मध्यमं प्रकरणं केषाञ्चिदन्येषामेव साधनत्वेन
ज्ञयम्। १५॥ ॐ ® गृहादिति युग्मकम् ।॥ १६--१९॥
ध्रीमद्विवनायचक्रव्सिङता सारार्थदर्शिनीव्याख्या
तत्र खद्राङ्गचरितं प्रमाणयति । खद्वाङ्गो हि देवपक्षे स्थित्वा दैयानजयत् ततः प्रसन्नै वेवेरं वृणीष्वेदयुक्तस्तानाह् प्रथमं
तावन्ममाथुः कथ्यतामिति तैरुक्तं मुहृत्तंमा्ं तत् ¦ ततस्तृष्णीभेव शीघ्रं भुवमागलय हरिं शरणं गत इति । १३ & # तवापि तव
तु । अत एतश्चंपि समये यत् साम्परायिकं पारलौकिकं साधनं तत्तावत् सच्वेम् उपकस्पय कुर् ।। १४ & % ततर भ्रियमाणस्य
किं कत्तव्यमिति प्ररने योगेनैव स्वेच्छया देहं परियज्य सुखेनैव ब्रह्मपदं प्रवेष्टुं योगाभ्यास एव कत्तव्य दल्ाचिखूयासुनां तन्महा-
सद्ःस्ानां केषाश्चिन्मतमष्टाङ्गयोगं स्वमतस्य शरुद्धभक्तियोगस्य पुनरपि द्वितीयाभ्यायान्ते वक्तव्यस्योतत्कषपीथ माद् अन्तकाले इति
असङ्खोऽनासक्तिः। दें तथा तं देहम् असु ये पुत्रकच्रादयः तेष्वपि । १५॥ # 8 धीर इति ब्रह्मचयादियेमः प्रथमः ।
पुण्यतीथं इति सरानादिर्नियमो द्वितीयः । विधिवत् कुद्ाजिनचेेः क्रमेण कल्पिते आसने आसीन इखसनं ठृतीयम् ।। १६ ॥।
श्रीमच्छुकदेवरूतसिद्धान्तप्रदीपः ।
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिदेवसुखान्मुहूर्तमात्रं तवायुरस्तीति आयुषः । इयत्तामेतावत्तां ज्ञात्वा सवं राव्यादि कमुरसज्य तस्मादेव
विदितान्मुहूर्ताद्ररिभजनरूपसाधननिष्पत्तिकाखादभयं हरि गतवानप्राप्तः ।॥ १३ ॥ ॐ 8 हे कौरव्य तव तु एतर्हि इदानीमपि सप्राह-
शिवितावधिरस्ति । तावता सप्राहेन यत्साम्परायिकम् परखोकसाधनम् तत्सवेमुपकस्पय समाचर । १४।। छ $ तत्सवपरियाग-
पुवेकम् सपरिकरम्रङ्कयोगन्तावदाह् । अन्तकाठे इति साद्धैः सप्तभिः । देहान्तकाठे आएगते आसन्ने गतसाध्वसः निरसतखत्युभयः
असद्ग्सरेण वैराग्यखडगेन देहं देदमनु ये देदानुबन्धिनस्तेषु च स्प्रहामिच्छमासक्ति रिदात् ।॥ ५॥ $ ॐ गेहाद् . योगवि-
रोधिजनारर्यात् 1 भ्रब्रजितो निर्गतः धीरो विजितेन्द्रियः ब्रह्मचयदेयैमस्योपलक्षणमिदम् । पुण्यतीथेजखष्टुतः । इयनेन सानादि-
नियमो. दर्शितः आसनाख्यमङ्गमाद शुचाविति । १६ ॥
घ्रीमद्वरलमाचा्यकृता सुबोधिनीन्धास्या
१. परिणाममिति ख । २. परिणाममिति ख । २. अपरे पालस्वेन हरेरङ्रस्वात्तदतिरिक्तमिस्ययमंशो नासि ख ।
३० “ श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २श्न. १ छो. १२.१६
स्मरणेन गतः सन् तं ्राप्रवानिव्यथः । तस्मास्काछभूयस्त्वं नाऽपेश्ष्यत इति भावः ।॥ १३॥ ॐ ® तव तु सुदरू्तीनां श्तद्य-
मधिकं चाऽस्ति । एकेनाऽपि युदूत्तेन काय॑. सेत्स्यति । तथापि पूवमस्माभिरुक्तं श्रवणं यावदशविधटीटायुक्तभगवद्धिषयकमुपकल्प-
येत्याह-तबाऽपीति । यथा तस्य ज्ञातमायुरेवं तवाऽपीति । एतर्हि इदानीमपि । जीवितावधिः सप्ताहम् । सप्रदिं नमात्रं जीवितस्याऽ-
वधिः । अतस्तावसयैन्तं सवमेव परखोकसाधनमुपकल्पय सम्पादय । सवं परियस्य भगवत्कथां शण्वियथः । केचनाऽमरे वक्ष्यमा-
णमाहुः । तस्रमेयविरोधादुपेक्ष्यम् ॥। १४। ॐ ॐ एवं सपरिकरं म्रथमप्रभोत्तरमुक्तं सर्वात्मना किं कत्तेव्यमियस्य ( ) ।
“चरन्ते नारायणस्मृतिरिः ति च “गंतव्ानभयं हरिभिः ति च वाक्याभ्यां सवेमुपकद्पयेः यनेन चाऽन्तकाटकन्तेव्यमुपदि-
छमेव । सर्वात्मना सवंसमये तदेव कत्तेव्यं यततः । तथापि राज्ञश्ेद्दये तस्योत्तरं देयमियाकाङ्श्चा स्यात्तदाऽस्माभिरुच्यमानं
श्रवणं न सम्यम्हदये भासेतेति विशेवेणाऽन्तकाकत्तेव्यं वदन् पूर्वोक्तस्य श्रवणस्य फटोपकायुत्तराङ्गे मनननिदिध्यासने निरूपयति
छ्रन्तकाल इति । मननं नाम युक्तिभिरनुचिन्तनम् । तत्र भगवान्द्रोतव्य इव्यक्तम्। तत्र को भगवानि्याकाङ्श्षायां सवत्मेया-
दिपदैः सवपुरुषाथ रूपः सवंफटसाधकः सवमेव भगवानित्युक्तं भवति । तत्र कथं सवं भगवानित्याकाङ्श्षायां “आर्वेदं सवम्”
"ब्रह्म वेदं सवेम्'' “शह हरिः स्वमिदं जनादन ” इति वाक्यानां प्रमाणानां विद्यमानस्वेऽपि लोकिकथुच्स्यपेक्चायां सवस्याऽपि
जगतो भगवच्छरीरे सन्निवेश्च उच्यते । पुरुषश्च भगवानियविवादम् । “पुरुषो ह वे नारायणोऽकामयतेः' ति श्रतेः । “पुरूष एवेद्-
छे सर्वमिः? ति च । तत्र सवंस्याऽपि यावत् पुरुषक्चरीरे निवेशनं न क्रियते तावत् सव्वं पुरुषस्य न मन्येत । अतः पु रुषश्चरीरे
निवेश्चनं कथयति । किञ्च । पुरुषस्य शरीरे सवं वचनेन निवेशचितमपि यद्यनुभवेन विसंवादि स्यात्तदापि न मन्येत । अतस्तद्ध्या-
नरूपेण वदति । ध्यायमानस्य कदाचित्साक्चात्कारे भवेत्तदा तस्य शरीरे सवं परयन्निःसम्दि गधो भवेदिति मननं निदिध्यासनावधि
साक्षात्कारफलकं तत््वनिरूपणाथमुपदिश्चन् “पाक्षिकोऽपि दोषः परिहरणीयः? इति न्यायेन को वेदाऽन्तकाडे स्मरणे क्रियमाणे
उयांसंङ्गान्तरमपि भवेत्तदा तदेव भवेतिदि तदोषपरिदाराथं चित्तव्रृत्तिनिसेधरूपं योगं वदन् तदङ्गभूतभ्यानविषयव्वेन भगवरस्वरू
परमपि वदन्नन्तकाकर्तव्यप्रभोत्तरमप्याह । तुश्च्दस्तवेतत्कत्तेतयमिति पक्षं व्यावत्तयति ¦ पूर्वपश्चसङ्गतमेव किंश्िदुच्यत इति वा
पक्षं व्यावर्तयति । अन्तकाले मरणकारः । कास्याऽन्तो वा वयोरूपस्य । राजदन्तादिवसरनिपातः । अन्तकस्य वा कालः
समागत इति ज्ञाते प्रथमसाधनं गतसाध्वस इति तदथं पूर्वोक्तं कक्तेव्यम्। तदनु . असङ्गास्त्रेण वेराग्यृस्त्रेण देहे
तमनु ये देहानुवर्मिनो गृहादयस्तेषु च स्परहामभिटाषं ममेते भवन्तु ्तत्करृतोपकारो वेति छिन्यात् अन्तःकरणे तेषामपेक्षां यजेत् ।
इदं द्वितीयम् । ततो गृहासत्रजेत् । संन्यासं गृहीत्वा गच्छेत् । वृतीयम् । ततः ज्चीतादिवाधायां धेयं चतुथम् । एते यमा उक्ताः ।
नियममादह--पुण्यती्थंजलाप्ुत इति पुण्यं ज्मुद्धतमपि भवतीति तीथपदम् । पुण्यपदेन काम्यतीथपरिलागः } पुण्यरूपं तीथ
गङ्गा वा | तीधंपदेन घटौ वा । "तीथं हिते तां भरावेशयन्निःः ति श्रुतेः। आ्टुतः सम्यक् स्नतः। आसनम् । युचौ पवित्रे ।
विविक्ते एकान्ते । विधिवत् चेखाजिनङुशोत्तर प्रकारेण कल्पिते आसने आसीनः । अभ्यसेदिति सम्बन्धः ॥ ५१६ ॥ `
भ्रीमद्धोस्वामिश्चीपुरुप्नत्तमचरणविरयितः श्रीुबोधिनीभ्रकाशः
तवापीत्यत्च 1 परमेयविरोघादिति । अत्रहि नतस्माद्वारतेलारभ्य तस्मात्स्वात्मने'द्युपसंहारात्सवास्मना कतेव्यप्रोत्तरमेव
मुख्यतया प्रतीयते, तदेव चात्र कायते, तेन श्रवणकरणमेव प्रमेयं तद्विरोधादियथः । १४ ॥। 8 8 श्रन्तकाले स्विलत्र ।
श्रवणकरणस्य प्रमेयस्य चिरोधमेतदाभासेनापि स्फुटीङघबेन्ति एवमिव्यादि । अन्न मननादिनिरूपणं कथं सिध्यतीत्यपेक्षायां तद्रयुला-
दयन्ति मननमियादि । तदथं पूर्वोक्तं कतेव्यमिति । साध्वसनिवृत्त्यथं श्रवणं कतेग्यम् । वेतीति । इति हेतोर्ममेते भवन्त्विय-
पेक्षामियथः | १५ ॥
श्रीगिरिधरछृता बाल्ञप्रबोधिनी
विदितस्य मुहूतैस्य श्रेयोघरकत्वे इविहासमाह--खद्वाङ्ग इति । खद्राङ्गो नाम राजा देवपक्षे सिला देयानजयत्, ततः
प्रसन्नेद वेवं बरणीष्वेत्युक्ते प्रथमतः आयुषः प्रमाणं ज्ञात्वा तदनुरूप एव वरो . याचनीयोऽन्यथाऽऽयुषोऽस्पत्वं तदा महावरंयाच्रा
वृथा स्यादतस्तेनाक्तं प्रथमं ममायुः कियदस्ति तत्कथ्यतामिति; ततो देवैरुक्तं॑तत्तु मुहूतमात्रमसतीति, एवमायुष इयत्ता प्रमाणं
जञात्वा स्वर्गे रजोगुणाधिके मनसो नैदचल्यासम्भवादिह साधनभूमावागलय सर्वं देहापयकख्त्रादिकमु्सज्य तेभ्यो मनः प्रयावत्तय
अभयं सवंभयरहितं भयनिवतेकं च हरिं ध्यायन् मुद्रत्तान्मृहूत्तमात्रेणेव ध्यानेन हरिं गतवान् प्राप्तः । वरग्रहणसमये तस्यवं
विरक्लयादि कथमिलयाकाङ्श्ायामाह--राजर्षिरिति ॥१३॥ % % केमुलन्यायेनाह- तवेति | श्रेष्ठे जातस्य तवाप्येतदे ब युक्तमिति
सूचयन् सम्बोधयति-हे कौर व्येति ! तव व्वेतर्हीदानीमपि जीवितस्याबधिः प्रमाणं सप्ताहं सप्तदिनपयैन्तमस्तीति यत्साम्परायिकं
परलोकसाधनं श्रीभागवतश्रवणादि कं तत्तावता काटेनोपकस्पय सम्पादय ।}१४। % #% तदेवं मरणकाटे श्रवणादिना मगवान् सकतेव्य
१, मन्मत इति ख पुरुषस्य शरीरे इति क .। २. श्रन्तकालस्येति घ ३. एवं तश्छरतेत्यादि क }
---~~
स्कं. २श्र. १ श्लो. १७२० ] अने क्याख्यांसमरङृतम् । ` “ " “¦ #
तं तत्र यदि ठयासङ्गान्तप्मपि स्यात्तदा तद्भपप्रा्ितव स्यात् न भणवस्म्षिरिति ठयासङ्गन्तरपर्दिसाय चित्तवृ्तिनिरोधलक्षणो `
योग । कत्तेय इयाद--अन्तकाटे इति साद्वैः सप्तभि; । अन्करे देहावसानकाटे आगते प्राप्रे सति पुरुषो गतसाध्वसो मरणभय-
रितः सन् असङ्गः अनासक्तिस्तद्रपेण शस्त्रेण देहे तं देहमगुखय ये वत्तमान। गृहपयकटत्राद यस्तेषु च स्प्रहां आत्मात्मीयत्वाभि-
त ई 9 > ३३ £^ |:
न नन्वत न जत रच्च कृ्वन्यकः "+ - क ठ याल (लक ` र्मन्यलाङ्यतरजतन्जचयर 3 कन्वराङ्गतदु रौर्क्चाकत्
तत्राह--धीर इति, जितेन्द्रिय इयथः । अनेन ब्रह्यचयीदिलक्षणो यम उक्तः । पुण्यतीर्थानि गङ्गादीनि तजनरेषु आप्ठुतः सम्यक्
स्नातः, इति स्नानादिनियम उक्तः । शुचौ पित्रे विविक्तं एकान्ते देर विधिवत् चेखजिनङुखोत्तरम् › इति य्युच्रमेण कर्पते
अ{सने आसीनः ऋञ्ुकायतस्वसिकादीन् अनतिक्रम्योपविष्टः, इ यासनरूपमङ्गमुक्तम् ॥ १६॥ |
दी श्रदुवाद्
राजर्षिं खट्वाङ्ग अपनी आयु की समा्चिका समय जानकर दो घडे ही सव ङ यागकर मगवानके अभय-
पदको प्रप्र हो गये।॥ १३॥ $ परीक्षित् १ अभीतो तुम्हारे जीवनकी अवधि सात दिन की) इस बीच ही तुम
अपने परमं कंस्याणके लियि जो कुछ करना चाहिये सब कर छो ॥ १४॥ छ & मद्युका समय अआनेपर मनुष्य घवबराये
नदीं । उसे चोदहिये कि वह वैराग्यके श्खसे शस ओर उधसे सम्बन्ध रखनेवारोके प्रति ममताकों काट डां | १५॥
छ रै धैयैके स्थ घरसे निकड्कप पित्र तीके जले स्नान करे ओर पवित्रः तथा एकान्त सानम विधिपू्वैक
आसन खगा करं वैठं जाय । १६॥
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्र् ब्रह्माक्षरं प्रम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो बरह्मशीजप्मपरिस्मरन् ॥ १७. ॥
` नियच्छेदिषयेभ्योऽक्षान्मनप्ा बुद्धिसारथिः । मनः कमभिराधिप्ं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८॥
तत्रेकावयवं भ्यायेदव्धुर्छिन्नेन चेतसा | मनो निषिषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् ।
पद् तत् परमं विष्णोमनो यत्र प्रसीदति ॥ १8 ।॥ रजस्तमोभ्यामाक्षप्ं विमूढं मन आलमनः।
श्रीधरस्वामिङृता भावाथदीपिक्छन्याख्या
जपगरभं प्राणायामं वक्तं जप्यमाह । तिबृदुन्रह्याक्षरं त्रिवृत् तरिभिरकारादिमिर्वतितं ग्रथितं ब्रह्माक्षरं प्रणवं मनसांऽ-
भ्यसेदावतेयेत् । मनसेद्रियप्रयादारं वक्तं भाणायामेन मनोनियमनमाह । मनो यच्छेद्रज्ली कुयात् । ब्रह्मबीजं प्रणवमविस्मरन्नेव
जितरवासः सन । १७॥ 8 % ` प्रयाहारमाह् । नियच्छेन्निगृह्वीयात् । अक्षानिद्रियाणि निश्चयात्मिका बुद्धिः सारथियेख
सः । धारणामाह् । मन इति । पुनश्च कमेभिस्तद्रासनायिराक्षिप्रमष्ृष्टं छुमथ -मगवद्रपं ।। १८ | & ॐ भ्यानमाह् ।
तत्रेति । एकमेकं पादाययवयवं अन्युच्छिन्नेन {समप्ररूपादवियुक्तन आश्रयविरेषेण सामान्यत श्चत्तश्िरोकरणं धारणां अवयव-
विभावनया तदायं ध्यानमिति भेदः ! समाधिमाह । निर्विषयं मनो युक्टवा समाधाय स्थिरीभूते मनसि स्फुएत्परमानंदमात्राकारं
कृतवेयथैः । प्रसीदत्युपञ्चाम्यति ॥ १९॥ # 8 गुणवश्चाद्युनरपि क्षोभे सति धारणामेव स्थिरीकुयोदियाह । रजसा आश्षिपन
तमसा विमूढं खीथं मनो निरंध्यात् । तच्छृतं रजस्तमोभ्यां कृतम् ।। २०) | |
श्रीं शीधर्छता भावा्थदीपिकाप्रकारान्याख्या
ब्रह्मणो वेदस्य बीजं कारणम् । छकारप्रथमा वेदाः इलयुक्तेः ॥ १७॥ 8 आष्ट आाचीनकमेणां प्राचस्या-
स्ाणायामैरपि सम्यदिनश्रलीकत्तमश्चक््यमियथंः ।। १८ ॥ $ 8 तत्र भगवद्रूपे निर्विषयं विषयस्शर्ितं ततोऽ
न्यच्किञ्चन किमपि । इतयं इति । यन्मनसः परमानंदाकारता तदेव भगवतो विष्णोः पमं पदं ब्रह्मति भावः। प्रसीदति
उपशाम्यति । यत्र परमानंदे सति निज चच्रव्यं यक्त्वा स्िरीमवतीयथः ॥ ५९ ॥ & # या धारणा | २०॥
श्रीराधारमणदासगोख।मिविरयिता दौपनीव्याख्या |
जपगर्भमिति ! प्राणायामो दिविधः सग्भः निर्गमश्च । तत्र प्रणवादिजपसहङरतः सगव्भः तद्रहितो निगव्भः । तथा
चोक्तम्--सगत्मो मन्त्रजपेन निम्मा मात्रया भवेदिति ।॥ प्राणायासमिति । शासप्रशधधासयोगतिविच्छेदः प्राणायाम दति पातञ्जट- ~ ।
सूत्रम । १५ ॥ # # पर्याहारेति । खविषयासम्रयोगे चित्तस्वरूपानुकारे न्द्रयाणां प्रयाहारः ( पातं । साधन । ५४ ) ॥ ~ |
१, प्रा० पान मनुस्म।
सम्पादयति रज इदयादिना ।॥ २० ॥
हेर ग शीषद्धागवतम् |. ` [ स्क. २ श्र. १ श्लो, १७-२०
देबन्धुश्चित्तव्य . धारणा ( पातं । विभूति । १). १८॥ $ ` क ध्यानसहिति । प्रयपेकतानता ध्यानम् ।
विभूति । २.) ॥ पाद्ष्यवयवमिति । वक्ष्यमाणवृतीयस्कन्धोक्तष्टाविंश्चाध्यायीयर्विश्चश्छोकायुक्तदिशेति ज्ञेयम् ।॥ अवयत्र-
येति । अवयवानां प्रथक् प्रथग् यथाक्रममेकैकघ्य. खरूपचिन्तयेलय्थः ॥ समाधिमद्िति । तदेवाथंमात्रनिमासं . खरूप
‡ ( पातं । विभूति । ३ ) ॥ १९-२६॥ |
ध्रीमद्रीरयधघवभ्याख्या
` ^ ` 1 ¡ -आ्आणायामस्य जपग्भ्वात्तावजप्यमन्त्रमाह । अरभ्यसेदिति । त्रिदृत्रयाणामकारोकारमकाराणा द्त्तं यस्मिन्क्षरत्रय्रथि-
तमियरथः ब्रह्माक्षरं बरहपरतिपायमश्षरं प्रणवम्मनसाऽभ्यसेदावर्तयेत् । जितश्वासो जितप्राणो वरहमवीजं प्रणवमविस्मपन् स्मरन्नेव मनो
यच्छेन्नियच्छेत् । इदच्च प्राणायासरूपमृङ्गसुक्तम् ।। १७॥ क ॐ इन्द्रियप्रयाहारमाह । नियच्छेदिति । विषयेभ्यः शब्दादिभ्यः ।
अक्षान् श्रोत्रादीन्दियाणि बुद्धिः सारथियैस्य स तथाभूतः प्रमरहभूतेन मनसा यच्छेत् “बुद्धिस्तु सारथिभ्बिद्धि मनः प्रग्रहमेव"
ति श्रवणात् । धारणामाह् । मन इति । पुनश्च कमेभिसद्रालनाभिराकि्रम्विधित्ं मनः छुभाये श्भाश्रये मगवदुरूपे निद्यात्मिकया
बुद्धया धारयेत् खिर कुयात् शुभाश्रये मनसोऽवस्थापनं घारणम् युभाश्रयस्य पुनः पुनः चिन्तनं ध्यानम् । तस्य विजातीयम्रययान्तस-
ठ्यवदितत्वं समाधिरिति भेदः ॥ १८ ॥ # # धभ्यानमाह तत्रेति । अव्धुच्छिन्नेन समग्र्ुभाश्रयावियुक्तेन् चेतसा चितेन ।
एकावयवं प्रधानाङ्गं सुखाकारं ध्यायेत् । अनेनस्य चिन्तायाः पूवंभावित्वं सिद्धम्| पू्णध्यानाराक्तं एकावयवं स्मरदित्यथः । समाधि-
माह । मन इति । निर्विषयं बाह्यविषयानुभवरदितमनो युक्त्वा समाधाय किञ्चन बाह्यविषयादिकं न स्मरोदियथः । आनन्दसंछवे
खीनत्वान्न किञ्िस्स्मतत द्रष्टं वा क्षमत इति चार्थः । १९॥ 8 8 श्ुभाश्रयरूपमाह । पदमिति । यत्र मनः भसीदति । यस्मि
न्घरूपे--चिन्यमाने मनो रागाद्यकल्ुषितं भवति तदेव विष्णोः परमं पदम् । यस्मत्तत्परमं सर्वो स्वरूपमिल्थः । कदाचिद्रा-
गादिकालुष्यसम्मावनामङङ्कयाह् रज्तमोभ्यामिति रजता आश्विकं तमसा विमूढमात्मनः सवस्य मनः धारणया यच्छेत् ।
धारणामाहात्म्यमाह या धारणा तच्छृतं रजस्तमोभ्यां कृतं मं रागादिकं हन्ति निवत्तेयति। `
श्रीमद्धिजयध्वजतीर्थङृता पद्रल्लावक्लीव्याख्या ।
स्थिशासनस्य यमाद् अभ्यसेदिति। रेचकादिक्रमपरस्परया प्राणायामेन , जितश्वासः प्राघतमराणम्रसादः सनो
यच्छेत् स्ववं कुर्यादेवं जितमनस्कः सन् वीजं सर्वजगद्रयंजकं शुद्धं परं श्रह्ानुस्मरन् अकःसदींखीन्व्णान्विब्णोतीति निव्रदक्षरं
बरह्मवाचकव्वात्स्वंगतं परमुक्कृष्टमोकारं मनसा'ऽभ्यसेदावतयेदिः्यन्वयः |} १७ # 8 जाप्यमुक्त्वा ध्यानप्रकारमाह्
नियच्छेदिति । बुद्धिसौरिथियैस्य स तथा सस्पुरपो जितेन मनताऽक्ानिन्दरियाणिः विषयेभ्यो नियच्छेत् प्रयादरेत् । ्र्याह्यय च
संस्कारवशाद् वहिमुंखतया कर्मभि तिप मनः स्वधिया सारथिना यभाय परममङ्गखथें हरौ धास्येदियन्वयः ॥ १८ ॥ क #
एवं हरौ नियतवेतसो योगिनो ध्यानाभ्यासप्रकार्माह--तव्रति । तत्र युगपर्सर्वावयवध्यानाशक्तो विषयेरबयुच््छिन्नेना-
खण्डितेन चेतसा एकावयवमेकैकावयवं श्रीपादादिलश्चणं ध्यायादेवमनायासेन स्मएणविषथं र्यात् .तत्परिपाकमाह
मन इति एवमभ्यासपाटवेन युगपत्सर्वावयवस्मरणसमर्थः संस्ततोऽनन्तरं निर्विषयं विषयेभ्यो निर्ग स्थितं मनस्तस्मिन् हरो
सवावथवव्यापितया युक्त्वा नियुज्य यत्र मनः प्रसीदति निरतिन्चयं सुखं कभ्यते तद्विष्णोः परमं पदं समग्ररूपमेव स्मरेत्ततोन्य-
क्किञ्चिन्न स्मरोदियन्धयः ॥ १९॥ & % अखण्डभ्यानोपायमाह' रजस्तमोभयामिति रजलाऽक्िप्रमितस्ततो विषयेराृष्
तमसा विमूटं कृयाक्रयज्ञान्यन्यं आत्मनःस्स्य । मनः । धारणया तैखधार वदन्युच्छिन्नया स्मया यच्छेद्विषयेभ्यः आच्रय ध्यानमग्नं
(ज + ५ ५ । । ि
कुयात् या धारणा तच्छृतं रजस्तमोभ्यामा्षिप्रं रणावियादिमं हन्ति तयेयन्वयः । २०॥ ` ९ ई
प्रीमल्ीवगोस्वाभिकृता क्रमसन्द्भेन्याख्या ।
अतिविक्षिक्चस्य मृढचित्तस्य यस्य तु साक्षच्छ्रीभगवति धारणा न ॒सम्पयते तस्य विक्षेषदेतुं भपच्नमेव एतद्धारणामयत्वेन
श्रीमद्िश्वनाथचक्रवर्तिक्ृता सासथदश्निनी व्यास्या)
॥ 1
स्कं २अ.१. शक्ती. .१७-२० ] | प्रनेकन्याख्यासमलंङतम् । ॥ | २३
निरयं विषगसप्रदितं युवा संयोऽ्य कश्चन ततोऽन्यत् किमपि न सेत् । तदेव विष्णोः भगवतः पदं खय ब्रथः।
यत्र सति मनः प्रसीदति उपन्ञाम्यतीति समाधिरष्टम उक्तः ॥ १९॥ ॐ # गुणवश्चात् पुनरपि क्षोभे सति धारणयेव खिरीकु-
य्था द्याह । रजसा अश्चिप्रं तमला विमूढं खोयं मनो निरन्ध्यात् । ततक्कतं रजस्तमोभ्यां कृतम् ॥ २०॥ क
` श्रोमच्छुकदेवरूतसिदधान्तप्रदीपः । |
जपगर्भं प्राणायामं दज्ञयितुं तत्र जाप्यन्तावदाह । अभ्यसेदिति । त्रिवत् त्रिभिरकारोकारमकार तं वर्तितं प्रवर्तितम्
्ह्मा्षरद्ित्चिच्छक्तिमद्ब्रह्मवाचकम् । तत्राकारो विशेषतः । शक्तिमदाचकः । अश्चरद्रयं शक्तिद्रयवाचकम् ! समुदायोऽमेद्परोऽव-
यवा मेद्पराः तदैवं सर्ववेदसूघरं णवं शुद्धं मनसाऽभ्यसेदावतेयेत् । जितश्वासः जितप्राणः ब्रह्मनीजं वेदस्रमविस्मरन्मनो निय-
च्छेत्। प्रणवजपाङक्तथा प्राणायामेन मनोनियमनं कुर्यात् । इति प्राणायाम उक्त; १७ कः # इन्दरियप्रयाहारभकारन्दज्चेयति ।
नियच्छेदिति । निश्चयात्मिका बुद्धिः सारथिः सदयायकारिणी यस्य सः । प्राणायामिन नियमितं यन्मनरतेन विषयेभ्यः ङान्दादिभ्यो-
ऽशवान् श्रोतादीनीन्द्ियाणि नियच्छेदरशषव्तीनि कुर्यात् धारगामाह मन इति । कमैमिः प्रणवजपाऽश्चनियमनादिजयापारेराृष्ठं मनः
डमे भगवद । अर्थे आश्रये सामान्यतः घाप्येत् सि तडत् ।। १८ ॥ ॐ 8 ध्यानम् । तत्रति । अ०युच्छिन्नेन समगररूपाद-
विनिवृत्तेन चेवखा तत्र तस्मि रूपे विश्चेषतः एकम यवं पद्ददिर्पमङ्गन्धयायेत् । समधिमाह । मन इति । मनो निर्विषयं कृत्वा
कट्णरूपं मनो उपनेत्रोषम् भगवदरूपादपसाथै ज्ञातैव केवलः । पादपञआ्यालिङ्गनं कुयीदतः किञ्चन करणादिकमपि न स्मरे
दियर्थः | १९॥ % ॐ आश्रयन्निरूपयति । पदमिति पत तदसाधार्णा मा श्रीयेस्मिन् तत् यत्र॒ मनः भ्रसीदट्यु
पञ्चाम्यति तद्विष्णोः । पदं खह्पम् । कदाचिद्रजल्तमोभ्थां क्षोभे खति धारणयैव खियीङ्कयौदिखाह रजस्तमोभ्यामिति ! रजसा
आश्चिप्नं तमसा विमूढमात्मनो मनः धारणया यच्छेद्शिरीकुयीत् । धारणमाहत्म्यं दश्च॑यति सपादेन रजस्तमोभ्यां कृतं मनोमखं
रागादिकं हन्यपनयति । २० ॥ १ | |
श्रीमद्वल्लमाचायंकता सुबोधिनीव्यास्या
मराणायाममाह श्रभ्यक्तेदिति । सबीजप्राणायामे क्षीरं वायुः खिरो मवति । पापेन च वायोश्वलनम्। अतकिरदुत्रहया-
क्षरं अकारोकारमकरैवृतं सङ्किं वर्णत्रयात्मकमेकं त्रह्मवाचकं निर्िघ्नाथं मङ्गलरूपच्र । परम् । परापरयन्तीमध्यमावेख-
रीप्रकारेषु प्रथमम् । अवणौत्मकं वा। तदभ्यसेत् । तेन वायुजयो भवति । ततः प्रव्याहारमाद--मरनो यच्छेदिति । जिवश्वास-
स्यैव . मनोनियमनम् । ासजयश्च त्रह्माक्षरेण. अतो ब्रह्मवीजमनु'समरञ्जित्वासो मनो यच्छेदिति सम्बन्धः ||. १७॥ # %#
प्रत्याहारे मनसश्चेन्द्रियाणामन्योन्यहेतुहेतुमद्धाबेन . भेदं निरूपयति--नियच्छेदिति । मनसाः इन्द्रियाणि विषयेभ्यो नियच्छेत् ।
विषयाणां दुष्टत्ववुद्धिमनसेन्द्रियनियमने सारथिः सद्यः । पूर्वं मनसः क्रिया निवारिता प्राणायामेन । अघुना कमेमिराक्धिघं परयाहयार-
रूपैः कर्मभिरा्िषं आ समन्ताद्विषयेभ्यो दूरोःभूतम् । विषयज्ञनाननुक्ूमिति यावत् । तादृशं मनः दयुभरूपे अर्थे धिया सवीवयव-
उयापिकया द्रथा मानसीं मूत परिकरप्य तत्र सर्वावयवस्थितं मनो धारणारूपं रयात् । सवावयवे मनसः स्थापनं धारणा । एकावयवे
मनोधारणं ध्यानमिति मेदः ॥ १८ ॥ क # ध्यानमाह-तत्रैकावयवमिति । तत्र मनोगृहीतमूर्तीविकमवयवं ध्यायेत् । अव्युच्छि-
न्तेन पूर्वध्यातावयवसंक्िषटेन । अनेन खण्डशो ध्यानं निवारितम् एकमप्यवयवमितरावयवेैथायोग्यं संश्िष्टमेव ध्यायेत् ।
एवं ध्याने क्रियमाणे यदा मनो विषयवासचां यजति तदा इममपि विषयं लयाजधित्वा सवेथा निर्विद्य युक्त्वा योगसदहितं
छृतवा । सर्ववरृह्तनिरोधं कृतेलयरथः । ततः किमपि न संस्मरेत् । योगलाधितप्यत्नेन चित्तं निरुद्ध तिष्ठेत् । ॥ १९॥ ॐ %
ततो यद्भवति तदाह--पदमिति । णवं चित्तनिरोधे क्रियमाणे तजि स्वयमेव प्रसीदति ध्यानाकारेण परिणमति । तस्य परिणामस्य
य आधारसतदविष्णोः परमं पदम् । अन्यथा खलान्तरे निरुद्धं तदभिव्यक्ति कुरयोद्धिषीदेदवा । अतो यत्र निरु्र प्रसीदति तदाधार-
सामध्यादेव प्रसीदतीति प्रसादाधारो भगवत्पदमेव । चित्तप्रसादे यल्रकाशते तज्ञीवात्मखवरूपं पुरुषोत्तमस्य सानम् “तस्याः
शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थित” इति श्रतेवंहिक्चिखाव्वेनाऽप्यच्यमाना जीवकडेव । अथवा । अक्षरस्य भगवत्द्त्वात्तदं-
हयो जीवोऽपि भगवस्दम् । एवं यावत्कालं प्रसन्नं मनस्तिष्ठति .तावत्तथैव स्थातव्यम् । “रजः स्वं तमश्चैव" ति न्यायेन
कारणीमू तं रजस्तमो वा का्रेरितं सत् मनो विक्षिपति विमूटं वा कोति । तदा योगवलेनाऽन्येषामपि मनासि भगवत्पदे
भासन्ते । सर्वेषां जीवानां तत्रैकीमावात् । तत्राऽन्यमनोविक्षेपे न किच्िल्कु्यौत् । यदा त्वात्मनो मनः `कर्मणि क्षिपेद्रजो मूं
वा कुर्यात्तमस्तदा दोषपरिहारार्थं पुनर्थारणया मनो यच्छेत् । तत्र नियमनसमये वासनया रजो विषयानुपस्थापयति । तमश्च
4, शअ्रविस्मरद्धिति घ । २. प्रत्याहारे मनसेष्यादि ख । ३. दुरीकृतमिति घ । ४. तमश्चेति न्यायेनेति क । . .
॥ 3
३४ [ स्क. २ श्र. १ इलो. ३७.२४२
निद्रादिकम् । तत्रोभयत्राऽपि धीरो भवेत् । तादृषी च धारणा कक्तेव्या यया रजोद् दोषस्तमोदोषश्च दूरीक्रियते । चण्डिकांशिवां
ीमद्गोस्वामिध्रीपुरषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीगकाश
तत्र कावयवमित्यत्र । विषथवासनामिति । ध्यानगृहीतेध्ययविषयकङ्ञानसृ्ष्मावस्थारूपां स्ववृत्तिमिव्यर्थः । १९ & #
पदं तदित्यत्र । भ्यानाकारेण परिणमतीति । कायं करणकठृमावं विहायाविकस्परूपं भवति । पुरुषोत्तमस्य स्थानमिति,
अन्तयामित्राह्मणे, "य॒ आत्मनि तिष्ठ न्निव्यनेन. जीवान्तर्भगवस्म्थतेरुक्तत्वात्तस्य सितिसथानमिव्यर्थः। ननु महानारायणोपनिषदि
जाठराग्निशिखामध्ये नारायणस्य परमात्मनः स्िविरुक्तेति तस्याः पदत्वम्, न जीवात्मन इति जञङ्कायामाहुः तस्या इत्यादि ।
तथा च श्रत्यन्तरस्वारस्यात्तथेत्यथः । ननूपक्रमब्रियोधात्तस्याः श्रतेः जीवकलापरत्वं न वक्तुं इक्यमित्यर्च्यां पश्चान्तरमाहुः
अथवेत्यादि । जीवानामिति, लिङ्गविरशिष्टजीवाना धर |
प्रणवस्य अहमवाचकत्वेन मङ्गलरूपत्वात् तंज्ञपगभस्य प्राणायामस्य हीर मसोनैदच्यदेतुत्वात् प्रथमं तपं विधत्त--
अभ्यसेदिति । त्रिबृत््रयाणां -अकारोकारमकाराणां इतन यस्मिन्. तदकारादित्रयग्रितं नद्याक्षरं ब्रह्मपतिपादेकमक्चरं अतएव
य॒द्धसुपासकाना द्धिकरं अतएव परं मन्त्रान्तराच्छ्रष्ठं प्रणवं मनसाऽभ्यसेदावत्तयेत् । मनसेन्द्रियप्रत्याहारं वक्तु प्राणायामेन
मनोनियमनमाह--मन इति । जितग्धासः सन् ब्रह्मवीजं प्रणवमविस्मरन् स्मरन्नेव मनो यच्छेदरशषीकुर्या दित्यन्वयः ॥ १७ ॥ #
इन्द्रियमत्यादारमाह-नियच्छेदिति । बुद्धि तु सारथिं विद्धि मनः प्रवरहमेव च इति वचनादुवुद्धिः सारथिः सायो यस्य स
मनसा प्रग्रहभूतेन विषयेभ्यः शब्दादिभ्योऽश्षान् श्रोादीनीन्द्रियाणिः नियच्छेलखसबतेत । सर्वावयवे मनस्स्थापनलक्षणां धारणा-
माह--मन इति । कमंभिः प्रत्याहार रूपैः आश्चिप्रं आ सवतो विषयेभ्यो क्षिं दूरीकृत विद्युद्धं मनः श्ुभाथें शुभाश्रये भगवद्रूप
निश्चयात्मिकया बुद्धथा धारयेत् सिरं कुर्यात् ।॥ १८ ॥ & व पकैकावयर्वचिन्तनरूपं ध्यानमांद--तेत्रेतिं । तंत्र भगवस्स्वरूपेऽ
रयुच्छिननेन समम॑रूपादवियुक्तेन चेतसा एकमेकं पादाद्यवयवं ध्यायेत् । विजातीयप्रत्यंयान्तंराग्यवहितस्वे सति तदेकाकारतो रूपं
समाधिमादह--मन इति । मनो निर्विषयं तदतिरिक्तविषयानुसन्धानरदहितं युंक्सवा कृत्वा ततस्तदनन्तरं किच्छनाप्यन्यन्न स्मरेत्
शुभां धारयेद्धिया _ इति यदुक्तः . तत्किमोश्रयस्परूपं यत्र सेहग्नं मनोरागलोभौदिदोषांस्त्यंजतीध्ययेष दाह
शयत्र सितं मनः प्रसीदति कामक्रोधादिवासनास्यक्त्वाऽऽनन्दसमुद्रे रीन वति तद्भगवतो विष्णोः पदं स्वरूपमेव नान्यत् ।
तत्र हेतुमाह--पप्ममिति, सर्वेत आश्रयान्तरादुल्छृष्टमित्यर्थः ।। १९॥ ॐ छ मनः कदाचित् पुनर्विकषेषादि प्राप्लुयात् तदा
किं कन्तेठयमित्यपे
रजस्तमोभ्यां कृतं मं विक्षेपादिदोषं दन्ति निवर्तयति तया धारणया ्तन्नियच्छेद्रज्ीकुयीदिस्येन्वयः । २० ॥
;: सखश्चात् परम पवित्र अ उ सः इन तीन मात्राओंसे युक्त प्रणवका मन-ही-मन जपु करे । प्राणवायुको वमे करके
मनका दमन .करे ओर एकं श्णके लिय मी. अणवका न भूटे ॥ १७॥ . # 8. बुद्धिकी . सहायतासे मनके द्वारा इन्द्ियौको
उनके विषयोसे.दटा ङे । ओर करमैकी बासनाओसि च्छ हए मनको विचारके द्वारा रोककर भगवानके मङ्गदटमय रूपमे
ठगाये ॥ १८॥ #- सर् चिस भगवानूके अङ्गका
ध्यान कपते-कप्तै बिषय-वासनासे रहित मनको पूणेरूपसे भगवान् फेला वहीन कर दे किं फिर.ओर किसी विषयका चिन्तन
ही न द्य । बही भगवान् विष्णुकः. परम पद् दै, जिते प्राप्त करके मन् भगवस्ेमरूप .आनन्दसे भर. जाता दै ॥ १९॥ क.
थदि भगवान्का ध्यान.कपते. समय्.मन रजोगाणसे विष्ठया तमोगुणसे मूद् हो जाय तो घवराये नहीं । धेयैके सायं योग-
धारमाके द्वार उसे वश्चमे करना चाहिये; क्योकि धारणा उक्त दोनों गुणेके दोषोको मिटा देती दै ॥ २०.॥ | 1
""--------------------^~-----~“--~-----~--~--~ ~~~ -~----+---------~
१. प्राङ्कनसक्तदशे श्खोकै । २. तन्मनः । ` `
धारणेयभिप्रायः | २१।॥ ॐ श एवं सङ्प्रहेण्ाङ्ग
२ ल मंगर मंगकःभगवान् बिष्णुरितिवचनम्,
च यथा कथं यत्रकुत्र यदक्षी कीदृशीति सम्पद्यत इयथः | २२॥ ॐ %. तत्र. मथमतो यथा प्रश्नं परिहरति जितासन इति ।
-+चत्रेल्यनतरं ग्रहनं द्याह स्थूल ` इतिः। ५०८ २३॥ ॐ ॐ -क्रमप्राप्तत्वायाटञ्चीति प्रभप्रतिवक्ति विशेष इति । यदिद् भूतं भग्यं मवच्च
स्कं, २अर, १. २९२७] शअनेकन्याख्यासमलं छतम् । ` ॐ .
यस्यां संधायंमाणायां योगिनो भक्तिर्तणः. । आलु. संपद्यते
क योग ४ आश्य भद्रमीष्तः ॥ र् १ | ॥।
राजोबाच । |
यथा संधार्यते ्हन्धारणा यत्र स॒म्भता। यादशी बा हरेदाश्च पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२
श्रीश्चुक उवाच ।
`. लितायनो जितश्वासो जितसंगो जितेदियः | स्थले भगवतो स्पे मनः सन्धारयेद्धिया ॥ २३
= र च्च =
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठ स्थवीयसाम् । यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच सत् ॥ २४ ॥
| श्रीघरस्वामिकता भावाथैदीपिकाव्याख्या त
यतः; यस्यां क्रियमाणायां भद्रं सुखास्मकमाश्रयं विषयं परयतस्त्रव ग्रीतिभैवति ॥ २१॥ छ # यथा यत्र यादी
चेति कर्त॑व्यताविषयतत्तद्विशेषाणां प्रदनाः ॥ २२ ॥ ॐ यथेयस्योत्तरम् । जितासन इति । विषयमाह स्थूरु इति
सार्धेन । २३॥ 8 ` % विशेषो विराड्देदः अतिस्थूलानामपि स्थूठतरः सत्कायेमात्रम् ।। २४ ॥
श्रीवंशीधरछृता मावाथेदीपिकाप्रकाशन्याख्या
भक्तिरेव ढक्षणं विह यस्य सः 1 भक्तिमिध्रस्यैव योगसय सोक्षसाधकतोक्तेनं तु. भक्तिरदितस्येति भावः । सुखात्मकं
भगवंतम् ॥। २१॥ % ॐ राजोवाचेति मक्तिमिश्रयोगे राज्ञो जिज्ञासेव न तु चिकीषाौ ञयुकदेवक्षिष्यस्य तस्य लयुकस्याभिमतायां
शुद्धभक्तावेव प्रवरत््यौचि्यात् इति । कर्तग्यता तत्करणरीतिस्तस्या विषये तत्तदूभेदानां प्रदृनाः । २२॥ क 8 यत्र संम-
तेव्यस्योत्तरं बदन् पूर्वोक्तस्यातर्यामिणध्रिद्रनस्वरूपे श्रारणायामसमर्थानामञुद्धचित्तानां योगिनां. सगद्धेषादिमाछिन्यनिद्र्यथ
वैराजधारणासाह स्थूल इति ॥ २३॥ # 8 यत्रेदं र्यत दरयनेन दृरयश्रव्यादिवस्तुमात्ाणां भगवद्धिभूतिर्वाद्भगवद्रपत्वेन
भ्येयत्वे सति स्पद्धासूयादयो न कापि भतरेुरियतः स्यद्री्भावे चित्तुदधिधि्तयुद्धौ च चिद्भनात्मकश्रीनारायणमूत्तं धारणा सकस
स्यादिति द्योतितम् ॥ २४ ॥
श्रीमद्धीरराधवभ्याख्या
यस्यान्धारणायां सन्धार्यमाणायां धारणाया. क्रियमाणायामियथेः । . भक्तिलक्षणो योगः । भ्रीतिपूवेमनु्यानं भक्तिरिय-
भिधीयते इयुक्तलक्षणरूपो योगः। भद्रं शयुभमाश्रयं ईश्चतः । ध्यातुराश्ु सम्पद्यते सम्पन्नो भवति एताटशमाहातम्यवती
हेणााङ्गयुक्ते योगे उपदिष्टे पुनर्विस्तरबुभुत्सया परीक्ित्पच्छति । यथेति । धारणा-
विधयप्ररनः । योद्चीतिधारणा दश्ञाविशेषप्रदनः यथेति यतनक्रमप्रहनः न तु धारणाया एव दज्ञाविशेषादीनां विश्चेषेण प्रदनः न तु
प्रधानभूतस्य ध्यानस्येति कचित् धारणापूवकत्त्वाद्वयानस्य धारणानुसारेणैव ध्यानाच तत्मदनेनैव गता्थ्॑वात् एवमुत्तरेष्व-
नुसन्धेयम्॥। २२॥ $ # तत्रैकम्वासंयोगरूपचोदनाख्याविकशेषान्नाश्ब्दादिभेदादिलयादिन्यायेनोपास्यन्रहमरूपाणान्नानस्वेनोपासना-
नामपि नानात्वासथमज्जगच्छसेरकस्योपासनमाह समुनिः जितासन इति । जितासनः आसनङकतायासरदितः । जितप्राणः जितसङ्गः
` जितान्तःकरणः जितेन्द्रियः जितवा्ेन्द्रियः स्थूले स्थविष्ठे भगवतो रू
विदचिदात्मकप्रपञ्चस्य भगवच्छरीरत्वकथनपूवैकं तस्य॒ धारणाविषयत्वमाह् विशेष इति । विशेषकायेकारणाकारः प्रथिव्यादि
भूतमयप्रपच्चः तस्य देहः खवीयसां स्थूतराणामपि मध्ये यविष्ठ; स्थूलतरः यत्र देहे विडवं समस्तम्भूतस्भन्यच्च मवन्च भूतभविष्य-
सखीयं मनः सारथिभूतया धिया घारयेत् ॥ २३॥ ॐ ॐ
्र्तमानकारगोच ५ चरं सम्टिव्यष्टयात्मकम्पदार्थजातं दृर्यतेऽन्तगेतस्वेनोपास्यते ॥ २४॥
| श्रीमद्विजयध्वरजतीर्थङृता पदरत्नावलीन्याख्या
ज केवरं मलनाञ्चो धारणायाः फं .किन्तु निरन्तरं भक्तिलक्षणयोगश्चेयाह यस्यामिति । यस्यां धारणायाम् । सव
जगदाश्रयं भद्रं अगवन्तमीक्षवश्चितयतो योगिनो सक्तिलक्षणो योग आडु सम्पद्यत इत्यन्वयः । भदि कल्याण इति धातोः । कट्यां
नम्.॥ २१.॥ ॐ. परीश्षिद्विशेषवुमुत्सया श्यकं पृरच्छति-यथेति। अत्र यथा यत्र यादृशी-
तियच्छब्दाः. ग्रभ्ार्थाः । यतश्चोदेति सूयः! यच्छब्दस्तु परामन्चं प्रभाथे चापि भण्यत इ्यभिश्यमिधानामभ्यां निश्चितत्वात् तथा
जडाजडं दि विः दवं यत्राण्डकोशच दस्यते सोऽयं खदीयसां स्थूलतराणां सकाशात् स्थविष्ठः स्थूरुतमो विश्नेष आण्डकोश्षः चिखलश्चण-
इत्यन्वय्रः तदुक्तं शिखावतस्य देहोयमण्डकोश्चस्तु सावूतिरिति ॥ २४ ॥
॥ श्रीमद्धायवतम्। [ स्क. रर. १ शतो, २१२
ीवगोस्वामिङूता क्रमसन्दर्भव्याख्या `
भक्तिरक्षणः पूर्वोक्तधारणादिरूपः ॥ २९१ ॥ ॐ $ यथेति । अयमपि राजम्रभरोऽन्यदहितार्थं एव ॥ २२-२७ ॥
= + ध्रीमद्विश्वनाथचक्रवतिरृता साराथेद शिनीभ्याख्या १"
यतः यस्यां धारणायाम् । भक्तिरेव लक्षणं चिह्न यस्य सः । भक्तिभिश्रस्येव योगस्य मोक्षसाधकत्वोक्तेः न तु भक्तिरदि-
तस्येति भावः । योगिनः कीदृशस्य भद्रमाश्रयं भगवन्तम् दक्षतः धारणया ईक्षमाणस्य ॥ २१॥ @ राजोवाचेति भक्तिमिश्र-
योगे राज्ञो जिज्ञासैव न तु चिकीर्षा श्युकेदेवकिष्यस्य तस्य शुकामिमतायां शयुद्धभक्तावेव ्रवृत््यौचिःयात्॥ २२ ॥. . % ` छ
यथेयस्योत्तरमाह जितासन इति ।: यत्र सम्मतेयस्थोत्तरं वदन् पूर््वोक्तस्यान्तयामिणश्िद्धनखरूपे धारणायामसमर्थानामञ्ुद्धचि-
तानां योगिनां रागदेषादिमाछिन्यनिङ्ृ्यथं वैराजघारणामाह स्थूले इति ॥ २३॥ & श विशेषः समष्टिविराट् । यत्रेदं
` र्यते इनेन दश्यश्रव्यादिबस्तुमात्राणां भगवद्विभूतित्वाद्भगवद्रपत्वेन ध्येयत्वे सति स्पद्ासूयादयो न कापि भवेयुरियत
सपद्धोयभवि चित्तशुद्धिः चि्तयुद्धौ च॒ चिद्धनात्मकश्रीनारायणमू्तौ धारणा अतिसुकरा स्यारिति दरोतितम्। सत्
काय्यैमात्रम् ।। २४ ॥ |
श्रीमच्छुकेवरूवसिद्धान्तप्रदीपः
` यतो यस्यां सन्धायेमाणायामनुष्ठीयमानायां भद्रं कल्याणरूपमाश्रयमीक्षतः । ध्यातुर्भक्तिलश्चणो योगः सीघ्रं सम्पद्यते
॥ २१॥ ॐ ॐ एवे संकषेपतोऽषटंगयोगं श्रुत्वा विस्तरतस्तजिज्ञासुः पृच्छति । यथेति । हे ्रह्मन् ! धारणा यथा सन्धायैते।
यत्र यस्मिननाश्रये संमताच वेति चार्थः । यादशी पुरुषस्य धातुः आ्यमनोमरं हरेत् । एतत्सव जहीति शेषः | २२॥ क ॐ
उत्तरमाह-जितासन इत्यारभ्य तावस्खछवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत इयन्तेन तत्र यथा सन्धार्थते इलयस्योत्तर
जितासन इत्यादि । यत्र सम्मतेलयस्य स्थूले भगवतो रूपे इतिं मन्दाधिकारिविषयत्वेन केचित् खदेहान्तह^्दयाकाे प्रादेशमात्र
भि्यत्तमाधिकारिविषयत्वेन चोत्तरम् । यादृस्ीयस्य तु मनः सन्धायैते भियेति दृढतया कृतं मनोमलमा्ु हरिष्यतीययत्तरं
बोध्यम् । सूले विस्तरतो वक्ष्यमाणे स्थविष्ठे विराद्देहे ।। २२॥ # ॐ यत्र भूतमतीतं भव्यमनागतं मवदव्तमानमिदं चिद
चिदात्मकं विं सवं दृदयते । स्थवीयसां स्थूटानामपि स्थुरतरः' सत्कायाकारः । विशेषः प्रथिव्यादिसंधातरूपस्तस्य भगवतो
देहः ॥ २४॥ । "+~
किच्च । तादृशी धारणा कत्तेव्या यया धारणया योगः सिद्धयेत् । सन्ति च बहवो योगाधित्तनिरोधकाः कमौदयः ।
तत्रापि भक्तिलक्षणो . योगो यया सम्पद्यते तां धारणां ङुर्यादियाह--यत्रेति यत्न विषये सर्वावयवसंख्ितायां चित्तवृत्त्यां सलाम् ।
योगिनचचित्तानरोधकस्य । भक्तिरेव लक्षणं यस्य गोसासञा।दवस्कदाऽपि भक्तिने व्यभिचरति, भक्त्यैव च तस्रसिद्धि साटृशो योग
सम्पद्यते । नलु -योगस्य कम्माद्भक्तरश्छणत्वम् १ तत्राऽऽद--ग्राश्रयं भद्र मीक्षत इति। भद्रं मनोहरम् । आश्रयं धारणायाः ।
भगवद्रूपमिति यावत् । तदीक्षतसतद्धयायतः । भगवद्धयाने भक्तिलक्षणो योगः सम्पद्यत इयथः ॥ २१ % %। । तत्र राजा विक्षेष
एच्छति--यथेति । इयं धारणा कथं सन्ध्या १ किं मानसीं मूरति कत्वा तत्र मनः स्थापनीयम् ! ्राहोखिच्छ्. तां सगतन्मूर्ति
स्त्वा १ किच्च । यत्र सम्मता । यस्यां मृत्तौ सम्मता अनन्तमूर्ितवाद्भगवतो यस्यामेव मूत्तौ स्वेषामेव योगिनां सम्मतिरसि ।
किच्च । यादृशी वा । याहकपरकारा । रूपभाधान्येन धर्मभ्राधान्येन वा । स्थूला सूक्ष्मा वा निराकारा साकारा वा ¶ शान्ता वा
सामरा वा ¶ तत्र यादृशी पुरुषस्य मनोमलं हन्ति तत्कथयेयथादुक्तं मवति ।. गुरोः सन्निधाने नियोगोऽलुचित इयमिभ्रायबोधक-
वाक्यशेपसुक्त्वा नयोग नोक्तवान् ॥ २२॥ # तत्रोत्तरमाह--जतासन इति । यादृश्षीयस्योत्तरम् ! आसनादिजय-
सिता सा मनोमलं हन्ति । जितसङ्गः । जितो विषयसङ्गो येन । अनेन मनोनियमनमुक्तम् । यत्र सम्मतेलस्योत्तरमाद--स्थूल
शति । धिया निश्चयाःत्मकया बुद्धया ॥ २३॥ क % ननु भगवतः कथं स्थूलं रूपम् १ व्यापकन्तु फलरूपं न धारणात ।
अन्यानि मस्स्यादिरूपाण्यनिद्धोरंतपरिमाणानि । अतः स्थूरं किभियाकाङ्न्वायामाह--1वशोषस्तस्य देहोऽयमिति । विशेषः `
प्रथ्वौ । सवे विेषास्तदरपा इत `" अता विशेषः इति वाक्यात् । विशिष्टः शिष्टो यत्रेति वा ! वेः कास्य शेषो वा । अत्रयानां
$
स्वेच्छया काटम्रासात् । अत एव भगवतो देहो विशेषः । कारस्य भगवच्ेषटात्वात्तदाधारो देहो भवत्येवं । देहात्मनोः संयोगः
सम्बन्ध इति सद्धथाः । तरकरश्चिनो योगिनश्वाऽभ्यास इति । अविश इत्यपरे । अग्न्ययोगोखकवत् । अहङ्कारेणाऽहमिति खीकार
इखयपरे। ते चत्वायोऽपि पश्चा भगवतो देहस्य च सम्बन्धप्रतिपादका न भवन्ति । किन्तु खसवामिसम्बन्ध इति षष्ठ्या संम्बो-
धयति--तस्ये।त । “दिह उपचय" इति धातोरच्म्रयये छते देह दति भवति । भगवतोऽयमुपचय इयर्थः 1 ` खरूपर
॥
यद्यपि सवं कततुं शक्यते तथापि सर्वेषां पोषा्थं खरूपाद्प्यधिकसुखदाना्थंमुपचितः सन् पष्टः सन् सर्व॑ करोतीति तदेव रूपं
स्कं. २ श्र. १ शो. २१-२४ ] ्नेकव्याख्यासमलंङृतम् । । ॐ
भगवतो धारणविषयं भवतीति स्वेषां सम्मतिः । अयभियपरोक्षविषयः। यदयप्येकदेश्च एव तथा तथापि तेनेतरानुमानं सुकरमिति
इतरावयवज्ञानसदक्रता प्रयक्षसामग्येव विशिष्टज्ञानं जनयतीययमिल्युक्तम् । स्थविष्ठ स्थवीयसामिति । मथनासपरथिवी स्थविष्ठा
स्थूला वा। अत्र जञाले बिरलावयवाः सूक्ष्माः । संहतावयवाः स्थूलाः । अत एवाऽऽकाशादयः सूक्ष्मास्तथा व्यवहदायगोचराः ।
प्रथिवी तु सर्वव्यवदारगोचरा स्थूढा । संहतैरुपचितैरवयवैगंप्ोऽवयवी प्रकटीक्रियते । तथा देहेनाऽपि भगवान्प्रकटीक्रियत इति
ध्यानविषयतायां भगवानपि प्रकटो भवतीति तस्य स्थूटत्वनिरूपणम्। वुद्धौ प्रविष्टो वा बुद्धिमपि विद्यद्यतीति पञ्चास्थूला
बुद्धिः सृक्ष्मान्विषयान्न ग्रहीष्यति । तेन मनसो रजस्तमःकृतो दोषो निवर्तितो भवति । चकारात्युन्दरश्च । सवेविशेषसमवायात् ।
तेन तत्र बुद्धिः शिरा भवति। स्थवीयसामाकाञ्चादीनां मध्ये । उपचितावयवर्वादिति । अत एव “श्राक{शशरीरं ब्रह्म ति
“वायुरास्मे''ति “ज्योतिषां ज्योतिरि"'ति “तोयात्मने नम" इति वाकः सर्वाण्येव भूतानि भगवच्छरीरत्वेनोक्तानि । तथाप्य-
स्मादेव विशेषादस्य धारणावियत्वम् । किच्च । सर्वाणि रूपाण्यत्र सम्भवन्ति । इदं तु नाऽन्यत्र सम्भवतीलस्य ध्यानास्पदत्वम् ।
तदाह--यत्रेति । सर्वमेव विश्वमत्र व्यज्यते समुद्राः सूर्यो वायुरवकाश्चश्च । अन्येषामपि सूक्ष्माणामेतद वान्तरभूतानामहङ्कारः-
दीनाच्न स्वयमेवाऽतर निवेन्ं वक्ष्यति-“पातालमि' यादिना । किच्च । कारोऽप्यत्र निविशते कायैदारेति तदाह--भूतं भव्यं
भव्चेति। अनुदयास्तमयरूपस्य कालस्य भूतत्वादिसाधकत्वम्। केनचिन्निमित्तेनाऽतीतत्वादिधमै सम्बन्धात् । तत्रोतपत्तिखिति-
विनाञ्चलक्षणगुणव्य्ेरणात्तथात्वम् । अतः खका्यैसहितः कारो भगवच्ेषटारूपोऽत्र स्यष्टतया प्रकाश्चत इति स्वमेव भगवत्कायैमतर
स्पष्टतया ज्ञातं भवति ! भूतं जातम् । म्यम् भाव्यम् । भवत् वत्तंमानरूपम् । चकारात्कारत्रयसम्बन्धरहितमपि प्राणजीवादि-
स्वरूपमन्र दयत इत्यथः । यदिति प्रसिद्धम् । नाऽत्र तिरोदितमिव किञ्चित् । अतो विशेषतः प्रमाणं न व्यक्तव्यमिति भावः ॥२५॥
श्रोमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः श्रीसुब्रोधिनीप्रकाशः
यथा सन्धार्य॑त इत्यत्र । सवेंषामेषेति । एतेन स्व॑सम्मतस्य स्वाधिकारकस्वात् सुगमस्वं भवतीति तदेव वक्तव्यमि-
व्याच इत्यर्थः ।२२।। ® जितासन इत्यत्र ! श्राक्लनादीति। एतेन स्रहे्युत्तीरितम् । उत्तराथे स्थूल दत्यादिकथनेन स्थूला
साकारा रूपग्राधान्येनेलयुत्तरितम् । धियेत्यनेन निदिध्यासनं चोक्त ज्ञेयम्।२३॥ ॐ ॐ विशेष इत्यत्र । कथमिति । केन परि-
माणेन अतिमहता व! मध्यमेन वा । श्रतो विशेष इति । रस्य दृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन् समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां
.भूमावेवोपटक्ष्यतः इति वृतीयस्कन्धीयवाक्याल्यु्तमत्वर्थीयं .विहेषपदमित्यथंः । अनयेवारच्या पक्षद्रयमाहुः विशिष्ट इत्यादि ।
अत्र विः शेषः शिष्टो यज्रेति पाठः प्रतिभाति द्वितीयाङ्गीकारे हेतुमाहुः ्रतरव्यानामित्यादि । तथा चात्रत्यानां ग्रासोत्तरमवान्तरम्रल्ये-
ऽयमेव शिष्यतेऽतस्तथेस्यथः 4 अत एषेति । ग्रासानधीनत्वादेव । प्रथमाङ्गीकारे हेतुमाहुः कालस्येत्यादि । न भवन्तीति । तत्संयुक्त-
तदध्यस्ततदाविष्टेषु संयुक्तादिपदं विना केवरुषष्ठथा तत्तन्मतविवष्ितप्रतीत्यनुत्पत्तेस्तस्यायमिति प्रयोगाभावाच्च न भवन्तीत्यथंः ।
पोषार्थमिति पदस्यार्थमाहुः स्वरूपेत्यादि । सम्मतिरिति। तथा च ध्यत्र सम्मते ति २।१।२२ प्रदनस्येदमुत्तरमित्यथः । इतराजुमान-
मिति । अयं ्रह्मडेकरेश्चः इतरावयवसंछम्नः । अवच्छछिम्नौ कदेश्चत्वात्। अस्मदादिश्षरीरेकदेशवत्-इत्यादि रूपम् । श्रयमिट्युक्त-
मिति । जयुकस्य योगजधमेण सर्वप्रत्यक्षसिद्धावपीदानीं ज्ञानलक्षणया विज्िष्टज्ञानं राज्ञोपि सुकरभिव्येतद्रोघनायायमिस्ुक्तम् ।
अन्यथा असावित्येव बदेदित्य्थं;। स्थविष्ठस्थूखयोरँदबोधनाथं स्थूरपदाथं विवृण्वन्ति ्रत्रस्यादि । तथेति प्रथिवीवत् ।
ध्यानविषयतायामिति । उपचितावयवप्रकारकध्यानविषयत्वे । इति तस्येति । इति हेतौ । तथा च यद्ेवसर्थो बोधनीयो न स्यातन,
१, निविशति इति कं ।
{||
देतीतत्वादिन्यवहा सिद्धम भूतादिल्यवदारोपपादकत्वात्तयेर्यथः
` -एवं भूतादिव्यवद्यारर साधयित्वा-स्याङ्खवेन्ति. अतमि ननु. क्रारसम्बनधरहितवस्य
टृइयत्वे किं मानमत आहुः यदित्यादि ॥२। ..
कासा घारणा या सनोमटं निवतेयतीयपेक्षायामाह-यत इति । आश्रययेदात् सन्ति बह्यो धारणाः परन्तु यतो
यस्यां धार्णायां सन्धायैमाणायां सम्यक् क्रियमाणायां भद्रं मङ्गलरूपमाश्रयं विषयं भगवतस्वरूपमीक्षतो ध्यातुर्योगिनो भक्तिखक्षणो
भगवति परमप्रेमरूपो योगस्तस्रप्टयुपायरूप आंद्यु सम्पयते, सैव धारणाऽनुष्ठ येति शेषेणान्वयः ॥२१॥ $ @ णवं `
संकषेपेणाटा्गयुक्तं योगे उपदिष्टे पुनर्चिस्तर बुभुत्सया प्रच्छति-यथेति । धारणां यथा सन्धायैते सम्यक् क्रियते इति इतिकत्तेन्य-
ताक्रमग्रस्चः । तथाविदितं किञ्चिन्नार्यतो मदनुग्रहायोत्तरं वक्तव्य॑मियाद्ेथेनं सम्बोधयति-दे ब्रह्निति । यादृशो धारणाऽऽखु
शीघ्रं पुरुषस्य योगिनो मनोमटं विक्षेपादिकं हरेदिति विशेवती धारणास्रूपं वक्तन्यमिलय्थः । यत्न धारणां सम्मतेति मगवतोऽप्य-
नन्तरूपत्वात् कस्मिन् स्वरूपे धारणां तवाभिप्रेता वद्रक्तव्यभिदयथेः । न च राज्ञा धोर्णाप्रकारादिप्रञ् एव किमिति कृतो ध्यानस-
माध्योसतत्प्रञ्रः कुतो न कृत इति शङ्कनीयम् , ध्यानसमोाध्योरपि घारणापूवेकंतवेन
कत्वेन धारणानुसारेणेवं अनुष्ठ यतया धारणाभ्रदनेनैव
तसरश्रस्यापि गताथेल्वादिति ज्ञेयम् ॥ २२॥ ॐ # एवं पष्टः शुको यथा सन्धायैत इत्यस्यासनायम्यासपूर्वकं सन्धायते
इच्युत्तरमाह--जिवासन इति । अभ्यासवदेनासनङ्रतायासरदहितः । जितश्वास इति प्राणायामाभ्यासेन वक्षीकुतम्राणः ! जितसङ्ग
इति सदसद्वि वेकबरखेन देहापयकलत्रादिष्वासक्तिर हितः! जितैन्दरिय इति सदसद्धिवेकेनैव शब्दादिविषयेभ्यः प्रयाहतेच्ियश्च सन्
धिया निश्यास्मिकया बुद्धया स्थूले भगवतो रूपे मनः सम्यग्धारयेत् ।-२३॥ 8 कै ` किं तस्य स्थूलं स्वरूपभियपेश्ना-
यामाह--विश्षेष इति । अयमपरोक्चो बद्याण्डासमकरो विशेषशब्द व्राचयस्तस्य. भगवतो देहः खवीयसां स्थूरतयणामपि सध्ये
स्थविष्ठः स्थूरतरः एतदे बोपपादयति--यत्रःमगवदेहे इदं भूतं भव्यं भव्रच्र भूतमविष्यद्रतेमानकाख्गोचरं सत् समष्िवयर्टयात्मक
कायेमात्नं विश्वं श्यते इत्यन्वयः ।:२४ ॥ । + ध |
` ध्रारणा शिर हो जानेपर ध्यानम जब्र योगी अपने परम सङ्गटमय आश्रय ( भगवान् ) को देखता है, तव उसे तुरन्त
ही भक्तियोगकी प्रधि हो जातीदहै ॥२१॥ ॐ. 8 परीक्षितने पू्ा-त्रह्मन् ! धारणा किस साधनसे किंस वस्तुमें किंस
प्रकार की जाती है ओरं उसका क्या स्वरूप माना गया दै, जो क्षीर ही मनुष्यके मनका मेख भिटा देतीहे। २२१ 8 कैः
श्रीश्ुकदेवजीने कदा--परीश्चित् ? आसन, शरास, आसक्ति ओर इन्द्ियौपर विजय प्राप्न करके फिर बुद्धिके द्रात मनको भगवान्के
स्थूख रूपमे खगाना चाहिये ।[.२३॥. # # यह् कायैरूप सम्पूण चिश्र जो कंक कभी था, है या होगा-सव्-का-सव जिसमे
दीख पड़ता दहै, बही भगवान्का स्थू-से-स्थूर ओर विराट् शरीर है ॥ २४॥
आण्डकोश शरीरेऽस्मिन्सप्तावरणसं युते । वेराजः पुरषो . योऽसौ भगवान्धारणाश्रयः ॥ २५ ॥
पातालमेतस्य हि पादमूलं पन्ति. पाष्णप्पदे र र रसातलम् ।
द जायुनी सुतलं बिश्वमूर्तररुढयं वितलं चातलं च ।
| अस्य चोपलक्षृणत्वन विषयत्वं चस्तुतस्तु विंराड-जीवनियं 7ेश्ातर्बतिं
प्रथिव्याबरणं ततोऽप्रेजोवाय्वाकाशादंकारमहतस्वानीति सप्र || २५ -%. : -# बिसाडदेहतञ्जीवतदंत्यामिणाममेदमारोष्यो
` पासनं करतैव्यभियाश्चयेनाह । पातां पादमूलं पादस्याधोभागं पाताखदीलतं तद्व्रयवता, विधीयते . पाताखादीन्यतलोतान््रधस्तना-
१, प्रा° पा० श्मण्डकोते! रे. प्रा० पार संयुतः ३. भार पार कन्घने। ४. प्रा पा० लकारं ।
त
दारभ्य स्र भूविवराणि पटति गृणंतीयादिग्रमा प्] पोष्णिप्रपदे पादस्य प्चौत्युरोभागौ ॥ २६॥ 8 उरुद्वय- | | । ध
धोभागे वितछयुत्तरभागे अतरमिति ज्ञेयम् । नाभिरेव ` सरः: ॥ २७ ॥. ' ® कैः ञ्योतिरनोकं उ्योतिषां समूहं खगं महर्लोकं `
धरता मावा्थदौपिकाप्रकाशभ्यारथा
अस्य च विराडदेदस्य- च अंडकोकषस्यःतर्व॑ती ७ वर्ती कटाहस्तदाकारः प्रथिवी देद्य यन्न विश्वं खितं स एव प्रथिन्यावरणंन
जघनं नाभेरधोभाग इयथः ।॥ २७--३० 1
श्रीमदृवौरयघव्रवाख्या # क षि
एतच्छरीरको निरुद्धा श्चभूवः पुरुषो विषय इत्याह आण्डकोश इति सप्तावरणसंयुते प्रथव्यप्रजोवायवाकाञ्चाहङ्कारमह-
स्वानि सप्रावरणानि वेर्यक्तेऽण्डकोश्चाख्यश्चरीरे वैराजः विराट् अनिरद्रः. तदंश्मूतः पुरुषः वैराजः न चतुमुंखः तसय॑वं पुरा
धारणयात्मयोनिरिच्येतद्रपोपासकन्वावगमादसौ वैराजः पुरुषः भग वान्धारणोश्रयः धारणाचिषयः || २५|| व $ एवं
चतुद॑श्मुवनात्मकाण्डकोडस्य तच्छरीरसवं सांमान्येनोक्त्वाऽण्डकोस्ान्तमंतपदा्थीन् विभन्य पादाद्यवयवस्वेनोपासनामाद्
पातारमिति एतस्य वैराजपुरुषस्य पाद्मूर पादस्याधामागस्पातालम्बद(न्त पाद्तछत्वन पाताटमुपास्यम्वदेन्तीयथः पएवस्रपि
पार्थिश्धप्रपदव्छ पार्णिप्रपदे पार््िः पादमृं ्रपदं पादाग्रं एतदुभयं रसातल्मियथः विश्वसजंः चिश्वशचषटुः द्वावपि गुरफो महातटं
दे अपि ज्ये तलातलम् ॥ २६। 8 ॐ विश्वमृततद्रंजानुनी सुतम्वितखमतखन्च उरट्रयं सहीतटं भूलयैकं तस्य जघनङ्कख्याः
पुरोभागन्नमखलम्भुवर्छोकं नाभिरेव सर स्तत्वेनोपारंयं ग्रुणन्ति वदन्ति तत्तत्त्वविदं इति शेषः।} २७। & # अस्य वैरज-
६ श 8 ५ + प 0. ४ छ । अस्य वद्नं जनलोक्ः आदिपुंसः रर्ट
संलेरोकं विटुसियथः ।। २८ ॥!
प्रीमद्बिजयभ्वरजतीशङ्कताः पद रस्नावलीन्याख्या
यादिप॑चमूताहकारमहत्तत्वसंज्ैः सप्तमिरावरणैः कवं चस्थानीपैः ` संयुते वहिरृते । शरीरे सीयेसाणव्वात् ।
तस्मिन्नाण्डकोशे योऽसौ विशेषेणप्रकाश्चनाद्िराजाख्याण्डांतवर्तित्वात् ` सर्वतो वरत्वाद्रेसजाख्यः पुरुषः ` पुरं बहुकमेफटं ` सनोति
ददातीति पुरुषः । असौ भगवान् धारणाश्रयः तद्धिषयर्तया कृतो धारणा मनोमरं दरतीदयन्वयः । अण्डकोश्यो विराटभ्रोक्तो विषेण
प्रकाश्चनोत्। वैगजस्तदत इयादेः ॥ २५॥ 8 ` ¢ उपदिषटरूपध्यानप्रकारमादहः पाताखभिल्यादिना । अंडाख्यप्रतिमायाः
पाताछादिसलयलोकपर्यतां छोकाः पादमूलीदिशिरोतान्यंगानि नेत्वेडस्थितस्य तस्थ हरेसतोन्यंगानि किं तरिं । तत्पादमूखययवयवेभ्यो
जातानि तदंश्िततानिं वाऽतो न तेषां केवलं चिदोनदाचात्मकेभेगवेदवयवैरमेदः कंकनीयः । एतस्य पादमृलमियाद्यभेदोक्तिस्तु
“श्राह्मणोस्यमुखमासी” दियादिवदयज्यते एवमेवेद्रादिदेवादीनीमनत्रः तदं वययैद्विथगोलकारमेदकथनं तत्तदंगादिभ्य उत्यन्नवात्त-
दाश्रितंत्वात्तदधीनत्वाभिध्रायं नं तु स्वशूपेक्याभिप्रायम् । तेषा सखतरतेभ्यो भिं्नत्वालसरतिमपेश्षयांगानि मू रादीनि स्वरूपत इत्या
तथाचाक्षस्योजना ॥। एतव्याडातवेरतिनो हरेःपदि मृं पातालं पटेतीयन्वयः चिदानंदायात्मकास्पादमूखाञ्जातं तदभितं चेति ज्ञानिनः
शिष्टेभ्यं उपदिश ते! उपटिष्टास्तथोपो सते चेत्तचाप्येवमेवानुसन्धेयम् । हिशष्दे उक्तार्थग्रमाणप्रसिद्विप्रकाशकः पाष्णिष्वभरपदं च पाष्णि-
सज्यतीतिं विशस् तस्य गुरौ भरश्षस्तरश्षणपिंडकाल्यपवंणी महातरं पटंतीति
पूर्वेगान्व्यः ॥ ६१ ` द # अधोभागे [त वितख्मंपरिभगे ` तंतश्टमितिं विभागः 1. जघनं क टितद्धं-एतत्स्मर्णं विशेषातत्वया
कायैमिलयतो महीपते इतिं संबोधितं अगाधस्वन्रह्छजनेकपद्यनिदानत्वौभिव्रायेण नाभिखर इत्युक्तं नभस्त भुवर्लोकः ।। २७ । कै ॐ
ञ्योतिरनीकं उयो तिश्वक्रस्थानं स्वर्मीकः । महक दरेप्रीयेिं गणंतिं जनो जनलोकः 4 तपस्तपोष्छोकः रराटिं छ्टाटम् । २८ ॥
श्रीमंजोवगोस्वामिङ्ता कपरसन्दभव्याख्या 0 |
उरःस्थटमियस्य टीकायां गृणन्ति इयत्न विदूरेवान्वेतु युक्तम् ॥ २८ ॥
| श्रीमद्धिश्न(थवक्रवर्तिहृता साराथदर्धिनीष्याख्या । = = =
स एव विशेषः कुत्र को वा इयत आह् । अण्डकोशे पञ्चा्चत्कोटियोजनप्रमागे श्रह्माण्डे प्रथिव्यप्रेजोवाय्वाकाशाहङा-
रमहत्तस्वानीति सप्तावप्णानि तैत । वैराजः दिरण्यग्भेद देहः, भगवानिति हिरण्यगमन्तर्यामी गर्मोदिश्षायी द्वितीयः पुरुषः,
ततूप्रतिमातेनोपास्यमानो वैराजोऽपि भगवच्छब्देनोच्यते | २५॥ ® # तश्च पादादित्वेन किं किं ध्येयम् इपे्चायामाद ।
पादमूलं पदस्याधोमागम् । पार्षिप्रपदे पादश्च पञ्चातूपुोभागौ ।। २६। ॐ ® उरुद्रयमिति तस्याधोभागे वितरम् उष्टमागे
अतटमिति ज्ञेयम् ॥ २७॥ ॐ # उरः सवः मीवां मदर्मीकः वद्नं जनरोकः कलां तपोढोकः कीराणि सत्योकम् ॥ २८ ॥
9 श्रीमच्छुकदेवकूतसिद्धान्तपदीपः । ४५
` , आंडकोे बरह्माण्डकोले प्रथिव्यप्तजोवाय्वाकाशचाहंकारमददास्येः सप्तमिपवरणैः संयुते । वाह्यतः कपित्थाकारेगान्त-
श्ररणाद्चवयववता कूर्मोपमेन रूपेण चतुरयुखाख्यस्वाभिमानिक्षत्रज्ञमोम्यतया च विशेषतो राजत इति विराट् तत्रोपास्यतया भवो वैराजः
पुरुषो धारणाश्रयः । धारणापिषयः || २५॥ 8 # एतस्य पुरुषस्य सावर्णपाताखादिसयान्तचतुदंश्चमुवनश्चरीरिणः पातां
पादभूं पादस्याधोमगं सुनयः पठन्ति पतां पुरषयादतश्तेनोपारंयं बोधयन्तः । एवमग्रेपि बोध्यम् । पाष्णिन्च परपदे पादस्य
पश्चत्पुतेभगे रसतं पठन्ति । भिश्वष्ठजः स्व लष्टुः द्रौ गुर्को महातलं दवे जङ्घे ततं पठन्ति ॥ २६॥ ॐ $ विश्व
मूत्त जातुनी सुतटम्। वितरमतछं॒चोरुदरयं मदीतङं भूर्योकं जघनं नभशलतङं मुवर्छकं नाभि ष्रोनाभिषरस्तद्ुणन्ति वदन्ति
॥ २७ ॥ क % अस्य वैराजस्य पुरुषस्य उरःखलमुरःपरदेक्षं जयोतिषा समूहं खगेखोकं गृणन्ति । महर्खोीकः अस्य ग्रीवा ज्ञेया
जनखोकः वदनं ज्ञेयसुपासकैरिति शेषः । तपस्तपोलोकं रराटि ठछाटं सत्यं सलयखोकं श्षीषौणि शिरांसि विदुः पूवे उपासकाः ॥ २८ ॥
शीमद्बल्ञमाचार्द्ृता सुबोधिनीम्याख्या = |
ग ल ण रत् 1. ध्यानस्य फलख्टानाव्डयम्भाबात । श्ियान्ताव दथानस्य नाऽदषद्वा फलजनकलतवम् । ध्येय- _ _
श~ ~र - = - -- ~~ ~
=-= न
साक्षात्कारस्यैव दृष्टत्वात् । भगवःसम्बन्धाद्धयेयत्वेऽपि “गोणमुख्ययोमुख्ये कार्येसम्प्रस्ययः दति न्यायेन भगवानेव कथं न
भ्यानविषयीक्रियते ! ततराऽऽह--भ्राणडकोश इति । नेदं ध्यानविषयत्वेन निरूपितं किन्तु तदाश्रयत्वेन । अनेन “यथा खन्धायैतः'
द्यपि निरूपितं भवति । भगवान् साक्षादिषयत्वेन आण्डकोशस्तु तदाधारत्वेन । यद्यपि स्वात्मन एव जीवस्याऽऽधार त्वं युक्तं
तदप्यभिभाध्याये मतान्तरत्वेन वक्ष्यते । तथापि वदिःस्ितो भगवानन्तः प्रवेश्चनीय इति रनेहाधिक्यसिद्धयथमात्मनो महत्व-
सिद्धय्थं च प्रयन्नसाफट्याय च सात्मनि सिद्धभगवद्रपापिश्या सिद्रसाधनत्वदोषामावात्सरणमात्रविषयत्वा्च ध्यानसिद्धयथं
रह्ाण्डाघार एव अगवान्विषयत्वेन निरूप्यते । अण्डसम्बन्धी आण्डः । स एव कोको मुङ्ुखितकमटरूपः। स एव श्चरीरम्।
“भूते पञ्चभिरारमखष्रि""ति वाक्यास्खार्थं भगवाज्छरीपमिदं कृतवान् । अतोऽत्र कृतं तस्य भोगाय भवति । मोगायतनत्वा-
= तस्य । अत आत्मपिक्षयाऽप्ययमेवाऽऽधारस्वेन ध्येय इति भावः । कोश्चरूपत्वादस्येतर 'देहवत्सच्छिद्रता निवारिता । तत्रेव
मकरन्दपानच्च । अस्य शरीस्य सुरक्षितत्वं कथयन्भगवदथतिरिक्तस्यैव सवख तत्त्वसमूहस्याऽत्र निवेश्ञमाद--सतावरणसंयुक्त
हृति । सप्त यान्यावर्णानि तैः संयुक्ते। संयुक्तपदान्मध्ये शुन्यं स्थानं निवारितम् । जखादिग्रहृयन्तानि सप्राऽऽवरणरूपाणि | तत्र
यो तरैराजः पुरुषो द्ितीयपुरुषरूपो यः सवत्र शाखे भरसिद्धः असाविलयनुभवसिद्धश्च स॒ एव वैराजो विराटृश्चरीरे प्रविष्टः! नतु
जौवविकेषः कथित् । तदाह--भगवानिति ¶ यो वैराजः पुरुष उक्तः स एव भगवान् योगिप्रयक्षसिद्धः । अत एव प्रचुरतराभ्या-
सादसाचिति भलयक्षतया निर्देषः । स तु धारणाया आश्रयः । तस्याऽऽश्रयः कोश्चः। यथा अयोगोकखो बन्दिः । यथा वा कमल-
स्थितो चरमरः। यथावा भ्रासादस्थिती राजा । आश्रयपदेन धारणायाः फलं सखह्यरणमागतायाः सवथा दास्यतीति सूचितम् || २५ ।
‰ क इदानीं सर्वेषामेव सूक्ष्माणां साधाराणां त॒त्र निवेशनं वक्तुः भारस्वाभावायाऽऽधाराणामवयवत्वं निरूपयति पातालमि-
त्यादिभिः चतुदश खोकाश्चतुदंशभेदेनाऽवयवविन्यासत्वमापन्ना ध्यानविषयत्वमापद्यन्ते ! न तु भगवद्वयवा छोकत्वमापन्नाः ।
तथा सलयुत्तमस्य हीनभावादभ्येयत्वमेव स्यात् । तदाह । पाताछं सवीधो रोकः । पादमृरं पादारक्तस्थानम् ! तथा सति वासुकि-
प्रभृतीनां रेखास्वमुपपद्यते । अत्र म्रमाणमाह--पडन्तोति । वेदबदनादिसिद्धेयं प्रसिद्धिः । एतस्य शरीरस्य । भगवस्पक्षे साकार-
ब्रह्मणस्तत्र व्याप्त्वात्तद्धावमापन्नमिति । पाष्णिञ्चरणपन्चाद्भागः । प्रपदं पादाभ्रम् । प्रयाहारेण तन्मध्यभागश्च । रसात तदुपरितनो
लोकः । गुर्फौ पादग्रन्थिरूपो । महातछं रसातखादुपरितनो छोकः । एवमग्रेऽपि पूर्ेनिरूपितस्योपरितनो खोकः पश्चान्निरूप्य
इति । महातखस्य महत्पदप्रयोगे देतुमाह--विश्वसज इति । तत आरभ्य सष्टेराधिक्यात्। तस्य भिन्नखण्डत्वनिरूपणायाऽथ-
शब्दः । एतावता पञ्चात्मकः पुरुष इति निरूपितो भवति । तत्र लोकदयमेकः खण्डः । अथ भिन्नप्रकारेण 1, गुर्फौ । त्रयाणामपि
गुणानां पक्र मेदा अप्युक्ता भवन्ति । केवट तमः, रजस्तमः, रज, रजःसत्त्वम् , सत्त्वमिति । तत्र केवरं तमो निरूपितम् । महा-
~
49 - ---
१, उत्तरदेहवदविति ख ।
स्क. २श्र:१ लो,
साविुतकपयैनतं वितीयः खण्डः । तत्र जैवे तालम् । पुयस्येति लोमशम् । जंमे जङ्घद्वयम् । उमयावयवलवननाि
प्रयोगः । आधारतेन वा । सुतं द्वे जानुनी । जानुनीषदेनैव जानुद्थे प्राप्रे पुनर्हिपदं तस्य छोकख्य द्िरूपताज्ञापना्थंम् :
त पामर सुतलं शुद्धमिति वक्ष्यति । साधारणरसथानं खस्थिति्थानच्च । यत्र वछिस्ति्ठति तच्छ्रु्म् । अत एव तस्य परदरतं विश्व-
रषयनस्मारयति--विष्वमृततेरिति । वितरमतखच्न ऊरद्यम्। एकमतलम् । एकं विवरम् । केचनाऽप्पच्चाद्भावभेदेन, द्वयमपि
दयमाहः । तद्धौकिकपुरुषन्यायेन तथा सम्भवेऽपि पञ्चमे ततोऽधस्तादियभावचिन्ययम्। अत्र चकारद्वयस्य वि्यमानस्वात्तथ्ातवं
वा । तत्राप्यवान्तरभेदो वा । महादेवक्रीडाखानं मथयपुत्रानच्र स्वणीपररूपम् । मदीतदं प्रथिवी । तस्य भगवतो जघनम् ।
उस्थितपुरुषस्यैवं उ्यवस्था । उरध्वगोस्य च । ध्येयस्तु स एव । महो पतेरिति राजरूपेणाऽत्र भगवस्ितिरुक्ता । नभस्तलमन्तरिक्म् ।
, नाभिसर इलयन्तरिक्षे जख्ितिर्ता । प्रयक्षविरोषेऽपि बेदधमाणसिद्रमिलयाद्--ग्णन्तीति । “सलिलं चा इद्मन्तरासीचद-
तरन्तन्चारकाणां तारकात्वमि? ति श्रतेः । अत्र भगवन्मूत्तेरभावादद्राखयतवाच्च नाधिकमलोद्भवसम्भवाच्च सरस््वेनैव निरूपणम् ।
उरः वश्चस्थलम् । उयोतिरनीकमादियादिधरुवान्तं उयोतिश्चक्रम् । तदस्य । तत्र नाऽन्यसिष्ठतीय्यक्तं मवति ! शिष्युमाप्स्य भगवन्त्वात् ।
हृदये च जीवस्थानं भवति! अतो ज्योतिरनीके शिद्युमारे भगवान् ध्येयः । प्रीवा महर्यकः । वदनं जनलोकथिवुकादिभू-
पयन्तम् । अयमपि केवलं भगवतः । नियसुखघ्ानतात् । तद्रे वक्ष्यामः । तोोको रराटी कखाटं श न्यसखानम् । स्ीपदभ्रयोगः
शङ्गाराधारत्वख्यापनार्थः । श्रादिपुंस इति । तपसा तस्राप्यत इति । स्यं तु शीर्षाणि । शिरसां बहुरे देतुः--सहस्रशीष्णं
इति । “सहंखरशीषं''ति तस्य श्रौतस्वज्ञापनाय । तत्र ब्रह्मादीनां बहूनां छोकभेदात्स्वेषां मूघेन्यतासिद्रयं मूद्धनं यन्तीति ष्णा
बहुवचनम् ।। २६॥ २७॥ २८ ॥ | | ( |
्नोमदरोस्वामिश्चीपुरुषोत्तमचरणतिरचितः श्री क्ुबोचिनी प्रकाशः ।
आण्डकोश इलयत्र । तदाश्रयस्वेनेति । ध्यानविषयाश्रयत्वेन । ननु यदि भगवानेव ध्येयो न देहस्तदायं किमिद्युच्यते,
यदि तदाधारत्वेन वदा जीव एव तथात्वेन अ्रह्यः } ध्य आत्मनि तिष्ठन स्ानमन्तते यस्यात्मा क्तीर मिति श्रीप्खाधारत्व-
योत्र श्रावितत्वेनान्तरस्वेन सदजस्नेहविषयत्वेन चोच्छृषटत्वादित्याशङ्कायामाहुः यचपीत्यादि । युक्तमिति । उक्तहेतुभ्यो युक्तम् ,
तथापि वहिष्ठ एवान्तसिषठतीति मादास्यज्ञाने तत्र सेदोऽधिको भवतोति तत्सिद्धयथं हृदयदेद्यावच्छिन्नः क्ारीसोऽणुरेव भवति,
तत्र चेदियान् माति, तदा सोऽपि महान् मेदिति . न्मदसिद्धयर्थं सखत्मनीयादिनोक्तादरेतोः प्रयतनघ्य ध्यानीयस्य साफस्याय
सर्वस्य भगवत्त्वे तस्यैव स्मएणत्वाबच्छिन्नयावस्छएणविषयत्वाद्म्यण्याने वादियस्यनिदृत्तौ ध्यानं सुकरमिति तस्सिद्धय्थ
बहिःस्थितोऽन्तः भरवेशनीय इति गुणाधिक्यात्तथा निरूप्यत इयथः । भूतैरिति । इदमेकाटज्ञे योगेशवरवाक्यम् । द्वितीय पुरषरूप
इति । अश्वर रूपः । श्यो भरैराज' इत्यादिना यः पुरुषः स एव. चैराज इस्ुदेदयविवरणेनाश्वरपुरषोत्तमयोरभेदो बोध्यते । यथेया-
दियतं दषटान्तत्रयं च वैराजपुरुषभगवत्यदैः सूचितं ज्ञेयम् । तेन यथाधिकारं निधा ध्यानं कतंभ्यतवेन बोधितं ज्ञेयम् ॥ २५॥
& @ पातालमिटत्र। इदानीमिति । विरेषस्य कथं देदत्वं कथं च स्थविष्ठव्वमिलयाकाङ्क्षायाम् । तस्येति पदं भारतत्वा-
भावायेयनेन सम्बध्यते । एतावतेति । छोकद्वयोक्त्यनन्तरं भिन्नप्रकरमकथनेन । पच्नात्मकव्वं स्टीदुबेन्ति तत्रेत्यादि । द्वितीयः
खण्ड इति । एतेन यथा रौकिके पुरुषशरीरे खण्डविभागस्तथात्रेति बोधितम् । तेन विवस्तकले तृतीयो मह्यादिञ्योतिरनीकान्त-
स्तुरीयो महरादिसलयलयोकान्तः पञ्चम इति सिध्यति । उभयाबयवस्वादिर्यादि । गुर्फजानुसम्बन्धेन जङ्घायास्तदूद्रयावयवस्वेन
जान्वपेक्षया नीचत्वाद् गुटफापेश्चयो्त्वाचच लोकनाशक्नि पदद्वयस्य भ्रयोग इयं; । आडघ्रटेषे आसमन्तात्तरमिखयथोन्तरं सम्भ
वतीति बखबत्त्वबोधनाय तमपि पक्षं संगरहन्ति आधारत्वेन वेति । श्रत वेति । वटिख्धानस्य शुद्तवादेव । वितलं च तलं
चेत्र । श्रग्रपश्चाद्धावभेदेनेति । वितलमम्रभागः अतं पश्चाद्भाग इति भेदेन । ननु पश्चाद्धागस्याधस्त्वाभावान्न पञ्चमस्कन्धविरोध
इयतस्तमपि पक्षं खीकयाहुः श्रन्रेयादि । तथात्वमिति । अग्रपश्चाद्धागभेदः । तथां च न्यायमान्रादसङ्गतमेवेवयथः । ननु फलतो
न कथिद्विशेष इयत आहः श्रान्तस्मेदो वेति । चकारयोरेवमप्युपपत्तौ । तस्मिन्नयं विनिगमनाचिरदाटोके तदग्रभागादे रुपयादि-
मागतवेन व्यवहारा तं पक्षं विद्ायैवमाद्रणीयभिलयथ; । तद्विमजन्ति महादेवेयादि । वितं महादेवक्रीडासानम् › अतटं मय
पत्रस्य स्थानं सखवगौपररूपमियर्थः ॥ २६ ॥ ॐ ॐ मरहीतल्मियत्र । तस्येति । एतेन तदिति पदं भिन्नं सुकसत्राल्छत-
पक्ठीकमिति बोधितम् । पवं व्यवस्थेति । पञ्चमस्कन्धस्वारस्यावगता सेदयर्थः । अच्र यद्यपि श्रोणिलोकनिवेखो नोक्तस्तथाप्यग्र
"स्वँ मृगाः पञचवः श्रोणिदेन्ञेः इति मगा्यधिकरणतया श्रोणिदे्चस्य वक्ष्यमाणत्वान्खरगादीनां च भूमिष्ठत्वात्तस्मिन्नपि
मूर्छोकतैव बोध्या, तथाग्रे निरयस्य गुदः स्मरत इनेन वक्ष्यमाणस्य नरकस्य पच्चमस्कन्थे अधस्ताद्भूमेरुपरिषटा्च जलाशया
दिति भूम्यध्तात्तव्थानकथनाच्च ! सरस्स्वेनेव निरूपणमिति । एतेन उ्योतिरनीकस्य :निराधारतपि वारिता। तथां
(पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पञ्िम' मिति वक्ष्यमाणस्य प्रष्टेश्चस्यापि पवेतादिद्धारा भूरादिमहर्छकपयन्तं संखम्नतापि
ए
७२ श्रीमद्भागवतम् । [ स्क, २ श्रः श्ये; २६-३२्
बोध्या । पञ्चमस्कन्वे छोकालोकंल्यानकथने 'आदिलयानां धरवापवर्गाणां अ्योतिर्गणानां गभस्तयो्वाचीना एव न पराचीना भवि-
तुमुरसदन्ते तावदुन्नहनायामः इति कथनात् । तत्रापि पलभूतिधानष्यान्वरिक्षतमानरेश्चखम्, अधर्मखापनश्यादियादि सादेदयम्ः,
तमःस्थानसश्य धवसादेश्यमिति । एतेन प्रवत्तिमागंनिष्ठत्वात् "न धवोपरि तदति" रिति निबन्धोक्तः कर्मिणां सलयलोकगमनमार्मोऽपि
सङ्गमिष्यते । श्रीवा महरिति । सादेहयाद्रत्वमपि तस्येवोन्नेयम् । यन्तीति । कर्मणा प्राप्नुवन्ति । एवं बहुत्वोपपादनात्
ब्रह्मलोकमकर्मकः मियादीनां विरोधः परिहृतः । २७॥
श्रीगिरिधरङृता-बालप्रमोधिनी
ननु भगवन्तं विहाय किमिति प्रपश्चास्मकं तच्छपीरं धारणाश्रयस्वेनोच्यते इत्याशङ्कय विताडदेहतञ्जीवतदन्तयामिणां
अभेद्मायोप्योपासनं कतजयमियाक्धेन तयोक्तम् । वस्तुतस्तु विणडजोवनियन्त। भगवानेव धारणाविषय इ्याह--आण्डकोक्े
शरीरे इति । प्रथिव्यप्रेजोवाय्वाकाशचाहङ्कारमदहततस्वानि दश्चुोत्ततधिकानि सप्तावर्णानि तेर्क्तेऽस्मिन्नाण्डकोशास्ये करीरे
योऽसौ शरीरी वैराजाख्यः पुरुषः स धारणाया आश्रयो विषयः । तस्य कुतो धारणाविषयत्वं तत्राह-मगवानिति | २५॥ 8
एवं चतुरद्॑चभुवनात्मकाण्डकोश्चस्य सामान्ये भगवच्छरीरत्वमुक्त्वा तत्पादादिरूपेण किं ध्येयमिलयपेक्षायामण्डकोश्चान्तर्गतपदाथौन्
विभज्य पादाद्यवयवत्वेनोपासनामाह--पाताङमिति । एतस्य वैराजपुरुषस्य पादमूटं पादस्याधोभागं पातारं पठन्ति वेदज्ञाः, पाद्त-
रत्वेन पाताटमुपास्यमिति वदन्तीयथः । अतोऽत्र संशयो न कर्तव्य इति सूचयन्नाह--दीति । एवमप्रेऽप्यस्यव क्रियापदस्य
सम्बन्धः । पार्ष्णिः पादपश्चाद्वागः प्रपदं पादाप्रभागस्दुभयं रसातलं पठन्ति । अथ तथा विश्वजो विश्वः पुरुषस्य भगवतो
गुल्फो महातलं पठन्ति । दवे अपि जङ्धे तखातछमेव पठन्ति ॥ २६॥ छ विश्वं मूत यस्य॒ तस्य .भगवतो द्वे जानुनी
सुतं गृणन्ति वदन्ति । तस्योरुदयं वितलं चातर च गृणन्ति, तत्रोरोरधोभागो वितं उत्तरभागे तमिति ज्ञेयम् । विश्वासाथ
मादरेण सम्बोधयति-हे महीपते इति । तस्य जघनं कल्याः पुरोभागं महीतलं भूर्छोकं गृणन्ति । नाभिरेव सरसतन्नभस्तखं मुवर्छोकं
गृणन्ति ।। २७ ॥ ॐ अस्य वैराजस्य उरख्यलमुरःग्रदेकषं ज्योतिरनीकं ज्योतिषां समूहं स्वर्गछाकं गृणन्ति । प्रीवारूपेण महर्खोकं
उपास्यं गणन्ति । जनो जनलोकोऽस्य वदनं वदनतयोपास्य इति गृणन्ति । अश्यादिपुंसो ररी ख्खटं तपोष्छोकं विदुजीनन्ति । अस्य
सहसखशोष्णः सहखरशिरसः ्रीपौणि चिरसि तु सत्यं सयलोकं विदुः| २८ ॥ ` `
हिन्दी अनुबाद
जर, अभि, वायु, आकाञ्चः अहंकार, महत्तर ओर प्रकृति इन सात आवरणोसे चिरे हुए इस ब्ह्माण्ड-छ्रीरमे जो
विराट् पुरुष मगवान् हैँ, वे ही धारणाके आश्रय है, उन्हीकी धारणा की जाती है ॥ २५॥ # तत्त्वज्ञ पुरुष उनका इस
प्रकार वणेन करते है--पाताछ विराट् पुरुषके तवे है, उनकी एडियां ओर पंज रसात है, दोनों गुस्फएडीके उपरकी गरे
महातछ हँ, उनके पैरके पिंडे तात हँ ।। २६॥ # # विश्वमूर्ति भगवानके दोनों घुटने सुतछ है, जपे वितख ओर
अतछ दै, पेद भूतल दै, ओर परीश्चत् १ उनके नाभिरूप सरोवरको ही आका कदे हँ । २५८ # छ आदिं पुरुष
परमात्माकी छातीको खगंोक, गरेको महर्खोक, मुखको जनटोक ` ओर ठलारको तपोखोक कहते हँ ! उन सहश्च सिरवाले
भगवानका मस्तकसमूह ही सयटोक है ॥ २८ ॥
हृद्रादयो बाहव आहुरुाः कर्णो दिश्चः शोत्रमय्ुष्य शब्दः ॥
नास्तत्यदस्लौ परमस्य नाते घाणोऽस्य गंधो यखमग्निरिद्धः ॥ २९॥
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतंगः परष्माणि विष्णोरहनी उभे च ॥
तद्धूविजुम्मः परमेष्ठिधिष्ण्यमापोऽस्य ताद रस एव जिह्वा ॥ २० ॥
छंद्ंस्थनन्तस्य शिरो गृणति दषा यमः स्नेह करा द्विजानि ॥
हासो जनोन्मादकारी च माया दुरंतसर्गो यदपांगमोक्षः | ३१ ॥
वरीडोत्तरोष्ठोऽधर एव रोभो धमः स्तनोऽधमंपथोऽस्य पृष्ठम् ॥
कस्तस्य मेदु' वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः सष्टद्रा भिरयोऽस्थिसंघाः ॥ २३२ ॥
स १ "न
१. घ्रा० पा०नासा। २. प्रा पाण घ्राणं च। ३, स्वेदकला द्विजाल्लयः | $. प्रा० पाण्हि। श. प्राग्पा° घमेषथः स्वप्रष्टःः
६. प्रा पार मित्रः। | व "न
स्कं. २ श्.-:९ इलो. २९-३२ ] । श्नेकव्याख्यासमटंङूतम् ) | ४
। भ्रीचर्स्वामिरूता मावा्थंदीपिकान्याख्या `
, ~ ` उच्चा देवाः तेजोमयश्चशीरत्वातते बाहव इत्याहुः । दिशषोऽस्मदादिश्ोत्राधिष्ठात्यो देवताः । करीं श्रोतरस्याधिषठानं शब्दस्तु
श्रोत्रबिषयः सः तस्य श्रोत्रियम् । एवं नास्िकादिष्वपि नासलयदसखरौ अथिनौ नासे नासापुटे. इद्धो दीप्तः ॥ २९॥ ॐ ` छ
द्ौरंतरिश्षं अक्षिणी नेजरगोखके चक्ुरिद्रियं पतंगः सू्ैः अहनी राञ्यहनी पक्ष्माणि नेत्रयेमाणि परमेष्ठिधिष्ण्यं ह्पदम् । ता
अधिष्ठानं जिह्वा इद्रियम् | ३०॥ 8 # छासि वेदाः श्चि त्रह्मरंधं स्नेदकलाः पुत्रादिस्नेदेशाः द्विजानि दंताः ।
षंढत्वमार्षम् । दुरंतोऽपारः सर्गः इतिः यत्स कटाक्षः ।॥। ३१॥ ॐ ॐ अधरमैमार्गोऽस्य प्ष्ठमागः । कः प्रजापतिः ।
मित्री मित्रावरुणौ ।। ३२ ॥ |
श्रीवंशीधरकृता भावा्थंदीपिकाप्रकाश्व्याख्या
अत्र उ्यष्टिसमष्टिविराजो्यद्यपि तुख्यात्माध्यात्म्यादिविभागस्तथापि संमष्टिविराडयं हिरण्यग्भोपासकैर्योगिभिः परमेश्वर-
तेनोपास्य इति ! परभेन्रस्य चेद्वियेभ्य एव विराजो विषया भवंति । तदीयेद्रियाधिष्ठानेभ्यसवद्रियाणि तदिष्टुत्यो देवताश्च
स्युरिति । काथैकारणयोरमेदोपचार ष्ैक्येन दिकृशब्दादिभिः समष्टिविराजोऽस्य परमेश्वरत्वेन ध्येयत्वात्कणशरोत्रादिकस्पना
या | २९॥ % ॐ चौरंतरि्ं त्रयः सूथैशराश्चिणी नेत्रगोकके । यद्वा । पदेन म॑चाः करोकंतीतिवत्सूर्ो लक्षयते । पर्तगो
रपं चश्ुरिन्दिम्। अज्र पतंगपदेन तेजसं रूपं लक्षयते न तु सूयै उच्यते । दिवः सूर्य चाक्षिणी । इति । एतद्ध पौरुषं रूपम् 1
भूः पादौ । दयौः शिरः । नभः नाभिः । सूरयोक्षिणी । नासे वायुः । करणो दिशः । प्रभोरियभ्रिमवाक्यविरोधात् अदनी राज्यहनी
"नपुंसकमनयपुंसकेन' इति नपुंखकशेषः। टिगसमवायन्यायेन वाहः पदेन रात्रेरपि ्रहणम् । आपो वरुणः ।। २० ॥ क
पंढतवं छ्ीबरवम् ॥ ३१ ॥ स्तनो दक्षिणः %घरमस्तनादक्षिणतः' इलयक्तैः । मेद शिश्नः ।। ३२ ॥ _
प्रोखधारमणदासमोस्वामिविरचिता दौपनीभ्याख्या
दं तीक्ष्णामदन्तविक्ेषः । “दादा! इति हेमचन्द्रः ।। २९--३४ ।!
श्रोमदूबीरराघव्याख्या
इनद्रादथ उखः देवा बाहव इत्याहुः अमुष्य कणौ श्ोत्ेन्द्रियाधिष्ठानभूतकणेविले दिक्षः तद्धिष्ठेयं श्ोत्रनद्रियन्तु शब्द्;
ध्वन्यात्मको वणीत्मकब्े एवमग्रेपि परमस्य समाभ्यधिकरहितस्य नासापुटे नासलयदखावश्िनौ गन्धः ज्ान्तोप्रादिरूपेण नानाविधो
गन्धः तदिन्द्ियम्-ददः दीप्तः अनिः तस्य मुखम् ।} २९ ॥ # #& द्यौद्युलोकः अक्षिणी नेत्रगोटके तत्र चश्ुरिन्द्ियं पतङ्गः सूयैः
विष्णोर्वैराजस्य पक्ष्माणि उभेऽहनी अहोरात्रः तस्य वैराजस्य भूविजुम्भः भूवितानः भूविखास इति यावत् परमेष्ठिधिष्ण्यं परमेष्ठिनः
चतुर्मुखस्य खानमस्य वैराजस्य ता आपः तदमिमानी वरुणः अस्य लिहा रखः ।। ३० ॥। ˆ क # अनन्तस्य त्रिविधपरिच्छेद्-
शल्यस्य शिरर्छन्दांसि गृणन्ति, दषा यमः, द्विजानि दन्ताः, नपुंसकल्वमापं ले हकलाः से हस्य कला अंश्ञा अस्मदादीनां से हका
वैराजस्य दन्ता इत्यथः । तस्य दासः दसनञ्जनोन्मोहकरी माया आश्चथैशक्तिः मायाशब्दस्य सरवत्रानुगतं प्रृततिनिमित्तमाश्चयभेव
तच्च विस्मयनीयत्वरूपं त्च नानाविधका्थैकरत्वात् यस्यापाङ्गमोक्षः दुरन्तसर्गः अपार सरमः ॥। ३१॥ 8 ® ब्रीडा ठलनोत्तरोषठः
अधरः अधरोष्ठ; डोभः धर्मः सनः अधर्मेपथः अधरसमामः अस्य प्रष्ठः प्रष्ठभागः तस्य वैराजस्य मेदू प्रजापतिः । वृषणो मित्रा-
वरुणौ समुद्रः कुधिसद्र ्गिरयस्तस्यासिसङ्घाः ।। २२ ॥
श्रीमद्धिजयध्वजतीर्थरृता पदरलावलीम्यास्या `
इन्द्रादयो रोकपांटास्तस्य बाहव इयाहुः वि्षःकणो गोलकसानीयौ । अयुष्य हरेः श्रोत्मिन्द्रियं ख्व् इति । नासय
खावश्चिनौ नासे नासिके गन्धो भूमेरगुणः घ्ाणङ्गन्धगराहीन्दरियं गन्धजनकमाहुरिय्थंः इद्धो दीपः ॥ २९॥ # # यौ लोकः ।
अक्षिणी गोलके पतङ्गः सूः मनुष्याणामहनी देवादीनामहनी इति उभे च विष्णोः पश्माणि ततो जति तदाश्चिते च परमेधि-
यिष्ण्यंनरद्मलोकः मधुरादिरिसः ।। ३० ।॥ % # गायत्यादिच्छन्दांसि गिरो वचनानि गृणन्ति अैमन्दू. सूयैचन्द्रौ दंरदया-
ज्नाताचिति शेषः बहुरूपर्वारपुनवचनम् । बहङ्गस्वं बहुरवत इति वचनात् उड्गणा नक्षत्राणि द्विजानि दन्वाः अत्र प्रगृह्यसंज्ञाऽभावो
लिङ्गन्यययश्च वैरक्षण्ययोतनायेति ज्ञातव्यं मायामोहनश्षक्तिः हासोहासादभिव्यक्ता सप्तसुप्रथमेतिसूत्रात्. दुरन्तसगोऽनबसखान-
विश्सष्टिः ॥ ३१॥ छ ॐ व्रीडा रुजा अधरोऽधरोष्ठः । एवशञव्दोन्ययोगव्यवच्छेदकः कः प्रजापतिः मेदूमिन्द्रियं वृषणौ
बीजद्वयं भित्र इत्युपलक्षणं वरुणश्च ।। ३२॥। |
४४ [ स्कं. रशन १ छो. २९.३२
भ्रीमज्ञीवगोस्वामिङृता क्रमसन्दभज्यारव
| इन्द्रादय इति । अत्र टीकायाम् एवं नासिकादिष्वपि इति प्रायिकमेव, चक्षुषि स्यभिचारात् › तत्र हि सूयैस्येव शि
गोखकल्वेन प्रातत्वात् । तदेवमत्र यक्तिनौलुसन्धेया किन्तु उपासनार्थं शास्त्राज्ञेव कारणमिति सर्व्वं समञ्जसम् ॥ २९॥ क ॐ
आपः तद्धिष्ठाता वरुणः ॥ ३०--३८ ॥ ` म)
श्रीमद्धिशखनाथचक्रवत्तिरृता सारार्थदर्तिनीग्याख्या
उस्राः देवाः, इन्द्रादयो देवा बाहव इ्याहुः । दिञ्चः अस्मदादिश्रोत्राधिष्ठाञ्यो देवताः अस्य कणौ भरो्नस्याधिष्ठानम् ।
शब्दोऽस्मदादिश्रोत्रविषयः अमुष्य श्रतरन्दरियम् । एवमेव सर्वर व्यवस्था । अत्र व्यष्टिसमश्टिविराजो्थदयपि तुस्य एवाध्यातम्यादि-
विभागस्तद्पि समष्टिविराडयं हिरण्यगर्भोपासकैर्योगिभिः परमेश्वरस्य च इन्द्ियेभ्य एव विराजो विषया भवन्ति तदीयेन्दिया-
धिष्ठानेभ्यस्त्विन्द्ियाणि इन्द्रियाधिष्ठाज्यो देवताश्च स्युरिति काथैकारणयोरभेदोपचारदक्येन दिकञ्ञगदिभिः समष्टिविराजोऽस्य
परमेश्वरत्वेन ध्येयत्वात् कर्णभ्रोत्रादिकल्यना ज्ञेया । नाखलदसरौ अथिनौ नासे नासापुटे ) इद्धः दीघ्रः। २९॥ ® दयौः
अन्तरिक्षं तत्रयः सूरयश्च अष्ठिणी नेत्रगोल्के । यद्वा युपदेन सच्राः कोश्चन्ति इति न्यायेन सूर्यो रक्ष्यते । पतङ्गः रूपं चक्षु
इन्दियम् । अत्र पतङ्गपदेन तैजसं रूपं रक्ष्यते न तु सुय उच्यते, दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी इति, एतद्र पौरुषं रूपं भूः पादी चौ
शिरो नभः । नाभिः सूर्योऽक्षिणी नासे वायुः क्णो दिद्चः प्रभोः ॥ इ्या्यभ्रिमवाक्यविरोधात् । अहनी राञ्यहनी भिभुनगण-
खक्षणया खिङ्गसमवायन्यायेनाहःशब्देन रात्रिरप्युच्यते । परमेष्ठिधिष्ण्यं ब्रह्मपदम् । आपः वरुणः तादः अधिष्ठानम् । जिहा
इन्द्रियम् ॥ ३०॥ छ छन्द्सि वेदाः । सिरः बरहमरन्धम्। स्नेहकला; ुतरादिस्नेदटेशाः । द्विजानि दन्ताः षण्डत्वमार्षम् ।
दुरन्तखगः; अपारसंसारः ॥ ३१॥ $ ॐ धम्मैस्तनो दक्षिणः, धम्मैः सनादक्षिणत इत्युक्तेः । कः प्रजापतिः मेद शिभ्नः।
मित्री मित्रावरुणौ वृषणौ अण्डकोषौ ।। ३२॥ |
श्रीमच्जुकदेवकृतसिद्धान्वद्रदीपः ।
. _ इन्द्रादय अष्टौ उस देवाः बाहव इलयाहुः । दिशः श्रो्रायिष्टात्रयो देवताः कणौ ्रोत्रोधिष्ठानचिद्रे अमुष्य शोतन्तुशब्दः एव-
ममपि अस्मदादीन्दियाधिष्ठा्यो देव॒तास्तदिन्दरियगोचरासदिन्दरियाधिष्ठानानि । अस्मदादीन्दरियाणीति बोध्यम् नासलखद्स्रौ अश्िनौ-
परमस्योपास्यस्य नासे नासापुटे । इद्धो दीप्तः वचनं वागिन्दियमिलनुत्तं बोध्यम् ।। २९॥ & द्युलोकः । अक्षिणी नेत्रगोख
के पतंगः सूयेश्वघुरिन्द्रियमम त् । अहनी रात्यहनी विष्णोः पक्ष्माणि पर मेष्ठिधिष्ण्यं ब्रह्मपदन्तस्य विष्णोभरूविजुभः भ्रूविरासः।
आपस्तदधिष्ठाता वरुणः ताछरधिष्ठानम् । रसःजिह्वा इन्द्रियम् ॥ ० ॥ अनन्तस्येयत्ताशयन्यस्य छन्दांसि वेदान् । शिये-
नारं गरणन्ति । यमस्तदा स्नेदकलाः देदगेहादौ स्नेदठेजञाः । द्विजानि दन्ताः । नपुंसकत्वमाषेम् । जनानासुन्मादकरी मोहक
स "1 गङ्तिद्य सः दुर्म अपारः समः यत् यस्य अपाङ्गा ; कटाध्न; ।। ३१॥ # श ब्रीदा कल्ला अध्मेपथः
( अधमेमागेः अस्य परठःप्रषठमागः कः प्रजापतिः । मित्री मित्रावरुण कुशषिरुदरम् ।। ३२ ॥ |
भ्रीमद् वज्ञभाचाय॑ङत। सुबोधिनीव्यास्या
एवं खोकानां सश्निवेशमुक्त्वा तत्रयानां जीवानां सन्निवेज्ञमाह इन्द्रादय दत्यादिमा-- यद्यपि येषां यत्यान ते
तत्र निविष्टा इयथादुक्तं मवति -तथाप्यनियतस्ानजीवानां स्थानं निरूप्यते । यतो देवाः सर्वेषु रोकेषु परिभ्रमन्ति । अथवा ।
भगवदिन्द्रियाणामाधारत्वं न॒ भविष्यतीति तन्निरूपणाथं प्रथङ्निरूपणम् । आधिदैविकास्ते देवाः । अन्येऽपि तस्करणे निरू-
स्कं. २ श्र. १ शलो. २९.३२ ] ५४.
काटरूपस्य यज्ञस्वरूपस्य वा । अहनी रात्यहनी
यमः । स्नेहकला मोदादयो द्विजानि दन्ताः । हासः हास्यं श्राणिनामुन्मादकतरीं मायैव । चकारादनुन्मादकरी भक्तिरूपा च ।
माया पूवेमुत्ता । दुरन्तसर्गः निलयग्रवार्हरूषा सष्ठिः । अपाङ्गमोक्षः ` केटाश्चमोक्षः ।॥ २१॥ ॐ ¢ त्रीडो छ्ला । ्राह्यणा-
नामुपरि भवति । अधरः अधरोषठः । अधस्तनानामेव छोभो भवति 1 एवकारेणोपरितनानां लोभाभावः सुचितः। धर्मो ब्रह्मसुतो
नरनारायणपिता । चतुष्पादध्मो वा । एकस्तनो दक्षिणः । वामिस्त्वधर्मः। अधर्मैमागेश्च भगवतः प्रषठमागः कः प्रजापतिः ।
मेण्टरः (१ ) अरथः ( १) इन्द्रियमिति यावत् । भित्रौ मित्रावरुणौ । भित्रह्मयं वा । कुक्षिरुदरम् ! सर्वेऽपि समुद्रा भगवतक्कुक्षिः ।
गिरयः पवंताः । अस्िसमूहा वङ्क्रयः ॥३२॥ ` [
्रीमद्रोस्वामिश्चीपुरषोचम्रचरणविर चितः श्रीुबोरि
इन्द्रादय इत्र । स्थानाभावे परिभ्रमणमात्रेणावयवत्वं न वक्तु शक्यभिलयरुच्या पक्षान्तरमाह; अथवेलयादि । उस्नावेत-
मित्यादि । एतेन मन्त्रमयी देवतेति जैमिनीथं मतमसङ्गतमिति बोधितम् । नासत्यद स्रावित्यत्र । यज्ञस्येति । एतेन यज्ञपुरुष-
योगभेदो बोधितः । स च (तमेव यज्ञपुरुषं तेनैवाथजमीग्वर' २।६।२० भियत्र स्फुटो भविष्यति । शिश॒मारस्यानभूत इति । एतेन
विरुद्रधर्मवततवं बोध्यते । पष्माणि विष्णोरियत्र॒ कालरूपस्येति । अत्रापि पुरषाभेदो गीतायां “कारोस्मी ति भगवद्राक्या-
ज्यः । पूरवमुक्तेति । प्रथमस्कन्थे अपश्यत्पुरुषं पूणे मिलयत्र॒ मगवदुपाश्रितत्वेनोक्ता । मेद्" श्रथ इन्द्रियमिति । श्रध
इन्द्रियमिति पाठो भाति । वङ्क्रय इति । पाश्खीनि । महस्वक्षापनाथेमिति । राजादिवत्सामथ्यीदिभि्महन्तवज्ञापनाथैम् ।
गन्धव इत्यत्र । स्मृति स्ती स्युतयः इति मूटपदं बाहुककादुमयथापि संभाव्यत इत एवमुक्तम् ॥ २९ ॥ _
श्री गिरिधरकृता बाह्प्रबोधिनी
एवं चतुर्द्चरोकानां भगवद्विमहाबयवत्वेन उपासनसुक्त्वा तत्रत्यानां जीवानामपि तदाह--इन्द्रादय इति । इन्द्रादय
उका देवा अमुष्य राजस्य वाहय इयाहुः । दिशोऽस्मदादिशरोत्राधिष्ठाञयो देवतां अस्य कं कौं श्रोत्रेन्द्रियस्य अधिष्ठानम् । अस्म-
दादिश्रोत्रविषयः शब्दस्तु तस्य भोतरेन्दरियम् एवमग्रे नासिकादिष्वपि द्रष्टव्यम् । परमस्य स्वेसाम्याधिक्यरहितस्य वेशाजर्यं नासे
नासिकापुटे नासत्यदस्रौ . अथिनौ । गन्धोऽस्य घ्राणेन्द्रियम् इद्धः प्रदीपरोऽग्निसंखम् ॥ २९ 8 # द्यौययुखोकोऽक्षिणी
नतरमोके । पतङ्गः सूर्यौ विषणोरर्यापकस्य वैराजस्य च्ुरिन्द्ियमभूत् । उभे अहनी अहोरात्रं तस्य विष्णोः पक्ष्माणि तस्य
भ्रूविजुम्भो भ्रूविलासः परमेष्ठिनः चतुरस्य धिष्ण्यं स्थानम् । अस्य॒ तालुः आपस्तदंमिमानी वरुणः } अस्य जिहा
रसः ।॥ २० ॥ श ॐ अनन्तस्य देश्कारबस्तुपरिच्छेदरहितस्य शिरः छन्दासि गायञ्यादीनि गृणन्ति । अत्र शिरङश्ब्देन
तटुपरिभागो ब्रहमरन्धं पूर्व सत्यं तु शीर्षाणीदयक्तत्वात्.।. यो गृणन्तीति तु पाठान्तरम् । दष्ट यमः । पुत्रादिस्तेहस्य कडा रेः
द्विया दन्ताः, षण्डत्मार्षम् । तस्य हासो हसनं जनानान्मादकत मोहकरी माया । यत् योऽयं दुरन्तोऽपारः सगः स तस्यापाङ्ग-
मोक्ष; कटाक्षः । तत्कटाक्चमात्रेणेव सष्ि्रवत्ते “स रेश्चत बहुस्याम्? इत्यादिश्रुतौ सिद्धत्वादिति भावः । ३९ ॥ ॐ# ॐ ब्रीडा
खजा अस्य उत्तरोषठः उपरितनेोष्ठः । सोमः प्राप्तेऽपि पदाथ उत्तोत्तामिलाषाधिक्यरूप एवं अधसोऽधरोष्ठः । धमः स्तनः । अधम
मार्गस्य पृरषठमागः । तस्य मेद् कः प्रजापतिः । मित्रौ मित्रावरुणौ तस्य बरृषणोौ । समुद्राः कुश्निरुदम् । गिरयोऽस्थिसमृहाः ।1२२॥ .
इन्द्रादि देवता उनकी भुजां है । दिञ्चाएं कान ओर शब्द श्रवणेन्दरिय ह । दोनों अचिनीकुसार उनकी नासिकाके
छिद्र है; गन्ध घ्राणेन्द्रि दै ओौर धधकती हुदै आग उनका सुख हे ॥ २९॥ # #ै भगवान् विष्णुके नेः अन्तरिक्ष हे,
उनमें देखनेकी शक्ति सुथे है, दोनों प्रलकें -रातः ओर दिन द, उनका भरूविलास ्रह्मखोक. हैः! ताल जख है : ओर जिह्म
ख २०॥ & छ ` वेदोको भगवानका ब्रहमरन्धर कहते है ओर यमको दादू । सव प्रकारके स्नेह दांत ह ओर उनकी
जगन्मोहिनी मायाको ही उनकी भुसकान कहते है । यह. अनन्त खष्टिः उसी मोयाका कराक्ष-विक्षेप है । ३११ #
लजना उपर्का होढ ओर लोभ नीचेका होढ.है 1 धर्मं सन ओौर अधर्म पीठ हे 1 प्रजापति उनके मूत्न्द्रिय है, ` मित्रावरुण
अण्डकोश्च है, समुद्र कोख दै ओर बड़े-बड़े पबेत उनकी द्यां है ।। ३२ ॥
+
१, द्विजानीति भूखे ।
: भीमद्भागवतम् ` ` [ स्क. २ अ. १ शलो. ३६३६
0१
अनंतवीयः असितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्मगुणप्रवाहः ॥ २३ ॥
ईशस्य केशान्विदुरंुवाहान्वासस्तु संभ्यां ङुरुवयं भूम्नः । |
अव्यक्तमाहृहेदयं मनश्च स चन्द्रमाः सवविकारकोराः ॥ ३४ ॥ `
विज्ञानशक्तिं मदिमामनंति सर्बात्मनोऽतःकरणं गिचरिम् ।
अधाशवतयद्मजा नलानि स्व मृगा; परचवः श्रोणिदेशे ॥ २५॥
` वांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मदुमनीषा मनुजो निषा ।
गंधविद्यापरचारणाप्सरः स्वरस्मृप्तीरमुरानीकवीर्यः ॥ २६ ॥
श्रीधरस्वामिङृता भावार्थदीपिकोः
अनंतं वीयं यस्य वयः काटस्तस्य गमनम् । गुणप्रवाहः प्राणिनां संसारः कर्म तस्य क्रीडा ॥ ३३ ॥ क ॐ भूम्नो
विभोः अव्यक्तं प्रधानम् । स प्रसिद्रश्व्रमास्तदीथं मनः सर्वेधां विकाराणां कोक इवाश्रयभूतम् ॥ २४॥ क ॐ विज्ञानशक्तिं
चित्तम् । महिं महत्तत्त्वम् । अंतःकरणमदंकारम । गिरित्र श्रीर्द्रम् । गदंभाद्रडवायामुलन्नाश्तरी । ३५॥ & % वयांसि
पक्षिणस्तस्य व्याकरणं “नामरूपे व्याकरवाणि" ॥ इति श्रुतं शिव्यनैपुण्यम् । यथाहुः । येन शीता हंसाः काश्य
चाविस्तरामात्मा" इति श्तेः । गंभर्वोदीनां द्रदक्यम् गंधवीदयः । सवरस्तीः पडूनादिस्वरसमतयः इतर्थः । असुरानीकं वीयं यस्य
सः । स्वरः स्यृतिरखानीकवये इति पाठे गंषवदयः खरः असुरसमूहभ्षठःप्हादः स्तिसतसयेति ॥ २९ ॥
श्रीवशीचरता मावाथेदीपिकभरकाशव्याख्या _
अनंतः शेषो वा बयं विक्रमो यस्य स॒ तथा । हे नृषिनदरिति . नरपालकेषु सुर्यस्य तवैतद्धथानमवरयं कायैमिति
भावः| ३२३॥ क ॐ हे. कुरुवर्य ति । श्ुदधङुोद्धवत्वातुभ्यमहं योगिध्येयरूपं वदामीति भावः । ३४॥ # छ गिरिः
कैलासः । सवं गिरतीति गिरिः कारो वा । गृणाति तत्त्वमिति गिरिवैदो वा तं तस्मात्तेन वा त्रायते इति गिरित्र महादेवः ।
मृगा हरिणादयः पञञवो गवादयः श्रोणिदेशे नितम्रदेशे उपास्या इति शेषः ॥ २५। # # तस शिस्पनैपुण्ये प्रमाणमाह ।
यथाहुरिति । पुरुषे मनुष्यत्वेऽतिक्ञयेन प्रकट आत्मास्तीति श्रुतिपदार्थः; । इयर्थः इति प्रथमार्थं द्वितीयेति भावः ॥ ३६॥
| । ` श्रीरधारमणद्ासमोखामिविरचिता दीपनीव्याख्या व
[नखानि नखोपटक्षितानि ऋशक्षादीनीति केचित् । ] बडवा घोटकी तस्यामिय्थैः ।। २५--३९॥ `
॥ ` श्रीमद्वीरराघवव्याख्या |
नथः. ग॑गायसुनाद्योऽस्य नाङ्यः तनूरुहाणि रोमाणि महीरुहाः वृक्षा विश्वतनोरविश्कशषरीरकस्य । हे चपर ! अनन्तवीर्थ-
श्रसितमनन्तवीयैस्यापारवीयैस्य सितं प्राणः रगतरिशा वायुः गतिगैमनञ्चयः कारः तस्य करमगुण्रवाहः गुणानां सत्वरजस्तमसां
भवाहः कायं प्राणिनां संसार इयर्थः ।। ३३ ॥ क ॐ ईङास्य भगवतः केश्ञानं ुवाहान्मेषान् विदुः दे कुरुवयै ! भूम्नः बिभोरवासः
वख सन्ध्ये सायम्रातःसन्ध्ये तस्य हृदयं हृद्यकमटमव्यक्त प्रधानमाह; स प्रसिद्धः सवविकारकोशचः सर्बौधधिविकारहेतुः चन्द्रमाः
तदीथं मनः सवेविकाराश्रय इयर्थः ॥ ३४ ॥ # ॐ विज्ञानशक्तिं ज्यवसायज्चक्ति तां महिं महत्तत्वमामनन्ति उपासते सर्वा.
स्मनः सवान्तयाभिणः गिरित्र स्रम् अन्तःकरणमहङ्ारम् अतएव रुद्रो वक्षसि चाभवदिति विश्वरूपेण कथितम् अहङ्कार्ाना-
स्मन्यात्माभिमानहेतुरिति मोदकस्य गिरित्र तदास्मकत्वं युक्तं रासभाद्रडवायामुतयन्नाऽश्वतरी अश्वाश्वतयु्रगजास्तस्य नखानीलर्थः
सर्वे खगाः पञ्चवश्च तस्य श्रोणिदेशे उपाखास्तस्वेनानुसन्धेयाः इयर्थः ॥ ३५ ॥ § ` # `व्ांसि वेदात्मकतित्िर्यादयः पश्चिणस्तस्य
व्याकरणं (नामरूपे व्याकरवाणीतिश्चतक्तं ित्मनेपुणयं मनुसेनत्ः तस्य मनीषा बुद्धिः मनुजः मनुष्यवर्गः तन्निवासस्थानं गन्धर्वा.
दीनां देके गन्धर्वादिरप्सररोऽतो वगैः अस्य स्वर; षडजादिस्वरः तेषां गानायन्वयात्तससवरत्वं युक्तम् । असुरानीकवथैः असुरसमृह-
ष्ठः -ल्दादसतस्य स्पतिः ॥ ३६ ॥ ४ ए
ख्या `
१ प्रा, पा, स्वरः स्ति भाघुरानीकवीयं; ।
श्रीमदिज्ञयध्वजती्थङता पदरलावलीग्यास्य।
| विश्वाति तत्तत्पदार्थेष वि्ठति वसुस स तथा तस्य विश्वतनुः-म्रतिमा यस्य स वथा तस्येति वा वीयं रेतोन्नं प्राणिभोग्यं
गतिगेसनं तस्माद्य आयुः प्राणिनां जीवनावधिटक्षणञुखन्नं . कमठ्यापारः. तस्मात्सस्वादिगुणानां म्रव्र्तिक्रमः ।॥ ३६ ॥ ‰ ॐ
संध्ये द्रे अव्यक्तं मूखग्रकृतिं मनोभिमानत्वाचंदरस्य कामादिनानाविकार्गृहस्वसुपचारः मनो मनसो जातः ॥ २४॥ ॐ
विज्ञानं शक्ति विरिच्नं गिरिं कैलासं चायतं इति गिरेवायोखाणं यस्य सः तथेति वा गिरित्र रुद्रः सर्वात्मनः ए सर्व॑खवामिनः
अन्तकएणमह ङ्कारः तस्माजातः नखानि नेम्यः । गदेभद्रड(यामुसखन्नःऽशतति श्रागिरश्चे खितासस्माजाताश्च ॥ २५ ॥ & ॐ
वचांसि टोकिकतेदिकानि विचित्रं तघ्य व्यादर्णं शब्दः उयाहःप्णाश्रितानि त ज्ञातानि च मुरवायुः तश्य मनीषां बुद्धिः ते वायवे
मनवे वाधितये श्रुतिः मनुस्ायंमुवो वा मनीषा जिचारः भगवद्धिचारशचक्तिजातत्वात् स्छृतिकतत त्वं मनोर्मिवासो निवसनं कर्म
जनितत्वात् गन्धवोदीनामुल्ादिके स्वरस्यरृती यस्य स॒ तथा स्वरः षड़जादिरक्षणः स्मृतिरतीतादिविषया असुरानीकस्य जनकं
नीयं यस्य स तथा । ३६॥ 3
श्रीमदहिश्वनाथचक्रवतिक्ता सासथदर्िनीद्याख्या
अनन्तः शेषो वीयं विक्रमो यस्य सः । वयः काटः. तस्य सतिः गमनम्। गुणप्रवाहः प्राणिनां संसारः कर्म॑क्रीडा
।॥ ३२३ ॥ $ $ भूम्नः विभोः । अव्यक्तं प्रधानम् तस्य हृदयं बुद्धिः । -सः. प्रसिद्धः चन्द्रमास्तदीशं मनः सर्व्वेषां विकारोणां
कोष इवाश्रयभूतम् ।॥ ३४ ॥ 8 . # विज्ञानशक्तिं चितम् । महिं महत्तत्त्वम् । अन्तःकःएणम् अहङ्कारम् । गिरित्र द्रम् । गदेभात्
वड़वायासुत्पन्ना अश्वतदी ॥ ३५॥ ॐ % . वयांसि पक्षिणः तस्य व्याकरणं नामरूपे व्याकप्वाणीति श्रुयुक्तं शिस्पनैपुण्यम् 1
यथाहुः--येन श्णीङृता दंसः शुकश्च हरितीछृताः ! मयूराश्चित्रिता येन स ते वत्ति विधास्यति ॥ इति । मनुः स्वायम्भुवः मनीषा
विचारबती बुद्धिः । मनुजः पुरुषः पुरुषत्वे चाविश्तसमत्मा इति श्रतेः । गन्धव्कीदीनां दरन्दरेक्य गन्धर्वादयः स्वरः षडजादिः
असुरानीकवय्येः प्रह्ाद्ः स्मृति; । स्वरस्मृतीरसुनीकबीय्ये इति पटे--सखराणां स्मृतयः. असुरानीकं वीर्य्यं यस्य सः | २६ ॥
तनूरुहाणि रासाणि अनन्तवीयैः महाब मातरिशा वयुःसितं प्राणः वयः काछस्तख गतिर्गमनम् गुणानां सत्वादीनां
प्रवाहः यत्र सुरनतदयः नदीप्रवाहे दृगानीव खवन्ति स तस्य करमक्रीड़ा ॥ ३३ ॥ ‰ ईशस्य सवंनियन्तुभंगवतःकेश्चानम्बुवाहान्
घनान् विदुः । भूम्नःविभोवांसः सन्ध्यां वाससीसन्ध्ये इत्यथैः । अव्यक्तप्रधानं हृदयं हृदयकमरमाहुः स प्रसिद्धः सर्वविकार कोकः
सवोौषधिग्रवृत्तिहेतुः चन्द्रमा मनो ज्ञेयम् । ३४॥ 8 श स्वीत्मनः सर्वस चतुदक्ञभुवनस्यात्मनः विज्ञानश्षकतिं चिदात्मिक्छं
महत्तत्वाख्यं महिमानमामनन्ति तश्यान्तकःप्णमहङ्कारङ्िरित्रमामनन्ति अश्वाश्वतयुष्रगजास्तस्य नखानि ध्यातृभि्ञेयानीयर्थः । सये
मृगाः पञ्चवस्तस्य श्रोणिदेशे ज्ञेयाः ॥ ३५ # छ वयांसि पश्चिणस्तस्यव्याकरणं शिस्यनैपुण्यम् मनुः स्वायंभुवस्तस्य मनीषा बुद्धि
मनुजो मनुष्यस्तस्य निवासः । निवाससानम् । गनध्वादीनां दरदेक्यङ्गन्धर्व विद्याधर चारणाप्सर सस्तस्य खरः षड़जादि सप्तस्वरसमूह
ध्यादृभिर्वोध्यः असुरानीकवयैः प्रहादस्तस्य स्मरतिः ३६॥ |
श्रीमद्वस्लमाचा्यंङता सुबोधिनीतयाख्या
नयो गङ्गाद्याः । अस्य भगवतो नाड्यः । तनूरुहाणि लोमानि । अथेयचेतनप्रायसष्टिसन्निवेशार्थम् । राजसानां वा
खोकास्तामसाः । देवादय एतदन्ताः सात्त्विकाः । महीरुहा वृक्षाः षडिवधा अपि भगवतो छोमानि । विश्वतनोरिति । विश्वं तनौ
यस्य । अनेन तेषां विश्वरूपत्वं निरूपितम् । अन्नाच्छादनरूपत्वात्। ग्रपेन्द्ेति सम्बोधनं महाराजस्य राज्ये एकस्मिन्नपि इश्च
च्छिन्ने छोमच्छेदनवल्छेश्षो भवतीयनुभवस्य सं वादाथम् । अनन्तवीयेस्य भगवतः असितं नासापुरख्वायुः । मातरिशा अथं
वायुः । भगवतो गतिवेयः कारः । कम भगवतो गुणप्रवाहः सत्त्वरजस्तमसां दे वतियैङ्मनुष्यादिसष्टिरूपः ॥ ३३॥ #
ईशस्य ईेश्वररूपस्य । अम्बुवादा मेषाः । विदुरिति पूवेवसमाणम् । वासः पीताम्बरम् । सन्ध्ये सन्ध्याद्रयम्। तुङ्षब्देन माया-
पक्षव्यावृत्तिः । भूम्न इति ! कास्य । कुखवयेति सम्बोधनं भगवतो महत्वज्ञापनाथम् । अव्यक्तं प्रकृतिभगवतो हदयम् । आहुरिति
^~ न
१, स्वरः स्भ्रतिवे भासुरानीकनीयः ।
पूववत् । स चन्द्रमा आधिदैविकरूपः सवेचिकाराणां कोषरूपं भगवन्मनः । तद्धिकासे सरवे विकारा उत्पद्यन्त इति ॥ ३४॥ $
विज्ञानशक्तिं ज्ञानशक्तिम् । महिं महत्तत्वम् । अन्तःकरणमह कारम् । गिरिं महादेवम् । सर्वात्मन इयह ककारस्य सर्वत्र सतिक्ता ।
अश्वादयश्चस्वारोऽवयवचनुष्टयनखानि । तत्राऽऽदौ हस्तयोः । वामहस्तनखानां स्ीपूपयोग दयशचतरी । स्वे खगाः पश्चवश्च
पक्षिणस्तस्य भगवतो व्याकरणम् । “मयूराश्चित्रिता येने" ति वाक्यात् । मनुः स्वायम्मुवादिः । मनीषा इच्छा । मनुजो मनुष्यः ।
निवासो गृहम् । गन्धर्वादयोऽप्सरोन्ता एकवद्भाव प्राप्ताः । सरो भगवत्कत्तुको रागविशेषः । असुरानीकवयैः प्रहाद्ः स्पतिः
स्मृतीः स्म्रतयः। पाठान्तरे अष्सरोन्ताः प्रहादश्च स्वरस्यृती । आद्यः स्वरः । द्वितीयः स्मृतिः। दायं इति पाठ व व
स्मृतयः । असुधनीकं वीयं यस्य । समास एवे उदेदयविधेयभावः ॥३६॥ ` १ पूव
श्रीगिरिधरङता वालवोधिनी
नमो गङ्गादयोऽस्य नाङ्यः ! अथ तथा विश्वतनोर्वि्रञ्चरीरकस् महीरुहा
रदा वृक्षाः तनूरुहाणि रोमाणि। इदमाश्चयभूतं
भगवतः स्वरूपं त्वया सावधानतया ध्येयमिति सूचयन् सम्बोधयति--दे ग्पेनद्रेति ! अनन्तबीयैस्य भगवतः सितं भाणः मात-
स्थि वायुः । गतिगेमनं वयः काटः । तस्य कर्म गुणानां सत्त्वरजस्तमसां प्रवाहः देवति्यैख्यनुष्यादिसृष्टिपरम्परा | ३३ ।॥ # क
ईशस्य तस्य वैराजस्य भगवतः. केहानम्बुवाहान् मेघान् विदुः । भगवत्कथाश्रवणे प्रवृत्तं राजानमादरं सूचयन् सम्बोधयति-हे
छरुवयति । भूम्नो महत्तमस्य भगवतो वासो वसं तु सायं प्रातरुभे सन्ध्ये । तस्य हृदयं त्वव्यक्तं प्रथानमाहूुः । स प्रसिद्धः सर्व
विकारकोशः सर्वोषध्यादिविकारदे त॒भूवश्चन्द्रमाः तदीयं मनः ।। ३४॥ ॐ ॐ तस्य सर्वात्मकस्य विज्ञानशरिः व्यवसायकषक्ति
महिं महत्त्वं आमनन्ति कथयन्ति । गिरित्र श्रीरद्रमन्तःकरणमहङ्कारमामनन्ति । रासभाद्रडवायामुखन्ना अश्चतसी । अश्वादय
स्तस्य नखानि । सर्वे मृगा हरिणाद यः पञ्चवश्च गवाश्वादयस्तस्यं श्रोणिरेशे उपास्या इयर्थः | ३५॥ ॐ वयांसि विचि-
त्ररूपाः पक्चिणः विचित्रं तस्य व्याकरणं “नामरूपे व्याकरवाणि" ह ्रसयुक्तं शिस्पनैपुण्यम्, यथोक्तम्-येन गुद्धीकृता दंसाः
शुकाश्च हरितीकृताः ॥ मयूरश्चित्रितो येन स ते वृत्ति विधास्यति' इतिः। मनुः खायम्भुवादिः मनीषा बुद्धिः, मन॒जो मनु्यवर्गो
निवासस्थानम् ^ पुरषे त्वाविस्तरामात्मा'' इति श्रुतेः । गन्धर्वदीनां दन्द्रेकवद्धावः, गन्धर्वादयोऽप्सरोन्ता एकवद्धावं प्राप्ताः ।
खरः भगवत्कठ्कः षड़ूजादिरागविशेषः । असुरानीकव्ैः असुरसमूहे शरेष्ठः प्रहादस्तस्य स्मृतिः । स्पृ्तीरिति पाठे स्मृतय
इयथः । स्वरस्मृतीरसुरानीकवीयै इति पाठे तु गन्धर्वादयस्तस्य स्वरजातय इयर्थः । असुरानीकं वीर्यं प्रभावो यस्य स॒ इति
समास एवोदेदय'विधेयभावः ॥ ३६॥ न ५ ~.
` दिन्दी श्रुवाद `
राजन् ? विश्वमूर्ति विराट् पुरुषकी नाड्या नदिया हँ । वृक्ष रोम दै । परम प्रबल वायु रास हे । कार उनकी चाल
दै ओर गुर्णोका चक्कर चठाते रहना ही उनका क्म॑है ।॥ ३२॥ क % परीक्षित् ! बादरको उनके केश्च मानते है ।
सन्ध्या उन अनन्तका वख है । महात्माओंने अव्यक्त (-मृलमरृति ) को ही उनका हृदय बताया है ओर सब विका्ोका
खजाना उनका मन चन्द्रमा कहा गया है ॥ ३४॥ ® 8 महत्तत्वको सर्वात्मा भगवानका चित्त कहते है ओर रुद्र॒ उनके
अहङ्कार कटे गये द । घोडे, खश्चर, ॐँट ओर दाथी उनके नख हँ । वनम रहनेवाखे सारे म्रग ओर पटु उनके कटिम्रदेशचमे सित
है ॥ ३५॥ ॐ % तरद-तरहके पक्षी उनके अदधत रचना कौश्चल है । खवायंभुव मनु उनकी बुद्धि है जौर मलकी सन्तान
मलुष्य उनके निवासस्थान हँ । गन्धव, विध्ाघर, चारण ओर अप्सरा उनके षड्ज आदि खरोंकी स्यति है । शय उनके वी
त
४. मूले ग््रश्ब्दस्य समाहारढनद्ान्ु"सकस्वमिस्यथः । २. ते गन्धर्वाद्य्स्य स्वर इत्यथ: । ३, स्दती रिति द्ितीयाब वचना -
न्तपठे स्दतय हत्यथंः दति क ख-पुलकपाढः । स्खृतीरिति सुपां सुलुगिस्यादिना सवणंदीपरश्छान्दखः स्छटत दव्य; । ४. यस्मिन्धमिि योऽ्तातो
धर्मो बोध्यते तो क्रमेण उदेश्यविधेयौ भवतः । यथा--च्रसुरानीके. धर्मि भगवद्वीर्ैस्वधर्मो बोध्यते इति श्रसुरानीकं उदेश्य भगवद्धीरयत्वं
विधेयमू । श्ननेन तस्य वीयं च्सुरानीकमिस्यथंतः सिद्धम् । ५
स्क. २अर. १ १्ो. ३७.३६ | ॥ श्रते कःयाखष। प प्रलंङृतप् ।
बह्माऽऽननं . शषत्रभूजो. महात्मा विडरप्रिभरितद्न्णवण
नानाभिधाभीञ्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः. . कमवितानयोगः ॥ ३७ ॥
इयानसाबीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते।
संधाय तेऽस्मिन्धधुषि स्थगिष्ठे मनः स्वबुद्धया न यतोऽस्ति फिचित् ॥ २८ ॥
स सवधीश्रृरयनुभूतस्वं आत्मा यथा स्वभजनेकषितैकः।
` तं सत्यमानंदनिधिं भजेत नान्यत्र सञ्जे्यत आत्मपातः ॥ ३६ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमरहस्यां संहितायां द्ितीयस्कपे मदापुरुषसंस्थाचुबणने विसडरूष
कथनं नाप प्रथमोऽध्यायः ।॥ १ ॥
्रीघरस्वामिङूता भावाथदीपिकान्याख्या
ब्रह्मा विप्रतस्याननं मुखम् । क्षत्र क्त्नियो भुजौ यस्य विट् वैरयः उरू यस्य अंश्निभितेः कृष्णवर्णः शूद्रो यस्य नाना-
भिधा नामानि येषां ते च तेऽभीञ्यां देवारतेषा गणैर्वसरुद्रादिभिरुपपन्नो युक्तः द्रव्यासमकों हविः साध्यः वितानयोगो यज्ञप्रयोगः
तस्य क्स कायमावर्यकोऽभिप्रेतः इयथः ।॥ २७ ॥ ॐ 8 इयनेतावान्सन्निवेज्ञोऽवयवसंस्थानम् । असिमन्स्ववुद्धया मनः
संधार्यते ुमुष्चुमिः यतो व्यतिरिक्तं किंचिन्नासि तस्मिन् ॥ ३८॥ # ॐ तदेवं चिनत्तस्थेयोथं निराडदेदजीवेश्वसणामभेदेनो
पासनसुक्तम्। तत्र तु देहजीवावीश्वरे प्रविखाप्य स एव ध्येय इति निर्धारयति । स इति । सर्वेषां धीवृत्तिभिरनुमूतं सव यन स
एक एव सर्वातर आत्मा तमेव सस्यं भजेत । अन्यत्रोपलश्षणेन सञ्जेत । यत आंसंगादात्मनः पांतः संसारो भवति । एकस्य
तत्तदिद्विभैः सर्वानुभूतौ दृष्टन्तः स्वप्नजनांनोमीक्षिता तथेति खप्ने दि कदाचिद् बहून् देन् प्रकरप्य जौवस्तत्तदिन्दरियैः सवं परयति
तद्वद् इश्वरस्य तु विदा्चक्तित्वान्न बंधः । २९ ॥ ।
इति श्रौम० भ।० द्वि° स्क० रीकायां प्रथमोध्यायः ॥१॥
भ्रींशीधसरकृता भावाथदीपिकाप्रकारान्यास्या
अंनरिभितः अंघ्री पादौ भ्रितः। कृष्णवर्णत्वं शु द्रस्य शुद्धतामसत्वात् । इत्यथं इति । अआवदयकं कृत्यमिति
भावः ।। ३७ 11 ` छ अत्रायमर्थः खचांचस्यवश्चाद्यत्र यत्र. चमति तत्र तत्रैव मगवत इदमयुकमंगमिति स्वनुद्रया विचारयेत् ।
एवच मनसः स्वाभाविका स्वं एव विषया भगवदंगान्येवेत्ति सवंमपि चितनं भगवर्चितनस्वेन पयंवस्येत् । तथा स्पधौवज्ञादयो
भावा नैवोत्पद्ेरन् । खद्रीदिविषयानां मनुष्यगंधर्वादीनामपि भगवदंगभूतस्वेन ध्यायेदेवेति ॥ २३८ ॥ 8 $ नन्वेवं भर
वद्धारणाभ्यासस्यानुषंगिकानि फलानि भोगैन्धयीदीन्यवदयसुत्पयत एव । योगी तानि स्तः प्राप्रान्युपभुजीत न बेति । आय रेथिस्य-
प्रसङ्गः । तदुक्तम् । “यद् न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषल्तेग ।। अनन्यदेठुष्वथ मे गतिः स्यादा्य॑तिकी यत्र
भृलयह्यास” इति । द्वितीये--उपस्थितभोगत्यागस्य दुष्करत्वमिति सस्यं विवेकेनैव सवं सुकरमिति । विवेकप्रकारं दशचेयति ।
-इति। स योसी सर्वामिर्धियां वृत्तिभिरिद्ियलक्छणाभिः प्राचीनसहस्रसहसखजन्मवक्तिनीभिरलुभूतमेव सवं देवेदरत्वनरेदरतवा-
दिकं भोनैश्वयादिकं येन सः । किं पुनश्चर्वितचवंणयेति मावः! न च तस्यापि सिरस्वमित्यत्र दृष्टान्तः । आत्मा जीवो यथा खप्ने
जनानां शत्ुमित्रसैन्यादीनां तदुपलश्चितराञ्यादिभागानां च सखसृष्टानामेक एवेक्षिताऽनु भविता अतस्तं सत्यं सबेका्देशवत्तिनसानं-
दानां निधि भगवंतमेव मजेत न त्वन्यत्र सार्वदिकूत्वादसव्येऽनानंदनिधौ विषयसुवे इयथं इति वि्नाथः । तत्र तु त्रयाणां मध्ये
तु उपलक्षणे देदयादौ विद्या च तथेत इटयुक्तेतीक्चस्य बंधो नास्तीत्यथं इति स्वाभिचरणाः ॥ २९ ॥
इति श्रोभागवतमभावार्थदोपिका प्रकाशे द्वितीयस्कधे धथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
्रौमद्वीरराधक्व्याख्या
श्रह्म ज्राह्मणसस्याननं महात्मा वैराजः, क्षत्रभुजशशच्र क्षत्रियो भुजो यस्य सः विट् वैद्यः ऊरू यस्य तथोक्तः अं्निश्चितङ्ृष्णवणेः
अधरौ भरितः कृष्णवणेः शुद्र यस्य सः कृष्णवर्णस्तु तदधरिसेनानुसन्धेय इयथः नानाभिधाभीज्यगणाः नानानामका अभीज्या यष्टव्याव-
सुरशुद्रादयस्तेषां गणैरुपपन्नो युक्तः यो द्रव्यातमको हविः साध्यः वितानयोगः यज्ञादियोगः स तस्याराधनरूपं कमेलयथेः ।। ३७ |} # ॐ
न न
` “` १. प्राचीने पाठे 'महा' इति पदं न ।
५.
| ५० | । घ्रीमद्धागवतम् । [ स्क.रश्र. १ श्लो २७-३६ ।
_ . ईतविप्रदश्य वैरजविग्रहस्य यः सन्धिवेशः अवयव सन्निवेशः कथितः असौ इयानेतावानेव सखविष्ठेस्मिन् वैराजसम्बन्धिनि वपुषि
` खकीयवुद्रथांसुष्ुभि्मनः सन्धायते यतः यस्मादीश्वरश्रीतदन्यद्रहिभूतं नास्ति सवं तच्छसतीरातन्भूतमियथेः ।। ३८ ॥ 8 ॐ एत-
देवाह-स इति हरयते श्रुयतेपि वेति श्रयं उच्यते सर्वधीवत्तिमिः प्रयक्षानुमानादिसवैविधज्ञानैरलुभूताः सर्वे ये पदार्थस्तंऽतवहि
श्राधिष्ठेयतया यस सः तथोक्तः एवद्छ तदधिष्ठेयपदार्थानां तच्छयीरत्वमथंसिद्धं तत्र र्न्तमाह यथां एक आत्मा जीवः खप्नेक्ठिता
खप्नजनद्र्टा सखयप्नजनद्रष्टा ह्यात्मा खकीयसुङ्कतादुष्कृतानुसारेण परमात्मसष्ान्सवेनैवालु भाग्यान् तत्काटमात्रावसानान् पदार्था
निष्ठाय राज्यामियेक-शिप्दकेदादिसुखदुःखमनु भवति तथा अग्रैकस्यानेकपदाथेष्वधिष्ठावृत्वमात्र दृष्टान्तः । एवं दृष्श्रुतचेतनङरीर-
कत्वेऽपि शरीरगतदोषासंस्परीत्वमाह सलयमिति सस्यं खरूपतो गुणतश्च निर्विकारन्तस्य पुरषाथत्वमाह आनन्दनिधिमिति आनन्द
श्र्यमिलययथः । आनन्द श्वकूपलवस्याप्युपषटश्र्णं आनः ब्रह्मणो विद्रान्विज्ञानमानन्दमिलु यत्रापि श्रवणात् 1. भजेत. उपासीत यद्वा
सयमियचिद्व्याटृत्तिः आनन्दनिधिमिति क्षिजज्ञव्यावृत्तिः अन्यत्र न सजेदब्रह्मात्मकस्वतन्त्रवस्तु किंच्छिसपरिकरप्य तत्रासक्तो म
भवेत् यतस्तदासंगादास्मपातः । आत्मनः स्वष्य पातः संसारः स्यात्तस्मान्न सजेदियथः ।। ३९ ॥
इति श्रीवत्छान्वयपयःपारावाराकासुधाकरस्य सर्वविदयानिधेः श्रीशेलगुरोः खतेन त्चरणकमलपरिचयभ्रसन्न-
` तर्घृक्तिसमधिगतश्रीमद्धागवतार्थद्दयेन श्रीवेष्णवद्एसेन श्चोवीर्यघवविदुषा लिखितां
भ्रीमद्धागवतचन्द्र कायां दवितीयस्कन्धसमाख्याया प्रथमोऽध्यायः ॥ ९॥
श्रीमदहिज्ञयभ्वज्तोधद्कता पदरत्नावलीभ्यास्या
ह्मणः ब्राह्मणजातेजंनकमाननं यस्य स तथा क्षत्रजातेरुत्पादकौ भुजौ यस्य स तथा विज्ञाञ्जनकौ उरू यस्य स तथा ।
अंधिभ्ितशष्णवणैः द्रजातियैस्य स॒ तथा देवप्रम्यो विनियुज्यमानसाहास्बधा तयोरुतादको वीयैरुणो रेतोगुगस्तेनोपन्नः
हठ्यजनक आत्मा मध्यदेहो यस्य सः तथा अग्निष्टोमादिकमैवितानस्योल्यादको योग उपायो यस्य सः तथा. वितानं विस्तारः,
॥ २७ ॥ & ष रक्ता्थमुपसंहरति इयानिति । ईश्वरविमरहस्य वैराजाख्यदरिदेहस्य यः सन्निवेद्योऽबखितिविकशेषः स दंयानित्थं
भूतो मया ते तव कथितः यतोऽस्मादीश्वएविग्रहाव्खविच्रसुत्तमं च नासि । योगिभिर्मनोस्मिन् स्थविष्ठे सर्वत्तिमि वपुषि खवलुद्र्ौ
सन्धायते । मनोनैसस्यायेति शेष इत्यन्वयः ।। ३८ ॥ ५
इति श्रीमद्धागवते महापुखणे द्वितीयस्कन्धे: विज्ञयध्वज्ङतरीकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ \॥
श्रीम्गीवगोस्वाभिकता क्रमसन्दभेध्यास्या ।
एतदन्ता वि तडधात्णा्ुक्स्वा तदपवदरेनापि तां पूर्वोक्तां भक्तिमेवह स सर्वेति। यः सवंधीयनुक्तत्वात् स्तः
भजेतेति योजपितग्यस्य कतु र्वियमानस्वादयमेवाथेः--स तथाभूतविराडघारणासिद्धो योगी विशदगताभिः सवाभिर्धीव्त्तिभि-
ज्ञनिन्दरियैरलुमूतं सवं विराडगतं येन तथाभूतः सन्; तं सलयमानन्दनिधि विराडन्त्यामिणं श्रीनारायणमेव भजेत् । ` अन्यत्र
यिराडगते त द्राप्माान्तएफडे च कुत्रापि न सनेव । यतः स ननाद् आल्मपातः संसार एवं स्यात् । तस्य स्वीनुभूतो दृष्टन्तः, `
आत्मा स्वम्नद्रष्टा जीष्रः यथा खप्नगतानां सर्वेषां जनानां तदुपलितानां वस्तूनाच्रं एक एव दैक्षिता भवतीति । अत्र तमभियनेनः
स रेश्चत इति स्वाभाविकी ज्ञानखवक्रिया च इति श्रतिप्रसिद्धपरानपेश्चज्ञानादिसिद्धेसथां सन्ध्ये सृष्टिराह हि मायामन्रं तु
संयादिद्रयेन परमपुरुषार्थस्व्रेति ज्ञेयम् ।। ३९ ॥
इति ध्रीमद्भागवतद्ितीयस्कन्धस्य ध्रीजीचगोस्वामिरूतक्रमसन्दभे प्रथमोऽध्यायः ॥ २ ॥
श्रीमद्धिश्वनाथचक्रवसिङता सासार्थदर्भिनीन्याख्या
ब्रह्मा ब्राह्मणः आननम् । क्षत्र क्षत्रियो भुजा यस्य सः. विट्. वैद्य ऊरू यस्य सः । अंध्री भितः कृष्णवणेः श्रो यस्य
सः । नाना अभिधा नामानि येषां ते च ते अभोञ्या देवाः तेषां गगेव॑ुरुद्रादिभिरुपपननो युक्तः द्रव्यात्मकः हविःसाध्यः वितानयोगः
यज्ञप्रयोगः तस्य कम्मं आवरयकं छृयम् ॥ ३७॥ 8 # इयान् एतावान् सन्निवेशः अवयवसंस्थानम् । अस्मिन् वयुषि
स्बुद्रया सारथिभूतयेय्थः । मनः सन्धा्ैते योगिभिः । यतो व्यतिरिक्तं किञ्चिदपि नास्ति तस्मिन् । अयमथेः--मनो हि खचाच्न-
स्यवज्ञाद् यतन यत्र भ्रमति तत्र तत्रेव भगवतं इदममुकमङ्गमिति स्वबुद्रया विचारयेत्, एवच्च मनसः स्वाभाविकाः सवं एवं
विषया भगवदङ्गान्येबेति सवेमपि चिन्तनं भगवचिन्तनस्वेन पयैवस्येत्, तथां स्पद्धाबज्ञादयो भावा नैवोत्पयेरन् , सद्वादिवि-
षयाणां मनुष्यगन्धन्वादीनामपि भगवदङ्गभूतस्वेन ध्येयस्वादेवेति ॥ ३८ ॥ 8 # नन्वेवं मगवद्धारणाम्यासस्यानुषङ्गिकाणि
फठानि भगेश्वय्यीदीन्यवदयमुतूपयन्त एव । योगी तानि ख्वतःप्राप्रान्युपमुञ्जीत न वा । आथे योगशेथिल्यप्रसङ्गः । यदुक्तमू-यदा
तदुषक्षितराध्यादिभोगानाच्च स्वसष्टानामेक एव ईशिता अलुभविता । अतस्तं सत्यं सव्वेकार्देश्चव्सिनम् आनन्दानां निर्ध
भगवन्तमेव भजेत, न त्वन्यत्र असाच्वेदिकूत्वादसत्ये अनानन्द्निधौ विषयुखे दत्यथः ।। ३९ ॥
. इति सासथेदरशिन्यां हर्षिण्यां भक्तचेतसाम् । द्वितीये प्रथमोऽध्यायः सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ९॥
ध 1 श्रीमच्छुकदेवङतसिद्धान्तप्रकीषः ।
_ ज्ह्मत्राह्मणस्तस्याननं मुखम् । महात्मा वैराजःपुरषः त्रं कषत्रिय भुजा यस्य स तस्य विट् वैश्यः ऊरू यस्य स तथा अंध
` भरितः कृष्णवर्णः शूद्रो यस्य स तथा नानाऽभिधाः बहुनामकाः येऽभीज्याः देवास्तेषाङ्गणेसपपन्नो यो द्रव्यास्मकोः हविः । साध्यो-
| वितानयोगः यज्ञयोगस्तस्याराधनभूतं करम ॥ ३७। 8 ` छ ई्रविम्रदस्य पुरुषङरीरस्य यः सभिवेश्चः पादादिसन्निवेश्ः
मया ते तुभ्यं कथितः असौ इयानेताबानेव अस्मिन्नीश्वरविग्रहे खबुद्धया सुसु्ठभिमेनः सन्धायैते थिरीक्रियते यतोऽन्यत्किन्नि-
जासि | ८॥ ॐ ॐ स इति । यः स्थूकदेदे भजनीयतयोक्तः स॒ भगवान् सर्वधीवृत्तिभिरलुभूतं सवं चराचरं येन् स
तथोक्तः यतः स आत्मा सर्व यदात्मकमेवातः सर्वं तदूज्ञानगोचरम् स्वप्ने जीवस्य फलविशेषभोगाय पुरुषसु्थादीन् भगवान् करोति
ताम् । जीवात्मा यथा एक एव परयति तद्त् सप्रसृष्टिभेगवतकत्त केति वेदान्तकौस्तुभे सितम् एवम्भू तन्तम्भगवन्तं सलयमानन्द्-
निधिं भजेत अन्यत्राज्रह्मात्मकतया कस्मिधिदुपासनावुंद्धया न सञ्जेत् । यत आसङ्गादास्मपातः ॥। ३९ ॥ ५
इति श्रीसनल्छकमारसन्ततिप्रवत्तेकभगवननिम्बाकंचरणचिन्तकशुकसुधीग्रणीते ्रीभद्धागवतसिद्धान्त्रदीपे
द्वितीयस्कन्धीये प्रथमाध्यायार्थग्रकाशः॥ ६॥
श्रीमदूबज्ञमाचार्यकृता सुबोधिनीन्याख्या _ | ,
` ब्रह्मभावः कश्चिद्धमैः। यस्मिन विमाने त्राह्मणशव्दवाच्यो भवति पुरुषः । ब्राह्ण्यापरनाम । ब्राह्मण्यं न जातिः ।
। व्यक्तिसद्राविऽपि तस्याऽपगमात् । “ब्राह्मण्यादेव हीयत" इति वाक्यालुरोधात् । वृत्त्यन्तरकरपनायां प्रमाणाभावात् । नियत-
_ व्यज्काभावान्च । जाद्यण्यां ाह्मणाजातत्वं चतुर्युते तदपुत्रेषु मानसेषु च अव्यापकम् । ऋषमपुत्रेष्वेकाश्चीतित्रह्यणा बभूवुरिति
` वाक्या । तस्माच्छाखे बहुवाक्यविरोधादूतराह्मण्यं काचिदेवता } सा यस्मिन्नेव देहेऽभिव्यक्ता भवति ते. ब्राह्मणा इद्युच्यन्ते । अत
एवं श्ापादिना शरद्रतवं चण्डाठत्वमनुप्रहेण ब्रह्मलवमिति । 'सा चोपनयनेन देहे समायाति । तदा वहूनि वाक्यानि सङ्गच्छन्ते ।
`“ एवं क्षत्रम् । अत एव परराम उभयनिवेदयः । ब्रह्म आननं यख । शत्र मुजो यस्य । पूर्वमिद्धोऽभिंखत्वेनोक्तो वाक्प्रकाञ्चाथम् ।
अतो वारगिन्द्ियदेवताऽमिः । इन्दरादयश्च भोक्तारो बाहवः पूर्वमुक्ताः । अत्र तु रसाधिषठात्री देवता वरुणः । रसभोक्ः ब्राह्मण्यम् ।
तथां रक्षाकततु क्षत्रमिति । विद् ऊरू यस्य । वितङात'लरूपस्याऽप्यूरुणो ( ९ ) वे्यत्वम् । सि तिसाधकत्वेन "पूवबदि्ः ।
` वृततशतुर्विधत्वाद्रहुवचनम् । विश्च "ऊरू यस्येति । एवमङ्किः भि'तक्रष्णवणेः । श्रितः छष्णवर्णो यम् । छृष्णवणैः सुद्रतवम् । वेद्-
` रहितां विद्या च । करम द्विविधम् । स्वाभाविकं वैेषिकव्च । सार्थं पराथंमिति यावत् । वन्न पराथं पूवेसुक्तं कम गुणप्रवाह इति ।
` जत्र तु खां कर्म । वितानयोगो यज्ञविस्तारः । वितानाः सप्रतन्तुवितानाः । तेषां योगो यत्र सत्रा (९) हीनेषु स -भगवत्कम ।
तस व्यङ्गतामाह । नानाभिधाः नानानामान इञ्यगणा देवगणाः पूस्यगणास्तत्राऽप्यभितः प्रधानगुणमावेन तेनोपपन्नः । द्रव्यास्मकञ्च
` व्रीहियवादिर ध्य् पुरो डाशादिः । देवतोदेशेन ्रव्यागो यागः । तन्न देवता द्रव्यच्नाऽद्गम् | ३७ श # एवं सवपदा्थीनां
द मन्न ण
५; ;
अवयवविन्यासप्रकारः इयानेतावानेव । नाऽधिको बिन्यासोऽस्तीयथंः । असौ अयमेव विन्यासो न ““स्वन्योऽपि विन्यासोऽस्ति ।
भ {नां र
अथवा । असौ ""परकरतरूपो विन्यास इयानेतावान् । आनन्दमयस्य वन्यः । स उत्तरत्र वक्ष्यते । अत्र पदार्थानां विनिवेश्स्योदेश्च-
भ ४ 9 9 प,
प्रकरणत्वान्नाऽस्माभिर्विवरणयुक्तम् । अग्रे विमं वक्तव्यत्वात् । एवं निवे ककथनस्य प्रयोजनमाह--सन्धा्यत इति । अस्मिन्नेव
०८०८८८५
न्नर जररन लन नदन्त न न स ष्ं
१ शुकाशीोति ब्रह्मणेति ख. २ च चोपनयनेनेति ग. ३ वितललातलरूपस्थाऽपि उरशेवेभयस्दमिति उरोः द्विः दैरयपवेसिति वा क.
ह. कभा
ॐ रणोवैश्यव्वमिस्येव ग. वितलातलरूपस्याऽपि उरोकैश्यरवमिति ख, ४ स्थिविसाधकरवेऽपोति ग. & पूर्ववद्धिष इति क. पृं वद्विरेष इति घ,
इति क. ७ श्रितः कृष्ण्बणं इति क, ८ भगवप्कर्मा इति क. ६ पुरोडाशादय इति ख, १० अपिर्नासि क. ११ प्राङृतरूप इति ल.
==
् १९ | | | | श्रीमद्भागवतम् । | | [ स्क. २अ. ९ इस्मो. ३७.३६ |
¦ वपुषि सवेर्यागिभिमनः सन्धायैते ! योगाङ्गघारणविषयोऽयमेव क्रियते । स्थविष्ठ इति . पूवेवत्.
-पयायः । तुस्याथत्वादस्याऽप्यथस्तत्रेवाक्तः । खबुद्धया आस्मुद्धया -आत्मरू
¦ ध वं सुखं पुष्णातीति ग बपु्दृहयापर ह
रूपस्वन (. अन्यथा _ स्वेश्रवश्चा न स्यात् ।. परमभ् परमभक्तिरा
: कोङ्श्छाभावश्च न भवेत् । फङ्च । मोगोऽतिक्रमश्च न भवेत् । एतस्मिन्. ` धारणाविषये जाते छत्र धारणा कत्तव्या कुत्र ॐ
:-सन्देदय . गच्छेयुः । . - यतो--न यतोऽस्ति किञ्चित् । यस्माद्रपादन्यद्धिन्नं किमपि नास्ति. | ३८॥ 8 ॐ . - साधारणानां
4
पच्चम्ररनेषु कर्तज्यमध्य एव श्रोतव्यस्प्तन्ययोरनुमवेशान्नामानुकीततंनेनेव जपस्योक्तत्वात्कर्तव्यमध्य. एव कततेव्यस्य पवेश
कर्पिकपक्षत्वाचचाऽन्येषां मजनीयग्रशरोऽवचिष्यते । तमाद--सख सर्वधीबस्यजुभूतसर्व इति । योऽत्र धारणाविषयत्वेनोक्तः सर्वात्म
पदेन च श्रोतव्यविषयतावच्छेदकवाचकेन निरूपितो यस्य विवरणार्थमयं सन्निवेशो निरूपितः स॒ एव श्रवणादिना भजनीयः
श्रवणादिना भगवत्सन्निधानि गत्वा तत्सायुज्यं वा प्राप्य साक्रात्तमेवं भजेत 1 अन्यत्र फटे साधनान्तरेणाऽनेन वा साधनेनाऽऽसक्त
- खस्थानादपि पतेत् । यस्यामवस्थायां तिष्ठति ततोऽपि पतेत्! अनेन. प्रथमं फलार्थं मवतु पञ्ात्तद्थमपीखपि पक्षो निवारितः
` नन्वस्य फट्त्वं भजनीयत्वं बा कथम् १ तत्राऽऽह-- परानन्द निधिमिति । भजनीयं फलमेव ।. साधनस्य , पुरुषरेषत्वात् । यद्यपि
: फलमपि पुरुषशेषः। पुरुषानुभवविषयत्वादनुभवरूपतवाद्वा । तथापि .रसत्वैन. रसम्रधानतत्रेनैव .. भोगे रसिकता भवतीति, फटं
: विषये चित्तसद्धावे किं विधेयम् । “उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शक्तः" इति न्यायात् । तत्राऽऽह--स्वधीदृत्यनुभ्रूत भू
सवे दति । सवेधीवृत्तिभिः सर्वेषां सर्व॑ज्ञानजनकेन्द्रिय-वृत्तिभिरनुभूतं
सबं .येन । यक्किञ्चित्फलं. येन केनचिदुपभोम्यं . तत्
तदिन्द्रियद्वाय अनेनैवोपभोग्यम् । अतः खरूपतोऽस्मायथा 'अन्यन्नावश्चिष्यते तथा . फलमपि ।. एतदलुपमोम्यं . फलन नाऽव-
शिष्यते । ननु कथमस्य भोक्तत्वम् । तत्तद्धिष्ठात॒णां विद्यमानत्वात् । ` तत्राऽऽह्--श्रास्मा. यथेति । तत्तदिन्द्रियाधिष्ठातणां
दिगादीनां विद्यमानत्वेऽपि यथा आत्मा सर्वेन्दियानुभूतसबं , एवं भगवानपि तमप्येकदे श्चाभिमानिनमविगणय्य तेनाऽधिष्ठि
तैरेेन्दरियैः सवंमनुभवतीलर्थः 1 नन्वात्मन इन्द्रियाधिष्ठातणाम-प्रतीतत्वादात्मीयत्वेनेवेन्द्रियाणां अहणात्तस्य स्वगृहीतमात्रानुभवो
भन्ु 8 मगवतस्तु समषटस्प्सय वयष्टषु दहाश्तकाटःचष्वव ग्र्तलयभावादत्मीयत्वामाकाच्च तादन्द्रयाणा कय
: सवेधीघ्र तिमि
तमिर्भगवाननुभवति ९ तत्राऽऽह--स्वप्नजनश्षितैक इति । खप्नजनानामीक्षिता द्रष्टा यथेकः । खप्नस्य मायिकत्वेऽपि
-: ज्ञानं न मायिकम् 1 तस्याऽऽत्मरूपत्वात् । तत्र खमप्नटृष्टाः पुरुषाः सवं पररयन्तीति प्रदी तिरस्ति । . तत्र . पुरुषदेदानां मायिकत्वं
न्यायसिद्धम् । तथापि तन्निष्ठा या प्रतीतिः सान मायिकी। तन्न चेतन्यान्तसाभावाद्वगवतो वा जीवस्य वा चेतन्यं
- स्वस्याऽपि : द्रखाभावादिन्द्रियणां गोखकाभावेन प्रदर्नासामभ्योटकस्य च. खाप्नस्य. च .मिथ्यात््ाद्धगवानेव
(युक्लयाऽध्यवस्ीयते । निद्राव्ा्च तेन सह भेदो न स्फुरत + तथाऽन्यत्रापि स एव पदयतीलयध्यवस्मीयते.खप्र दष्टा
देषु जीवसद्धावे बा भगवानेव द्रष्टेति निश्चीयते । तस्य चाऽस्मदिन्द्रियमोखकापेक्षा . नास्ति 4. देवतानामेव गोरकल्वात् विषयस्य
` (चेन्दरियत्वात् । विषये चाऽस्मदादीन्दरियलयात् । कारणछ्यपक्षेऽपि वासनया तत्र विषयसथ््राबात् । कारणस्माऽल्ये दीनानामपि
` ` अहङ्कारस्त्वात्माध्यासरूप इन्द्रियबह्टीयते । न च्विन्द्रियकारणमूतः । ` तथा सति पुनः सृष्ट गोत्प्येर न्. । अः
। 1 नीन्द्रियाभि भगवदिन्द्रियद्टीनानि भवन्ति । अतः दरषटर्विचारे क्रियमाणे यथा सबेःव्याप्य सर्बेषामास्मा भूत्वा
`: ठथावत्तंकानामन्यावत्तकखात् । अतस्तेनेव सवंभोगसिद्धौ पुनयैत्नान्तरेण भोगो न साधनीयः.। आत्मनः पातसम्भवाज्न। देदस्थित-
कीटेषु तु खय सर्वासमभावतियोभावाजीवस्वाद्रा न स्कुप्णमेति सवेमविकादम् ॥ ३९॥
इति श्रीभागवतद्ुबोचधिन्यां श्रोलच्मणमद्धात्मजश्रीवल्नमदीश्चित-
विरचितायां द्वितीयस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
॥ अन्यत्रावशिप्यत इति ख ९ यद्टान्तेनेति ख, ३ सम्भवादिति ख. ४ क्रियते दति स. १. स्वप्नदेति क, स्वप्नद््टविचारे
ध) & सस्नद्ध आत्मानामाति क. |
क्किभिति धर्मान्तरत्वेन : स्ीक्रिर र श
` ` अह्माननं इयत्र । ब्रह्मभाव इत्यादि । ननु न्ना्ण्यं हि रोके जातित्वेन प्रसिद्धम्. तरि
ब्राह्यणो यायघोगतिम्। त्यां तनयसुलखाथ् ब्राह्मण्यादेव हीयत! इति वाक्ये. एवकारेणापगमध्यैवः सीध श्रतीतेरियथंः । ननु
-अत्त ऊध्वं पतन्धयेते सर्व॑धर्मवहिः कृता इत्यादौ ` ्राद्यणकमनधिकारस्य प्रययात् येन विप्ठावितं ब्रह्म वृष्यां जायतात्मना
इत्यादावपि ब्रह्म विष्ठावितं नाम . बरह्मणकमोनधिकारित्वं सम्पादितमिति लाक्षणिकश्चाव्दबोध इव उक्तवाक्येपि ब्राह्मणकमाधि-
कका
काराद्धीनो भवति स्वयमिव्येवं शआाब्दयोधसम्भावान्नोक्तदूषणावकाञ्च इत्यत्. आहुः बुस्यन्तरेव्यादि । . शशुणवचनन्राह्मणादिभ्य
"श द्ाण्डाङतां व्रजे'दियादिलिङ्गा्त्रापि जननमादायैव निर्वाहात् । तथा चः यत्रैव बाधाभावः, ` तत्रेव -जातितवमवघेयम् ,
` अन्येन भारते बनपर्वण्याजगरे नाह्यणः को भवेद्राजन्निति प्रन "सत्यं दानं क्षमा कीरमानृक्स्यं तपो धृणा । ` दृश्यन्ते यत्न नागेन्द्र
॥ सं त्नाह्मण इति स्यतः इति रक्ते, चातुर्वण्यं प्रमाणं च सत्यं चं ब्रह्मं चैवे हि। श द्रेष्वपि च सत्यं च' ` व्यादिनातिन्याधर
{34२2
श्रीमद्धागवतम्। _ ` [ स्क. अ. १ श्लो. ३७-२३६
` रूपभेदेन नपुंसकःवे ` सक्थिशब्दस्यावगते '्पुमानूरः छीबे' इयन्वयादपि सुष्टु ॥ २७ ॥ % % इयानसावियत्र । प्रथमपक्ष
सन्निवेश्मुदिद्य इयत्त्वमदस्त्वं चेति विधेयद्रयं बोध्यम् | द्वितीययक्चस्य फटमाहुः श्रानन्देयादि । आ्रातमरूपत्वेनेति। ब्रह्माण्डं
खात्मत्वेनं ध्यात्वा तत्र मनः सन्धायैत इयथः । नन्वारमतवेन बरह्माण्डध्यानस्य किं प्रयोजनमतः आहुः अ्रन्यथेलयादि । आत्मत्वेन
बरह्माण्डध्यानाभावे इयथः । ` श्रतिक्रम इति । चण्डिकादिधारणातिक्रमः । तथा चैतेषां ` म्रयोजनानामष्थात्मत्वेन ` भ्यानमुच्यत
` इयथः तदेवं विवृण्वते एतस्सिन्निलादि गच्छेयुरियन्तेन ॥ ३८ ॥
स सवेधीन्रत्यञुभूतसवे इत्यत्र । ननु राजछृतप्ररनसप्तके आथप्रदनद्रयोत्तरं सोपपत्तिकमुक्तम् , शेषाश्च निन्दिता
_ एव इतिं भजनविधायकमिदं पद्यं न सङ्गच्छत इत्याकंक्य सङ्गतिं विमृशन्ति साधारणानामिव्यादि । अयमर्थः । शुकैर्हि 'वंरीया
नित्यनेनेकं प्रदनं स्तुखा, 'तस्माद्ारते' यारभ्य (नामानुकीतैन' भिलन्तेन चत्वारोऽर्थाः उक्ताः, तेनैवं ज्ञायते, यच्छरोतन्यादिगतं
साधारण्यमेव परिहरति, स्तुत्यगतमेकत्वं चैकविषयत्वेन समर्थयतीति । एवं सति 'चृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणा भिल्यत्र
न्रृणाः मिति साधारण्येन कथनात्तादृशानां पञ्चप्रदनेषु सर्वात्मना कतंव्यमध्य एवोक्तरीत्या चतुर्णां प्रवेशात् (भजनीयं वा ब्रहि
इति राजप्रइनेन :वैकद्पिकपक्षत्वाच्च भजनीयप्रश्रः साधारणगोऽसुत्तरितोवशिष्यते, तमाह ` तमसाधारणत्वेनाहास्िन् पद्य इति ।
एवच्चावसरः प्रसङ्गो वात्र सङ्गतिरिति भावः । मूखसयोः स॒ इति तमिति पदयोः पूर्वपरामशित्वाय्ूर्वं च वपुषः ` सभ्निवेन्ञस्य
चोक्तत्वात्तवन्यतरस्य भजनीयत्वव्युदासाय तदर्थ विवृण्वते य इति मज्ञनीय इत्यन्तम् । तथा च पुङ्खेन वपुषः प्रतिबन्धात्
स्त्यादिविशेषणेन च सननिवेृप्रतिबन्धा नमुख्ये काथैसंम्रत्यय' इति न्याया वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः इत्यत्र
यच्छब्देन यः परामृष्टः, स एव तच्छच्दाथं इत्यथैः । श्र ब्रह्माण्डे । श्रवणादिनेति । श्रवणकीर्तनस्मरणानां भक्तिखक्चणकयोगस्य
चे ्रस्तुतत्वात्तेरित्यथैः । अन्यथा भजनीयत्वे तदुत्तरं पूवमेव वदेत् । भजनीय इतिं । पद्यफटिताथंकथनम् ! तथा चं (भजनीयं
। बही! व्यनेन यः प्रष्ठः सोयमिलयथेः । एतेन च पूर्वोत्तयधंयोः सर्वधीचत््यनुभूतसर्व्वात् स एव भजनीय इति तं भजेत इत्येवंरूपो
हेतुहेतुमद्धावो ज्ञापितः । तमेवेत्येवकारथ्ं तुरीयचरणाथंसंग्ाहको ज्ञेयः 1 श्रतं इति ! स्वरूपत्वात् कलमपीत्यस्येव विवरणम् ।
पतदित्यादि । विराडन्तषर्तिनो भगवतः सर्वेषां धीव्रत्तिभिजेन्यं स्वानुभवं साधयितुं दृष्टान्तं व्युखादंयन्ति तेत्ेस्यादि । तथा च
स्वराडस्मदाद्यात्माधिष्ठितेन्द्ियानुभूतसवेः । अस्मदाद्यधिष्ठितसवेन्द्रियस्वामित्वात् । तन्तदेवाधिष्ठितेन्द्रियस्यास्मदाद्यात्मंवदित्यलुमानेन
तथात्वसिद्धिरित्यथः । भ्रतीत्यभावादिति । अस्मदादिदेहप्रतीत्यमावात् ! तथां च स्वरा -नास्मदाद्यधिष्ठितैन्द्रियालुभूतसवं
समदृष्टिरवेनस्मदादि देह प्रतीतिशन्यस्वात् । देदस्ितकीटग्रतीतिशास्यास्मदादयारमवदिति । तथा च, स्वराट् न तथा । अस्मादादिदेहान-
भिमानित्वात् । पर देहानभिमानिपरात्मवदिति ससरतिपक्षान्न तेन स्वराजस्तथात्वमिव्यथः तजराहेति । एवं दोषे प्रते र्टान्तन्तरमा-
` हत्यर्थः । यथेति मृरस्थं देहखीदीपवद्युज्यते । स्वप्नजनानामीक्षिता इति ! स्मप्नदृष्टजनानां शरीरेषु द्र्टस्वेन प्रतीयमानः
सवयम् । ननु `खप्नस्य मायिकस्वेन तत्रत्यप्रतीतेरपि मायिकत्वेन टृष्टान्तदा्टीन्तिकयोरवेषम्यमित्यतस्तदभावसुपपादयन्ति
स्वप्नस्येत्यादि । खप्नस्य सन्ध्यसष्टेः मायिकत्वेपि ज्ञानं सद्धिषयकं न मायिकम् ! तत्र हेतुः । वस्य स्वाप्नज्ञानस्य । आत्म-
रूपत्वात् । ज्योतिव्रीहमणे “आस्मज्योतिरेवायः मिति प्रतिज्ञाय, "अत्रायं स्यञ्ञ्योतिर्भवती' व्युपसंहारेण तस्यात्मरूपत्व-
बोधनं क्रियते यस्मात् । एतेन सखप्नस्य स्मरणरूपत्वं वदन्तोपि प्रयुक्ता वेदितव्याः । अस्मिञ्जयोतिन्राह्मणे स्वप्नस्य "तस्मिन्
सन्ध्ये साने तिरन्तुभे स्थाने परयत ति स्थानत्वेन प्रयोगादिति । नन्वस्तु ज्ञानस्य सत्यसवभ् , तथापि स्वप्नस्य मायिकतवेन
तेत्र प्रतीतस्येक्षितुमयिकतवात्तदृष्ठान्तेन कथं प्रक्तसिद्धिरित्यतस्तदुपपादयन्ति तत्रेयादि । त्र सखवाप्ने ज्ञाने स्वप्नदृष्टाः पुरषाः
` पद्यन्तीति ध्रतीतिरस्ति, पुरुषादिश्रतीतिवत्, तन्नि्ठन्ञानविषयिण्यपि प्रतीतिरनुव्यवसाय इव जायते, त्र ` सखप्नरष्ट-
पुरु षनिष्ठज्ञामविषयिण्यां प्रतीतो, पुर्षदेहानां मायिकत्वं ` न्यायसिद्ध (मायामात्र तु : कारल्येनानमिग्यक्तसखरूपत्वा'
दिति सूत्रसिद्धम् } रथापि न्यायरीस्यापि तेज्नष्टा या प्रतीतिः पदयन्तीत्याकारिका, सा न मायिकी, सूत्रे हि "कारल्ये-
` नानमिन्यत्तस्वरूपाः दिति देठुरक्तो मारि.कःवे । तथा<नभि्यत्ति श्च देहादेरेव, पतीतिस्तु क्ञःनरवेन रूपेण कारसन्येनाभिव्यञ्यत
वेतिन मायिकी, आस्मरूपल्वाच्चन मायिकी। नतु सा भ्रतीतिदेहान्तर्निष्ठस्वेन प्रतीयते, देषां च मायामाच्रस्वेन तेषु
चेतन्याभावादात्मरूपस्य दुघटत्वेन कथं न॒मायिकीत्यत भहुः तेव्यादि । रत्र पुरषाः पद्रयन्तीति प्रतीतौ चैतम्यारतरा-
भावात् खप्नदृष्टपुरुषदेहानां मायिकत्वेन एन्द्रजाटिकदेहेष्िव जीवान्तरस्याभावाद्गवतो बा जीवस्य वा चैतन्यं भवतीति
भगवदार्मरूपा . खप्नृष्ठजोवाप्मस्पा वा सा मवत्तीति न मारिकीत्यथः ननु स्मवत्येवम्, परं सम्दिग्ध्वेन
`; निवेषतुमश्चक्यतया . तस्या अपि. काट्सन्यनाभिव्यवत्यमावान्नामारिकत्वं निश्चेतुं शक्यमित्यत आहुः स्वस्यापीत्यांदि ।
खस्य स्वप्नदृपटुरपि तथामिमानाभावे . खाप्निकदेहेषु द्रष्टस्वेन प्रतीतः मदात्मा न् भवति, तदेहाभिमानित्वात् , यस्य यदेहानभि-
` मानित्वम् , तस्य न तदापमरवम् मरैह्यनभिंमान्यारमान्तर्बदस्यरु मानेन द्रष्टसाभावात् नापीन्द्रियाण्येव परयन्तिति शंवथम्।
` इन्द्रियाणां -गोलकामायेन अद्हनासमभ्यौत् । 'पयाज्र खानी'तिष्टतेः पराचामिन्द्रियाणामन्तर्गोरकामवेनानाधाराणां भदहेनसा-
मथ्यीभावात् । न च स्बाप्नेन गोरुकेन् सामथ्यैसिद्धिरिति क्षङ्कयम्। खानस्य च गोखकस्य मिथ्यात्वादेवं निवृत्ते जीवस्येन्दरियाणां
स्कं. २अ. १ उतो. ३७३६] ` अनेकष्याख्यासमलंकृतम् । | ५५
बदित्यनुमानेन जीवमात्रनिवृत्तौ । तत्र तथा प्रतीतः खराडेव सर्वात्मत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं मदात्मवदियनुमानरूपया परिशेष
या च युक्त्या निश्चीयते । तथा चैवं निरुक्ते द्रष्टरि तस्याः कात्सन्यामिव्यक्तिसिद्धधा माधिकत्वा भावान्न दृष्टान्तवेषम्यमिलयथैः ।
ननु भगवंश्चितयदयेत्, तदा शवाप्नपुरुषवत् सोपि कथं न प्रतीते, अतो नैवमियत आहुः निद्धेयादि । निद्रा हि रजःसितस्यं `
तमस उद्रेकात् प्रवर्तमानो बुद्धिवृत्तिविशेषः, तद्श्षात्तेन भगवता सह तेषां भेदो न स्फुरति, यथा स्वाप्यये, ` उभयत्रापि तमोभिः
भवस्य तौल्यात् । तथा च तदग्रतीतिमत्रेण तस्या दष्त्वं न वक्तु ज्क्यमतस्तत्र स एव प्रतीतिनिश्चंयो निर्रीध इयथः । अत्र पर्वं
दृष्रान्तस्यापि सडघ्महाज्ीवस्य दरष्टरत्वं न निषिध्यते, किन्तु भगवतोपि साध्यते इति वोध्यम् । . एवमेकत्र खम्ने द्रषट्त्वं भगवतः |
समथयित्वान्यत्रौप्यतिदिकन्ति तथेत्यादि । अध्यवसायप्रकारस्तु व्याख्यातं एव । तंदेतननिगमयन्ति तत इयादि । ठत इति ।
परिशेषात् । नन्वस्तु द्रष्टा, तथापि साक्षित्वेन वा इन्द्रियेति विचारणीयम्, तत्र नायः, प्रविज्ञाविरोधासरकृतानुपयोगाच्च } न
दवितीयः, करणसामग्रयभावाद्तो नानेन प्रकृतसिद्धिरिति शङ्कायामाहुः ` त॑स्य चेयादि । तथाः च 'नासंखयदस्रो परमस्य नासे प्राणं
च गन्धः इलयादिभिस्तस्य करणसामम्रया उक्तेन तत्करणेष्वस्मदिन्द्रियाणां शेशे सस्यैव करणसामग्रुया पदयन्नस्मदिन्द्ियैः परय
तीति न प्रतिज्ञाविरोधः, नापि प्रकृतानुपयोग इयथः । ननु लयवादिनां मते इन्द्रियाणां कारण एव ठयोङ्धीक्रियते, इन्द्रियाणि `
स्वयोनिष्वि'ति पुराणवाक्येपि छयम।वनायां तथाङ्गीकारा्च, अतस्तदिन्दरियेष्वस्मदिद्ियखयाभावादस्मदिन्द्रियेः पदयतीयसङ्गत-
भियाश्चङ्कायामाहुः कारणलयेयादि ! किमतरन्द्रियकारणत्वेन विवक्षितम्, भूतानि वा मात्रो वा, भूतादिवा तेजसो वा। तत्र
पुराणवाक्योक्तवहुवचनानुरोधादायविकस्पटयोक्तान्यतराङ्गीकारे तु विषये टयो निर्विवाद्ः । बहूव चनमनादय तृती शाङ्गीकारेपिं
तत्र सृष्ष्मरूपेण मात्रासद्धावात्तथा ! अथ तुरीयोवश्िष्यते, तत्र छयपक्चेपि वैकारिककायेँ मनसीबेन्द्रियकारणे तैजसेपि विक्षेपस्य
रजोजन्यत्येन वासनीत्पत्तेस्तौस्ये वासनया तत्र विषयसद्धावात् तेष्वेव खय इयथः । ननु कारणे ` छयपक्नेपि तेष्वेव खय इधयत्र
किं मानमिति शङ्कायामाहुः कारणस्येयादि } तस्य विश्षेपकत्वत्तदख्ये तत्र टीनानामिद्द्ियाणां विक्षेपेण विषयप्रकाज्ञसंभवा-
स्यापि खयाङ्गीकारे उभयलयाङ्गोकारापातेन गौर्वाज्च तथाङ्गीका्यः । तथा च खाचवानुगरहीतं प्रकाञ्चाभावप्रयक्नमेव विषये-
ष्विन्दरियखये मानमिलयथः । ननु शाखानुग्रहत्फडमुखमिद्ं ोरवं न दोषायेति चेत्तत्राह; श्रन्यथेदयादि । तैजसस्य लयाङ्गीकारे
त्रः निद्राव्यवधायकत्वाभावेन तस्याः निवृ्त्यसंभवात्पुनजागरणं कथं क्रियेत तामसवैकारिकयोरचच्चलस्वेनाविष्लेपकत्वात्केन
प्रकारेण क्रियेत, तथा च जागरणान्यथानुपपत््या तैजसस्य न छीनता, तदखये च विषयप्रकाञ्चापत्तिरिति तदभावान्यथानुपपत्त्या
विषय. एब खयो धः। ननु सुषुप्रावहवित्तेरभावादहङ्कारख्यः- ग्रयक्षानुभवसिद्र . इति तष्धयछ्रृतं गोरवं न दोषायेयत
आहुः श्रहङ्कार इयादि । सत्यं तछयोनुभवसिद्धः, परं सोहङ्कारो भिन्नः आत्माध्यासरूपः, न त्विन्द्रियजनक इति तेनानुभवेनैतस्य
गौरवस्य प्रामाणिकल्वं नापादयितुं हाक्यमियथः.। ननु. विवेचकष्याभवादहंवित्तौ सवे एव भासन्ते इति सोनुभवः सर्वादङ्कार-
ख्यबोधक इति न तस्म गौरवस्याप्रामाणिकत्वमियत आहुः तथा! सतीलयादि । विक्षेपस्य. तस्यापि ख्ये सति प्रख्यदक्ञायामिव
सुषुक्ताबपि पुनः सष्रयभावादिद्द्रियाणि पुनर्नोखध्रेरन्निति जागर एव स्यात्, जागरे वा रेन्द्रियकज्ञानमेव न स्यात्, अतो जागरि- `
ताज्ञानानुरोधाद्रिवेक आवहइयक इति तष्टयगौरवमप्रामाणिकमेवेयथेः । न च कारस्य क्षोभकः्वात्तेजसोद्रोधे पुनः सृष्टयुपपत्त-
स्तछयो नाप्रामाणिक इति वाच्यम् । तथा सव्येकस्य जागरेऽन्येषामपि जागरणप्रसङ्गात्, कारस्य साधारणत्वात्, अतस्तन्नियाम-
कत्वेनास्य स्थितिरावहयक्री ! इदमेव हदि कृत्वाहुः रतो विषयेयादि । श्रत इति । ¦ कारणपक्षस्योक्तरीया दुष्टत्वाद्रिषय एव यो
युक्तं इयथः । न "चेन्द्रियाणि स्वयोनिष्वि'ति भगवद्राक्यविरोधः । तस्य ` ्रलयसामयिकदश्चाभावनविषयत्वेन स्वापविषयत्वात् ।
एतेन, बहिरिन्द्रियजन्यज्ञानं प्रति तत्तदिन्द्रियमनःसंयोगत्वेन जागरे कारणता, दितावच््छिन्नातमसनःसंयोगव्वेनः च स्वप्ने कारणते-
स्येवं कायैकारणभावद्रयमङ्गीकरय स्वप्नं साधयन्निन्द्रियखयमनङ्गीक्कवेन्तो नैयायिका अपि प्रद्युक्ताः। चपबाराकिन्राह्यणे
तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेलयादिना श्रावितस्याथंस्य विरोधात् । तत्रादानकथनेन प्राणश्चब्दवाच्येद्दरियाणां
स्वसखस्थानयागबोधनात्तद्विध रोदहितथ्रतासु - नाडीषु ख्यबोधनादिति । ` सिद्धमाहुः श्रतः स्वप्नेयादि। ग्रविष्टानीति।
इन्द्रियभावेन ` संबद्वानि। तथा च सखतदट् अस्मदादिसवंन्द्रियवृत्तिभिः. सवं भवति, ¦ अस्सदादिसर्वन्द्रियाधिष्ावृस्वात्,
खाप्नसवैदेदायधिष्ठादृखबदित्यनुमानेन . तथाखसिद्धिरित्यं ननु स्वप्नेखत्तसषटविंषयत्वाद्वबतु द्रष्त्वम्,
जाग्रति तु -विषयेः प्रविष्टानामिन्द्रियाणां भगवदिन्द्रिय प्रविष्टस्य स्वप्नावस्थायाभिबेन्द्रियकोरिनिवेशेन विषयमावाभाकात्
टृदयाभविन . -पूर्ाक्तद्रषत्वं न सुधटम्। यदि च ख्याभावादिन्द्रियकोटावनिवेक्चः, तदापि विष्रयतयेव - संयुक्तानीति
भगवतोस्मदिन्द्रियपेक्षापि नासि इति तदिन्द्रियकरणकं तस्र. ज्ञानं भविष्यति, नव्वस्मदिन्द्रियकर्णम् अतोपि. तथात्वं
दुचटमियाकाङक्षायामाहूः अन्यथेति । खाप इवेन्द्रियाभावसयागेन प्रवेशे विषयामावान्न किमपि गृह्णीयादिति सयम्, परन्तु
जा ०००० ~+ (< ----
¶ तर्य पाडः |
[ स्क. २ श्र. ? इलो. ३७-३६
शायां तेविश्ञयग्रहणस्यालुभूयम् न्रयत्वेनैव . वेश्च इति .. तान्यपीन्दरियत्वेनेवा-
ति.। एतावान्. परं विशेषः, स्वप्ने तानि. सेन्द्रियत्वेन गह्णाति, जप्रति तु परेन्द्रयत्वेनेति।. एवं सति. खप्ने . सेन्द्रिय
सखाप्रसष्टिमस्मद्राधात्मानं च.. पश्यति, जाप्रति.तु ` अस्मदिन्द्रियाण्यस्मदात्मानं च । अस्पदिन्दरिय्तु स्वेन्दियरूपान् क न्.
दरात्मानमपि; परात्मनः परेन्दरियावेद्यत्वादिति । तदेतदुक्तं तत्रेन्दरियेयादिनाः। आत्मानमिति । भस्मदात्मानम् । इन्द्रस्येति ।
यूपस्य विषयस्य । एकपदं विष्रण्वन्ति.ख . चेत्यादि । स्वप्नेयादि ।. खप्ने यथा स्वस्य सख्वाप्रपुरुषदेदयाद्यनमिमानित्वम् ,.
1: तत्तदेहायभिमानित्वेपि सर्वानभिमानित्येन व्यावतेकत्रादियर्थः । सिद्धमाहुः श्रत इलयादि । तेनैवेति । सखवात्मतया बरह्माण्ड- .
पुरुषाभेदध्यानेनैव । ननु ठ्याव्तैकानां ` चेदठ्या वतेकसवम् , तदा देहस्धितकीटेन्द्रियादिजन्यं ज्ञानमस्माकमपि स्याद्वि्यत १ ८८
यादि-।-तथा च. स्वत्मभावे जाते जर्यभवेनाभेदस्य भानाजीवत्वे वा निवृत्ते बामदेवश्चुकादिवस्स्यादेवेतिं न कोपि विबादरश्च _
इयर्थः.॥ २९५ |
इति .श्रीमद्धितीयस्कन्धसखु्रोधिनीभ्रकाशे प्रथमश्यायविवरणं सम्पूणम् ॥ १.॥
५ श्रीगिरिधरक्रता बलप्रसोधिनी |
, ~ ब्रह्म जराह्मणस्तस्याननं,. मगवतो सुखद्रयं बाह्यणोऽभिश्च, तव्राभ्निः, पूवमेव भुखमभिरिद्र इत्युक्तः, अतएव भगवते -
यदेयं तदुभयत्र दीयते 1. क्षर क्षत्रियो रश्चकतवाद्धजाः यस्यः सः । विड् वैदयः उयवहारनिवदकत्वादृर यस्य सः । अङ्को श्रितः.
` रुजन् सन च्सकच्छ. रद्रा चस्य स सनव संत्य =१त्य। =^. 1 न जणत्ल्ह् द् ननखर्त्ु ` पर्य चंद्धव्ज पः दन
सप्तमस्कन्परे स्फुटीभविष्यति । नानाभिधा नाननामका ये अभीव्या यष्टव्या वसुरुद्रादयो देवास्तेषां गणेरुपपन्नो युक्तो. यो द्रव्या-
त्मको हविस्साध्यो वितानयोगो. यज्ञादिप्रयोगः स तस्य कर्म आराधनतयाऽभिप्रेवमिलथंः ।। २७ ॥। क % इयानेतावान्
असावीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेस्लोऽवयवसंखानसूपः स मया तै तुभ्यं कथितः ! अस्मिन् सखविष्ठे वपुषि योगिभिः खबुद्धथा
मनः सन्धायेते । स्विष्ठत्वमेव , स्पष्टयति--यतो यस्मादीश्वरविप्नहाद्रयतिरिक्तं वस्तु किञ्चिदपि नास्तीति ॥ २८॥ 8 क |
तदेवं मनो हि `सखचाक्नल्यवश्चा्त्र यत्र भ्रमति तत्र तत्रौव भगवत दंदममुकमङ्गमिति वुदया विचारयेत् । एवं च मनसः.
स्वाभा्िकाः सवं एव विषया भगवदंशा एवेति सवमपि चिन्तनं भगवच्चिन्तनत्वेन पयैवस्येत् तथाच स्पद्धोवज्ञादयो मनोदोषा
वोत्पथेरन् स्पधादिदोषत्रिषयाणां मनुष्यादीनामपि भगवदङ्गभूततवेन ध्येयमध्यपातित्वादित्येतदथ विराड्देदजीवेश्वराणा-
मभेदेन स्थूटधारणोक्ता, अविशुद्रमनसः प्रथमतः सृष्ष्मधारणाया दुषंटत्वाद् अनया धारणया मनसि विदध स्थैय प्राप्ते च सति.
सच्चिदानन्द विग्रहः परमपुरषार्थ॑रूपो भगवानेव युसुष्चुभिरधयेय इ्याद--तं सययमाननन्दनिधि भजेतेति । अन्यत्र देहाप्यकरत्रादौ
स्थूरघारणावान्तःफररूपास्वणिमादिसिद्धिषु च न सज्जेत । तदासक्तौ कौ दोष इल्यपेश्षायामाह्-- यत्त इति । यस्मादासङ्गादात्मनः.
स्वस्यं संसारमध्ये पात एव भवति । न च भगवत उपासकम्रयतनज्ञानमेव कथं येन् .तत्प्रसादेनोपासनस्य साफट्यं स्यादिति शङ्कनीय,
तस्य सवंसाक्षित्वादिवयाश्येनाह-स इति, सवेषां धीवृत्तिभिगनुभूतं सवं येन स तथाभूत दथः । एकेन कथं तत्तदिन्दरयैः
सर्वानुभवः सम्भवतीयपक्चायां. दान्तेन तत्साधयति--आत्मेति । स्वप्ने कल्पितानां जनानाभिन्द्रयैरेक एवात्मा जीव ईक्षिता
यथा तथा भगवानपीयथंः | ३९ ॥ | |
` इति श्रोवज्लमाचायबश्यगोपालसूयुना । भ्रीमन्मुक्कन्दसयाणां पादसेवाधिकारिणाः॥१९॥ : `
,. :.: \.. श्रीमद्धिरिधसस्येन भजनानन्दसिद्धये ।: श्चीमद्धागवतस्येयं रीका बलप्रबोधिनी॥२॥ `
` : "~ रचिता च द्धितीयेऽत्र तच्वध्याननिरूपसे । विचुतः प्रथमोध्यायः स्थुलघ्याननिं रूपकः ॥ ३ ॥
हिन्दी श्रतुकाद्
` “ `` ` ज्राह्मण मुख, क्षत्रिय भुजि, वैश्य जङ्घार्पे ओर शुद्र उन विराट् पुरुषके चरण हैँ । विविध देवताओके नामं से
जो बडे-बदे द्रव्यमय यज्ञे किये जति र्हः वे उनके कमै | २७॥ # क परीक्षित्! विराट् भगवानके स्थूख-शरीरका
यही स्वरूप है, सो मेने तुष्टं सुना दिया । इसीमे सुमु पुरुष वुद्धिके द्वारा मनको सिर कते दै; क्योकि इससे भिन्न ओर को
वस्तु नदीं है ।। ३८ ।॥ & $ जैसे स्वप्न देखनेवाखा स्वप्नावस्था अपने-आपको ही विविध पदार्थोके रूपमे देखता
है; वैसे ही सबकी वुद्धि-वृत्तियों के द्वारा सव कुछ अनुभव करनेवाटखा सर्वान्तर्यामी परमात्मा मी एक ही है । उन संयस्वरूप
आनन्दनिधि भगवानूका ही भजन करना चाहिये, अन्य किसी भी वस्तु आसक्ति नदीं करनी चाये; क्योकि यह् आसक्ति
जीवनके अधःपतनकां हेतु है॥ ३९॥ ` |
पहला अध्याय स्मात्त
अथ द्वितीयोऽध्याय
श्रीश्चुक उवाच
एवं पुरा धारणयाऽऽ्मयोनिनशं स्प्रतिं प्रत्यवरुष्य तुष्टात् । `
तथा ससजदममोषदृष्टियथा'प्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धिः ॥ १॥
शाब्दस्य हि बह्मण-शष पन्था यन्नाममिष्यायति धीरपा्थेः। ~ `
परिभ्र्मस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये बासनया शयानः ॥२॥ `
अतः कषिनमसु यावदथः स्यादप्रमत्तो व्ववसायवुद्धिः।
पिद्धञ्न्यथाथं न यतेत तत्र परिधमं तत्रः समीश्षमाणः॥३॥
: , सत्यां कितौ किं कशिपोः श्यासेर्बाहौ स्वसिद्धे दय प्बहणेः किम् । ।
` सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपा्या दिण्वरकलादौ सति कष दलैः ॥ ॥ *
कता भवाथद्धीपिकान्याख्या
द्वितीये तु ततः स्थूखाधारणातो जितं मनः । सर्वसाक्षिणि सरे विष्णौ धाथमिती्ते ॥ १॥
टदयाबनह्पेव सुक्तवैराजधारणा ॥ इहोच्यते तु तत्साध्या सर्वाति्थामिधारणा ॥ २॥ `
. तत्र तावतपूर्वोक्तधारणाया अर्वातएककमाह । एवं यो धारणा तया वुष्ाद्धरैः पुरा प्रर्यसमये नष्ट
सृष्टिस्यृतिं प्रयवरुद्रय छ्च्ध्वा ब्रह्मा अप्ययास्रागिदं विश्वं यथाऽऽसीत्तथा ससर्ज । व्यवसायात्मिका बुद्धियेख सः
अत एवामोघा दृष्ियस्येति। अतस्तया धारणया विश्वद्धष्टिसामर्भ्य मवति ॥ १ ॥ ‰ श उपासनाफलादपि
विरक्तष्य शद्धात्मधारणायामधिकारोऽतो ` चैराग्धार्थं सर्व कर्मफलं निदति। शाब्दं शब्दमयं न्रह्म वेदः तस्य
एष पंथाः क्मैफर्बोधप्रकारः। कोऽसौ अथंशन्धैरेव सखर्गदिनामभिः साधकस्य . धीष्यौयति तत्तदिच्छां करोतीति
यत् । अपा्थत्वमेवाह । तत्र मायामये पथि ` सुखमिति वासनया शयानः स्वपरान्पदयन्निव परिशरमननर्थान्न विंदति तत्तह्ोकं
प्राप्तोऽपि निरवश्ं सुखं न रमत इयथः ॥ २॥ क ष तर्हि सर्वथा कम॑फल्यागे सद्य एव देहपातः स्यादिलयाक्चक्याह ।
अतः कविनामसु नाममात्रेषु भोग्येषु यावताऽथेनार्थो देहनिर्बादो यस्य स तथाभूतः स्यात्। अग्रमत्तसतावन्मातरेप्यनासक्तः व्यसाय-
बुद्धिनदं सुखमिति निश्चयवान् तदापि तत्र तस्िश्थेऽन्यथैव सिद्धे सति तत्र यत्ने परिश्रमं विः परयन्न यतेत ।॥२३॥ छ क
अन्यथासिद्धिमाह द्वाभ्याम् । सत्यामिति । कक्िपोः श्चय्यायाः । खतः सिद्धवाहौ सति उपवर्हेणैरुच्छीषकैः । पुरुधा बहप्रकारया-
ऽन्नपाञ्यां भोजनपात्रेण ॥ ४ ॥ ।
प्रोधरस्वामि
श्रीवंशीधरकता भावाथदीपिकाव्रकाशन्यास्या ` ` _ `
ततः पूर्वोक्ताया; ॥ १॥ तया वैराजधारणया साभ्यां | २॥ तंत्र धारणाद्यमध्ये अवांतरमालुषंगिकम्।
ञ्यवेसाये , भगवस्पररणावज्ञात्खक्ष्याम्येवेति निश्चये बुद्धियेस्य सः। यद्रा । व्यवसायो निश्चय एवमेतत्सरष्टव्यभित्येवं
तदात्मिका निचिता बुद्धियंस्य स तथा । अत एव व्यवसायबुद्धित्वादेव अमोचा सफलां अतः संफटट्टिवात्। १।॥ #
इति “एवं पुण्यचितो खोकः क्षोयतेः इति श्रते; क्षयिष्णुत्वोक्तरिति भावः। अत्र चिश्वनाथोऽवतरणिकामाह । अत्र भ्रियमाणः
किं कुर्वीतिति भ्रदने खगंसाधकं यागादिकं छुरवीतात्र सर्वो वेदेः प्रमाणभित्याचिंख्यासुसतत्र कान प्रत्यहं । शांब्दस्येति । २॥ कः #
अत्राश्चिपति तर्हीति । अथं देहनिरवहे अत्र वि्वनाथः--एवं योगप्र॑संगं एव कर्मिणां मतमतिबहिरंगत्येन स्पष्टमेव विनिय कर्मफलेषु
वैराग्यं भक्तज्ञानिनोरपि साधारणम् । योगारूढानामवच्यकेत्तव्यतवेनाह । अतो बुद्धिमान्भोगार्थं न ध्योयेत् न यतेत च । किंतु ।
कामस्य नेद्वियभ्रीतिखाभों जीवेत यावता इद्युक्तन्यायेनं नामस भोग्यवस्तुषु यावताऽ्थन ` स्वीकृतेनाथेः । सवछ्रत्यनिष्यत््यथ
देहनिबीदस्तावानर्थो भ्यो तस्यं तथाभूतः स्यात् । यतोऽयमप्रमत्तः खसाधनसिद्धौ सावधानः । किच्च विध्नवाहस्यदर्चनेपि खयोगांनन
१ प्रा. पा. यथीौत्रयाश्राम् । रभ्रा. पा. रब्दुस्य । २ अा.पा. त्वत्र ।भ्षा, षा महौ श्छ सिषे ।
[4
भ्म ` श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ श्र, २ श्लो. १४
परावत्तेतेलयाह । उ्यवसायनुद्धिः यद्भवेत्तद्भवतु मथा तु यन्निधितं तन्निशितमेबेति दृठेवि चार इत्यथ; । किच्च । यावदथंतापि सुङ्खमा-
रस्थैवोक्ता न तु खतः समथंस्येयाह् अन्यथा प्रकारांतरेणारथे खदेहनिरवाहे सिद्धे सति तत्र पिष्टषेषणन्यायेन न यतेत । यतस्तत्र यत्ने
परिश्रमं धनिकजनोपासनादिकम् ॥ ३॥ # # ` समथंस्यान्यथासिद्धिमाह--सस्यामिति । देवनिरमितायां क्षित सलाम् ।
वादौ सुज । उच्छीषकैः सिरी: ॥ ४॥ [ति
ध्रीराधारमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनीव्यास्या ।
निरवयम् इति । एेकान्तिकारयन्तिकलक्षगमियथेः । तत्रेकान्तिकत्वं दुःखनिवृत्तेरवदयम्भावः आत्यन्तिकत्वं नाम
निषृत्तस्य दुःखस्य पुनर नुतपाद इति । २॥ # % कविरिति । धीर इयथः ॥ ३--५॥
- श्रीमद्ीरराघवव्याख्या
एवं वैराजधारणायुक्त्वा मुयुक्षोहदये उपास्यन्तदुपासनानिष्ठस्याचिरादिना गतिच वक्ष्यन्नुक्ताया केणजधारणाया एव
तावन्माहास्यमाह सुनिः। एवमिति एवं या धारणा तया वुष्टाद्रेः पुराप्रख्यसमये नष्टं पूरव॑कस्पे चतुुंखेन सदह विनष्टं स्पतिं सग
विषयकज्ञानं प्रयवरुभ्य छ्ध्वा व्यवसायबुद्धिः स्मरतिविषयन्यवसायरूपज्ञानः अतणएवामोघटृष्टिरमोघा यथावस्िता रृष्टिसतततद्रस्तु-
विषयज्ञानं यस्य स तथोक्तः आत्मयोनिश्वतुसखः अप्ययासख्यासराग्यथातथा ससँ । पूवैकल्पपदार्थसजातीयानेव पदार्थान्ससर्जेलयथः
अत्र यद्यपि पूर्वकल्पे विनष्ट स्छति परिरुभ्येयनेन पूरवैकल्पे यश्चतुमु खः स एवास्मिन्क्पेपि प्रतीयते । तथापि प्रतिकस्पं चतमु खानां
भेद एव न्याय्यः तत्तत्कतस्पचतुुखंष्य ब्रह्मणा सहते सवे संप्राप्त प्रतिसच्नरे ते ब्रह्मरोके तु परां न काले पराश्रृतासरि मुच्यन्ति सरवे
इतिमुक्छयवगमेन पुनरावृतत्यखम्भवाद्भगवसपूर्णैकृपापात्रस्य पुनः संसारायोगाश्च । तथाहि वक्ष्यति भगवान ऋषिमा्ं न बध्नाति
पापीयांस्त्वां रजोगुणः नात्मावसीदयस्मस्तेवर्षीयान्मद नुह इति अवतः प्रतिकस्पं विभिन्ना एव चतुसुखाः अतएव यद्यपि पूवानुभूत-
वस्तुविषयकज्ञानपरः स्य्ृतिश्चब्दः तथापीह सगैविषयकज्ञानमात्रपरः स्रतिश्चब्दप्रयोगस्तु ज्ञावरज्ञयज्ञानानामस्यंतसाजात्याभिप्रायक्ृतः
पूर्वरृ्टायन्तसजातीये गवान्तरे स एवायं गौरिति प्रयभिज्ञावत् 1 नतु वेराजधारणया विच्वरष्टिसामर््ये विश्वसरष्टौ च सयां सृष्टानां
पाताखादीनां कैराजपादतलादिर्पेण धारणेतीतरेतराश्रयवदाभाति न_ च सखक्ष्यमाणपदार्थंविषयकन्ञानसद्भावेन पाताखादीनाम-
वयवस्वकस्पनं युक्तं स्मरति प्रयवरुदवेदियनेन ज्ञानस्यापि धारणातो छभ्यत्वावगमात्सव्यं मगवन्नाभिकमखाच्चतुसुखे उत्पन्ने तप-
श्चयैया भगवति प्रसन्ने भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विच्याव्रेव मदाश्रयां नाभ्यामंतहदि ब्रह्मन् रोकान् द्रकष्यस्यपात्रृतान् । तत आत्मनि
सोके च भक्तियुक्तः समाहितः द्रष्टासि मां ततं ब्रह्मन्मयि . लोकास्त्वमात्मन इति वक्ष्यमाणरीत्या सक्ष्यमाणेषु सर्वेषु पदार्थेषु
ष्टेषु तेषां च पदार्थानां भगवद्वयत्वेन धारणया सष्टिविषयज्ञानसष्टिसरामध्यैलभस्यात्राभिधानात् । देनन्दिनकल्पाभिप्रायं वा
एवं प्रपच्चक्षरीरकतद्ाश्रयभगवद्धयानाद् ब्रह्मणः सष्टक्षमत्वलाम उक्तः ॥ १॥. क. $ अथ सुमुष्युमिहय दि उपास्यं रूपं
वक्ष्यन् यावान्थं उदपाने सर्व॑तः संप्छुतोदके इति न्यायेन वेदे सुुक्षोः साकस्येनार्थानुपादेयस्वमाह । शाच्दस्येति शाब्दस्य
शब्दात्मकस्य ब्रह्मणो बेदस्यैष पंथा एषा दिक् । क इयत आह--यदिति अपार्थैरपगतपरमपुरुषा्थैः नामभिः स्वगादिविषयशचव्दैः
धीबुद्धष्यायति चिन्ताङ्करोतीति यरस्वगादिफले श्रुते तत्र धीः । प्रणस्यादिलयथैः । नाम्नां सारवन्तवं न स्वरूपत इति दयौतनार्थं नामपद-
प्रयोगः वतीया चाध्ययनेन बसतीयादिवद्धैत्व्थे नाममात्रसारभूतखगौय्थंकमैणि - बुद्धपरा्ण्यापादनमिति यदयं बेदमागं इयर्थः
सखर्गादीनामपार्थत्वमेवाह परिभ्रमन्निति मायामये प्रपञ्चे वासनयानादिक्मवाखनया शयानो वत्तेमानः तत्र सखगादिविषये
परिश्रमन्न्थानमोक्षतदुपायादी्र विंदते न रमते ॥ २॥ # # ननु मातापिदृसखदसेभ्योपि वरसकतमो वेद् आत्मोजीवने
प्रवृत्तः कथं नाममात्रसारमूतसरगाद्थकरमेबोधयन््तारयेदित्याशङ्कं परिदरन्मुयु्षोरपेश्चितांशस्योपादेयतामाह । अत इति
अतः वेदोक्तस्य साकल्येनानुपादेयतवात्कविःस्याञ्योपादेय विषय ` बिवेकवाननेनोक्ता क्का परिवृता भेदो हि तमःप्रचुराणां
धारणसुपासनानिवृ तिश्च
अर्थेऽपेक्षितेऽथेऽन्यथा
अन्यथासिद्धि विवृणोति सयामियादिना द्येन क्षितौ
€
स्कं. २. २ श्लो. १-४ | श्रनेकन्यास्यासमलरुतम् । ५६
बाहौ सत्युपवर्हणैः कि अशनौ सति पुरधान्नपाञ्या नानाविषये मोजनपात्रेण किं उपधानैः दिक्छ्वस्कलादौ सति दिक्षत्तरीयस्ानी-
तीषु वल्केषु अन्तरीयसथानीयेषु सत्यु न तु वत्कलामावे दिक्षु सतीष्वियथः सरसः अपवित्रकरो नम्न इति नग्नस्य
श्रीमद्धिजयध्वज्ञतीथङृता पद्रलावलीन्याख्या
एवं वैगजाख्यस्थूढरूपस्य धारणाश्रयत्वमुक्त्वाऽस्मिन्नध्याये तत्तद्धदयकमरकर्णिकान्तवंर्सिनो हरेगत्माख्यरूपस्य धारणा-
विषयत्वं तदुपासकानां फलं चोपदिश्चति । तत्र प्रथमतो धारणायां क्षिप्रप्रवृत्तये कुत्र कस्य दृष्टफङेयं धारणेति शङ्काशंकुमुन्मूख-
यनत्रूहि यद्वा विपथेयमिति प्र्न परिहरति एवमियादिना आत्मा परमात्मा योनिः कारणं यस्य स॒ तथा स ह्या पुरा श्रादिष्टो
काङेन नष्टान्तिरोहितां प्राक्षस्पविषयां स्मृतिमेव । मुक्तधारणया प्रयकसद्र्थाऽकुरीकृय प्रतिरभ्य तुष्यन्नंबुद्धिं गच्छन् व्यवसाये
जगत्सजेनटक्षणोद्योगे वुद्धियैस्य स तथा तत ठव धारणाया एवामोघृष्टिः अप्ययास्रख्यालूवं यथाऽवसतं तथेदं जगस्ससर्जलयन्वयः
ब्रह्मणो दृष्टफटत्वादियं विश्वसनीयेति विज्ञायते ।। १। # ॐ ` वांङ्मनोऽगोचरस्य कथं धारणाव्ंबनत्वमध्राहः शब्दस्येति ।
उक्तप्रकारेण शरोतव्यादित्वेन विपञ्ितां ` संमतत्वात्खतन्त्रत्वात् ब्रह्मादिसवंजगत्छष्टरत्वार्सर्वातःस्थितत्वात्सवस्य तदधीनत्वा-
त्सवेगुणसम्पूर्णत्वा्च शब्दस्य ब्रह्मणो वेदादिसर्वंशब्दराकेरेष हरिःपन्था विषयो मुख्यवाच्य इलयन्वयः। इन्द्रादिनाम्नां पुरन्द्-
रादिष्वेव रूढत्वात् हरेस्तन्नामवाच्यतवे रूटेः काप्यप्रयोजकत्वमव्राह् यज्नामभिरिति मायामय ईशरेच्छानिर्भितत्वात्तदधीने संसारे
श्चयानः परिभ्रमन्किमप्यजानन्वतंमानो स ` एव वासनया नानाक्मैवासनया नानायोनिषु परि्रमन्यो जीवस्तस्य धीयै्पुरन्द-
रादिकमिन्द्रादिनाममिध्यीयति तत्र॒ पुरन्दरादावर्थादिन्द्रादिनामनुपहतपर्मैश्वयादिलक्षणान्न विन्दते अछम्बुद्धिन्न प्राप्रोति
क्रिच्च॒ तदुपास्यातेभ्यः -पुरुषार्थाश्च न खमते । कुत इयत ऊक्तं॑ अपार्थैरिति तत्रै्यादर्थानामसम्भवात् अतो हरिरेव
परमेश्वयादिगुणाकारत्वेनामिधेय इति स एव स्मतव्य इति अन्यत्सर्वमस्मर्तैव्यं प्राधान्येनेति भावः । अनुपसर्गेषि किप
प्रययविधानाद्धयायतीनिधीक्ञानाश्रयः पुरुषो वा यदिलयस्यान्ययत्वेनापार्थैरियनेन संयोञ्य यदपार्थेयैस्मिन्पुरन्दरादावपार्थे-
रिन्द्रादिनामभिः पुरन्दरादिकन्भ्यायति तत्र पुरन्दरादाविति वा सवेनामा यतो विष्णुस्तदन्यार्थान्न तु स्मरेदिति स्परतिप्रसिद्धि
हि खब्देनाह ॥ २॥ # सर्वज्ञव्दानां विष्ण्वैकविषयतवे विदुषामभिवादनादिसर्वव्यवहारोच्छेदप्रसंग इति तत्राह
अतं इति एवं सर्व॑नामार्थतयाह हरिरेव ध्येयसतद्रयवहायैश्चं यतोऽतः कविः सवंज्ञः । अप्रमत्तो जागरणक्नीरो नाम्नां हरिविषयत्वम-
विस्मरन्नियर्थं अतएव व्यवसायवुद्धि्नि्यवुद्धरनामसु हरीतरविषयेषु घटादिषु अभमिवादनादिना यावदर्थः स्वभोजनं यस्य स
तथा स्यात् । नातोधिकंप्रयोजन इयर्थः अन्यथा घटादिलोकविषयव्यवहारमन्तरेणाथें सप्रयोजने सिद्धे स्वयमेव सम्पन्नो न तत्र
यतेतेयन्वयः कुतोत्ाह तत् तदिति तत्तत्पदा्थेषु तत्तत्यरिश्रममर्थपूत्य॑भावेन मनःक्टेशं समीक्षमाण इयन्वयः ।। २॥ 8
इदानीं खतःसिद्विमकार दर्शयति ` सदामिति । देवनिर्भितायां क्षितौ सत्याङ्कशिपोः शय्यायाः सम्पादने प्रयासैः किं न
किमपि प्रयोजनम् । शरीर याघ्रानिरवाहस्य द्रम्यान्तरेण सिद्धत्वादिति भावः । वादौ खसिद्धे खतोऽनायासेन सम्पन्ने सति उपबर्हणः
शिरःपीटेरंच्छीषकैः किम् । कराञ्जलौ सति पुरुमिर्विस्तीर्णैः पणेपातरैः किं बर्ह पर्ण दलं पत्रमिलयभिधानं दिक्षामेव बल्नाणां कमे
सति दुक्ठैर्निष्कापाद्यक्षोमादिवसनेः किम् । ४ ॥ |
श्रीमजीवगोस्वाभिकृता कमसम्दभेव्याख्या
।॥ १॥ # ॐ श्ाब्दस्येति । यत् यस्मात् य॑ श्रतेयथंः ।1 २--“^ ॥
भीमविशनाथचक्रवतिकृता सारार्थदशिनीव्याख्या
द्वितीये चिद्घनवपुर्धौरणासिद्धयोगिनः । देहं जिहासोः सायुज्यप्राप्तावुक्त श्रतिद्वयम् ॥
भगवत्त्वमिहासेप्य दर्यप्राकृतवंस्तुषु । धारणोक्ताथ तत्साध्या मगवद्धारणोच्यते ॥
उक्तरुक्षणधारणाया अवोन्तरफरुमाह । प्रयवरुध्य प्राप्य तुष्टात् परमेरात् । अप्ययात् प्रख्यात् प्राक् दं विशं
यथासीत् तथा ससर्ज । व्यवसायं भगवतप्ररणावक्ात् खक््याम्येवेति निन्ये बुद्धियेसय सः ॥ १॥ ॐ $ अत्र भ्रियमाणः
ति प्रहनं सखगैसाधनं यागादिकं कर्मैव कुर्वात्र वेदः स्वं एवं प्रमाणभियाचिख्यासंसतत्र कांश्चन प्रत्याह । शाब्दं शब्दमयं
ब्रह्म वेदस्तस्यं एष पन्थाः । कोऽसौ यज्नामभिः नाममातरैरेव स्वगादिभिः धीः साधकस्य बुद्धिः ध्यायति स्वर्गे सुखमेव प्राप्स्या-
मीति विचारयति ब्रथैव । यतोऽपार्थैः अपा्थत्वमेवाह मायामये तत्र स्वगादौ सुखमिति वासनया शयानः खप्नान् पदयन्निव
परिभ्रमन् अथीत् न विन्दति तत्तहोकं ग्राप्तोऽपि क्वयिष्णुतवान्निरवदयं सुखं न रभते इयथः ॥२॥ & # एवं योगम्रसङ्ग
कर्मिणां मतम् अतिवहिरङ्गरथेनं खमेव विनिन्य कमफटेषु वैराग्यं भक्तज्ञानिनोरपि साधारणं योगारूढानाम-वश्यकन्तेन्यतव-
माह.! असो बुद्धिमान्. भोगार्थं न भ्योयेत्. नं यतेत च । किन्तु कामस्य नेन्द्रप्रीतिखीभो जीवेत यावता दरदयुक्तन्यायेन नामसु
६० श्रीमद्भागवतम् + , [ स्कं; २.अ. २ श्लो. १४
भोग्यवस्तुषु यावता अर्थेन: सख्वीकृतेन अथः. सखछयनिष्पतत्यर्थं देहनिर्वादस्ताबानेवार्थो ग्राह्यो, यस्य तथाभूतः स्यात् । यतोऽयम
अप्रमत्तः स्साधनसिद्धो सावधानः । किच्च विध्नवाहुल्यदश्नेऽपि स्वयोगान्न परावर्तेतेतेयाह् । व्यवसायनुद्धिः यद्भवेत् तद्भवतु मयां
तु यन्निश्चितं तन्निश्चितमेवेति दढविचार इयथंः । किच्ठःयावदथतापिः कस्यचिदतिसुङमारस्यवाक्ता न तु स्वतः समथस्यलयाह
अन्यथा म्रकारान्तरेण अर्थे खदेहनि्वाहि सिद्धे सति तत्र पिष्टपेषन्यायेन न यतेत । यतः तत्र यत्ने परिश्रमं धनिकजनोपास-
नादिकम्।। ३॥ % ॐ समथंस्यान्यथासिद्धिमाह् सलयामिति । कश्िपोः शय्यायाः । बाहो स्वसिद्धे खतःसिद्धं सति उपवर्हणे
उच्छीषंकैः पुरुधा पुरुः बहुः प्रकारे धा अन्नपाञ्या मोजनपात्रेण ।} ४॥
वि श्रीमच्छुकदेवरूतसिद्धान्तप्रदीषः ।
पूर्वाध्याये साधनरूपा स्थूखविग्रहवतो बैराजस्य श्चगवतो धारणोक्तेदानीं तत्साध्यरूपां सर्वातयामिणो भक्तच्छयाविष्ठताप्रा
करृतश्चरीरस्य धारणां वक्ष्यनपूर्वोक्ताया धारणाया अवांतरफलमाह एवमिति । एवसुक्तछक्षणयाः घारणया तुद्. वेराजासपुरा प्रख्यः
वेखायां नष्टां सष्िमतिं प्रयवरभ्य पूर्वप्रजातुस्याया उत्तरप्रजाया रचना पुनः प्राप्य अतएवाऽमोघाटृष्टियेस्य सः अतएव व्यव
सायबुद्धिः आत्मयोनिभगवलयुत्रः ब्रह्मा अप्ययास्ख्यात्मागृढदं विश्वं यथासीत्तथा तादृशमेव ससल “सूयाचन्द्रमस धाता यथापूवमः
कर्पयत्” इति श्रुतेः ननु पृवेसष्टिकर्ुत्रेह्यणः “ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप प्रतिसंचरे परस्याते इृतात्मानः भरविश्च॑ति परं पदम् `
इति बचनाद्ात्मयोनेरैछत्वादिदं नोपप्यत इति चेन्न स्वेषां चतुमंखानामेकेकेन जम्मनाऽपुनराब्रत्तिवाच्यासावात्-1 ` न च वाच्यं
प्रतिकत्पसष्टिविषयकस्यृति प्राप्नोतीति त॒त्र स्छृतिनाशासंभवात् ।॥ १॥ ‰ # ननु : नानोधमेषु छिङ्यमानोपि-जनः किंचि
द्पि यथेष्ट सुखं न माप्नोति यद्धारणया विश्वसृषटिसामर्थ्य भवति तस्य भगवतः सुखसाध्ये महाफठे पथि छतो न प्रव्तेते
दयत्राह शब्दस्येति शाब्दस्य “वेदैश्वसर्कैरहमेव वेयः” इति स्मृतेः सवे वेदा यतद्मामनंतीतिः शुतेश्च वेदैकम्रमाणकस्य ` ब्रह्मणः
एष पंथाः तस्य न भवति कस्य. यत् यस्य बुद्धिः अपार्थैः पुरषार्थवर्जितेः नामभिनमितिरूपस्याप्युपछक्षणं तथायनामरूपेरियथः
अध्ययनेन वसतीतिवतृतीयादेत्वये हेतुभूतैः दाराऽप्यादिभिः ध्यायति अतएव मायामय प्राकृते टोके वासनया शयानः परिभ्रमन्
ये तानर्थान्सकममतुरूपान्दारयपयादीन्विदते. म: तुः योगसिद्धिभिलयथेः ॥ २।। & ` # -- एव्र बद्वजीवस्भाव्-
मुक्त्वा वक्ष्यमाणघारणायाः अधिकारिणं सुमु प्रति रहस्यमुपदिश्ति भगवान् द्युकः †. अत इति पञ्चमिः अतो बद्धस्य व्रिवेकिनो
नामरूपासक्त्या योगेऽधिकायाभावाद्ेतोः कविः क्रांतदर्षी देयोपादेयविवेकरवान्.।: व्यवसायबुद्धिः सवं परियारपृत्रक्रं द रिभजनं
कतेव्यमिति निश्चयवान् मुमुश्चुः्नामसु नामरूपेषु भगवद्धयानयोगे उक्तरीयाऽनधिकारापादकेषु यावदथं एव स्यात् । भोजना-
च्छादनादिषूपो हस्सिबार्थ देदधारणार्थकोऽर्थो यस तथाभूतः स्यात् । मोजनाच्छदनादिनिवादकेषु नामरूपेष्वप्यप्रमत्ताऽनासक्तः
तावन्मातरेऽप्य्थऽन्यथासिद्धे भूयो. न॒ यतेत तन्न॒ यले परिश्रमं `. समीक्षमाणः ॥ ३॥ ॐ. ॐ सिद्धेऽन्यथा्थं इत्येतद्धि-
वृणोति स्यामिति द्येन श्रितौ प्रथिग्यां कल्षिपोः शय्यायाः पय्य॑कादेऽप्रयासैः यत्नैः किं १ न किमपि 1 खतः सिद्धे बाहो सति उप
वरहणैः शिरोपधाने; किम् १ अञ्जरौ सति उरुधा बहुविधया अन्नपात्रया किम्. १ दिग्बस्कलादाविति , वल्कखादौ. सति तदभावे दश्च
सतीष्विय्थः। तच्वात्यतवयागियुसुष्टुविषयम् अतप्वोक्तं श्कलक्षणं दिगंवरमिति । “अपचविन्नकसे नग्न इत्यादिवाक्यं तु. केवकं
विषयम् आदिना वखखंडादिपरिग्रहः बहुयतनसाध्यदु कूटैः किम् । ४॥ ०.
श्रो मद् बल्लमचायविरचिता खुबेधिनीव्याख्या
मानमेयविनिद्धरस्तच्वाथं विनिरूपितः। फलसाधननिद्धरो द्वितीये. -विनिरूप्यते ॥ १ ॥
हविविधस्तत्त्वनिदेश्चो बाह्याभ्यन्तरभेदतः। बाह्यो निरूपितस्तत्र मानमेयपुरस्सरम् ।। २॥।
आन्तरं भिन्नमार्गेण फटसाधनबोधतः, अतः साधननिद्धारः प्रथमं क्रियते स्फुट; + ` पश्चात्फङख निद्धारस्ततस्तत्वं फङिष्यति । २॥
एवं पूर्वाध्याये सर्वेषं वस्तूनां अमाणतः प्रमेयतश्च तन्वं निद्रस्तिम्-। : भिन्नतया. प्रतीकानामेपि भगवति प्रवेश्षाद्रगवतो
्रषटृत्वाच प्रसङ्गाद्धगवतः साधनलवं फठव्वं, चोक्तम् । तथापि. बाह्यःबान्न तयोसत्वनिद्धीरः इदानीं सवषां केन रूपेण साधनता केन
रूपेण च फर्तेति. बिचार्थते। . तन्न॒ यामविषयत्वेन साधनता. अवान्तरफरुत्वेन.. च: फठतेति. सर्वेप्रियागेन ` जीवस्वरूपस्य
साधनत्वं ब्रहमखरूपस्य च. फल्यं निद्धीरितं मविष्यतिः। तत्र. पूरवोक्तफटस्य.. साधनस्य, वाः ्ङृतोपयोगं वक्तुं. वेराग्यश्च-.
षस्वेन तदुपयोगमाह--यवं पुरेतति.1. -तथरा सामथ्यं फरमिति केचित्! तदूजरह्मणः स्वतः सिद्धत्वात् नषटस्पतेः प्रयवरोधवबचनाचः:
विचारणीयम् । नष्टपदेन च स्था. नाशे पुनस्तुष्टेन भगवता तत्छम्पादने. तोषहेतुत्वभेव- भवेत् न तु सामथ्ये हेतुत््रमपि 1 .
अन्यथा सिद्धत्वात् । अत्र. तु पूर्वतिस्मृतोद्रोधदतुरे - ृढयैतम्बदेवुत्वं ग्रवत्तोषेः. वा, सर्व हेतुतखमिति . प्रथमं तदेवोच्यते.
पुरा दैनन्दिन्रखयानन्तरम् । एवं धारणया पूवैकस्पे या स्मृतिः पदाथंनि्माणज्ञानं , तस्प्रयवरुद्धध . पुनः. ससजंति सम््रधः । .
वुष्ादिति हेतौ - पञ्चमी 1. वुष्टाद्वगबतः : सकादाद्भगबतो . देतुमद्धाबादा । यथा पूर्वं तः
सन्तुष्टो पेदृत्वात् । . तथा. स्वस्माऽपि, स॒ष्टेः
न ५ न
ननि्कव्रन पदाथं सङ्गोप्य.बाङके व्यामोहिते स चेदुपायेन तञ्जालीयात्तदा `
स्क. २. २४लो. १-४| ` भ्ननेकव्याख्यासमलछृतम् । ६९
र्ब भगवन्निकटे स्थितत्वाद्धौमंभोगा्थंमागतस्य तद्धिस्मप्णादुपायेन तस्स्मरणे सन्तुष्टः सखा स्वरूपं भरापयेदिति सख्यं साधनं
पूर्वोक्तधारणैव। तोषसाधनपक्चेऽपि “तुष्टे तुः तच्च किमलभ्यमि" ति न्यायेनाऽन्यत्सवं ` ` सुगमं -भविष्यतीति तद् वद्यं
साधनं कर्तव्यम् ।: सृष्टिसामर्थ्य त्वप्रयोजक्रम् । परमधिक्रारित्वेन प्रतिबन्धकम् । आस्मयोनित्रं ह्या नष्टां विस्यृताम् । स्ति
पदार्थज्ञानम् । सृष्टे रनादित्वासूवेमपि स्मरणेनैव कृतम् । अतः संस्कारनाश्ो नोक्तः । तु्टाद्भगवतः सकाश्चात् । इदं सव भगवत्यव
खीनं सितम् । पुनस्तथैव यथाऽप्ययात् प्रख्यात् प्राक् । पूवं यथेयं खष्ियंथा वा व्यवसायात्मिका `वुद्धियस्य तथामूतः सन्. तथा
ससजेत्य्थः ॥। १। ` इदानीमिहाम॒त्राथफटमोगवैराम्यं सर्व॑विष्रयलयागाथं ` साधनान्तरमाह--शाब्दस्य हीति । सर्वेः
विषयास्त्यक्तव्याः । तत्र महतां लौक्रिकवाधामावेऽपि परियागे वैदिकं बाधकं भवेत् । “"्यावज्ञीवमग्निहोकं जुहुयारस्वगेकामः
प्रजाकामः पञकामः” इति । तत्र यावज्गीवाधिकारस्य. नित्याङ्गत्वेन प्रजाकामनादीनां वा नियतेः वैसम्यमकत्तव्यमेव
स्यात् । कर्तव्यत्वे वा आन्तरमेव कर्तव्यं स्यात्! आत्मन्यम्निसमासरोपणं वा कृत्वा अग्निहोत्रं इर्बाण एव म्रत्रजेद्रा ।
जरामर्यादागिनहोच्रं वा कुर्यात् । सर्वेषां पदाथानां श्रतिमूटकत्येन तद्विरोधेन पदार्थकल्पनाया अश्चक्यतवात् । तस्मा्थोक्ता
एवः पदार्थाः - फले साधने चाऽवगन्तव्याः. । तस्मा्ेराग्यं पूर्वोक्तप्रकारेण ्षास्राथनिद्धारो वा न सम्भबतीयाशङ्कधः
सर्वेस्याऽपि वेदस्याऽर्थमाह । यथाः परन्रह्म भगवान्थेरूपः । एवं वेदोऽपि शब्दराश्िभूतं ब्रह्म । अभ्बुराशिवत् । यथाः
नरह्मणि सर्वत्राऽऽनन्द' पूर्ण एवं शब्दन्रह्मण्यपि सर्वत्र फलमुच्यते स्वस्य ब्रह्मत्वख्यापनाय । शब्दपरस्ानत्वाञ्च सब्दमात्रम्ः।;
अर्थस्तु परत्रह्मरूपमिति फठं तद्रतम्। अन्यथा एकस्मिन् कर्मणि प्रतिसाधनं धर्मधर्मिभेदेन क्रियाभेदेन चोच्यमानानिः
फलान्यम्रामाण्यमन्यान्थक्यं वा सम्पादयेयुः । यथा “स्वर्गाय वा एतानि लोकाय ह्यन्तः" इत्युपक्रम्य दश्चिणहोमे आहुति-
चतुष्टये नैमित्तिके द्क्षिणसंस्कारत्वेन् क्रियमाणे गार्हपत्ये आहुतिद्रयम् । आम्नीघ उत्तरवेां चैके" काहुतिः । तत्र प्रतिकमं सङ्खयादी-
नामपि मादास्म्ं ` वेदेन बोध्यते ।. “द्वाभ्यां गाहपत्ये जुहोति द्विपाद्यजमानः श्रतिष्ठित्याः इति यद्येतदाहुतिद्रय एव यजमानः
प्रतिष्ठितस्तदा अन्यानर्थस्यमेव स्यात्! विरोधेनाऽप्रामाण्यं वा स्यात् । विकस्पस्तु न मवति । एककमेत्वात् । किच्च । “श्राग्नीध्रे,
जुदीत्यन्तरिक्च एवाऽऽक्रमतः? इति । यद्याग्नीघ्रहोममात्रेणेव अन्तरिक्षाक्रमणसामथ्यं स्यात्तदा श्वुतिः प्रमाणं खात् । तस्मलक्ष-.
विरोधादसम्भावितम्। “ श्राहवनीये जुहोति स्व्भमेवैनं ल्येकं गमयती'ति तदानीमेव यजमानस्य स्व्गप्रापण्रमनिष्टमिति, प्रवृत्ति-.
प्रतिबर्धकता च स्यात् किञ्च । आहूतिद्रयसङ्कया यजमानस्याऽत्र प्रतिष्ठितत्वसुक्त्वा “सौरीभ्यागग्भ्यां ` गाहेपव्ये जुहोत्यमुमे-
वेनं लोक समारोहयती”ति होमसाधनऋचोः सूयप्रकाश्चत्वेन धर्मेण खगक्रमणटक्षणं फलमुक्तम् । तश्च सदह्कयाफठेन विरुद्धयते |.
एवं सवत्र बहुफटत्वमम्योन्यविरुद्रफरत्वं बाधितकफरत्वं च कर्मणां "वददप्रासाणिकमेव स्यात् । अतः ामाण्याथ किक्चित्तासपयय ,
व्णैनीयम् । यथा च शब्दार्थो वाधितो न भवेत्तथा च बणैनीयम् । तत्र षोडशरविग्रुपस्य. यजमानात्मकस्य यज्ञस्य सर्वंखोकान्तः-
पातिनो भगवद्रूपस्य टीला सवरत्र बण्येते । यतः" स मगव्रानेकत्रैव सबेरसानां विद्यमानत्वात्सवैत्र सर्वपूर्णोऽपि यथा यत्र. येन
भोगेन रीलखां कृतवान् तथा बेदो वदतीति निश्चीयते । चतश्च काण्डद्रयेऽप्ययमेव भगवान्. विराडरूपो यज्ञापरनामा प्रतिपाद्यत इति.
यदस्मामिः स्थृरधारणोक्ता बेदेनाऽपि तदेबोक्तंति छचाब्दस्य ब्रह्मणोऽस्मदुक्त एव पन्थाः । किन्तु छोके. भ्राम्यति! वाक्यार्था
परिज्ञानात् । यतो यत्र स्ितेनीममि्वाक्यार्थसम्बन्धरहितेरेव पदाथं विनिश्चय खण्डकः साधनतां ज्ञात्वा तत्तदिच्छां करोति ।.
ततस्तमेवाऽथं ध्यायति । न हि. पदानां ` वाक्याथंबोधने पदार्थेष्वपि बोधक्रत्वम् ! युगपद्ृत्तिद्रयविरोधात् । अतः खार्थे अ पाथंरपि .
नामभिर्खको भ्राम्यति । ततः खबुद्धया वेदार्थं मत्वा तत्र तत्र बुद्धथा परिभ्रमंसतदथं कमे. वा कुवेन्नथन्. फरतेनोक्तान्न विन्दते । .
किन्तु वासनया कामनादाहयेन. तमेबाऽथं विचास्यन् शयानो मवति । महामोहे निमप्नो. भवतीलयथः । तस्मादस्मदुक्ते वेदोक्ते
च मेदाभागान्न प्रामाण्यसन्देहः कन्ते्य इति भाव्रः । ननु यदि वेदो भिन्नप्रकारेण. कमप्यथं. प्रतिपाद्येत्तदा कोऽपि पुरुषार्थ .
न लिद्धयेत । ्सवैकरणासामथ्यीत् । तस्मान्मैवं नियो युक्त इलयाश्ङ्कय यत्न सिद्धाथनुबादकव्वेन महावाक्योपयोगाथंमवान्तर- .
फलान्यनुवदति तानि खोकसिद्धस्रादयुक्तियुक्तानि साधनानि तादश्फलाथ कर्तव्यानि । यथा--““"धवन्निव प्रपा श्रसि” अन्ते; स्तुतौ .
खोकसिद्धा प्रपा. र्टार्तीक्रियते । तथा--“कारी्यप . बृिकामो. यजेत ““श्येनेनाऽभिच्ररनम् यजेते" ति. फखानि प्रव्यक्चसंवादीनि .
भगवह्ीटाथंमेव प्रतिपादितानि .मह्यवाक्यार्थोपयोगीनि । श्रतेस्तासस्य रोकदृषटान्तरूपमवगन्तं निपुणो. भूत्वा ययनुवादफेषु .
स^साधनेषु सखस्य कायं सिद्धति तावन्मात्रपरः स्यात् । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिन्वरिः" ति शमादिकमुपक्रस्य “्रालन्येषाऽऽ- .
समानं पश्यत्" '“ख वे सवेमिद् जगत्" “स स भूत स भव्यम" द्युक्त्वा “ञाता तमेवं मनसा हृदा च भूयो न सृत्युमुपः
याति विद्धानि"'ति। “शअरम्मस्यपारः' इट्युपक्रम्य “य पनं विदुरगखतास्ते भवन्ती"दयुपसंहाररूपम् । यथा यस्यः यत्राऽधिकारस्ता-,
१. वस्सरशेनः सन्तुष्ट इति क; घ..२ जसमर्थादाग्निहोत्रभितिः घ. । २. श्रमने स्तुताविविसंः पाठः क. ख, ग. । ४. सखसाधनेष्बिहिः:
साधनेष्विति घ. । ९, आनन्द्मिति ख. । ३. चैकाहूतिरितिःग. । ५. वदननपरामाणिकिमितिःख> म> घ-।. म, षोडगचसिविग्रपयजमानात्मकस्येति;
ग, घ. 1.३; यथेति स, ग. घः ।:4 ०, भागेनेतति-ख. । . श्पा्थैस्वेति-कः ११.कस्यापिः कोपीतिःक,। १२, सव्रंकारणाऽसामध्यादिति क,-ग, |; `
[ स्कं. २श्र. २ श्छ. १-४
६२
वन्मात्नोःभवेत् । तत्राऽप्यग्रमत्तः । न देवं ज्ञानमात्रेणाऽधिमङृतिनिरपेक्षेण कायं सिद्धयति । नन्वेवं मोधूमराश्चिपतितयवोद्धारण-
वदव्रतिनश्चक्चुरालोकादिबखभावादश्चक्यमेव स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-घ्यवसायवुद्धिरिति । व्यवसायात्मिका बुद्धियेस्य । अति-
विचारेण.सवमाछोड्य सवाथेसुद्धूत्य निश्चित्य तत्साधनकरणार्थं दृढो भवेदित्यथः। तत्र किं कर्त॑व्यमित्याकाङ््षायां प्रथमतो
लोकप्ाप्तः देहादिनिर्वाहाथं कायं न कन्तव्यमित्याह-सिद्धेऽम्यथाऽथं इति । अन्यथैव काठेन भगवता वा स्वभावेन कर्मणा
खौकेवा देहनिरब हे सिद्धे खयं तत्र प्रयत्नं न छुर्यात्। सखस्य हि परिमितः प्रयत्नः । स॒ भगवत्सेवार्थ खापितो नाऽन्यत्र विनियोग-
महति । किञ्च । तत्तपरिश्रमंतन्न समीक्षमाणः । न केवरमन्यथासिद्धलमात् दूषणम् तत्र देहनि्वीहे तत्तत्परिश्रमं तेषां
तेषां परिश्रममेकेकस्मिन् शय्यादिषदार्थे देदेन्दरियबुद्धथादीनां परिश्रमं समीश्चमाणो न यतेतेति सम्बन्धः ।॥ २ ३॥ शः क
` अन्यथासिद्धि क्लेशं च बोधयत्ति-सत्यां क्षिताविति । क्षितौ विस्तीणैतया भ्रसारितिश्चय्यारूपायां बाटकादौ
कोमखरूपायां ` वोपा्जनक्लेकञन्यतिरेकेणेव ` सयां सिद्धायां कश्िपोस्तूछिकाया वख्कापांससीवनधूननास्तरणम्रयासैः किं
फलम् । साधनसुखस्य तुल्यत्वेऽभ्यत्र दुःखाधिक्यात् । किच्च । स्वतः सिद्धे वादौ । महापुरुषस्येन्द्रियवैकल्यशङ्काभावादेवसुक्तम् ।
उपबहैणेः शिरस्यु्चतासाधनमभूतेरगहयोः. पादयो सतूखवद्लपुरैः किं प्रयोजनम् । भिन्नं वाक्यम् । अतस्ताद्र्येणैकवाक्यता ।
करपात्रेणाऽपि भिक्षानिर्वहे अनेकविधान्नपाज्या ताम्रादिमय्या किम् । सर्वत्र प्रयासानुसन्धानं कर्तव्यम् । उष्णकाठे दिश्चः।
श्ीतकारे बस्कखदीनि । आदिशब्देन चीरपत्रादीनि। दुकूकैःपद्रवस्त्ेःकिम् । किच्च । महाबिरक्तस्य जनैरपि किम् । लोका अपि
सर्वे त्यक्तव्या इत्यथैः ॥ #% || | ` ` ` ` ॑
- ` ` श्रीमद्रोस्वामिश्नीपुरषोत्तमचरणविरचितः श्रीसुबोधिनीप्रकाशाः ।
अथ द्वितीयाध्यायविवरणं चिकीषेवस्तयोः पौवापय बीजस्यानुक्तत्वाततं वक्तुः पुनस्तदथंमनुवदन्ति मनेयादि । तस्वारथ-
मिति । वस्तुनोऽनारोपितरूपस्य निधाराथेम् , इदमुत्तरार्धेपि युञ्यते । तेनैककायैत्वरूपां सङ्गतिरपिं स्मारिता । बीजमाहुः द्विविध
इत्यादि । तत्त्वस्य श्रोतव्यस्य ध्येयस्य च वस्तुनो निदेशो लौकिकबुद्धिविषयीकरणम् । द्विविधः बाह्याभ्यन्तरभेदतः द्विप्रकारकम् ,
तत्र तयोः प्रकारयोमेध्ये मानमेयपुरःसरं श्रतिमूलकतदविरुद्युक्तिर्योगसाधितं मनश्नेति मानम् , क्षरावयवविन्यासो मेयम् ,
तदुभयकथनपूर्वकं बाह्यो निर्देशः पूर्वाध्याये निरूपितः । आन्तरज्ञानस्य वाहयज्ञानाधीनव्वादुक्तः । तथा चोपोद्धातगमां हेतुता
पूर्वापर भावे बीजमिल्यथः । ननु पू्भ्याये योग उक्तः, स सवेगमकः, तथा विषयः सवौत्मक उक्तः, एवं सति किं वा अज्ञातं किं
वा आन्तरमिलयाकाङ्ष्ायामाहुः श्रान्तरमित्यादि । यद्यपि योगमार्गेण सव॑ ज्ञातम् , तथापि ध्यन्न योगेने' त्यादिवाक्यात्तदगोचरं
तदभ्राप्यं च भिन्नमागेंण मक्तिमार्गेण फलसाधनयोर्बोधतः बोधनाद्रतेतै, अतः प्रथमं साधनस्य ततः फटस्य च निश्चयः क्रियते,
ततस्ताभ्यां कृत्वा पूर्वोक्तयोरपि साधनफल्योस्तस्वं वक्ष्यमाणसाधनफङशेषतात्सकं वास्तवं रूपं फलिष्यति, लौकिक्या अपि बुद्ध
विंषयीभविष्यति, तथा च यथेतज्जञानाथं तत्कथनम् , तथा तत्तत्वनिर्घारायैतत्कथनमिति परस्परसाकाङश्त्वास्मकरणेक्यमध्याय-
पौर्वापयं च युक्तमित्यथः । एतदेव विश्चदीक््वन्ति एवमित्यादि । तयोरिति । सा धनत्वफलत्वयोः । तत्रेति । विचारे क्रियमाणे ।
एवसध्यायाथं विश्षदीकरत्य व्याख्यातुमार भन्ते तत्रेत्यादि ! तत्रेति । एवमध्यायार्थे निर्धारिते । एवं पुरेत्य्च । अत्र केचन व्याख्या-
तारो नटं स्मृतिं धारणया प्रत्यवरुध्य तथा ससर्जे ति योजयन्ति, तत्तासथैमाहुः तथेत्यादि । सष्टिसामथ्यं धारणाफटं नष्टस्मति-
` प्रत्यवरोधो व्यापार इति तदभिप्राय इत्यथः । तदषयन्ति तदित्यादि । ब्रह्मणः सृष्टिसामभ्यैस्य ब्रह्मत्वादेव सिद्धत्वादत्र
्यतिप्रत्यवरोधस्य फलत्वेन कथना्च तत्तेषां ` मतं ` चिन्त्यमित्यथः । ननु विद्यमाने सामर्थ्ये धारणभयोजनाभावान्रष्ट-
स्मृतिप्रत्यवरोधस्य व्यापारत्वेन फत्वस्याङ्गीकारा् मृलसङ्गतौ किमिति विचायेत्वमुख्यत इति तत्राहुः नष्ेत्यादि ।
स्बेथा नाश इति । संस्काररू-पस्यापि नाशे । तोषहेतुत्यमिति। धारणायास्तथात्वम्। तथा च तोषस्य व्यापकतायाः
समृतिप्रत्यवरोधस्य चं ` फठ्ताया आपत्त्या । धारणायास्तत्रेवोपक्षयेण सामथ्यैप्न्तधावनाश्षमत्वाद्विचायैत्वमिस्यथः ।
तर्हिं किमत्र विवक्षितमित्याकाङ्क्षायामाहुः अ्रत्र त्वित्यादि । तदिति। स्य्ृतिप्रत्यवरोघनम् । तथा च समभिव्याहार
बह्मादेवं विवध्ठितं निश्चीयत दलयथः । ननु स्यृतिना्चवत्सामथ्यैकौष्छ्यस्यापि शक्यवचनत्वाद्वारणायास्तोषहेतुत्वाङ्गीकारे को दोषः,
के छन्दोऽनुरोधस्यावहयकसेन सम॑भिग्याहरस्याप्रयोजकतया पार््णिकान्वयस्यैव वख्वत्वादिति शङ्कायामाहुः तोष इलयादि ।
त उपपादयन्ति यथेयादि । अत्र भगवन्निकटे स्थितिः सुषुप्रौ सत्सम्पत्त्या बोध्या । तद्धिस्मरणादिति । पूवेकल्पीयपदाथादि-
विस्मरणात् । स खेति । ध्यावत्सखा सख्युरिवेः ति वक्ष्यमाणरीत्या समानस्लीरः सन् । सख्यं साधनमिति । स्प्तिप्रत्यवरोधस्य सख्य
साधनम् । ननु समभिव्याहयाराग्रहेण प्रा्जसान्वयाङ्गीकारेपि तोषस्य रुष्देतुना प्राप्त्या सामर्यकौण्ठयस्यार्थास्सद्धिरिति ततसाम-
यस्य फरुत्वमवजंनीयमतो व्यर्थः प्रयास इत आहः तोषेस्यादि । धारणायास्तोषसाधनत्वपक्षपयुक्तन्यायेन तोषादेव स्वभवने
्मृतिप्रत्यवरोधस्य फरुत्वमजनीयमित्यावरयकत्वाततस्येव फठत्वमस्तुः न तु छखष्टिसाम््यस्य । तत्तु ब्रह्मत्वे रूपप्रतिकरूलनिहतत्वात्त-
यापदेन सृष्टिकरणन्यवधानार्फरपरतियन्धकत्वा्ा प्रयोजकम्, न त्र जुकस्तथासाम््याथं धारणारुपसाधनसुपदिश्ति, येन तथा
प्रहसेत्, किन्तु पूर्वं “नान्यत्र सञ्जेदि' ति २।१।३९ कथनादपि अतः कविर्नामसु यावदथेः स्यादप्रमत्तः २।२।२ इति कथनाच्च
स्क. २ श्र. २ इलो. १-७ ] श्रनेकञ्याख्यासमलंतम् । | ६
नष्टस्रतिप्रयवरोप्रेन भगवत्तोषादस्य स्थूष्ाहग्रहोपासकस्य योगिनो वा ॒'तुष्टे त्विः. ति न्यायेनामोधदृष्ित्वे सर्वेभोगेन वैराग्यदा-
ठर्यमिति तथा सामथ्यैस्य फरुत्वकथनं विचायैमितयथः । न चास्य पूवं सर्वाननुभवान्नष््म्रतिभ्रयवरोधोऽसङ्गत इति ` शङ्कथम् ।
इदानीं प्रयहं भाज्ञे सृष्टेः पूवं च भगवदुदर एव सत्त्वेन, सृक्ष्मानुभवस्य विभागमारभ्येयसयन्तं च तत्तजन्मसु नानाप्रकार
कस्थुखानुभवानां च बहुधा जातत्वादिति । तस्मादेवमेवार्थं इति निश्चयः । यत्तदोर्नि्यसम्बन्धादेकेनैव }. तस्य रमेपि पुनयैथा-
पदग्रहणतात्पथैमाहः यथा चेलयादि । तथा च सृष्टौ बुद्धौ च पूर्वकस्पीयग्रकारतौस्यबोधनाय पदद्योक्तिरियर्थः । एवमनेन धारणा.
रूपस्य साधनस्य प्रकरतोपयोगाय वेराग्यशेषस्वं साधितम् , अतः पूर्वाध्यायोक्तस्य फर्स्यापि प्रकृतोपयोगाय तदथंमेव द्वाभ्यां
वैराम्यशेषत्वसुपपादयन्ति इदानोमियादि । स!धनान्तरमिति । बेद्तात्पयेविचारकरणरूपं तदियथंः ॥ १॥ ॐ शाब्दस्य
हीलत्र । ननु वेदेन स्वेविषयययाजनाय स्थुखधारणेव कतत्यत्वेन बोध्यत इति कथमवगन्तु श्चक्यत इलयाशङ्कायां तदुपपादयन्ति
स्वं इव्यादि । प्रजाकामनादीनां वा नित्यत्व इति । यद्यपि नियविधायकं वाक्यं भिन्नम्, ` कामनाथं च भिन्नम् , तथापि यथा
“पुरोड्षं चतुधा करोति' इयस्याग्नेयं चतुधी करोतीयनेनोपसंहारः, तथा कामवाक्यस्य नित्ये वक्तुं शचक्यत्वात्तथेवयरथः ।
कर्तठयत्वेऽवान्तरमेवेति । यदहरेव विरजेत्तदहरेव भ्रत्रजे' दिति जावालश्रुतौ वैराग्यस्य प्रत्राजेधिकारविशेषणतया कथनात्तस्य
कर्तैव्यत्वे वो आन्तरमेव कामनालयागेनैव अवान्तप्मेव वा होमातिरिक्तसमय एव कर्तव्यं स्यात् । पक्षान्तराण्याहुः श्रात्मने-
यादिना । एतेषु प्रथमः प्राणाभ्निहोत्रोपनिषदुक्तः अभ्निदोत्रेयादिनोक्तः, छितीयस्तु नवमस्कन्परे “विरक्तो न्यासमास्थितः । सहैवा-
भ्रिभिरात्मानं युयोज परमात्मनी' ति सौभर्युपाख्यानोक्तः जरामेति । वतीयो “ऽम्भस्यपारेः इति रैत्तिरीयबहन्नारायणोपनिष-
त्समाप्तौ "तस्थेवं; विदुषः" इ्यनुवाकोक्तः । एवं सर्वेषां प्रमाणसिद्धत्वेपि ये प्रत्राजस्यान्धपङ्गवायधिकांरकत्वमङ्गीकुर्वन्ति, तान्प्रयाहुः
सर्वेधामियादि । यदि तथा स्यात्तदा श्रुतिः प्राजापद्यामाग्नेयीं चेष्टं जाबाटादिश्रुतौ म्रत्रजपूर्वाङ्गत्वेन विदध्यात् , श्राजापर्यां
निरूप्येष्टिमभ्रीनपिवदीश्वरः इति, युधिष्ठिरोपि धर्मावतारो न प्राजापत्यां कृत्वा भ्रत्रजेत्, सौभरिश्च याज्ञवत्क्यस्यापि म्रत्राजं
वाजिद्ाखायां मैत्रेयीन्राह्यणे न श्रावयेत्, व्यासचरणा अपि साधनाध्यायतुरीयपादे प्रत्राजनिणैयं न कुः, अतो मीमांसकानां
तथा कर्पनमयुक्तमिति!तद्ठिदाय स्वेषामुक्तानां पक्षाणां श्रुतिमूख्त्वादथाश्रुता एव॒ साधनरूपाः पदार्थाः, फटे फलरूपाश्च, ते
साधनेऽधिकारिभेदेन वचनानि .उ्यवस्थाप्यावगन्यव्याः । अन्यथा निलयाग्निहोघ्रप्रत्राजविधायकयोः श्रुयोर्विरोधो दुष्परिहर
एव स्यादिलयर्थः । एवं विचारेण सिद्धं पूवपक्षस्याथंमाहः तस्माद्वैराग्यमियादि । सौकिकविषयवैतृष्ण्यस्मैव श्रुयभिप्रेतत्वात्
दृ्टानुश्रविकविषयवेवृषण्यं धारणाकरणरूपन्च शाखराथनिर्धासो न संभवतीति शङ्कायां सवेस्यापि वेदस्य तासयैमनेन पेनाहेयर्थः ।
सैद्धान्तिकमर्थं व्युत्पादयन्ति यथा परब्रह्म यादि । प्रस्थानत्वादिति । प्रृष्स्थानत्वात् । ननु यजञेत' 'जुहुया'दिलयादौ
नियोगद श्नात् पुरुषस्य कर्मशेषत्वेन कर्मणः फछरेषत्वेन फलस्य च पुरुपाथंतया पुरुषशेषत्वेन तद्राक्यानां साध्यार्थत्वनिश्चये
कर्मफलं पुरुषगतमेवायातीति सिद्धस्वरूपन्रह्मगतं फठमिति न वक्तु' शक्यभियाश्चङ्कायां , श्वताथापत्ति प्रमाणतेनाहुः श्रन्यथेयादि ।
श्नन्यथेति वाक्यानां साध्यार्थत्वमङ्गीकलय फटस्य पुरुषशेषत्वाङ्गीकारे श्रपामाण्यमन्यानर्थ॑कयं घेति, वाक्यस्याप्रामाण्यं कर्मान्त-
रस्या्थक्यं वा, तदुदाह्य द्यन्ति यथा खगयेलयादि । ननु वण्यैत एव तासयैम् , अङ्गे फटशचुतेरथवादत्वात्करमप्रश्ंसामात्रमन्र
क्रियते इति तत्राहुः यथा चेदयादि। किमत्र बारोपखरनरूपवत्सोभारूपा प्रशंसा, उत यथार्था, आद्या त्वेकत्र
प्रतारकायां सिद्धायां मुख्यफरेप्यनाश्चासप्रसङ्गेन सरवंस्य वेदस्याप्रामाण्यप्रसङ्गः । द्वितीये . तु परस्परविरो-
धासयक्षादिषिरोधा् शब्दार्थस्यैव बाध इति नैवं तात्ययैनिश्चय इति तदुभयदोषाभावो यथा तथा वर्णनीय
इदयर्थः । तर्हि कथं वर्णनीयमिलयाकाङ्क्षायां वेदस्य सिद्धा्थत्वमनुसंधाय फटस्य ब्रह्मगतत्वं चानु सन्धाय वणनीयमिया-
शयेन तसपकारमाहः तत्रयादि । ग्यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुलया क्रियायां प्रविष्टतयान्यग्भूतऋत्विम्यजमानरूपेण स्वयमेव वर्तते,
यज्ञियानां पदार्थानां चागतानामिव तदङ्ग एव निविष्टत्वात्पूवेकाण्डे तस्येव रीखा वण्यते | तन्न गमको हेतुः यथेयादि । यथा-
गवा नियत्र यत इति पाठः प्रतिभाति । अग्रे तदिति पदस्य दशनात् । अथायमेवं चेत्पाठः, तदा यथापदस्योदाहियत इवयर्थो
बोध्यः । यन्न येल भोगेनेति । यस्मिन् गारह॑पयादिखूपे सुखे येन हविर्दनेनेयथेः । निश्चीयत इति । (सवे वेदा यत्मदमामनन्तिः
५५५५ त भि न
(~
०५
६४ [ स्कं. २ श्र. २ शो, १-४
धी्यायति । अरत इति । वृत्तिद्टयवितोधश्षब्दाथंवाधाम्याम् । तथा च यदिः वेदस्य कमणि तस्य युरस्दूर्तिके फटे ` पुरुषे च तथा
तासर्यं स्यात् ,. तदा यथाश्वताः; फटे साधने च ब्राह्माः सयुः, न खेवम्, किन्तु महावाक्याथेविचारे उक्तरीत्या भगवत्परतैव
सिध्यतीति यथाश्चतग्रह्णं न युक्तमिलयथेः ।-फलत्वेनोक्तानिति । अङ्गवाक्येषु फटव्वनोक्तान् । सिद्धमाहुः तस्मादियादि । तस्मा-
दिति । बेदस्ये्सात्मकत्वेन सामान्यैः ऋषिभिरपि तदथानिर्धायत्तत्तदंशे श्रद्धां विदायेदयथंः ।।२॥ 8 8 श्रत इत्यस्या-
भासे । भिन्नप्रकारेणेति लोकाननुसोषेन अगवतयरतया । सवेकरणा साम्यादिति भगवद्रत्सवं कर्मकर णसामथ्यभावात् । तस्मा-
दिति । सर्वेषां फलदर्नाखक्र्य व्यतिरेकादभमिदोत्ादिवाक्येषु श्रूयमाणस्य कामपदस्य भगवलयनन्बयादवान्तरवाक्यानां भगवत्पर-
त्वनि्णयो न युक्त इति तथेयथेः । एवभमाश्षङ्कयातः कविरिति । -्छोकस्याथंमाहुः येत्यादि, येषु वाक्येषु सिद्धाथानुवादकस्वेन
भगव्टीखानुवादकस्वेन रूपेण महाबाकयार्थोपयोगार्थं महा वाक्याथंस्य मर्युतरणस्योपकाराथंमवान्तरफलानि वरष्टयादिस्वगीन्तान्य-
लुवदन्ति तानि कर्माणि लोकसिद्धत्वात् ग्रवृत्यव्यतिरेकसिद्धस्वायुक्तिगुक्तानि वत्तरफलोपायभूतानि साधनानि, न तु प्रतारणरूपाणि
ताटक्फलखाथं साक्षात्परम्परया च मृद्युतरणाथ कक्तेव्यान्यनुष्टेयानि । कथं युक्तियुक्तत्वं ? कथं वा उपयोगः ?. इदयपेक्षायां यथा
““धन्वन्नि'"यभिस्तुतिवाक्येऽपर रतिप्रियत्वादि बोधनार्थं लोकसिद्धा प्रपा दष्टान्तीक्रियते, इति तस्य वाक्यस्य तावन्मात्रे . तासं
न तु तद्विधाने, वथाखन्तं सन्मागविमुखस्यौन्मुख्यजननमात्रे कारीर्यादिवाक्यतात्ययेम् । एवं सन्मुखस्य . संसारासक्तस्य तदा-
बेदाद्िश्वासापगमशङ्कया तद्ाह्यंजननमात्रे . “चिघ्रोद्धिदा"" दिवाक्यतात्पथैम् । एवं टृष्टा्धिदृष्णस्यानुश्रविके सक्तस्य दृ्टवेदृष्ण्य-
दादयंजननमात्रे ज्योतिष्टोमादिवाक्यतात्पयं, न तु तत्तद्थमेव तत्तत्करणे । न च फलाभावः शङ्कयः, तथा सति विश्वासाद्यपाय-
प्रसङ्गात् । फछन्तु तात्प्य्चमेणापि करणे लोकयात्रानिर्वाहाथत्वा त्फमत उपपत्तेरिति न्यायेन भगवता दानाद्भविष्यति । तेनैतानि
बृष्टयादीनि फलानि भगवत्लीलार्थमेव प्रतिपादितानि । एवमितराण्यपि तानि सर्वाण्युक्तसैदया महावाक्याथं शुक्तिरूपे
विप्रकृष्टसन्निकृषटपरम्परयोषयुक्तानीति । एतेन अन्येन मूलस्थोतः शब्दार्थो विव्रेतः । अत उक्तवाक्यघटितस्य पूर्व॑काण्डस्योपासना-
काण्डस्य च महावाक्यार्थोपुक्तत्वात् , कविः श्रतेस्तात्प्यं छोकटृष्टान्तरूपमवगन्तु निपुणो भूवा नामसु. यावदर्थः स्यात् । येष्वि-
यादिनोक्तरीलया तथा स्यात् । तथा च, जैमिनीथमते यथा “वायु क्षेपिष्ठे--" यादीनामनुवादत्वं, तथा सिद्धान्ते कारीयादिञ्यो-
तिष्टोमान्तानां पृवंकाण्डश्यानां मुद्त्यतिरिक्तदष्टादषटफरबाधकानामुत्तरकाण्डस्यानाच्च वाक्यानामधिकारिभेदेनावयुलयानुवादत्वमव-
गल स्वापक्ितपयो भवेदिय्थः । कानि कायैसाधनानीदलयपेक्षायामाहुः शान्त इदयादि, तथा जीवात्मनः; श्षरपुरुषस्य वा दञ्चनेधिच्तः
स श्ान्यादिपरो भवेत् । यस्याक्षरदशैनेधिकारः "स सर्वं ब्रह्म ति ज्ञानपरो भवेत् । यस्य पुरुषोत्तमदशेने स बरहन्नांरायणोपनिषदुक्त-
ज्ञानपयो भवेदियथेः । एवं यथाधिकार स्वायु परविद्यासु बोध्यम् । वियानां परापरविभागस्य परषरमोचछृष्टविभागस्य बाह्यरहस्य-
विभागस्य च श्रुतिसिद्त्वादिति न कोपि वादलेशः । अगरमत्तपदतात्पयैमाहुः न हीलयादि । बतिन इति । सवेदैवं विचारनिय-
श्यस्य । तत्रेति । चक्षुराखोकादिवलसिद्धिविषये । न कुर्यादिति । तथा च प्रकारान्तरेणेव तद्रसिद्धिसियथः | ३।। ॐ
सत्याभियत्र-ननु सवेघाभिन्दरियसाकस्यामावेन बाहोः सखतःसिदरत्वस्य प्रायिकत्वादुपवर्हणकेम्यं कथमुच्यते इयत आहु
महापुरुषरेयादि । यो हिं राजवत् सम्परसमू दाद् गृहादेवं विचारपूवेकं विरज्यते, स भगवत्करृपयबेति, तादृशस्य तथात्वादेवमुक्त-
भियथंः । उपब्हंणपद्गतवहूत्वसद्कथायास्ताखयमाहुः गरत्योः पादयोश्चेति । अत्रोपर्हणकेमथ्यैकथनेन तदथकप्रयासकरण-
वैयर्थ्यमदत्स्वार्थेन खक्ष्यते । तथा च, पादयो्बाहुकतोपयोगाभावात् “सयां क्षिता" विलयनेनाप्युपबहेणपदान्वयो भवति तसां ते
किमिति । एवं सति विकखाङ्गस्यापि तत्सिद्धिरिति तादृशास्तु सवंेव प्रयासो न कायं इत्यप्युपदेश्षः फठति ननु भिन्नवाक्यस्व
कथमुपदेशेक्यमिदयत आहुः अत इति, फडेञ्यात् । एवमपरेपि बोध्यम् । तुरीयपादसूचितमथमाहुः किञ्चेयादि ॥ ४॥
श्रीगिरिधरकृता बाक्लप्रबोधिनी
अध्यायेऽस्मिन् द्वितीये तु सुमुष्षुजनसम्मतम् । स्थुख्ध्यानफलं चात्र सूक्ष्मध्यानं निरूप्यते ।। १ ॥
तत्र तावदूर्वोक्तारणया अवान्तरफरमाह--एवमिति । एवं या धारणोक्ता तया तुष्टाद्धरे प्रसादात् पुरा प्रख्ये मम नष्टा
सष्टस्परतिं प्रस्यवरद्भय छ्ध्वा व्यवसायो निश्रयस्तदात्मिका एवमेवेदं सष्टठयमिति निश्चयरूपा बुद्धियस्य तथाभूतः सन् आत्मयो-
निर््र॑ह्या अप्ययात् प्रख्यात् प्रागिदं चिरइवं यथा आसीत्तथा ससर्जेत्यन्वयः । ` व्यवसायबुद्धिखे हेतुमाह--अमोघदृष्टिरिति, अमोघा
यथाथा दृष्टिङ्ञानं यस्य सः ॥ १॥ ® ॐ उपासनाफङादपि विरक्तस्य विशुद्धमनसो, भगवरस्वरूपधारणायामधिकारोऽतो _
वैयम्यार्थं वेदबोधिततेऽपि तत्तरफठे आखा न कर्तव्येत्याह--श्ाब्दस्येति । शाब्दं शब्दमयं ब्रह्म वेदस्तस्येष पन्थाः. कर्मफलवोधन- `
अक्ष्यत्वबोधकशब्दैः साधकस्य धीवुद्धिध्यीयति तत्ततफटेच्छां करोतीति यत् । अपाथेत्वमेव विददयति--तत्र तत्र स्वगादौ `
परिथमन्नपि अर्थान्.निरतिश्चयसुखजनकान् पदार्थन्न विन्दति । अक्षय्यभोगाभिलाषया कमं कृत्वा. स्वगौदौ. गतस्यापि तत्रत्यानां .
रक. २ अ. २ शली. ५८ ] सनेकन्यास्यासमरंकृतम् । ६५
विनाशद्शेनेन भयस्याऽनपायादिति मावः । तदि कथमेवं परिभ्रमति तत्राह-मायामये भगवदिच्छयोपसापिते देदन्दियान्तः-
करणपुत्रकखत्रादौ वासनया सुखेच्छया शयानः आत्मीयतया कृताभिमान इति ॥ २॥ $ % तरि सवथा भोगयगे देहनिर्वाहः
कथं स्यादिलाशङ्कयाद--अत इति । यस्मद्वेदुवोधितेऽपि सर्गादौ यथोक्तं यथापेश्चितं च सुखं नासयेवातो हेतोः कनिसटयाञ्योपादेय-
विषयकविवेकवान् नाममात्रेषु अतितुच्छेषु भोग्यवस्तु यावता वस्तुना अर्थो देदनिर्वाहो यस्य तथाभूतः स्यात् › किच्च भगवदा
राधनेऽप्रमत्तः सावधानश्च स्यादिति । अन्यथा भारन्धकमीुगुणेश्वरेच्छावश्चादथे देहनिर्वाहकपदाथेः सिद्े प्राप्तं सति तत्र तस्मन्नथें
भूयस्ततोऽधिकलाभा्थं न यतेत प्रयत्ने को दोषस्तत्राह-तत्र यतने परिश्रम एव फति नन्यदिलाटोचयननिःयथः । एवं
सवपरियागेन भगवदाराधनं कथं स्यादित आह--व्यवखायवुद्धिरिति । विषयभोगे सुखं नास्येव प्लयुत ठुःखनिदत्तिः परमान्-
न्दावापिश्च भगवद्जनादेवेति निश्वयास्मिकः। बुद्धियंस्य तथाभूतश्च स्यादित्यन्वयः ।॥ २३॥ $ क अन्यथा सिद्धिः प्रवयक्षसिद्र
वेत्याश्चयेन तां दक्ष॑यति-सरयामिति द्वयेन । शितौ सला कशिपोः शय्यापयं्ादेः प्रयासैः किं प्रयोजनम् १ पएरथिव्यामेव शयनेन
देहनिवाहसम्भवात् । तजनिर्वाहार्थंशययाधुपार्जनप्रयतने तु केव भ्रम एवावशिष्यते पुरुषाथंसाधकमायुश् वृथेव गच्छति, प्रारब्धा-
नङक्थ तु प्रयत्नं विनाऽपि तद्याभसम्भवात्तद्िना तस्य दुर्घटत्वादियर्थः । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । बाहौ स््वतस्सिद्रे सति उपवरहैणैः
शिरस उच्चतासाधनभूतैः सतूख्वखपुढैः किं प्रयोजनं न किमपि, अधो निदितेन बाहुनेव तदु्तासम्भवात्। अञ्जलौ सति
परुधाऽनपाञ्या बहुमकारान्नमोजनपात्रेण किं प्रयोजनं १ अञजिनैव अन्नभोजननिर्वादसम्भवात् दिग्वल्कलादौ सति दुक
सक्ष्मपटवसख : कं प्रयोजनम् १ उष्णकाे वखादि विनाऽपि दिग्भिरेव, श्चीतकाठे त॒ वल्कटे्रक्षाणां स्वक्पत्रविरेैः आदिपदेन
"चीरे दुकूखकार्यनिर्वाहसम्भवात् ।। ४ ॥ |
हिन्दी श्रनुवाद
भगवानके स्थूल ओर सूक्ष्म रूपोकी धारणा तथा क्रममुक्ति ओर सयोभुक्तिका वर्भन ।
श्री युकरेवजी कहते ह--सृष्टिके प्रारम्भे ब्रह्माजीने इसी धारणाके दवाय प्रसन्न हए भगवानसे वह॒ सष्टिविषयक
स्मृति भाप की थी, जो पठे प्रल्यकाटमे विलु्न हो गई थी । इससे उनकी दृष्टि अमोघ ओर युद्धि निश्चयात्मिका हो गई ।
तब उन्दोनि इस जगत्को वैसे ही रचा जैसा कि यह प्र्यके पदे थां १॥ ॐ छ वेदोकी व्णन-लरी ही इस प्रकारकी
दै कि छोगोकी बुद्धि खगे आदि निरथंक नामोके फेरे फस जाती दै, जीव बदँ सुखकी वासनासे स्प्न-सा देखता जा
मटकने गता है; किन्तु उन मायामय छोकमिं कही भी उते सचे सुखकी प्राप्चि नदीं होती ॥२॥ 8 & इसखिए विदान्
पुरुषको चादिये कि वह विविध नामवाटे पार्थोसि उतना ही व्यवहार करे जितना प्रयोजनीय हो । अपनी बद्धिको उनकी
निस्सारताके निश्च यसे परिपूणे रक्ले ओर एक क्षणके छि मी असावधान न हो । यदि संसारे पदार्थं रव्धवश्ञ विना
परिश्रमके यों दी भिठ जार्थे, तवर उनके उपार्जनका परिश्रम व्यथं समञ्चकर् उनके ल्यि को प्रयत न करे ॥३॥ क #
जब जमीनपर सोनेसे काम चछ सकता है, तव प्ट गके लिये प्रयलन करनेसे क्या प्रयोजन ! जव मजार अपने को भगवानकी
कृपासे स्यं ही मिली हु ह, तब तकियोकी क्या आवदयकता । जव अश्चलिति काम चल सकता है, तव बहूत-से वतेन क्यों
बटोरे । वृश्चकी छाङ पहनकर या वखहीन रह कए भी यदि जीवन धारण कयां जा सकता है तो वश्ोंकी क्या आवश्यकता ।।४।॥
चीराणि क्षि पाथं न सन्ति दिशन्ति मिकषां नेवा चिपाः परथृतः सरितोऽप्यशुष्यन् ।
रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदु्मदाम्धान् ॥५॥
एवं स्वचीत्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगव।ननन्तः ।
त॑" निष्तो सनियतार्थो मजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥६॥
कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्तामृते पशूनसतीं नाम युञ्ज्यात् । `
पयञ्ञनं पतितं वेतरण्या स्वकमंजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥७॥
केचित् स्वदेहान्तहदयावश्षारो प्रादेशमात्रः पुरुषं वसन्तम् ।
चतन कञ्जरथाङ्गशह्वगदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥८॥
सुनिवरैतो । , ६. प्रर पा० केचित् स्वदेदेऽन्तह'दोऽवकाशे ।
दद [ स्क. २अ. २ शलो. ५८
धरर्क्ाभिरूता भावाथंदीपिकःव्याख्या
ननु दिक्सद्धावो नाम नम्रस्वमेव वल्कख्मन्नं तोयं बासः खानं तु याश्ाप्रयलनं विना कथं प्राप्येत तत्राह । चीराणि
वर्त्रखंडानि । परान्बिध्ति पुष्णंति फखादिभिर्ये ते भिक्षां फखादिरूपां न दिक्ष॑ति किम् किंवा सरितः स्यंदमाना नद्यः
किमञ्युष्यन् । गृह्याः गिरिदयः। ननु कदाचिदेषामखाभे किं कार्यं तत्राह । अजितो हरिरुपसन्नाञ्छरणागतान्कि नावति नं रक्षति !
कंशब्दस्य पूवेत्रापि सम्बन्धः । धनेन यो दुर्मदस्तेनांधान्नष्टविवेकान् ॥५।॥ छ ॐ तदा तेन किं कतव्य हरिस्तु सेव्य
इत्याह । एवं विरक्तः संस्तं भजेत । भजनीयघ्वे हेतवः । स्वचित्ते खत एव सिद्धः । यत आत्मा अत एव श्रियः भ्रियस्य च सेवा
सुखरूपेव । किंच अथः सले न त्वनास्मवन्मिभ्या । भगवान् मजनीयगुणदच अनंतदच नियः य एवंभूतस्तं मजेत । नियताथः
निदिचतस्वरूपः तदनुभवानंदेन निव तः सन्निति खतः सुखात्मल्वं दर्ितम् । किंच । यत्र यस्मिन्मजने सति संसार्हेतोरविद्याया
उपरमो नाशो भवति) ६1) % # एतदेवान्यचितार्निंदया द्रढयति } कं इति । तां तथा भूतो पर हरेप्नुचितां धारणाम
नात्य पशल्कर्मजडान्विनां । भयथा पडुरेवायं स देवानाम्” इसि श्रतेः। असतीं विषयवितां को नाम कुर्यात् । यया चितया
वैतरण्यां पतितम् । तत्र च खकर्मजानाध्यास्मिकादिङ्ेकान्सेवमानं जनं पश्यन् । वैतरणी यमस्य द्वारस्था नदी तत्तुस्यत्वात्संखति-
वैतरणी ।। ७ ॥| 8 # तामेव धारणां सविश्ेषणामाह. केचिदिति षडमिः। स्वेदस्यांतमेध्ये यद्धृदयं तत्र योऽवकाशस्त-
स्मिन्वसंतम् । प्रादेन्ञस्तजन्य॑गुषठयोर्विस्तारः स एव मात्रा प्रमाणं यस्येति हृदयपरिमाणं तत्रोपचयैते । कंजं पद्मम् । रथां
चक्रम्. ॥ ८ ॥ `
वशीधरछृता भावाथेदोपिक्ाप्रकाशन्याख्या
अत्राक्षिपति । नन्विति । पुनराक्षिपति नन्विति । . विश्वनथस्तु-ननु सीतत्राणोपायः कस्तत्र साक्षेपं . करध्यन्निवाद-
चीरणीति । ननु ततोपि जाटरानखो दुर्वारस्तत्र तथेवाह--अंत्रिपा अपि किं नैव भिन्षां ददति मनुष्याः खलुसा ददतु नामेति
भावः । तर्हि पानाथं जं तु मृग्यमेवेति चेद्धिक्तव बुद्धिभियाह--सप्तिपीति ।. नयु. शिखावरषीत्राणार्थ .पण॑शषाला काचिदपेक्षिते
वेति चेत्तत्राहु--रुद्रा इति । गुहां प्रविइय उयाघ्रादयः खादृन्तीति . चेत्तत्राह--किमजित इति! श्याघ्रादीनाममि स एवातयामी
भक्तवत्सरस्तान्कथं तत्र भररयिष्यतीति भावः । न ह्यजितभक्तं कोप्यभिभवितुं श्क्यदियथेः ।॥ ५11. #. -% तदा ` बनाये
कान्तदेरप्राद्धिसमये तेन विरक्तन न केवरं सुखात्मतैवान्यदप्याधिक्यमस्तीयाह । किद्धेति । विश्नाथः--ननु तर्हिं मजनीः
येश्वरस्य तद्भजनोपकरणानाच्नान्वेषणं तु कत्तेयमेव योगिभिरिति चेत्तत्राह-- स्वचित्ते खत एव सिद्धो यत आत्मा चित्ताधिष्ठाता
वासुदेव इति । नाप्यावाहनादिश्रम इति भावः ! कित्र तस्य भजनं खत. एव भवितुमुचितमित्याद--भरिय इ्यादिचतुर्विशेषणेः ।
प्रियः सखभावत एव प्रमास्पदम् न च प्मासदत्वेपि पतिपुत्रादिरूपोऽनथंः योथ परमवस्तुरूपः । वस्तुरूपत्वेपि न केवख-
मंतरात्मैव यतो भगवान्सौदर्यादिगुणवत्वेन ददरयः। न च तत्र. देश्चनियम इ्याह । अनंतः । सर्व॑ल्यापकत्वात्सर्वैत्रेव देले
सितः । न च मजने श्रमः कोपियाह-- निव ततः । भजनानंदमयः सन् नियतः प्रेमैव भक्तावनुसंहितोर्थः प्रयोजनं यस्य तथाभूतः
सन् । यद्वः । नियमेतावंति नामानि अरहीतव्यानि एतावती कथा श्रोतव्या एतावत्यः प्रणतयः. कायां . एतावत्काठं ध्यानं कर्तव्य
मित्येवं नियमयुक्तानि कीतनश्रवणादीनि यस्य तथाभूतः सन्भजेत । यत्र भजने संसारदेतोरवियाया उपरमश्र भवेदियनु
संहितं फलं भक्तमते ज्ञानियोगिनोर्मते तु संसारहेतूपरम एवानुसंहितं फम् । चकारः ` पादपुरणे । नियतार्थो निश्लरूप इत्यथः
£ ॥ # ` एतदेव हरिभजनमेव । स क्मेजडः देवानां : पञ्युरेव ` पञ्युयैथा सखराभिन्यापारछष्टः `सर्वदा तिष्ठति तथा
सोपीति श्रुतिपदाथंः तत्तुस्यत्वात् । वैतरणी यथा दुःखेन तीयैते वितरणेन दानेन . च तथा .मवोपीति मावः 1 ७ छ
एवं च वैराग्यं मक्तेटन्वयव्यतिरेकी च प्रददयै पुनरपि योगिनां पूर्वाक्तधारणातोप्यतिश्रष्ठामंतयमिणध्िद्धनरूपस्य धारणामाह ।
केचिदिति । पूर्वोक्छवैराजघारणानिष्ठेम्योप्यपिश्रेष्ठा इयर्थः । किम्वा वक्षयमाणवाक्यानु सारेण वैराजधारणाभ्यासेन शुद्धचित्ता
एवं तदन्तयामिणश्चिद्धनरूपस्य धारणां कुर्युरियंमिभ्रयेणाहं । केचिदिति ¦ ` अत्र ` धारणाया चतुर्विधा योगिनः सम्भवंति । तत्र
मरथस( मगवद्रपमनारुव्यमानाः . म्राणमनोधार्णाक्तः श्रीभागवता संमताः ` विगीता एव । दितीयाः पूर्वोक्तवराजधारणया जुद्ध-
चित्ताः ृगालगोसयतक्ेषभोगः इ्यादि ठतीयस्कंधोक्ततदंतयामिधारणावंतः ।- वतीया -वैराजधारणा नंतरव्यष्टिविराडंतयामि-
चतुभुजरूपधारणावंतः चतुथाः । खत एव शुद्धचित्ता । प्रथमत एव व्यष्टतयीमिचतुभुंजधारणावंतस्त एवात्र केचिच्छब्दे नोच्यते ।
प्रादेशमात्रमिति प्रादेशषप्रमाणहदयध्येयत्वाद्पुरुषं तावन्मात्रप्रशेप्यचियश्लक्टया पच्दृवर्षीययुरुषाकारप्रमाणम् । संतं वयसि
केडारे' इरयुक्तः ! अत एव खामिचरणैसुक्त हृदयप्रमाणं तत्र मगवस्युपचर्थेते इति । वसंतं तघ्रात्यीमितया कृतवासम् ।। ८ ॥
श्रीराधारमगदासगोस्वामिविरचिता दीपनीव्याख्या
निशितेति । निधितं स्वरूपं येन स निधितसखरूप इति ॥ ६-९॥
` : ` । श्रीमद्वीरसाघवन्याख्या
४५ ४ ,. : नलु वस्कलमन्नं तोयं वासशखानच्र याच्नादि प्रयत्नं चिना कथं प्राप्येत तत्राह । चीराणीति जीभेवस्त्रखण्डानि पथिमर्गि
न संति किं १ परतः परान् बिभ्रति पुष्णंवि फठादिभिर्येतेऽध्रिपाः भिक्षां न दिकृति वा करं न प्रयच्छन्ति किभियथः । सरितो `
नयः अगष्यन्कं गहाः पव॑तविला निरुद्धाः फिं नलु कदाचिदेषामऊमे कं कां स्मात् त्राह अजित इति उपसन्नान््रणा- =
गतानजित; सर्पे" तिन र क्षति कि न्कल्नन्द ~ -- ~ ------नज-- ___ = ^~ 4 क
गतानजित्त; सर्षे्धरः नायपि न रक्षत्ति कि १ कव्य व्रनन याढ्मदः तनयान भज्लान्कलय्छताः ` नजदन्त नाच
यथमपि मदा न मजनीया इयम ॥ ५॥ ॐ _ # इतर दुःसेल्याः हरिस्तु सुस्य उक्तरीलयावस्थितेरयवतृष्ण्याद्भगबत
एव ग्रीतिविषयत्वादित्ाह एवमिति सखचित्ते खकीयचिनत्ते एवंसिद्धे-उनक्तानुसम्धानपरे सति विषयान्तरविरक्तचित्तविषयमूतो य
आत्मत्वादिगुणकः. यत्र॒ च यस्िन्सेन्यमाने संसार्देतूपरमश्च बन्धदेतुभूताविद्यानिवृततिश्चभवति तं मजेतेलन्वयः जितीषौः
पथिकगुणानाद् आत्मादि आतमांऽवःप्विङय धारकः धाय्यस्य शरीरस्य जीवात्मनः धारकपरमात्मालुवर्सित्वं युक्तमिलयभिप्रायः
यत आत्माऽतएव प्रियः निरतिक्ञयप्रीपिविषयकः आत्मसम्बन्धादेव हि देदापलयकखत्रादिकं सर्व॑ प्रियवदाभाति अष्मनोऽप्यात्मा दरि,
पिय इति निरतिश्चयसुखस्वरूपत्वस्याप्युपठक्षणम्.अतणएवाथः ` निरतिश्चयपुरुषार्थसखकूपः निरतिश्षयसुखमेव हि परमयपुरुषाथैः
पुरुषार्थखरूपस्यापिदुभेग्वेऽभजनीयलवं स्यादत आह भरावान् हेयप्रतिभटसमग्रज्ञानशक्तिवङेश्य्यैवीयेतेजः सम्पन्नः स्वरूपस्य
ज्ञानादिगुणानाच्र परिच्छिन्नसवशङ्कां ठयावत्तंयति अनन्त इति तयुक्तविधं सखपरा्निविरोधिभूताविदानिवक्तकमास्मानं निच त इतर-
विषयवैतृ्ण्याननिरतिशयसुखरूपपरमात्मोपासनाच सुखितः नियतार्थः नियतप्रयोजनः फलान्तरनिङृत इयथः उपासीतेयथः \। ६ ॥1
ॐ ॐ. एतदेवारथान्तरचिन्तानिन्दया द्रढयति क इति तमीश्ररमनादय तामिति पाठे $श्ररचिन्तामनादत्येयथंः को लोकः ऋते प-
" न = ~
बाहुल्येन उपासकबाहुत्यात्केचिदित्यक्तिः नलु स्वासम्मतत्वेन . स्देस्यान्तमैभ्ये यो हृदयावकाश्चसतत्र वसन्तं प्रदेशमाघ्र प्रदेश्ष-
सम्बन्धिनी मात्रा वपुः परिमाणं यस्य तं हृदयान्तःप्रदे ्सम्बन्धिमा्या परिच्छिन्नम् । ` यसत्वेतमेनं ्ादिदामात्रमभिविमानमात्ान-
्ैशरानरमुपासते" इति व्रैकोक्यज्रीरकेऽषयुपासकानुभ्हाय उपासनायाः भरदेशसम्बन्धिमात्रया परिच्छिन्नत्वश्रवणात् । हृदयकमलं
ा्ठमातरत्वाच एते तर्जनयगुष्विस्तारं प्ाेचसत्यरिमितमिखयुक्तमिति बोद्धव्यं कअङ्कमलं रथज्ञचच कन्द्क्िणबाहुभ्यांङ्जरथाज्ञ
बामाभ्यां शङ्कदे विशरतमिःयथंः एवम्विधं पुरषं केचियोगीश्राः धारणया स्मरन्ति घारणापूवैकुपासत इत्यथः ॥ < ॥ |
श्रीमद्धिजयभ्वजती्थंृता पदरल्रावल्तीव्याख्या
त भियो इति करत्वा निदः समुदूमूतरोमाच्नो नियताः “एतमितः ्यामिसम्मावितास्मि"
आत्मां
`. @ इतशरमदेदात् प्रवय शरष्वा एतं हरिं अमि श्राभिसुखेन सम्भावितास्मि सम्यक् यथायोग्य प्रास्नो भविष्यामीति नियतां इति ।
न
द्द श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २श्न. २ ङसो. ५४
आत्मा स्वामीत्येवं गुणानुपसंहयय सत्यं स्वेतः सारमानन्दनिधिं तम्विष्णम्भजेतोपासीत आधिव्याध्यादिसमुद्धवेऽप्युपासनं न
हातव्यमियाङयेनोक्तं स्वात्मनेति अतोऽन्यतः परमात्मानुपासनेऽपि आत्मघातः अहितकरणादिना स्ात्महननाख्यदोषापन्त्या
निलयदुःखतमम्रा्निः स्यादिघन्वयः च शब्दस्तत्तदोग्यतानुसारेणेवय स्मनन्थे “यथेकस्तु बहून्सुप्तानसुघरः परयति प्रभुः यथेष्टमवनाद्
विष्णुरनुभूः परिकीर्सित'' इ्यादे सक्तं एवां इति । स्वेच्छयानुक्रुलविग्रहग्रहणाद्राऽनुभूः अनेन प्राणेन दत्तानि चे्टलक्षणानि
क्मणीयानन्दशब्देन कर्माण्युच्यन्ते तेषां फट्पयैन्त ज्नधायकत्वेन निधिपाखनत्वात् स्वामित्वादाऽऽमन्दनिधिहरिस्तश् ।। ७ । $ 8
भगवदुपासनामङुवौणस्य पशोरपि वैलक्षण्यं नास्तीयाह् कस्तमिति नरके विगततरणत्वादरैतरणी नाम नदी या तस्यां हरेरनुपासनाख्य-
दोषात्पतितं स्वकरमेजान्छकृतक्मसमुद् भूतान परितापान् सव॑तोदिज्ञमायातान् दुःखविशेषान् जुषाणं भुजान जनं गरुचाखरोपदेकद्टथा-
परय॑स्तुशब्द्सूचिततादृशदुःखनिवतकाटं बुद्धिगोचरमुखप्रदं हरिं च पशयन् को वियेकी तं भगवंतमनादहयासतीमद्युभां परामुचिता-
मितरविषयामुपास्तिटक्षणां स्मरति युंज्यात् पत्वं विवेकबुद्धिराहिय सृते । यदि यंज्यात्तर्हिं स पञ्चुरेव न विवेकीयन्वयः “चतुक्यपि
यो विप्रो वासुदेवं न विंदति वेद्भारभराक्रोतः स चै ्राह्मणगदंभ" इति योग्यतातारतम्येनाधिकारिणां बहुत्वारस्थूलरूपोपासना-
योग्यानां तदुपास्िममिधायाघुना स्वदेदहृदयकमटक्णिकानिकेतनात्मोपासनायोग्यानां तदुपासनां विधत्त केचिदिति
केचिदात्मोपासनायोग्याः स्वदेदांतहृ्दयावकाश्चे वसंतं प्रादेशमात्र प्रदेक्षपरिमाणम् । कंज पद्मं रथांगं सुदश्नं शंखं पांचजन्यं
गदां कौमोदकी धारयतीति कंजरथांगज्ञंखगदाधरस्तंधारणया तैकधारावदखंडितमनोनर्या स्मरतीयन्वयः | ८ ॥ |
श्री मस्ीवगोस्वामिकता कमरसन्दभंष्याख्या ।
एवं तत्र तत्र भगवत्येव तासप्यये सति खचित्ते खत एव सिद्धः श्रीभगवानेव परमपुरुषार्थतया सेव्यः कि तन्तदाम्रहेणे-
साह एवं स्वचित्ते इति तस्माद्धा रत सर्व्बात्मा इयादिना यदुक्तं तदेव पुनर्नर्णीयत इति भावः । चशब्देनानुषद्धिकमेवाविद्यानि-
वृत्तिः फमिति बोधितम् ॥ ६ ॥ 8 % व्यतिरेकेण तदेव द्रढयति कस्तामिति । ७॥ % & अथ तत्राप्येकदेशिनां मतमाह
केचिदितयादिसाद्धंचतुष्कैः व्यष्ठयन्तर्यामिण एव धारणेयम्। गरव्मोद्कशायिरुपसमष्टयन्तयामिधारणा तु ठवृतीयस्कन्धे तत्तद्रणै-
नानुसारेण ज्ञेया । सेव सूचिता तं सलयमानन्दनिधि भजेत इयनेनेति ॥ ८--११॥
भरीमद्विशनाथ चक्रवति्ृता सासारथदर्िनीव्याख्या ।
ननु छीतत्राणोपायः कः तत्र साक्षेपं करुभ्यन्निवाह । चीराणि वख्रखण्डानि । ननु ततोऽपि जाठरानछो दुव्वौरः तत्र
तथेवाद् । अङध्रिपा अपि किं नैव भिक्षां दिशन्ति ददति मनुष्याः खल मा द्द्तु नामेति भावः यतः परान् बिभ्रति फलादिभि
पष्णन्तीति । तर्हिं पानां जलन्तु मग्यमेवेति चेत् धिक् तव बुद्धिमिलाह सरितोऽपीति । ननु शिकावर्षात् त्राणार्थं पर्णशाला
कदाचिदपेक्षितन्य॑वेति चे्तव्राह रुद्धा इति । गुहां विदय व्याघ्रादयः खादन्ति चेत्तत्राह किमजित इति । व्याघ्रादीनामपि स
एवान्तयामी भक्तवतूसटस्तान् कथं तत्र प्रेरयिष्यतीति भावः ॥ ५॥ & ननु तर्हिं भजनीयेश्वरस्य तद्भजनोपकरणानां
चान्वेषणं तु कततैव्यमेव् योगिभिरिति चेत्तत्राह । स्वचित्ते खत एव सिद्धः यत्तः आत्मा चित्ताधिष्ठाता वासुदेव इति नाप्यावाहना-
दिश्रम इति भावः । किञ्च तस्य भजनं खत एव भ वेतुुचितमियाह प्रिय इया दिमिश्चतुभिरविेषणेः । भियः खभावत एव
्मास्पदम् न च प्रेमास्पदत्वेऽपि पतिपुत्रादिरूपोऽनर्थः। यतोऽथ परमवस्तुरूपः। वस्तुरुपत्वेऽपि न केवलमन्तरात्मैव । यतो
भगवान् सौन्द्य्यादिगुणवत्वेन दर्यः न च तत्र देश्चनियम इयाह् । अनन्तः सव्वैव्यापकरवात् सर्व्वत्र देशे सितः। न च
भजने श्रमः कोऽपीयाह । निवरतः भजनानन्दमग्नः सन् । नियतः प्रेमैव भक्तावतुसंदितोऽ्थः प्रयोजनं य तथाभूतः सन् ।
यद्वा निखमेतावन्ति नामानि गृीतव्यानि एतावती कथा श्रोतव्या एताबलयः प्रणतयः कत्तेव्याः एवत्कारं ध्यानं कततेव्य-
मित्येवं नियुक्तानि कीत्तनश्रवणादी.न यस्य तथाभूतः सन् भजेत । यत्र भजने संसारहेतोरविद्याया उपरमश्च भवेदित्यनु-
` संहितं फटं न भक्तमते ॥ ज्ञानियोगिनामते तु संसारहेतूपरम एवायुसंहितं फलम्! चकारः पादपूरणे नियतार्थः निश्चर्खरूप
इयथः | ६ ।॥ # 8 व्यतिरेकेण तवाद क इति प्रस्य दरेरनुचिन्तां ता प्रसिद्धां भक्तिम् अनादरय पयन् कर्म्मजड़ान्
@* ` $
विना पञ्युरेव स देवानाम् इति श्रुतेः असतीं विषयचिन्तां को नाम कुयात् ॥७॥ & % एवच चैराग्यं भक्तेन्वय
उ्यतिरेको च प्रददे पुनरपरि योगिनां पूर््वोक्तधारणातोऽप्यतिग्रेष्ठामन्त्यामिणश्िदूषनरूपस्य धारणामाह् । केचिदिति पूर्वोक्त
वेराजधारणानिष्ठेभ्योऽप्यतिश्रष्ठा इयर्थः । र वा वक्ष्यमाणवात्तानुसारेण वैराजधारणाभ्यासेन खुद्धचित्ता एव तदन्तर्याभिणश्िद्-
घनरूपस्य धारणां य्युरि्यमिप्रायेणाह केचिदिति । अत्र धारणायां चतुर्विधा योगिनः सम्भवति । तच्च प्रथमा भगवद् रूपमना
म्बमानाः प्राणमनो धार मावन्तः श्रीभागवता सम्मता विगीगा एव. द्विवीयाः पूर्वोक्तवैराजधारणया. शुद्धचित्ता; गृणाख्गीय-
यतशेषभोगेयादिवृती यस्कन्ध)क्ततदन्तर्यामिधारणावन्तः । वतीया वैराजधारणानन्तरन्यष्टिविराडन्तय्यामिचतुभुजरूपधारणावन्तः ।
चतुथाः स्वत एव शुद्धवित्ताः । प्रथमत एव ग्यष्टन्तर्यामिचतुर्भुजधारणावन्तस्त एवात्र केचित् शब्देनोच्यते । प्रादेश्षमात्रमिति
स्क. २ श्र. २ शलो. ५-८ ] ६६
देकभमाणहदये भ्येयत्वात्। पुरुषं तावन्मात्नप्रदेशेऽ
इत्युक्तेः । वसन्तं तत्रान्त्यामितया कृतावासम् ॥८॥ `
पछ्छदरावर्षीयपुरुषाकारभ्रमाणं, सन्तं वयसि कैकरोरे
शरीमच्छुकदेवङृतसिद्धान्तप्रदौपः ।
कवयो धनदुरमदांधान्कस्माद्धेतोभ॑जन्ति कविभिस्ते न भजनीया इयर्थः । ननु वर्हि वखखंडादिलाभः. कुतो भवेदन्राह
चीराणि किम्पथि न सन्ति परान्पुष्णन्ति ये ते अंधरिपाः वृक्षाः दयादिधर्माधिपाख्काः वा भिक्षां किं नैव दिशन्ति मैवःअयच्छन्ति
सरितः गंगायसुनाद्याः न्यः शिवजल्यः अशु्यन् किं नजला जाताः किम् गुहाः मोवद्धनादिगिरिदय्यैः रुद्रा; किम् किच्च अजित
श्रीकृष्णः उपसन्नान् किन्न अवति न रक्षति अपि तु रक्षत्येव ॥ ५॥ ॐ एवं नियतः अनायाससिद्धः देहनिर्बाहरूपो
ऽथंप्रयोजनं यस्य सः निवरतः चैराग्यसुखसंपन्नः सन् तं भजेत यत्र भजने संसारहेतोः कायैकारणरूपप्रकृतिसंगस्योपरमश्च
भवति चकारस्ततपाति समुद्धिनोति “मद्भक्ता यांति मामपि" इति श्रीञुखवचनाद् विद्ययाऽविद्यायां निवृत्तायासुपास्योपासक-
स्वरूपयाथास्म्यज्ञानवान् श्रवणमनननिदिध्यासनान्रत्त्या जन्ममरणाख्यं संसारहेतोः रकृतिसंवंधाद्िमुक्तो भवतीयथंः ` तदाव्रत्ति-
माद् भगवान् सूज्रकारः आबत्तिरसछृदुपदेशात् ।॥४।१।१ इति भजनीयं दक्षेयति भगवान् स्वाभाविकषडेश्वयैसंपन्नः । अनेन तह्तै-
शरयैवंतो व्यावृत्ताः प्रियोऽथः अनेन प्रियपदार्थातरामाव उक्तः आत्मा “कृष्णमेनमवेहि त्वमार्मानमखिलात्मनाम्)' इति वक्ष्य-
माणात् छृष्णाख्य आत्मपदाथः भजनीयो न तु तदात्मकः जीवार्मेयथैः स्वचित्ते खत एब सिद्धः अनेन सर्वत्र खतः सिद्धत्े-
न॒तत्सननिहिततादरिता अनंत इनेन तदपरिच्छिन्नतोक्ताय एवंभूतस्तमिति योजना ।। ६॥ ॐ ॐ भगवद्धजनहीनकर्म-
निष्ठजनर्निदया `भजननिष्ठां द्रढयति क॒ इति वेतरिण्यां पतिते स्वकर्मजान्परितापान् जुषाणं सेवमानं जनं शाखद्रारा परयन
बैतरणीतुस्यायां संसृतौ वा पतितं पयन् यत्र संसारहेतुपरमः तां मजननिष्ठामनादय असतीमन्ञोभनां परानुचितां भगवदित-
रचितां ““पडयुरेव स देवानाम्” इति श्रुतिप्रसिद्धं कर्मजडं विना पञ्चुुस्यं विवेकदीनं जनं विना वा कौ नाम कुर्यात् अनेन
नियवद्धो जीवः सूचितः ।1 ७॥ क & तामेव भजननिषएठामाह केचिदिति षड्भिः । तत्र॒ प्छभिधौरणामेकेन ध्यानम्
केचिद् द्वागवताः खवदेहस्यातर्मध्ये योवकाञ्चस्तत्र वसंतं प्रादे माघं परादेश्स्तजंन्यगुषठमात्रा सा मात्रा परिमाणं यस्यतं श्रतौ त॒
-अंगुष्ठामात्रं पुरुषं मध्ये आत्मनि संस्थितं तं ज्ञात्वा मृस्युमस्येति नान्यः पंथा विमुक्तये" इत्युक्तम् उभयत्र हृदयकमश्छयेक्ष्यं
त्यापकस्येव सृक्षमत्त्वं विवक्षितम् । चतुमँनं कंजरर्थागरंखगदाधरं पञ्चचक्रलंखगदाधरं धारणया स्मरंति ।। ८ ॥ ॑
ननु सवेत सर्वे पदाथा अन्यदीयाः. साधनेनैव सिद्धधन्ति । क्षितिरपि कस्यचिद्धवति । अतस्तदाज्ञया खातव्यं तदनु-
कत्तेठयायां “मशनश्चेत्पातालं विशेदि"”ति न्यायेन सर्वधा सापेश्षतेवाऽस्तु । तत्राऽऽह--चीराणि कि पथि न सन्तीति
वस्त्रखण्डाः । पथीति तत्सम्पाद्नाथमप्यन्यत्र न गन्तव्यमिति सूचितम् । अद्रपा बृक्षाः। परभ्रतः परानेव विश्रति न त॒
तत्फठेस्तेषामुपकारः कदचन । ते हि पक्वं फलं स्वत एव लयजन्ति । ईषल्यक्वं तु चाखनेन । ते तु देवतारूपा वैष्णवाङ्च ।
्गिभिरेव
पिवन्ति । आतपादिभिद्च शाखाः शुद्धाः । वनश्थाः सदिष्णवशच परारथकान्तजीविनङ्च । अतस्तेष्येव माधुकरी कत्तेवया।
जखाथंमपि न छौकिंकायेश्नेलयाह--सरितोऽप्यशुष्यन्निति । तदा हि करूपापेक्षा भवति । सरितां बहुत्वं महत्त्वं च सरवग्रसिद्धम् ।
शरणागतान् । किं नाऽवति । आग्रहेण सवत्र कथनं तथाऽधिकारिणोऽपि तथा
कारिणोऽपि भूत्वा धनदुमैदान्धान् भजन्ति धनेन यो दुष्टो मदो गर्वसतेन अर
न जानीमः ॥ ५॥ 8 ® एवं प्रसङ्गादन्यानुपदिश्य तादृशेन निरपेक्षेण यरकर्तव्यं
पाजेनक्लेशाभावायाऽऽह--एवं स्वचित्त इ
७० `," श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. श्र. २ इञो. ५-८
स्वम् भियत्वादर्थ्वम् ; अथं्वाद्धगवततवम् ; भगवत्त्वादनन्तस्वमिति देतदेतुमद्धाबोऽपि विक्षेषणानाम् । ` प्रोणिनां (सेवौपयिक-
रूपाणि पच्च । खवास्मा देहो धनमीश्वसो निलयकम च । तत्र भगवान् पञ्चरूपोऽपीलाह । ' प्रथमतस्तेषामास्मा † चस्तुतोऽधिकारिणनं
परति तच्तवेन प्रकाङमानोऽपि । तस्मादवश्यं सेव्यः । उपपत्त्या सेवनयुक्तम् । रुच्या सेवनमाह--ग्रिय् इति । यथा प्राणो यथावा
देहः भराणिना प्रीतिविषयो भवति । आत्मत्वेन प्रीतिविषयत्वे प्रा्रेऽपि पुनयैतीतिविषयकथनं प्रतिः प्रिच्छिन्नत्वज्ञापनाथम् ।
अतः सां प्रीतिरेकत्र विनियुक्ता नाऽयं तथास्वेन गृह्णाति । अतः सवेरूपे एकस्मिन्नेव प्रीतिः कन्तेव्या । अन्यथा खण्डश एकस्मि-
न्नेकरूपे वा क्रियमाणा न सर्वपुरुषार्थं साधयेत् । श्रीतिस्तु भगवद्धमेः । भगवान् सर्वेभ्यो जीवेभ्यस्तं खण्डशो दत्तवान् सुखाथम् ।
अतो यत्रैव प्रीयते ततं एवं सुखं मवति । ततः स्वसुखमेव सस्य भवतीत्युक्तं भवति । तययुत्र विषयोऽपि `युखरूपो भवति ततर
तदान महस्सुखं भवेत्त् । अतो देहादिभ्यः प्रीतिमाच्छियय भगवति खापयन्त्विति भावः । अर्थो धनरूपः । यावस्कार्यं तेन् भविष्यति
तत्सर्व भगवता भविष्यतीति । अर्थ्व्दस्य पच्वाधेवाचकत्वालच्चरूपोऽपि, _ भगवान् । सर्ववेदार्थः सवंघनरूपः सवंवस्तुरूपदच
स्वनिवृक्तिरूपेण सर्वेनिवत्तंकदच । मजने चेते धमां जजनीयविषयतावच्छेदकलेन गुणोपसंहारम्यायेन ग्राह्याः । तथा सति
सर्वात्मकतया भजनं भवति । किश्च । भगवान् षद्ुणेदचयेसम्पन्नः । रे्रयीयर्थमपि स्वस्य सेवनं भर्व॑ति ) श्रीशष्दे नाऽत्र
लोमा ग्राह्या । किच्च । अनन्तो देश्चकालापरिच्छिन्नो नित्यः । एतावता पञ्रविंश्षतितस्वानि षड्विश्कर्च मदाविष्णुः । षडविङ्ञ-
तिप्रकारेण सेवितव्यः । तत्राऽऽत्मा द्विविधो जीवन्रह्मभेदेन । प्रिय एकादशविधः । एकादशेन्द्रियभोम्यत्वात् । अथः पंच्चविध
उक्तः । भगवान् घडिवधः । अनन्तो द्विविधहच । एवं सवेप्रकारेण सेवितव्य दयर्थः; । सेवकस्याऽधिकारिविशेषणभूतधमंद्रय-
माह-~-तं निनरतोः नियतार्थं इति । एकमन्यनिदृत््यथेम् । एकं च भगवति दाढ्यौर्थ॑म् । इमौ च धर्मावावश्यकौ । अन्यथा
स्वभरकारेण सेवितोऽपि न पुरुषार्थो भवति । स्वेत निवृत्तः" । अन्यथा ब्रह्माखन्यायो मवेत् । नियतो भगवव्येवाऽथैः पुरुषार्था
यस्य | भगवान् वा । अन्यथा “संशयात्मा विनश्यति" । यद्यपि भगवानेव फलं न चाऽन्यदयेक््यते" तथाप्यानुषङ्ञिकं फट संसार
हेतोरज्ञानस्य भगवद्रैमुख्यस्य वा निवृत्तिभेवति । चकारात्सागुज्यादि ।। ६ ॥ # ‰ एवं भजनस्य सर्वोत्तमत्वं प्रतिपाद्य
तादृशस्याऽकत्तुन् होचन्नाद--ङस्तामिति । ता _ भगवतः परामनुचिन्तां ध्यानेन रूपचिन्तनाम् । ऋते पशुन् विना पशुन |
अनाद्यय अकृत्वा । असतो चिन्तकनाकिका देहादिचिन्ताम् । नामेति प्रसिद्धे । युञ्ज्यात् स्ियमिव योजयेत् । अज्ञानाद्धवतु नाम
योजनम् । तक्छरतमपकारं ज्ञात्वा कस्तां युञ्जयात् । अपकारं गणयति-- पश्चन् जनमिति । यथा भगवद्जने भगवदीयाः षड गुणाः
खस्मिन् सड्क्मन्ते तथा देदादिभजने तद्रताः षड् दोषाः सच्करमन्ते । उत्पत्तिनांशो दुःखं कर्माणि परितापो दीनसवं च । तदाह ।
जनसुखद्यमानम् । पतितं स्वस्थानाच्चगतम् । मृतसिति यावत् । वेतरिण्यां यमद्वारख्ितनदयाम्। अनेनाऽसतीपसित्रहे मृतो वैतरिण्यां
पततीति सूचितम् । स्वकृतविविधकमेफटं च सेवमानम्। परितापाः चोकादयः । अतः को वा अभृतं विहाय विषं -मक्षयतीति
प्रतेचनार्थं न बहु वक्तव्यमिति भावः | ७॥ छ ` & एवं सर्वाथिनिर्चयपू वेकं भक्तिमागीनुसारेण मगवद्िषयकं श्रवणादिकं
लाधनं क्तव्यमिति सिद्धम् । अच्र केषाञ्चिन्मते सर्वनिद्धारो व्यर्थः । सुख्यभगवग्रपं चतुरभुंजादि आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादि-
रूपं ज्ञात्वा भजनं कक्तव्यमित्ति धारणाया स्थूलस्थाने भजनीयं भगवत आनन्दरूपं योजयन्ति । केचिदिति यचनान्नाऽत्र सबं-
सम्मतिः अनेन ह्यानन्दाविभाव एव क्रियते न तु दोषनिधृत्तिः । यद्यपि नान्तरीयकपापादिनिवृत्तिः क्रियते तथापि सवेभावसव-
सम्पादकत्वाभावान्न रागादिनिचरृत्तिः । भगवतो रूपाणि चरवारि ध्येयानि । अङष्टमात्र, प्रादेक्ञमाघ्रं, पुरुषमात्रं, पूर्वोक्तच्न ।
तत्र स्वनेकस्यं प्रादेक्मात्रसयैेति। वैश्वानरविद्यायां च सिद्धत्वात् शद्धे च खहदये मातु शक्यत्वात् । अथवा । “ग्रत्यतिष्ठद-
शाङ्कलमिः"ति ` पुरुषादतिरिक्तं रूपमतिरेकाथं भजन्ते । अतिरिक्तसपि पुरुषाकारम् । वसन्तं कृतीयं पुरुषम् । तस्य स्थूलरूपं
वणेयति--चतुखजमिति । कश्च कमलम् । रथाङ्ग चक्रम् । हस्तचतुष्टयेऽप्यायुधघारिणम् । | अनेन सर्वतो रक्षा सूचिता । प्रवेशेऽपि
तच्वानि तत्र स्थापयित्वा स्वयं प्रविरेदिति ! धारणया पूर्वोक्तया । स्मरन्तीति विद्यमानत्वान्नऽन्त्मैनसा कस्पनमपेशयते ।। ८ ॥
क ;: श्रीमद्रोस्वाभिधीपुरुषोत्तमचरणविरचितः छुबोधिनीभ्रकाशः |
चीराणीयत्र। देदश्च पराधीन् इति । देहः किमन्नदातुबे ति न्यायात् पराधीन इलर्थः । श्रत इति सर्व॑स्य साधनसा-
क्षतेन विदधती । ननु मार्गे चीरसतत्ेपि सतसतदुम्रदणे बाधकमपि संभाव्यत इति कथं निस्तार. इयत आहुः. श्रतस्तेपीति ।
अगवदीयत्वात् मगवदीया अपि । तथा च, दिशन्ति नेः ति वाक्यसयाज्ापि योजनेऽसमाहोषाननिसतार इयथः । नलु दानस्य
चेतनधर्मैत्वाद वेतने मार्गे कथं तत्खंमवः इयत आहुः पादेयादि । । “सर्वेषामध्वनां पादावेकायनमि ति श्ु्युक्तादचेतनत्वेपि
पादसम्बन्धात्दानं लव्यते \ करणतया चीरदानं ` रक्ते । तथा च; यथा परस्परितचेतनसम्बन्मेन द््यीहतिदान तथा श्रव्ञा-
[1
सेवोपयिकेति ख, सवौ पयिकेति घ । २ स्वख्ूपे इति ख । ३ अपि नासि ख । ४ निदृत इति ख. ग. घ ! ‰ अपेक्तत इति ख ।
६ ध्यानरूपचिन्तनामिति क: . ७. भकयिष्यतीति ख. ध. } ८ मूलरूपमिति ख. ग..घ. । & अपेते इति ग, घ. 1
स्कं. २श्र..२ श्लो, ५८. नेकव्याख्यासमलंकृतम् । | ॥
पकोपरब्ध्या पथिभिर्वलदानमपि युञ्यत इति तेपि कं वखाणि न प्रयच्छन्तीति वाक्ये-गोण्या द्नसस्भव इयथः । : (ल च `खक्षेणां
तेव वक्ष्यामीति प्रतिज्ञाभङ्ग इति वाच्यम् , तस्याः परोक्षवादमिन्नविषयत्वादत्र च परोक्षवादात् । कथमत्र. परोश्चवादभरलभिज्ेति
चेत् , तुरीयचरणादिति वदामः । धनमद्ान्धतद्भक्तौ प्रतिपद्ययमथंः प्रयश्च स्यात्तेपि प्रतिबुध्येरन्, अग्रतिबोधाच ` परोक्षः इति
निश्चीयते ! अत एव नद्योऽशुष्यन् सुद्ध पदेषु विपरीतलक्षणापि सङ्गच्छते । यत्तु काकात्र निबोदान्नात्र ठक्षणलयाद् कञ्ित्तन्मन्दम् ।
किम्पदश्चैय्यापत्तेः। न च तत्का्कबोधकमिति वाच्यं, विनिगमक।मावात् ›, वेपरीयस्यापि ` खुवचत्वात् › शब्द विकारस्थेव
कातेन तस्याचृ्यन्तरापाताच्च । न च सा वेष्टाविज्ञेष इति वाच्यं, "काकुः खयां विकसे यः ज्ञोकभीयादिभिध्वंनेरि'ति कोरोन
तस्यां ध्वनिधर्मत्वबोधनबेषटाविश्ेषाभिव्यञ्जितशचब्द धरमत्वस्यैवाद्रणीयत्वात् । न चासतां भ्वनिध्मतवं, तथापि पदधर्मस्वान्न
व्यन्तरत्वापत्तिरिति वाच्यं, ध्वनिधर्मतवेपि पदनिषठ्वनिधमैत्वेन पद धमत्वानपायात् । अन्यथा चण्टादिध्वनावपि काक्ापन्तेः।
तस्मात्किमादिपदैस्तात्र्याथीनुपपत्तिबोधने काङुः सहकारिणी भवतु नाम, अभिनयादिवत् , नतु शक्यविपरीतार्थैवोधने, अत्र
ङक्तेति टक्षणावश्यवयेवेति दिक् । अत्र एव पू्वशोकेपि रक्षणा न दोषाय । ननु वृक्षेषु भिक्षादावत्वं कथमवधेयमिलयत आहुः
गतेदादि । तथा च, वत् साधम्यौद्वधेयमियथंः | ५॥ 8 ॐ पवमिलयत्र । अस्मद्धेतोरिति। उपार्जनक्टेकगाहित्यादिव्यथः 1
श्रत इति परिच्छिन्नत्वात् । श्रत इति एकम्रादि्वात् । ननु | दक्चिणेऽनेकमदिखासमरागित्वदश्चनान्नेदं सम्प्रतमिसयत आहुः ्रन्यथ-
सादि । श्नन्यथा दक्षिणृ्ठान्तेन प्रीतौ सवैविषयस्वाङ्गीकारे । खण्डशः क्रियमारेल्यादि स्पष्टम् । नु तस्य तदेव हि ' मधुरः
मिति न्यायात्तथाकरणेपि को दोषः इत्यत आहुः प्रीतिस्त्वियादि । तत इलयादेरेव विवरणं तत इयादि । श्रतः भगवतः सदजग्रिय-
खात् 1 चेति आनन्दनिधित्वरक्षणप्रयोजनरूप इयथः । श्रमे स्वेष्टैशर्यादौ रेतावतेति पात्मक्वेन ।। ६।॥ ४ ॐ
कस्तामिलत्र । एवमिति सप्तपयोक्तप्रकरेणेवयथंः ॥ ७॥ ॐ ॐ केचिदत्र । श्रभेति ` साधननिद्धीर इयर्थः । विवृतो,
त्रेति आयुपरेषु । स्वं जीवः । सूयन्दुवायत्रगन्यगममिति । शरविमध्ये शितः सोमः इति मन्त्रे वथा सिद्धभिध्य्थः {८॥ ५
. श्रीगिरिधरकृता वालप्रबोधिनी _
ननु ज्ीतनिवारणा्थं बश्ममन्नं जलं वासस्थानं च याच्जयादिप्रयटनं विना: कथं: प्राप्यते. वत्राहू-चीपमीति । चीराणि
जीमवद्छखण्डानि पथि मागे पतितानि किन सन्ति ? तान्येव गृहीत्वा तेः शीतनिव्रारणादि कत्तेउयमित्यथेः । परान् बिभ्रति
फलादिभिः पुष्णन्ति ते परथृतोऽङ्खिाः वृक्षाः किं भिक्षां न दिशन्ति नैव प्रयच्छन्ति फन्ति १ फलानि गृहीत्वा तेर्नि्वाहः कत्तव्य
इयथः । सरितो नयः किमद्यन् ¶ नदीतीरं गत्वा जखयानं कर्तव्यमिंयरथः । गाः पैतविखानि किं रद्वा; निरद्राः ९ तत्र स्तवा
जञीतातपवातवर्षानिवारणं कर्तव्यभिय्थः । नन सर्वत्र स नास्ति कंदाचि्छुत्रचित्कस्यविदलमि तत्कायं कथं निवंदेदिा-
दाङ्कयाह--अजित इति । केनापि न जितोऽतिखमथेः स्वतन्त्रः भगवान् उपसन्नान्. ्रणारतान्, किं. नाक्ति न रक्षति. सवथा
समर्थेन भक्तवत्सटेन भगवता क्रणागतस्य सदा सर्वत्र रक्षायां सन्देहाभावात्। कवयो . विवेकिनो धनदुमेदेनान्धान्. काया-
कायनमिज्ञान् कस्मादधेतोजन्त्येव ? तद्धजनकन्तारस्त्ववियेकिन एवेति ज्ञेयम् ॥ ५॥ ॐ तहयेनेन जीवेन किं क्तैव
येन परसपुरषाथंलामः स्यादियाकाङक्षायामाह--एवमिति । एवयुक्तपरकारेणं देहादि निवस्य अन्यथासिद्धत्वे सति यः स्वचि्तेऽ-
न्तःकरगे सवत एवाबाहनादिप्रयत्नं विनाऽपि सिद्धः अन्तर्यामितया स्थितस्तं ,अगबन्तं मजेतेखन्वयः । तद्भजने किं स्यादियपक्षा-
यामाह-- संसारेति । यत्र यस्मिन् मजने सति संसारदेतोरविद्याया उपरमो निवृ्तिभवति । .चकारादुभयं परमानन्दस्वरूपभगव्-
सदि मवति । कथं तद्भजनादिवं फलं भवतीलपकषायं तत्र ेतुमाह्-भगवानिति । येश्रयादिषह्ुणभू इत्यरथः । न च तद्भजने
शोऽपयशयेनत्-निड त इत, पमान्दनिममनः सन्. मनेः तज दुमा रिव इत । नदि भियस्य मजने
कैक ,.
कोऽपि वेदो भवति किन्तु सुखमेबेति लोकेऽपि भ्सिद्वभेेति भावः । वत्ापि हेतुमाह अथं इति, परमपुरुषा्थरूप इत्यथः
तत्रापि देतुमाह-आसिति। सर्वस्यैव धनधामदीधुत्रादेरात्माथंत्वात् तस्यैव निरुपाधिकम्ीतिविषयत्वम् । “आत्मनस्तु कामाय
सरव प्रियं भवति" इति श्रुतिसिद्धमेवेति भगवतः सबौत्मस्वेन खात्मत्वात् प्रियत्वे 4 कोऽपि सन्देह इत्यरथः । न च देवतान्त-
रवद्धिनाश्षित्वं देक्ञकाखपरिछिन्नव्वादियाक्चयनाद-अनन्त इति । कथं मजेतेययेष्वायामाह-नियताथं इति । नियताः निय
मेतावन्ति नामानि गृद्यीव्यानि एतावती कथा श्रोतव्या एतावलयः प्रगतयः कर्तव्याः एतावत्काठं ध्यानं कत्तेव्य-
मिव्येवं नियसं प्राप्ताः श्रवणादिपदाथा यस्य तथाभूतः सन्नियथ
तथाभूतः सन्नियथः. ।। ६ ॥। # , ® एवं भगवद्भजनस्य, मोक्षदेतुस्वमुपपाद्य विषयासक्तेनैरकपातदेतुत्वं वदन् पूर्वोक्तां
धनघामपुत्रकलत्रादिविषयान्तयानुचिन्वां को नाम युञ्ञ्यात् कयत् ‰ तया चिन्तयां यमराजारि ` यातनानदी वेतरणी तस्यां ,
तत्तुट्ये संसारे वा पतितं तत्र च स्वकमैजान् परितापान् आध्यास्मिकाथिदैविकाधिमौतिकान् छ शान् जुषाणं भुञ्जानं जनं पदयन्नपि
; । यद्रा नियतो निश्चितो भगवानेवाथः परमयुरुषार्थो यस्य
धारणामेव द्रटयति-क इति । ता पूर्वोक्तां भगवचिन्तां अनाय पञ्चन् ऋते चिना अस्तौ नरका |
यदि तां चिन्तां कुर्यादा स प्युतुस्य एवेत्यथैः ।॥ ७॥ छ $ तदैवं विष यासक्तेनरकादिहतुत्वात्त विहाय भगवश्चिन्तनं
कं्तज्यमिरयुक्तं तत्रापि स्थृखुद्धिभिः प्रथमतः स्थृटरूपधारणां कन्तेव्या, सृक्मबुद्धिमन्तो विवेकिंनस्तु आनन्दमात्रकरपादमुखो
दरदिरूपं भगवन्तं ध्यायन्तीलयाह-केचिदिति । केचित् अनेकजन्मानुष्ितश्रवणमननादिसाधनैः विुद्धान्तःकरणस्वेन विवेकिनः
स्वदेहस्यान्त्मध्ये यो हृदयावकाश्चस्तत्र वसन्तं प्रादे शमात्र' ततपमाणकं पुरुषं पुरुषाकारं भगवन्तं धारणया स्मरन्ति चिन्तयन्ती
५
कको कशो भमन न क धवन श शपतो 3 _ 4 ७ चै भ ध ॥.# .3.4 ~~ आका. ;.. + १ चभ [द- ॐ {.. ।
न चव =
रश्चाथ तेषु कञजादीनि धास्यतीति वधा तष्॥\८॥
५५ हिन्दी श्रनुवाद्
: . . पहननेको क्या रास्तोमें चिथड़ नदी हँ १ भूख ख्गनेपर दृसरोके च्यि दही श्रीर् धारण करनेवाछे वक्ष क्या फल-
पूटकी भिक्षा नहीं देते १ ज चाहनेवाखोके धियि नदियां क्या बिल्कुख सूख गयी हँ १ रहनेके ल्यि क्या पदाङोकी
गुफर्णे वंद कर्दी गद! अरे माई! सव न सदी, क्या भगवान् भी अपने क्षरणगतोकी रक्षा नहीं करते १९ रेखी
स्थितिमे बुद्धिमान् लोग भी धनके नक्षेमे चूर घमंडी धनिर्योकी चापद्छूसी क्यों करते हैँ ?॥५॥ # क इस
प्रकार विरक्त हो जानेषर अपने हृदयमें निय विराजमान, स्वतः सिद्ध, आत्मस्रूप, परम श्रियतम;, परम सस्य जो अनन्त
भगवान् ह, बडे प्रेम ओर आनन्दसे दृद निश्चय करके उन्दीका भजन कट; क्योकि उनके भजनसे जन्म-मृद्युके चक्कर
डारनेवाठे अज्ञानका नाश्च हो जाता है ।॥ ६॥ छ पश्चुओंकी बात तो अङ्ग है; परन्तु मनुष्यो भख ठेसा कोन
है, जो खोगोको इस संसाररूप वैतरणी नदीम गिर कर अपने कमैजन्य दुःखोको मोगते हए देखकर भी भगवानका मंगख्मय
चिन्तन नहीं करेगा, इन असत् विषय-भोगोमे ही अपने चित्तको भटकने देगा ?।७॥ क 8 कोई-कोई साधक अपने
हारीरके भीतर हृदयाकाक्षमे विराजमान भगवानके प्रादेश्चमात्र खरूपकी धारणा करते हे! वे एेसा ध्यान करते हं कि भगवानकी
चार भुजाओमें शङ्क, चक्र, गदा ओर पद्म दै । ८ ॥
परषन्नवक्त्रं नरिनायतेचणं कदम्किञ्जरफपिशङ्गवाससम् ।
लसन्महारतन'हिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीरङण्डलम् ॥ & ॥
उन्निद्रहुतपङ्जकणिकालयेः योगेश्वरास्थापितपादपरल्वम् ।
श्रीरक्ष्मणं कौस्तुमरत्नकन्धरमम्लानरचदम्यावनमारयाऽऽचितम् ॥ १० ॥
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकेमदाधनेन् पुरकङ्णादिभिः ।
सिनिग्धामराष्ठुञितनीरङ्कन्तलेविंरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥
अदीनलीराहषितेश्वणोल्नसद्भमङ्गसंष्वितभूयनुग्रदम् ।
ईक्षेत चिन्तामयमेन'मीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥
श्रीघरस्वामिङ्ता भावाथदोपिकानव्याख्या
नलिनं पद्मं तद्रसरसन्ने आयते दीर्घे ईक्षणे यस्य । कदम्बङरुसुमस्य किंजल्कः केसरास्तद्रस्पश्ङ्गे पीते वाससी यस्य ।
छसन्ति महारत्नानि येषु तानि सुवणेमयान्यंगदानि यस्य । स्फुरन्ति च तानि महारत्नानि चं तन्मयानि किरीटक्ंडखनि यस्य
॥ ९॥ ॐ # उन्निद्र विकसितं यद्त्पकजं तस्य कर्णिकेवाखयः खानं तस्मिन् । योगेश्वरैरास्थापितौ पाद्पडवौ यस्य ।
श्रीरेव छक््म चिह्न त्युक्तम् । पामादिविदहितो मव्वर्थीयो नप्रययः । कौस्तुभरत्नं कंधरायां यस्य । अम्लाना खक्ष्मीः शोभा
यस्यास्तया वनमालया चितं व्याप्तम् ॥ १० ॥ # $ ज्लिग्धत्वादिबिशिष्टेः कंतरेर्विरोचमाने आनने यो दासस्तेन पेश्चलं सुन्दरम्
॥ ११।॥ % ॐ अदुीनमुदारं॑य्टीलाहसितं तेन यदीक्षणं तस्मिनुहसंतो ये भभग भूवि्षेपास्तेः संसूचितो भूयैलुग्रहो
येन चितामयं चिंतया आविभंवंतम् । कियन्तं काठमियत्राहं । यावत्समं मनोऽवतिष्ठते स्िरीभवति तावत् ।। १२॥ |
¦ भ्रीवशीघरङ्ता भावा्थदीपिकाप्रङ्ाशव्याख्या |
महारत्नानि पञश्चणगादीनि ॥ ९॥ ® ® योगेशरेरयुक्तेखद्रक्तन्योगेश्वरानपि ध्यायेदिति भावः । वामस्तनोद्धं- `
`. खक्मीरेखायुक्तमियथः । कौस्तुभरत्नं तद्प्रथितदिरण्मयसूत्रसदितम् ॥ १०॥ ® ॐ मृदाधनेवेहमूस्यैः ॥ ११॥ # 8 `
` धारणया कृत्वा मनो य।वद्वतिष्ठते निशं भवति तावदीक्षेतेयन्व यः ।। १२ ॥ श
न म ००५०००.००५८
१ भरा? पार म॒हाहारहिरण्मया, । २ प्रा पा० करिकालयम् । ३ प्रा० पा० स्निग्धामल्ः ४ मयमेतमीश्च
स्क, २
न-प्रयय इति सेमादि-पामादि-पिच्छादिभ्यः इनेखचः ( पा० ५।२। १००.) . इतिः ` सूत्रेण ` नश्रयय, ` इति
यावत् ।} १८--१८ ॥ 1 1
भ्रोमद्वीरसयघवव्याख्या
दीधे देक्षणे यस्य । कद॑व-
कुसुमस्य किंजल्कः केसरस्तद्रिपिहंगे वाससी यस्य । लसंति महारलानि येषु तानि हारांगद्नि यस्य । स्फुरति महारल्नानि तन्मयानि
किरीटक्कंडलानि यस्य तम् ॥ ९॥ ॐ ॐ उन्निद्र विकसितं यद् हृद यपंकजं हृदयकमलं तस्य । कर्णिकेवाछयः खानं तस्मिन् ।
योगीश्वयाश्यापितौ ध्यानविषयीकतौ पादपहलवौ यस्य । श्रीकक्ष्मीरेव छक्षम चिन्ह यस्यास्तीति श्रीरक्ष्मणः पामादिवि पाम 7ादिधिहितमत्वर्थीयो न
एवमेव पुरुषं विशिनष्टि प्रसन्नवक्मिति । अनुप्रहोन्मुखं सुखं निनं पदं तद्रसअसन्ने आयते
भ्रीमद्विजयभ्वजतीथंङ्ता पद्रलाबलली 7 व्याख्याः -
श्छोकचतुष्टयेन तमेव विशिनष्टि प्रसन्नवकत्रमियादिना । नलिन वद्र क्तपद्मदखवदायते दीर्घे इक्षणे यस्य स तथा तम् । कदंबः
करष्णप्रियस्तसस्तस्य पुष्पस्य किंजल्कमंकुरविशेषस्तदसिक्चंगं पीतं वासो यस्य स तथा तम्। छसन्मदादारश्च दिरण्मयांगदश्च
विङसन्महाद्यरहिरण्मयांगदस्तम् । स्फुरति श्चोभमानानि सदहाति चः रत्नानि वेयु किरीटं इुंडडे च. यस्य स तथा तम् ९॥
$ # उश्जिद्रस्य विकसितस्य ह्पंकजस्य कर्णिकाख्याट्ये योगेश्वरे; सनकादिमि स्थापितो पफादपहवौ यस्य स तथा तम् । श्रीरेव
रक्षणं चिद्व यस्य वक्षसि स॒ तथा तम् । कुरतुभात्समुद्राजातं कौस्तुभं तेन रत्नेन युक्ता करा यस्य स तथा तम् । अम्छानौनां नव-
प्वदलानां लक्ष्मीयैस्याः सा तथा तया ॥ १८॥ # % मेखदाया काञ्च्या अंगुखीयकरैरगुखीभूषणेः महांति धनानि
गृहतीति महाधनानि तेः स्लिग्धाश्चामखश्च ते तेः कुञ्चिता वक्राश्च नीखाश्च ते कुंतखास्तेर्विरोच्रमाने आनने यो दासस्तेन येकं
सुंदरम् ॥ ११॥ % ® अदीनरीख्योद्ूताभ्यां हसितेक्षणाभ्यायुलसंयो श्रं बोभगेन स्फुरणविदेषेण संसूचितो मूथैनुपरहो येन
सख तथा-तम् । दशेत चितामयं विताप्रधानं “यस्मात्संचितितो विष्णुध्ितितं प्रददायज'' इत्यादेः किंय॑तं काटं चितनमत्राह् याब-
दिति । यावदूधारणया समप्रागे मनोऽचख्मवतिष्ठते तावदिति शेषः ॥ १२॥ - ष
महारल्ानि पद्मयगादीनि॥ ९॥ $ छ उन्निद्र विकसितं हतपङ्कजं तस्य कर्णिकेवाख्यस्तत्र योगेश्वरेराखापितौ
पादपल्टवौ यस्य तमिति तद्धक्तान् योगेश्वरानपि ध्यायेदिति भावः । श्रीखक्ष्मणं श्रीरेव छक्ष्म बामस्तनोदुध्व॑लक्ष्मी रेखा तद्युक्तम्
पामादिविदितो मत्वर्थीयो नप्रययः ! कौस्तुभप्त्नं तदूप्रथनहिरण्मयसूत्रं कन्धरायां यस्य तम्। आचितं व्याप्तम् ।। १० ॥
ष # महाधनैः वहुमूस्येः । सिग्धत्वादिविशिष्टेः कन्तलैर्विरोचमाने आनने यो हासः तेन पेश्चटं मनोहरम् ॥ ११॥
$ अदीनमतिमाघुय्य यहीलाहसितं तदुयुक्तमीक्षणव्चं उहटसन्ुह्यासं प्राप्नुवन् भ्रूभङ्ग ताभ्यां संसूचितो भूयनुग्रहो
येन तम् चिन्तामयं चिन्तयेवावि भवन्तम् ।॥ १२॥ | | |
प्रसन्नं ध्यात्रानंदप्रदं बरक्तरं यस्य । नलिनं पद्मं तद्रदायते दीर्थे दश्षणे यस्य । कदंवकिंजत्कवत् कदंबपुष्पकेसरवत् पिक्षगे
वाससी यस्य । छसंति महारत्नानि येषु तानि हिरणमयान्यंगदानि यस्य । स्फुरति च तानि महारत्नानि च तन्मयानि किरीटकडटानि
यस्य तम् ॥ ९ ॥ $ उचिद्रह्यसंकजस्य त्रिकसितदटदयकमटस्य कर्णिकेवाछयः सानं तत्र योगेन्वरेसस्थापितौ ध्यानगोचरीक्रतौ
पादपलवौ यस्य । श्रीरूपं र्म चिह्न विद्यते यस्य॒सः श्रीटक्ष्मणस्तम् । पामादिविदहितो मत्वर्थीयो नप्रययः । तस्याकरतिगणत्वात्
कौस्तुभरलं कंधरायां यस्य । अम्छाना विस्पूयैमाणा लक्ष्मीः श्चोभा यस्यास्तया आचितं स्वतो विस्फूयैमाणम् || १०॥ #
मेखलायां कटिसूत्रेणांगुडीयकादिभिश्च विभूषितम् रिनग्धेः सस्नेदैरमरेरञ्वलेः छुंचितेवकरनींरुवर्णरेवरंविधैः कुतेर्विरोचमाने
आनने यो हासस्तेन पेञ्चलं सुंदरम् । ११॥ % % अदीनेनोदारेण रीलाहसितेन युक्तं यदीक्षणं तेनोलसद्धिभूंमगेभू विकषेधः
4,
सूचितो भूधैनु्रहो येन तपू । चितामयं वितोया ध्यानाद्निभूतं तत आगत इयधिकारे मयद् एनं ध्येयमीश्वरमंतयामिणं यावन्मनो
धार्णयाऽवतिष्ठेत तावदीक्षेतं 1 १२ -: = १ ~ ~ :
^
भ्रीमदूबल्लभाचायंङृता खुबोचिनीत्याख्या
` किञ्च] परसन्नवक्त्रम् | प्रसन्नं भक्तेभ्यः फर्दानाथं वक्रं यस्य । नकिनवत् आयते दीय ईैश्णे यस्य । कद्भ्बकिञ्जसकः-
बदुर्धपीतारक्तष्मन्तमागे भ्वाऽन्ते जुक्ताफटसदितं रेखाकार च्च । कदम्बकिञ्चस्कवतसुवर्णदण्डाकारसूतरनद्धुक्ताव्याप्रं कृतार्थीक्ृता-
शेषजीवयुकतवेदरूपम् । एतां भगवतः पीताम्बरम् । छसन्ति महारत्नानि यस्मिन् दिरण्मये अङ्गदे । अङ्गदं , वाह्माभरणम् ।
स्फुरन्ति महारत्ानि किरीटे छण्डलयोश्च यख्य ॥९॥ # ॐ उन्निद्र विकसिते हदयरूपे पङ्कजे या कर्णिका तस्मिन् यदायं
` गरं सर्यन्दुवाय्वग्न्यगम् तसिन्नाखये योगेश्वरैससमन्तास्थापितं पाद्पह्वं यख । श्रीः रक्ष्म चह" यस्य । कोस्तुभरलनं कन्धरायां
यस्य । अम्बाना ठकष्मीयैसयाः । संदा प्रयग्रविकसितपष्पयुक्ता । वार्या वनमाख्या अञ्चितं पूजितम् || १०॥ # ॐ भेख-
खया करिदोरकरूपया । अङ्कुटीयकैश्च महाधनैः अमूरयरत्नादियुक्तेः । उभयत्र . विशेषणम् । नूपुरमेकं महाराजचिहरूपम्।
आदिशब्देन वर्यादि । श्स्निग्धाश्च तेऽमलाश्च । कुञ्चिता नीलाः इन्तलाः। तेर्विरोचमानं यदाननं तेन यो दासस्तेन सुन्द
रम् ॥ ११॥ ॐ # अदीनं यहीखाहसितम् । सर्वेभ्यो याचकेभ्यः सर्वफल्दानेऽप्यसङ्कोचयुक्तमदीनम् । रीखाहसितेन युक्तं
यदीक्षणं तेन उहृसन्त्यौ ये श्रवौ तयोभ॑ङ्गस्तेन संसूचितः भू रि अधिकः अनुग्रहो येन । एतादृक्ं चिन्तया प्रकटीभूतं राजाधिराज-
रूपमीश्वरमीक्षिव । यावन् मनः धारणया सवोङ्गस्थितया अवतिष्ठते चाद्स्यं न प्राप्नोति । १२ ॥
वि । श्रोगिरिधस्छता वालप्रोधिनी |
चिन्तामथं चिन्तयानिभूतमेनमीश्वरं यावद्वारणया मनोऽवतिष्ठते निश्चलं भवति तावदीक्षेत पदयेदियन्वयः ।। १२॥
क 9 ५
उनके सुखपर प्रसन्नता ज्ञखक रदी है । कमलके समान विश्वा ओर कोमल नेच ह । कद्स्बके पुष्पकौ कैसरके
समान पीला वख धारण कि हृ है । युजाओमिं 8 रतन से जद हृ सोनेके वाजूवंद् शोभायमान है । सिरपर बडाही
सुन्दर युङकट ओर कानमे ङण्डल है, जिनमें जडे हए बहुमूल्य रत्न जगमगारदे है ॥९॥ ॐ कै उनके चरण-कमल
योगेश्वरो के खिठे हए हृदय कमलकी कणिकापर विराजित है । उनके हृदथपर श्रीवत्सका चिह-एक सुनहरी रेखा है । गले
कौस्तुममणि ख्टक रही दै । वक्षःसखल कमी न. जुह्खानेवाटी वनमाकासे धिरा हज दै ॥ १०॥ क छ वे कमरमें करधनी
ओगुणियोमे बहुमूरय गू, चरणोमिं नूपुर ओर हाथों कंगन आदि आमूषण धारण कयि हु ह । उनके वार्ोकी र्ट बहुत
चिकनी, निर्मल, यँयराी ओर नीटी ह । उनका सुख-कमल मन्द-मन्द युसकानसे खिक रहा है ॥ ११॥ # # ` ीरपूणे
उम्मुक्त हास्य ओर चितवनसे शोभायमान मिं के दारा वे भक्त जनोपर अनन्त अनुमरह्की वपो कररहे ह । जवतक मन
इस धारणक दवारा स्थिर न हो जाय, तव यकं बार-बार इन चिन्तनरवरूप भगवान् को देखते रहने की चेष्टा करनी चाहिये ।१२॥ .
^------------------------------~ ~ नोक ०१५१७०४७
स्कं. २अ. २ श्लो. १२-१६ |] श्रनेकयव्याख्यासमलंहृतम् । ७४
+ = जितं जितं स्थानमपोद्य धारयेत् परं परं श्द्भ्यति ` धीयथा यथा ॥ १३॥
| यावन्न जयेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे ट्टरि भक्तियोगः ।
तावत्स्थवीयः पुरुषस्य स्पं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ १४
स्थिरं सुखं चासनमाश्रितो यतिर्यदा जिहसुरिममङ्ग सोकर ।
आत्मानमात्मन्यवरूभ्य धीरो रन्धोप्ञान्तर्िरमेत त्यात् ॥ १६ ॥
` श्रीचरस्वामिङता भावार्थदीपिकाष्याख्था
अस्य ध्यानमाह । एकेकञ्च इति । अनुभावयेद्धयायेत् ¦ यद्यज्ितमयत्नतः स्फुरितं पादगुरूफादि खानमवयवस्तत्तदपोह्य
यक्त्वां चरंपरं जंधाजान्वादिः धारयेद्धयायेत् । शुद्धयति तस्मिनिश्चख भवतति ॥-१३॥ -$ ॐ : पूर्बोक्तवैराजधारणाया
रतद्धारणांगत्वमाह । यावदिति । परे ब्रह्मादयोऽवरे यस्मात् । कुतः । विश्वेश्वरे द्रष्टरि, न तुः दये चैतन्यघनत्वात् । भक्तियोग
प्रेमलक्षणः ¡ क्रियावसाने आवदयकक्मानुष्ठानानंतरम् , अनेन कमपि भक्तियोगपयंतमेवेव्युक्तम् । म्रयतो नियमतदरः । १४ ॥
‰ $ एवं तावदासन्नग्रयोः पुंसः कृयमुक्तमिदानीं तस्येव स्वयं दें यक्तुमिच्छतः कृलयमाह स्थिरमिति सार्पश्वतुर्भिः । अंग
टे राजन् एवंभूतो यतियदेमं रोकं देहं जिद्ासुहीतमिच्छति तदा देशे पुण्यक्षेत्रे काठे चोत्तरायणादौ मनो न सञ्जयेत्संगं न
प्रापयेत् । न देशकारौ योगिनः सिद्विहेत् किंतु योग एवेति टृढनिश्चयो भूत्वा श्थिरं सुखकरं चासनमास्ितः प्राणं नियनच्छे-
दियथंः ॥ १५॥ # ® तत् गृहीतविषयं मनः बुद्धां निश्चयरूपया नियम्य तन्मात्रं कृत्वा एतां बुद्धि कषेत्रे बुद्धथादि
द्रष्टरि निननयेखविरापयेत् ! तं च क्षेत्रज्ञमात्मनि शुद्धे, तं च शुद्धमात्मानमातेवाहमिलयाःमनि शुद्धे ब्रह्मण्यवरुद्रथ कीङय
धोपश्चातिः प्राप्रनिवृतिः सन् कृयाद्रिरमेत् । ततः परं प्राप्यामावात् । १६॥ =
श्रीवशीधरङता भव्मथदीपिक्षाप्रकारादयास्या
| यद्रा यथायथा -घीः शुध्यति विषयलांपश्यं यजति तथातथा धारयेदिदि । चित्त्ुद्धितारतम्येनेष ध्यानतारतम्यसुरः
तेनात्य॑ताञुद्धचित्तस्य नात्राधिकारः । किंतु वेसग्यधारणायामेवेति ध्वनितम् ॥.१३॥ ॐ & अत एवाशुद्धचित्तत्वादेतन्रषं
ध्यातुं यावन्न शक्रयात्ताबद्रेराजरूपमेव ध्यायेदियभिप्रेयाह । पूर्वक्तियादि । अवरेऽरवाचीनाः । अनेन क्रियावसान इति
॥ १४॥ क # अंगेति संबुद्धचर्थेऽज्ययम् । इयथः इति । प्राणायामं कुयीदिति भावः । जितासुर्जितेद्ियः असुः प्राणेद्ियत्रसेः
इति कोश्चात् 1. अत्र. निश्वनाथेन प्राणानिति पटित्वा व्याख्यातम् । तथा हि--प्राणानिद्वियाणि मनः नियच्छेत् प्राणान्मनोनिय-
म्यान्कुरयादिवयर्थः । तेन निय॑तरि मनसीद्रियाणि प्रविलापयेदिति द्योतितम् ॥ १५॥ & 8 .ततसतन्ममनः खबुद्धया नियम्येति
मनो बुद्धौ प्रविखापयेदिति भावः | बुद्धयादिद्रष्टरि जीवे शछद्धे शुद्धजीवेत्यामिणि वा जुद्धे शोधितरेवं्पदायें अमर शुद्धे ब्रह्मणि
श्ोधिततत्पदार्थे इति केचित् । ततः जुद्धबह्मणः परमन्यत् प्राप्यं नासि तस्यैव परमावधित्वादिति । १६॥
| | | शीमदीर्यधवव्याख्या `
युगप्छत्छयभाश्रयगोचरभ्यानाशक्तथा तटुपायभूतयुक्तरूपस्यैव ध्यानक्रमविश्च सम । एककश्च इति गदशतः परमात्मनः
पादादिः. पादप्रभृतियावद्वसितं मन्द् स्मिताबधि । अंगानि एकैकशः प्रत्येकं धियानुभावयेञ्चिन्तयेत्.।. जितं जितं भावनया स्फुरितं
प्रतिष्ठितमिति यावत्. खानं पादगुर्फायवयवमपोद्य ` यक्त्वा स्व विश्चेषाकारेणेति, भावः सामान्याकारेण कत्छशुभा माश्रयगोचरज्ञानस्या-
पेक्षितत्वात्परं परं : जंघाजान्बादि खानं धीयैथाञ्चद्धथति प्रसीदलयानाङखीभवति तथा .धारयेत् । - ङ्क त्पत्ते
पूवेमिदमवबयव्रञ्ञो विभावनंः यजनेन कर्तन्यसुतयन्नायां तु क्तौ हानायोगात् ॥ १२३ ॥ धै अतस्तत्सर्बं यत्नेन षयेयमवयबञच
इत्याह यावदिति । परे ब्रह्माक्योऽबरे यस्मात्स. परावरः तस्मिन् विश्रेषामीश्ररे,. नियंतरि 'द्रषटरि , सवेजञेऽस्मन्ुक्तविग्रहविश्िष्ट
१. प्रा० पा० भावथन्। २. प्रा पा० चात्मनि। ३. प्रा० षा० मनश्च बुद्धय । ४. प्रा पा० चेत्रज्ञमेतं निनभेद्
&६ श्वीमद्धागवतम्। ` [ स्कं. २श्र. २ छो. १३.१६
रिण छत्लडोश्रयगोचंरः ग्रीतिपूर्वकोऽविच््छिननो ध्यानयोगः । यावन्न जायेत नोत्पद्येत तावक्किया-
वसाने आवर्यंकानं्ानीति पुरुषस्य प्रीदेशमा्र चुरुषमिदयुक्तस्य पुरुषस्य खविष्ठं रूपं दिव्यात्मखरूपपक्षया स्थविष्ठं विग्रहं
प्रयतः समाहित अवयवश्षः श्मरेदिल्थः । श्थविष्ठं रूपं वैराजस्य पूर्वोक्तरूपमिति तु मंदं रूपांतसेपासनाया एतद्रूपोपासनानुप-
युक्तत्वात् ।। १४॥ एवमेकैकमवयवं शिक्षयित्वा पश्चादेकेकांराध्यानपूवकं कर्ध्यानाभ्यास उक्तः | अथेदटृशोपासना-
निध्स्य देदसयागप्रकारं वक्ष्यन्खात्मनः परमात्मनि समपेणप्रकारमाह सिरमिति । यतिर्योगी यदा परिपूणमक्तियोगसंपादकहारीरा-
वस्ितिषतुभूतप्रारश्थावसानकंले अंगे हे रोजन्निमं लोकं पराकृतं लोकं जिटासुदातमिच्छंभवति तदवा गंगातीरोत्तायणादिदेशच-
काटादिषु मनो न सज्ञयेत्सक्तं न छ्यौत्किन्त॒ जितप्राणः जितासुः स्थिरं निभेयदेशस्थं सुखदेमृद्रासनमास्थितः मनसा प्राणा-
नींद्रियाणि नियच्छेदनन्यपरंभि . कुयत्ः॥ ९५१॥। # ॐ स्वचुद्धया निश्चयास्सिकया वुद्धयाऽमख्या मगवदुपासनन
निद्ध तमल्या मनः नियम्य बुद्धिव्यापारमात्ररतं कत्वा एतां बुद्धि कषतर्ञे जीवे निनयेभियच्छेततं धेत्रज्ञमास्मनि नियच्छेदियथः ।
एवमात्मानं जीवमात्मनि परमात्मनि अवरुध्य समपय खब्धोपन्ञातिः प्राप्रनिवृतिः सन्कृ्त्याद्विरमेत् अंतकाटे परमात्मनि स्वात्म-
समर्षणावधिकमं न लयाज्यमिति ्त्याद्विरमेतेलनेनावगम्यते । आप्रयाणात्तत्ापि दि दृष्टम् । ४।११२ ॥ इति न्यायेनोपासना या आ-
प्रयाणादनुवर्तनीयव्वेन तन्निष्पादकङ्कत्छस्याप्यप्रयाणादनुवतंनीयत्वान्न हि सुमूर्षो कुखविरतिर्चिधेयासत एव विरतः । अत्र
५. जलासरिम नं योगिन खच्॑दमरणानां कूखमेव प्रतीयते तथापि “तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ
योगी तरभकेमारञ्धावसान एवं वेरभात्मसंयततिश्वणान्न तेषामिदं कृत्यं न च सुसूर्षोरनवहितकणत्वेनाश-
नियच्छेद्धिेतेयीदिवि ~ वेधिविधयेतवारपवत््या खच्छंदमरणानां छखमेवेदमिति वक्त युक्तं सोगप्रभावातिशछयेन ऋणानां
सायत्ततात् ) ये च योगमादास्म्योदंविनेष्टा एव प्रारच्धे भ्रियते तेषां पुनः ससार एवात एव भीष्मादीनीमुन्तसयणादिकारप्रतीक्षा
श्रारू्धस्या्विनष्टलात् । अतो यदियस्य प्रीरव्धाव सान इव्युक्त एवाथः साधुः ॥ १६ ॥
श्रर्दधिनयथ्वजतोर्थता पदरत्नवलीरथार
ध्यानेन जितमनायासेन ध्यानविषयं खानमवयवमपोद्य चीकरय
पुष्पितं वनमितिवत् बद्धांसने विकसितं सुखं हसितमिति खक््यते । मुखपयेन्तं
पुरुषे भक्तियोगः विशेष
जिदासुस्यक्तमिच्छेति तदा यथायुखं भवति तथा खिरमचलमासनमाध्थितः काटे
| विषयेषु ु संञ्जेत् सक्तं न कुर्यात् अथ भनसा स्ववंशेनं प्राणीनिविषयाननुधोवंतीन्द्रियाणि
च नियच्छेत् तत आहरेदांहय च प्राणन्नियच्छेखाणायामान् ङयोदथ जितासुभक्स्या घरप्तमाणत्रसाय् इन्दरियम्रेरकान् विंशादिदेवान
मनोऽभिमानिनीद्रे नियच्छ बुद्धदेव
` संया नियम्य तदधीनं स्पततं बुद्धिदेवेतायुम
देदटमभ्यस्थे हरौ निनयेत् तदैक्येन चिन्तयेत् तं देहगतमात्मानं हरिमीत्मनि
छब्धोपञ्चान्तिः प्राप्रसबीधिकमङ्गलाख्यविष्णुरूपो धीरः छृलयाद्धिधिनिषे
जितप्राणो मवस्युत जीवस्थो भगवान् विष्णुः कषत्रज्ञ इति गीयते हृद्रतस्तु स एवास्मा
चवर चिन्तनम् अन्य तिमभव तिरचयतः इत रमाभि त रथा्ोटन्योन सपोतरं
बुद्धित्व वुद्धितत्तव ्षत्र्ञेऽधिश्ठानेभूते स ्षत्दरास्मात्मनि चोधित्वंपदा्थे चिन्मात्रे तंमोरभोनं शोधितेत्वंप पदाथ थभूतमाः
` दार्थमूते परमात्मन्यवरष्येकीङयं भेदहे्तुमविद्याधिष्ठानम् येथार्थज्ञानेनं निरस्य क्यात् विर व षटवा वुद्धि
श्ल संमष्टिरूपदहिरण्यगभातस कारणानि कारणातमानंमास्मनि शद्धे जहण्यंवष्टभ्य करयाद्धिरतः खादिति पौरीणिरकैमन्याः
दति यमपि प्रमाणविरुदत्वादपे (५ द्त्वादपेक्षणीयं मनेश्चेति च शब्देन मनः चुद्धिशव्देवाच्यां वाणीं विरिचिरकषमीरो कषतर
ख्यं तन्त्वानां ` खंसखकारणेषु कटेवंत इति ज्ञातन्यम् “उपोधिके सर्म इति चं सगं विच्णुः
दति च ।। १६॥
| | ऽपसेक्षक्ञानी इमं खोक दे
पुभ्पितमिष्युरूे यथावनमिष्यर्थो लभ्यते तद्दिष्यथंः
| क्तयोः केचित् सहा देष्ान्तः इयादिनोक्तसाधनरक्षणामिनिवेश्च नि शः अन्यतः ॥ ९४ ।॥ च क
पूववत् च यदि सह त्ङ्कपाविष्षेषेण- दिव्यदृष्टिता भवति, तदा विशेषोपछन्दरश्च भवेत् । न चेत् ; निर्विषः
यद्ष्टिः | भ्दभनिन्ोननदाः
तदधीन एव भवति । तथैव निदिभ्वासनखपि तेषाम् तथा च स्थिरमिलादि 11 १५॥ # ` च - तथा मन इति । तच सवः
भूत्या बुद्धया आत्मने ततद्रषटरस्वादि |
देरहिते शद्रे जगे । अन्यत्तः 1 १६ ॥
`. शीमद्िर्वनाथचक्रवतिंङता सारःथैद शिनीव्याख्या
अस्यैव ध्यानमाह एकैकं इति ! नु निशितं भावयेत् ध्यायेत् ! जितं जितं ध्यानेनाभ्यस्तं खानं पादगुख्कादि अपोह्य `
थत दये । ` यथा यथो -घी धयति विषयलोनवयं धति देथ
दितिं द्ेतारतेभ्येनैवं ध्यानतारतभ्यमुक्तव् । तेनालयन्तोशुद्धचित्तस्य ` नात्राधिकारः किन्तु वैराजधारणायोमिरेि
व्यञ्जितम् 1 ९३ ॥ . ॐ अतपवाशद्रचित्ततवादेतद्रेपं यावद्यातुं न हक्सुयात् तावद् वेराजरूपमेव ध्यरयेदियाः
यविति परे ब्रह्मादयो ऽवरे यमति । कतः विश्ेश्वरे दरषरिनतु हर्ये। भक्तियोगः योगा्गभू तध्यानरु्षण
जआचर्यककमीनुष्ठानानन्वरम् ॥ १४॥ क @ अथ तस्यैव मक्तिमिश्रयोगिनः स्वयं देहत्यागङ्कयमाह स्थिरमिति । छेके
भवे चोत्तरायणाव्यौ मनः न संञ्जयेत सङ्गं न प्रापयेत् । योगिनः काटदेज्ञौ न सिद्धि
भावादिति भावः ।। १६॥
रमेत् । मुक्तस्य कततैव्यान्तेराभावां
प्रीमच्छुकदेवङूतसिदधान्तप्रदीषः
। ध्यानमाह एकैकं इति । गदतो ध्येयस्य ध्यातृत्राणाय गृहीतकौमोदकेः पादादियावेद्धसितं दसितयुक्तसुखावधि अङ्गानि
एकैकः धिया भावयेद्धयायेत् । जितं जितं खानं सुज्ञातं पादगुल्फायम् । अपोह्य सुज्ञासवेन हृदि निधाय परंपर जंाजान्वादि
धीयैथायथा शुद्धयति तत्र तत्र निष्ठां प्राप्रोति तथा तथा धारयेद्धयायेत् |} १३ ॥ ® कैः वेराजधारणासाधनभूता तावद नुष्ठेयैव
यावत्साध्यधारणाश्रये भरकिने भवेदिलयाहं यावदिति । अस्मिन्नुक्तहारीरिणि द्रष्टरि सवतिर्यामिणि परेऽरे यस्मात्तस्मिन् विश्चश्ररे सव
शरे याबत् भक्तियोगो न जायते .ताबतूक्रियावसाने आवस्यककमगीनु छाना वसाने पुरुषस्य वेयाजस्य स्थवीयं स्थलं चतुरदं्ञमुवनात्मकं
म्रयतः स्मरेत ॥ १४ ।। # # अथेदग्भजननिष्ठावतो देहविसर्जन्रकारं वक्तुं मगवल्यास्मसमपेणग्रकारं भगवत्लरूपं चाह
स्थिरमिति चतुर्भिः । अंग हे रजन! . यतिर्भगवद्धयानयोगी यदा -आरुड्धकर्मक्षयकाटे इमं रोकं प्रकृतं लोकं जिहासुहौतुमिच्छः
स्यात् तदा देश पुण्यश्चत्रे कटे उत्तययणादौ च मनो.न सज्येन्न प्रापयेत् । किन्तु सिरं सुंखमाक्षनमास्थितः जितासुर्जितभ्राणः
मनसा प्राणमिद्रियगणं नियच्छेद्धगवत्परं कयत् ॥. १५. -ॐ # तन्मनः :खलबुद्धथा ` नियम्य एतां वुद्धि. क्षत्रज्ञे आत्मनि
जीवे निनयेन्नियच्छेत् । सवं देहेद्धियूपं जडवगं सनियम्यं खस्मासपरथक् -चितयेदिलय्थः 1 : तमात्मानं जीवम् आत्मनि भगवति
निरुध्य सम्म धीते-रूधोपश्तिः कृटाष्विरमेत अनेन खात्मसमपेणावघरिसाधनावृरतिरदंहिीता ॥ १६ ॥
सर्वाङ्गास्फुणे पुनरेकं । धारय धीनतीयां जातायां द्वितीयं धारयेदिति धियेयक्तम् ।
अत्र धारणाया क्रमो विवक्षितः । तेदह ---पंदादि यवदसितरि स मेति । तृतीयस्कन्धे सष्ठ भविष्यति । शदभृते इति श्राणनिशरता
सूचिता । जितं जितं स्थानं स्वाधीनं स्वाधीनं खानं पादाद्यपोह्य ्ारेकवुद्धथंभभोगाच्तथाजं {णा
तथा भगवदवयवस्य अधिका गुणाः स्मत्तेव्या यथा बुद्धिद्योषा अपगच्छेयुः । तदपगमे बुद्धिर्विक्चदा भवति । तदा अवयवान्तरमपि
माति । एवमुकत्तरत्राऽपि । यथा यथा बुद्धिः शुद्धयति तथा तथा परं घारयेदित्यथंः 4 ॥ १२॥ # छै इयं च.धारणा सञ्जातभक्ते-
१ प्राहकबुदधि्रदणदिति ख, ग. ग्राहकञुद्नगाभाकद्रिति घ.
७८ ` : श्रीमद्भागवतम् । ` - | [ स्क. २ श्र. > शलो. १३-१६
ममभक्तेज्गं माहास्म्यज्ञानापरपर्यायम् । श्रस्सिन्निति स्यं भक्त्या तं पदयन्नाहं । द्रष्टरि सर्वसाक्षिणि पूर्वोक्तन्यायेन सवेवस्तुपु
चैतन्यरूपेण वा प्रयमूपेण वा प्रकाशमाने । योगपदेन स्वसाधनं साधनभूतं भक्तेः स्थिरं रुपुक्तम्। तावत् खवीयः स्थूलम् ।
पुरुषस्य पूर्वोक्तस्य । क्रियावसाने अग्निहोत्रादिकं कृत्वा अव्य्रशुद्धावस्थायाम् । संन्यासं गृहीत्वेति केचित् । तदा निरन्तरं स्मरणं
भवति 1 परं क्रियायां हेतुत्वं न स्थात् । प्रतिबन्धकत्वकस्पनपेक्षया साधकत्वकल्पनाया उतछृषटत्वात् । “युण्यती्थ॑जलाप्लुतः
इति नियमानायुक्तत्वा् । प्रयतः सावधानो भूत्वा । नियमेऽपि धर्मैः । अन्यमावनापरियागाथं वा ।। १४॥ ॐ ॐ एवमन्त-
काटे पाक्चिकदोषपरिदारा्थं योगं साधयित्वा तस्य टृपायत्वज्ञापनाय बुद्धिपूर्वकं मरणम्रकारमाहं स्थिरमित्यादिना-फटमुख-
भतदज्गं सभ्निितम् । उततराङ्गमिति केचित्। अवान्तरम्यापार इत्यपरे । सििरमच्चलम् । सुखं कोमलम् । पद्मासनादिरूपं
भ्या ददिरूपं वा । आ समन्तात् सितः । मनसाऽप्यन्यत्र गमनं निवारितम् । अतः परं संन्यासो नियः! तदा वा संन्यासः
कत्तव्य इतयाद्--यतिरिति । प्राणायामं कृत्वा पच्नाक्षरं संन्यासमनत्रंत्रिजपित्वा “श्रभयमभयं भूतेभ्य इति भूताभयदानसुक्त्वा
जह्मणसिविधनिरदेशमुक्तवा “वचुरण्वो विभूरसी''ति महोपनिषदं भावयित्वा ्रह्मणि प्रणेन जीवयोजनं यतित्वम् । एवं भूत्वा
तदा अन्यदा वा यदा जिहाुमंवति । इमं. लोकं देहम् । तदा देक्चकाखपिश्चा न कन्तन्येलयाह--वेशे च काले चेति । देश
बद्रिकाश्चमादिपुण्यसाने । काटे उत्तरायणे । चकारादुमयाङ्गधमेषु मनो नाऽऽसक्त कुर्यात् । विशेषणभूतं एव
देशादौ चित्तं व्यातं मा भवेदिति तद् .केवछं भगवनिषठ मनः कत्वा यदेश्चादिभिर्भविष्यति तद्धगवतेब भविष्यतीति
मनः स्थेयं रिधाय. प्राणान्नियच्छेत् । मूखाधासादपानं सङ्कोच्य तत्र प्राणं निधाय ` ङण्डकिनीपरमोधनेन भलुं
तां ्राणापानसितां सुघुम्णारन्ध्े निवेशय वायुमूर््वं नयेदिय्थः मनसा बुद्धिसदहितेन देहचाठनादिकमङृखा एतत्सामर्थ्य
जितासोरेव भक्तीति तदव्रसरेः स्मारयति--जिताख्ुरिति । एवङ्कृते वा जितासुभेवति। यदा कश्चित्खम्रामान्निष्कादयते तदा
जयः सिद्धो भवति । १५ । ॐ % तदनन्तरं मनः खादुद्धथा आात्महदथा सङ्कावम्यिरिटकषया । अमरा मक्यादिभिः
खद्धया । नियम्य सिरं कृत्वा प्रयतनं लयाजयिःत्वरा । दण्डवत््यक्त्वेति यावत् । सस्मिन् वा समापयित्वा बुद्धा बा संयोज्य । तां
बुद्धि मनः समाहिता वा । षरे शारीरे आत्मनि । यः चत्र देहादि अहमिति ममेदमिति वा अभिमन्यते तस्मिन प्रवेशयेत् ।
तच्च शनं भगवतो रूपविक्ेये सवजीवसमृहरूपे आत्मनि “हात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः” इति वाक्यनिरूपित
भगवद्विभूतिरूपे । तमात्मानं भगवति तस्मिन्नेव भगवद्रये । अवरुध्य एकीकृत्य पुनदेहानुसन्धाना्थमिच्छामच्त्वा धीरे भूत्वा
पुननाऽऽगच्छेदियथः । अत्रव सुक्तिरित्येकः पश्च; एवं सिते देहः स्वयमेव स्वकारणलयाद्रच्छति । परं तन्नाऽनुसन्धतते।
एतत्तृतीये वक्ष्यते ॥। १६ ॥ [र =
| ्रीमरोस्वामिशीपुरषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
कथं धारयेदियाकाङ्क्षायामाहुः जितं जितमित्यादि । १३॥ छः # यावन्नेयन्र ूर्वोक्तन्यायेनेति । खप्नजने-
कितृन्यायेनेयथेः ! तत्र परावरेस्मिननिति ( मूट ) पदाभ्यां माहास्मयज्ञानपूर्विकां भक्ति भगवदाविभौवं स्वस्मिन् सूचयतीति
भक्तियोगपदेन भक्तिरक्षणं योगमपि खस्मिन् सूचयतीलाक्ञयेनाहुः योगपदेनेतयादि । स्वसाधनं खकृतं चित्तनिरोधरूपं साधनम्,
साधनभूतं भक्तः सिरं रूपमुक्तमसाधारणं भक्तिनिरूपकमुक्तम् , स्वस्मिन् भक्तिटक्चणो योग उक्त इयथः । पूर्वोक्तस्य क्षरस्येयथंः ।
किंयाया दैतुतवङ्गीकार इष्टापत्तौ दुषणमाहः श्रतिबन्धकेयादि । उ्ृष्टत्वच्च “एतान्यपि लु कर्माणि! "खगैः सतवगणोदयः इत्यादिवा-
क्यैरवगन्तव्यम् । प्रकृताल्चयोयमेवेलयत् विनिगमकमाहुः युण्येयादि प्रयत इलादि च । फलानमिसन्धाने धर्मस्य कं प्रयोजनमिलतः
पक्षान्तरमाह: अन्येयादि ॥ १४ ॥ क कै स्थिरमिलयत्र यतदङ्गमिति, बुद्धिपूकं मरणं स्मरणस्याङ्ग सन्निहितं सहकारीय्थः ।
उत्तराङ्गमिति फर्जननदञ्ायां सहकारि ।। १५॥ # # मनः स्वेयत्र अत्रैव सुक्तिरितीति । अत्रैव हृद्याकाश्च एवेय्थः।
एतेन कटे ( कटे ) "यदा सुवे लीयन्ते कामा वेऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मर्त्योऽगरतो भवदत्र ब्रह्म समदनुत' तद् यथाटिनिल्यनी
वलमीरे ता मयस सयीतेवमेवेद "खारी ते इ०४--४--० इटादिका श्ुति्ाख्याता या । यवं स्थते इति सवजीवमकष
संयोज्य सिते सतीर्थः । स्वकारणलयादिति, देहाकारणञ्च प्राणधारणप्रयतनो वा अविद्याकामक्माभि वा तलयश्चोपञ्चमाञ्ज्ञेयः।
अत्रैवयक्तौ प्रमाणमाहः ठेतीय इति, देवद्ूतिसंसद्धौ स्फुट, ततोऽवभेयम् ॥ १९ ॥
पादादि पाद्पर्ृति यावद्धसितं मन्दस्मितावधि
शुद्धयति तस्मिनिश्चल भवति तथा तथा जितं
ए प्कश = ५ ; ५ श्रः
च् सन्य च्छव ममर उवरपो जनेत्। सरत्लायाोतेष र्ना `
स्क. २. २ शलो. १७२० | प्नेकन्याख्यासमररकृतम् । क , ७६
जितं अनायासेन स्फुरितं स्फुरितं सथानं पादगुरफाथवयवमपोह्य यक्सा, परं परं जङ्घजान्वा्यवयवं धारः येत; हृदये ध्यायेदि~
लन्वयः 1 १३॥ ॐ # पूर्वोक्तवैराजधारणाया एतद्धारणाङ्गत्वमाह--यावदिति । परे ब्रह्मादयः. अवरे यस्मात्तस्मिन्,
विश्वस्येश्वरे नियन्तरि द्रष्टरि सवेसाश्िणि अस्मन्तुक्तविप्रहविशिष्टं अछयुदवुद्धित्वात् -यावद्धक्तियोगःः -परमप्रेमखक्षणो न जायते.
तावचित्तशद्धधर्थं अभ्निहोत्रायावदयकीः करियाः कु्व॑स्तदबसाने तत्समाप्तौ सावकाश्चसमये प्रयतः | प्रयत्नवान् सन् पुरुषस्य भगवतः
स्वीयः स्थूढतर पूर्वोक्तं रूपं स्मरेत ध्यायेदियन्वयः ॥ १४ ॥. 8 ॐ तदेवं तावदासन्नमृयोः पुंसः कृययुक्तम् › इदानी
तस्मैव सवयं ददं यक्तुमिच्छतः कृयमाह--स्िरमिति सार्ध्तुभिः । स्वं तु मगवद्वक्तसवेन अस्मदङ्गतुस्योऽस्यतः सर्वमपि रहस्यं
वदाम इति सुचयन्सम्बोधयति-ह अङ्गेति । यतिर्योगाभ्यासी यदा नि्भयपदप्राप्यर्थमिमं छोकं दे ` जिहासुः स्यात् यक्त
मिच्छेत्तदा देशे पुण्यतरे काटे चोत्तरायणादौ मनो न सज्जयेत् सङ्ग न प्रापयेत् । न देशकालौ योगिनः सिद्धिहेतु. किन्तु भगः
वानेवेति दृढनिश्चयः सन् सिरं सुखकरं चासनमाभितो मनसा प्राणानिन्दरियाणि नियच्छेत् अनन्यपराणि यात् । एतच्च प्राण-
विजयं विना दुष्करमत आह--जितासुरिति । प्राणायामेवेज्ीक्ृतप्राण इयथः ॥ १५॥ ॐ. # अमख्या भगवदुपासनेन
दूरीक्ृतमख्या खनुद्धथा मनो नियम्य बुद्धिन्यापारमात्ररतं कत्वा एतां बुद्धि ्ेत्रज्ञे जीवे निनयेत् नियच्छेत् । तं क्षवज्ञमात्मनि
परमात्मनि भगवति निनयेत् । एवमात्मानं जीवमात्मनि सर्वात्मनि भगवति अवरुद्धय समप्ये तेन छन्धा उपकान्तः काम-
कोधादिसवदोषनिटृत्तियेन तथाभूतः सन् छृसास्मयत्ाद्विरमेतेयन्वयः । एतत्पथैन्तसाधनानु्ठान धेयैसाबङ्यकमिति सृ चयन्नाह--
धीर इति ॥ १६॥।. | ह व क
हिन्दी अडुवाद ।
भगवान्के चरण-कमखोसे ेकर उनके मुसकानयुक्त मुखकमलुपयेन्त समस्त अङ्खोकी एक-एक करके बुद्धिके द्वारा
धारणा करनी चाहिये । जैसे-जैसे वुद्धि शद्ध होती जायगी, वेसे-वेले चित्त स्थिर होता जायगा । जब एक अङ्गका ध्यान टीक-टीक
होने छगे, तब उसे छोड़ कर दूसरे अङ्गका ध्यान करना चाहिये ॥ १३॥ ® $ ` ये विश्रेश्र भगवान् दद्य नही, द्रष्ठ
है । सगण निर्मण-सव इन्दीका स्वरूप है । जव तक इनमें अनन्य प्रेममय मक्तियोग न हो जाय; तब तक साधकको नि
तेमितिक कमक वाद् एकाम्रतासे भगवान् उपर्युक्त स्ख रूपका ही चिन्तन करना चादिये ॥ १४॥ 8 # परीक्षित् ।
जब योगी पुरुष इस मनुष्य-रोकको छोड़ना चदि, तव देश ओर काठमें मनको न ट्गाये । सुखपूवेकं स्थिर आसनसे वैटकर
प्ाणोंको जीतकर मनसे इन्द्ियोका संयम करे ।। १५॥ 8 ॐ तदनन्तर अपनी नि्मैल बुद्धि मनको नियमित करके
मनके साथ वुद्धिको शषत्रजञमे ओर शे्रज्को अन्तरात्मामे छीन क दे । फिर _अन्तरात्मा को परमात्मा रीन करके धीर पुरुष
उस परम श्चान्तिमिय अवस्थामें सित हो जाय । पिर उसके लिये कोई कतव्य शेषं नहीं सहता ॥ १६ ॥ ` व
न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रथः इतो जु देवा जगतां य ईशिरे । `
नयत सं नर्म न वै विकारो न मा् प्रषान् ॥ १७॥ `
परं पदं वेष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुस्षियृक्षबः । `
विसज्य . दौरासम्यमनम्यसौहदा हृदोषगुह्याहपदं पदे . पदे ॥ १८ ॥
इत्थं ुनिस्तूपरमेद् '्यवर्थितो ` विज्ञानदम्ीयंसुरन्धिताश्चयः । =
स्वपाष्णिनाऽऽपीढ्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षरुष्चलमयेज्जितक्रमः ॥ १६ ॥
1 #
(न -च ५ ---
स्कः २२ इलो. १७-२०. ॥ ह | ध ।
. ` यत्रेति । विकारोऽदंकारः॥ ९७ ॥; क. निरुपाधितवं कुत इयतः आद । परमिति ! यथ्स्मःदैत ॥ि
` नेतीप्येवमुर्खष्टुमिच्छवो दौर््ं`देदाद्यात्मप्वं ` विरऽ्यादेख पूज्यस्य: श्रीविष्णोः पदेषदेः क्षणेक्षणे हृदा उपरह्य आिदष्यः ` `
नान्यस्मिन्सोहदं येषां तथाभूताः पदे संवस्तद्रेऽ्णवं पदमत एव परं सवतः श्रष्ठमामनंतीयन्वयः ॥+ १८ ॥ . 8 # तस्मादिस्धं, `
त्रह्मस्वेनः उ्यवश्ितं । मतिः मुनिरुपरमेत् परमेत् ¦ तशब्दे देम "यदि. प्रयास्यन् इति वक्ष्यमाणास्खकामाद्धिश्षेष उक्तः तमाह । विज्ञ यते तेऽ नेनेलि
विज्ञानं सखे तेन जाता चक ज्ञानं तस्य वीयं बं तेन सुरंधित्तः विहसिता आंक्चयाः विषयवासना यस्य सः । इदान तसखः ,
ेहस्यागप्रकारमाह । स्पार्णिना पादभूकेन रादमूलाधारमापीड्य निरुध्यानिलं प्राणसुन्नमयेदृभ्वं नयेत् । जितः क्लमो येन ।
पट्सु स्थनेषु नाभ्यादिषु ॥ १९॥ 8 क नाभ्यां मणिपूरे सितं ह.यनाहतचकरेऽधिगोप्य उरसि कंठादधोदेशे स्थिते विदद्धिः
चक्रो मनस्वी जितचित्तः खतालमूलं तस्यैव चक्रस्याभ्रदेश्म् । ततो बहुधा गमनसंभवाच्छनकैरिदयुक्तम् ॥। २० ॥
श्रीवंशीधसङता भावार्थदोपिकात्रकाशव्यास्या
तदेव ब्रद्मखरूपमेव । अत एवः कोरस्यप्रभुत्वमेव । अनिभिषामिति षष्ठयः तं किव्रंतमिषे रूपम् । जगता प्राद्कतजगसस्वे-
किर रेदयं चक्रिरे । देवा इद्रायः । ननु देवासतत्त्वाभिमानिनो जगत्कारणीभूतास्तत्र कथं न प्रभवेयुरिति तत्राह । यद्रेति । अत्र
संदभः--पूर्वोक्तधारणाफलं द्विविधं ब्रहमकैवल्यप्रापिरवकुटग्राधि्व भक्तिसिद्रक्ञाननिषठत्वाद्क्तिमयज्ञाननिषठत्वाच्च । अत उत्ताव-
स्ामजामिलादिन्यायेन तगरैव बैकुंडामिव्यक्तिदक्षनार्थंमाह । “न यत्रे इति युम्मकेन । अतर वैकुटस्य सच्चिदानंद रूपरवं श्रीभगवते-
वोक्तम् तथथा । “एवमेतान्यथादिष्रानलुतिष्ठंति मे पथः । क्षेमं विदंति मल्घानं यदुन्ह्म परमं विदुः ॥!" मे पथः ज्ञानमक्तिकर्मं
` छष्चणान् मस्प्ाप्टयपायान ज्ञानकरमणोरपि भक्तेषु भक्तेः प्रथमतः काचेत् कंञ्चत्साहाय्यकारंत्वात् श्चेम मद्वक्तमगेमयं मद्यान्
परमं तहने ति जानंति. । इत्थमेवोदाहरिष्यते च । “इति संचि भगवान्महाकारणिको हरिः । दक्षयामास छोकं स्वं गोपानां तमसः
परम्|! सत्यं ज्ञानमनतं यदून्रह्म उयोतिः सनातनम् । यद्धि प्रयति सुनयो गुणापाये समाहिताः |” इति । उभयत्रापि चकाराद्-
ध्याहारादिनां व्वर्थातर कष्टं भवत्ति। चैरेवः च व्याख्यातम् । तमसः प्रकृतेः परमिति ।: वेदस्यापि विकोषणीद्कस्येति ॥। १७ ॥।
कूः - 8 परं पदमिति अतचिदथतिरि क्त नेविनेतीत्येवसुरखष्टुमिच्छवो दौशर्यं भगवदात्मनोरमेददष्टं ` विखञ्याहेस्य श्रीभगवतः
पदं चश्णार विदं पदेपदे प्रतिक्षणं हृदोपगाह्यादिरुष्य अनन्यसौषटदाः नान्यस्मिन्सौहदं येषा तथाभूताः संतो यदामनंति तदेव वेष्णवं
पदं श्रीवैकरडाख्यमिति ब्रह्मस्वरूपमेव तदिति तात्पयेम् । अनेन भक्तिखक्षणस्ताधनरिगेन निसकाररूपमर्थातरं निरस्तम् । अचर
निराकारपरसयणस्यापिः भुक्ताफटटीकाङ्रतोः दैवाव्यंजिता मीैथा तपरं पदं वेष्णवमामंनति अधिकरताधिष्ठितरःजाधिष्ठितस्ववत् ।
ब्रह्मादिपदानामपि विष्णुनएथिष्ठितत्वास्परमिय्युक्तम्। विष्णुनेवाधिष्ितर्मिखथं इति ।. अत एवं श्रुतावपि तस्य स्वमदहिमेक-
तिष्ठितस्यम् । "स भगवान्कस्मिन्प्रतिष्ठितः इति । स्वे महिम्नीति! विश्वनाथस्तु--सतत्वादयः कथं न संतीयत आह-परं
प्रधानासरम् । अत एव वैष्णवं पदं विष्णो्भिर्विशचेषस्वरूपं ततप्रसिद्धमेव । तदपि भगवद्भक्त नारदाद्य एव यथा जानंति न तथा
ज्ञानिनोपीयाह । यद्ब्रह्म नेतिनेतीस्येवभेनत्तदरयतिरिक्तं वस्तु उत्सिखक्षवः आ सम्यगेवासनंति जानंति । किं त्वा दौास्मयं
केवरं ज्ञानिनामिव निबुद्धितवं विखउ्य कीटका अनन्यसोहद्ा विष्णुसंबं धन्यतिरिक्तबस्तुनि स्नेहा भाववंतः । अहस्य पूज्यस्य
श्रीविष्णोः पदं चरणारर्विदं पदेपदे क्षणेक्षणे हृदोपगुह्य. इदमस्माकं सवेस्ठमियाछिग्य । अत्र तदुर्छजंत इयनुक्तं यदा स्प्रभो-
त्र ्यस्वरूपं केवलमनुबुभूषंति तदाऽत्यक्तमिच्छवो भवंति सर्वथा तु भगवत्सेवोपकरणत्वात् । दर्यं जगन्न यजंतीयर्थाहभ्यते ।
दोरातम्यमिति । विष्णोर्देदे मा्यिकत्ववुद्धिमतो दुसव्मान एवं ज्ञेयाः ।। १८॥ # # तं विश्षेषम्। षटसु नाभिहदुरस्तादमूल-
भरूमध्यन्रह्मरप्रेषु ॥ १९॥ ॐ ` % ततर प्रथमं नाभेरघः खाधिश्वनचक्रादुपरि नाभ्यां तस्येव चक्रस्य चिदुद्धिचक्रस्य ।। २० ॥
यदि प्रयास्यन्नियस्याध्यायस्यैव दार्िशषदखोको द्रष्टव्यः ॥ १९॥ # # नाभ्यादिष्विति । अत्र परोक्तंषु मणिपूरा-
नाहतविशचुद्धतालमूलाज्ञाचरन्रह्मरपरेष्वियथः ॥। [ षदुचक्रभेदस्य विश्षेषविवृतिरस्मत्रकोिते मंहानिन्वाणतन्त्रे सप्तपच््राश्चदधिक-
शततमसंख्याङ्कितिपत्र द्रष्टव्या । ] ॥ २०--२४॥
श्रीमद्वीरराघक्व्यास्या |
| अथ प्राप्यं परमात्मस्रूपं वक्ष्य स्तस्मिन् स्वात्मसमर्पणावधि कमै न याञ्यमिदयाह् न यत्रेति । य॒त्र वेष्णवे पदे काछोन
्रमुः किमपि कर्तु न समर्थः अतएव देवो न प्रभव इत्याह अनिमिषां ब्रह्मादीनां परः प्रभुः कालो यत्र न प्रः तत्र कुतो देवाः प्रभवः
स्युः । देवनियम्यानां जगता प्राणिनां का वतेयाह जगतां प्राणिनां ये ईशिरे जगंति ये न्ययमयन्देवाः तै कुतो न प्रभवः तन्नियाम्यानां
जगतां स्वप्रसुतवं कैमुयन्यायसिद्धमियथेः स्वैरनियाम्यं सर्वैरनियन्त्रितमियथेःकिं च यत्र पदे प्रधानं तद्गुणाः सत्त्वादयः प्रधानकायै
देतत् आत्मव्यतिरिक्त नेति- ह
स्क. र शर. इतो. १७-२० ] मलंङृतम् । | ्
सखकीयकायैजननक्षमा न भवंति 1 १७ ॥ कछ छ यद्विष्णोः संब॑धि परं सर्वोदछृ्टं पर प्राप्यं खरूपं पश्चते
न गम्यत त इतिः हि व्युखत्तिः आमनति वेदा इति सेषः किंकततुमिच्छव आमनति ययस्मिननेतन्नेतिः नेतीति उस्सिसक्षवः तदवयतिरिक्त-
ुरश्षषुमिच्छवः उयावतेयितुभिच्छवः अन्रह्मात्मकं स्वरतत्रं वस्तु नेतिनेतीति बोधयतः काठादिभिरनियाम्यं काडादीनां च निंद
-- > ध ~ -------~~---~-~-- =-= ---- == =-= न------------~-------
वररल न वारन् जं नजानां च्जरस््तः ज (रर उमाखसा्ि- ०र र्द 11111199.
वक्ष्यमाणप्रकारत्वेन एतदेबोपपादयति विज्ञानेति सवं ब्रह्मात्मकमिति उ्यवसितमिति मतिर्विज्ञानं भगपदुपासनात्मकं ज्ञानं तदेव
दग्दशोनात्मकं प्रयक्षतापन्नमिय्थः तादृशस्य ज्ञानस्य यद्रीयं सामथ्यं तेन सुरंधितः विहिंसितः निःशेषनिवृत्तः आङ्घयो वासनां यस्य
स तथोक्तः योगी खपाष्णिना स्वपादभूङेन गुदं मृखाधारमापीड्य निरुध्य तत आपीडनीनंतंरमनिखं प्राणं षट्सु नाभ्यादिषु वक्ष्य-
माणेषु स्थानेषु उन्नमयेत् । जितः करमो येन निचृत्तश्रम इयथः | १९॥।
नाभ्यां मणिपूरके सितं प्राणं हथनाहताख्यहदयकमटेऽधिरोप्य तस्मादूहृदः उदानगदयोदानस्योदानवायोर्गल्या संचार-
प्रकारेण उरसि कंठादधोदेश्चस्िते विद्ुद्धचक्रे तं प्राणं नयेत तत उरसः धियानुसंधाय गंतन्यमनुसंधाय मनसी यतचित्तः स्वता
मूटं सखजिह्वाम्पूवं चक्रस्येवाग्रभागं ज्ञनकेः ततो ब्रहुधा गमनसंभवाच्छनकेरिःयुक्तं नयेत प्रापयत ॥ २० ॥
श्रीपद्धिजयध्वजतीथकृता पदरत्नावलीभ्याख्या
एवमुक्तो ज्ञानी यं लोकमाप्नोति तमितर खोकेभ्यो व्यावर्तयति न यत्रेति यत्र यस्िष्छोकेऽनिमिषाणां रृद्रादिदेवानां प्रमु
कालो वायु ने प्रभुःखशक्तरद्रोधकः “हरिश्च प्रकृतिश्चैव ब्रद्मवायू तथैवचेतयादेः ये रद्रादयो देवा जगतामीशिरे जगति सखस्वकाये
प्रबतेयामासुस्ते देवा न प्रभवंति कुतोन्यावकाञ्चो न कुतो ऽपीयथैः । यत्र यस्मिन्स्थाने सत्त्वादिगुणत्रयं च स्वशक्तिप्रकाशकं न । विका-
रो भूते द्वियात्मको हकारश्च न । महान् महत्त्वं च प्रधानं प्रकृतिश्च नं । जरादिस्धर्मापादिका न भवंतीयथंः ।। १८ ॥ % 8 ननु
कालादिसंसर्गाभावाच्छश्वि षाणवन्नास्तीति तत्राह परंपदमिति तद्विष्णवं तद्ेष्णोर्विधसानं परंपदं पराप्रन्योत्तमं छोकंमामनंति पटठंतीय-
न्वयः अनेन यथा काटादिष्ृतोपद्रवो हरेनासि तथारोकस्यापील्यक्तं भवति यत्सं्वधाहछोकोऽपि तार्कमंहिमा स विष्णुः किंमदहिमेति
तत्राह यन्नेतीति वैष्णवमियनेन प्रस्तुतो विष्णुरयमुच्यते अवत् तस्मात् ब्रह्मणं इतरत् ¡ संसारलक्षणं दुःखसुत्सिसश्चवस्यक्तुकामाः
विशिष्टाधिकारिणो यं विष्णुं नेतिनेति प्रथिव्यादिवन्नाकाशादिवच्च न तत्कारणमहदादिव्च न तदभिमानिवच् नेट्युपास्यत तदौरासम्यं
दुरात्मनामसुरप्रकृतीनां विमानं संसारदुभ्खं विसृञ्यानन्यसौह्टदा अनन्यभक्ता हृदा निरतिश्चयस्नेहठक्ष्णभक्तथोपगुह्य पदेपदे मनसा
निरतर परिरभ्यामुमापुः एवंविधस्य दरेर्विधमानमितिपूर्वेणान्वयः यद्रा यत्सर्वोत्तमं परममंगरं विष्णुरूपमाप्रवान् तद्रपमितरेभ्यो व्या-
वतंयति न यत्रेति अतत्तस्मादत्रह्मणोऽन्यद्जगदुत्सिद्क्षवस्याजयितुकामाः स वां एव आत्मानेतिनेतीयामनंति तदिलन्वयः वेदाना-
मचेतनत्वन बुद्धिपूवकप्रवुस्यसंभवात्कथं तदुक्तं नेतु श्चक्यत इयत्राह विभ्यति । वेदोक्तेन निर्णीय दौरास्मयं दुषटोपासिभेकविषयं
विरज्य प्रदेपदेऽन्वहं हृदोपगुह्यापरोक्षीङयानन्यसौहदा मूतभवद्वविष्य॑तोऽञुमापुराप्लवंयाप्स्यंति वातो युक्तमुक्तमिति ॥ ९८ ॥
4 8 संप्रति ज्ञानिनो दे्ादुकरमणप्रकारमाह-इत्थमिति तुञचब्दः प्रकरणभेदा्थैः इत्थं स्थिरं सुखं चासनमिल्युक्तप्रकारेण सुनिरपर-
मेदुत्करमितो भवेत् । केथमत्राह व्यवसित इतिं देदादुक्रमणे व्यवस्थितो निधितंवुद्धिः । विज्ञानमात्मयोग्यज्ञानं स्वविंवविषयं तदे
दक् तस्यावीरयेण सुष्टु संधितो दग्धओश्चयो बाह्यांतःकरणं यस्य स तथोक्तः । विज्ञानं वरश्च ति श्रुतेरविवज्ञानस्य ब्रह्मणो रशो वीरेणेति
वां जितकछमः शारीरग्छानिरहितः प्रथमं खपा्णिनागुर्फाधोभागेन गुदमपानद्वारमोपीड्यं ततोपानद्वारनिरोधानंतरम् । ततो मूखाधां-
राच्चतुदंख्पद्माद्निलयुदानवायुमुत्थाप्य नाभिटदयोरस्ताछमूखध्रमभ्यमूधसु षटेखानेषु क्रमादुन्नमये दध्वं गमयेदिलयन्वयः । १९॥।
छै # संक्षिप्योक्तं विहिनंषटि नाभ्याभियादिनः सुनिमृंखाधायाच्चतुर्दखपश्चादुन्नीय नाभ्यां सितं षटदलपशचेनीतश्रुदानगया ब्रह्मना-
ड्या हृदि वृशदख्पद्मऽवरोप्य सन्निधायं ततो दशषदल्पश्चा्तमुरसि दादंश्द ख्यं नयेत् अन॑वी मनःसमाधाननिरवस्ततो द्ादश्षदल-
पद्माद्यथानाङ्येतर न गच्छेत्तथा धियानुसंधाय श्नकैरसंभ्रमेण खताचुमूखं षोडडदछ्कमलं नयेत् । २० ॥
भीमज्ीवगोस्वामिङूता कमस्रन्दर्भन्याख्या
ततफरच्चं द्विविधं ब्रहमकैवस्यप्राधिर्वङुण्टप्रापि्च, भक्तिसिद्ध्ञाननिषठतवाद् भक्तिमयज्ञाननिष्ठतवान्च । तत्र॒ पूर्वावस्था
उन्ता । अथ उत्तरावस्थामंजामिखादिन्यायेन तत्रेव वैङुण्ठाभिन्यक्तिदर्शना्थंमाह, न यत्रेति युग्मेन । अत्र श्रीवैकुण्ठस्य
@& कालशब्देरिताः क्रमादिति शेषतास्पयम् । कर्मणि षष्टी ।
१९१
८२ ` श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २.२ एलोः १७-२०
स्िदानन्द रूपत्वं श्रीभगवतैवोक्तम् । तथथा--एवमेतान. मयादिष्ाननुतिष्ठन्ति मे पथः~ज्ञानकम्मेभक्तिरक्षणान. मतुप्राप्टयु
पायान्; ज्ञानकर्म्मणोरपिं मक्तेषु भक्तेः प्रथमतः कचित् कदाचित् किद्ित्सादाय्यकारित्वात् । ` क्षेमं-मद्धक्तिमङ्गखमयम् ।
यत् सानं परमं ब्रहेति विदुर्जानन्ति । इत्थमेबोदाहरिष्यते च दशमे--इति सच्िन्य भगवान् महाकारण णको विभुः । ददोयामास
रोकं स्वं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यदूज्ह्म ज्योतिः सनातनम् । यद्धिपश्यन्ति सुनयो गुणापाये समाहिताः ।। इति ।
उभयत्रापि चकारा्यध्याहारादिना त्वर्थान्तरं कष्टं भवति । तैरेव च तमसः भ्रक्रतैः परिमिति वैकुण्ठस्यापि विशेषणत्वेन व्याख्या-
तमिति । १७॥ # परं पदमिति । अतत् चिद्रथतिरिक्तं नेति नेतीव्येवसुतखष्टूमिच्छवः दौत्यं भगवदात्मनोरभेददट
विज्य अर्हस्य श्रीभगवतः पदं चरणारविन्दं पट पदे प्रतिश्चणं हृदा उपगुह्य आरिरुष्य अनन्यसोहदाः नान्यस्मिन् सौहृदं येषां
तथाभुताः सन्तः यत् आमनन्ति जानन्ति तदूवैष्णवं पदं श्रोवेकुण्ठारयमिति जह्यस्वरूपमेव तदिति तात्पर्यम् । अनेन भक्ति
कषणसाधनलिङ्गेन निराकाररूपमर्थान्तरं निरस्तम् । अत्र निराकारपरायणस्मापि सुक्ताफर्टीकाकृतो देवाभिन्यज्जिता गीयैथा--तत्
परं पदं ैष्णवमामनन्ति अधिकृताधिष्ठितराजाधिष्ठितत्ववत् त्रह्यादिपदानामपि विष्णुनाधिष्ठितत्वात् परभिव्युक्तम्। विष्णुनेवा-
धिष्ठितमिदय्थं इति । अतएव श्रुतावपि तस्य खमहिमैकप्रतिष्ठितत्वम्--स भगवान् कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि इति ।
अतएवोक्तम्--क इत्था वेद यत्र स इति । १८ ॥ # 8 इत्थमियद्धेकम् ।। १९५ २० ॥
| भीमदिश्वनाथचक्रवरतिरता सारार्थदर्धिनीन्याख्या
न च मुक्तं कोऽप्यतिक्राम्यतीलयाह यत्र प्रघ्नत्रह्मस्वरूपे तस्मिन अनिमिषां देवानामपि परः शास्ता काटो न प्रभुः । तत्र
कुतो नु देवाः प्रभवेथुः । ये देवा इन्द्रायाः जगतां प्राकृतजगत्स्वेव ईशिरे ईशाश्चक्रिरे । ननु तदेव ब्रह्म किं स्वरूपं तत्राह न
यत्र सत्त्वमिति । यत्र ब्रह्मणि विकारः अहङ्कारः ॥ १७} ‰ 8 स्वादयः कथं न सन्ति इयत आह् । परं प्रधानात्
परम् अतएव वैष्णवं पदं विष्णोनिर्विशेषं स्वरूपं तत् प्रसिद्धमेव तदपि भगवद्भक्ता नारदादय एव यथा जानन्ति न तथा ज्ञानिनो-
ऽपीयाह । यत् ब्रह्म नेति नेतिस्येवम् अतत् तद्वयतिरिक्तं वस्तु उत् सिदश्चवः आ सम्यगेव आमनन्ति जानन्ति किं कत्वा दौत्य
केवज्ञानिनामिव निद्धि विग्य । कीटश्चाः अनन्यसौहटदाः विष्णुसम्बन्धव्यतिरिक्तवस्तुनि स्नेदामाववन्तः । अहस्य पूञ्यस्य
श्रीविष्णोः पदं चरणारविन्दं पदे पदे क्षमे क्षणे हृदा उपगुह्य इदमेवास्माकं सवेस्वमित्यालिङ्गय । अत्र. अतदुन्खजन्तः इत्युक्ते
यैदा खप्रभोत्र ह्मखरूपं केवरुमनुवुभूषन्ति तदा अतत् यक्तभिच्छवो भवन्ति सव्वधा तु भगवतूसेवोपकरणत्वात् दद्य जगन्न
यजन्ती्यर्थो कम्यते । दौरातम्यमिति विष्णो्ेहे मायिकल्ुद्धिमन्तो दुरास्मान एव ज्ञेयाः ॥ १८॥ # ॐ इत्थं ्रहमत्वेन
ठ्यस्थितो मुनिः । तुशब्देन यदि प्रयास्यन्निति वक्ष्यमाणात् सकामाद्विशेषः उक्तः । विज्ञानमनुभव एव देगृहृष्िसतस्या वीर्येण
घटेन सर्व्वतो निभाख्नाधिक्येन सुष्टु रन्धिता आश्चया अतिसूष्ष्मा अपि विषयवासना येन सः ॥ १९॥ कैः # इदानी
तस्य देदसयागे प्रकारमाह । स्वपाणिना पादभूटेन गुदं मूलाधारम् आपीड्य निरुध्य अनिलं प्राणं षटसु ख्ानेपु नामिहदुरस्तालमूल-
भ्रूमध्यतरहमरनभ्रेषु उन्नमयेत् । तत्र प्रथमं नाभेरधः खाधिष्ठानचक्रादुपरि नाभ्यां मणिपूरके सितम् अनिलं हदि अनादतचक्र
अधिरोप्य । उरसि कण्ठाद्धोदश्चस्थिते विञुद्धचकरे ॥ २०॥ `
। | श्रीमच्छुकदेषदृतसिद्धान्तप्रदीपः । |
यत्र भगवति ख्वात्मसमरपणपात्रे अनिमिषा देवानां परः भयद्ः कालोऽपि प्रभुः किंचित्कसो न तत्र देवाः काटनियम्याः
कुतः प्रभवः देवनियम्यानां जगतां प्राणिनां तु का कथाह जगतां य ईषिरे इति । ये जगंति निमयंति ते तत्र न प्रभवः तत्र
जगतां का कयेदयर्थः । यतर प्रधानं तत् का्यैभूतौ महदहंकारौ भ्रधानगुणाश्च किंचिदपि. कतुं न क्षमाः ॥ १७1 #
अतद्रदम्यतिरिक्तमू नेतिनेतीति उल्सिसक्षवः उत्छष्टुमिच्छवः अनन्यसौहृदाः अनन्यविषयाः वेदांताः यलरं स्वेच्छं वैष्णवं पदं
विष्णुखरूपमामनंति । जगत्कारणस्वेन सबत्मत्वेन सर्वशक्तिमत्वेन सलयत्वादिमत्वेन च. प्रतिपादयति । तदस्य पूञ्यस्य
. विष्णोः पदं खरूपं खतं्रोऽस्मीति दौ रातम्यमन्रह्मासमकलवं विस्य हृदा पदेपदे मरतिश्णमुपगुह्य संभाप्य कृदयाद्विरमेतेति संबंधः ।।१८॥।
ध & एवं “न तस्य प्राणा उक्कामंति न्रद्मैव सन् ब्ह्मप्येति यदासर्वेविखच्यंते कामायेऽस्य हृदिखिताः अथमर्ययोऽग्रतोभवययत्र-
ब्रह्मसमशरुते" इति शुतिप्रोक्तां बद्वाबस्थायां ब्रहप्ाक्तिमुक्त्वा अर्चिरादिमार्गेण सुक्तबस्थायां ब्रह्मप्राप्तिप्रकारं वक्त तावदेहदादु-
त्कातिप्रकारमाह इत्थमिति त्रिभिः । विज्ञानरग्वीयसुरंधिताश्ेयाः विज्ञानं शाखाचार्याुहाछव्धं विशिष्टं तत्त्वज्ञानं तदेव टक्
परिपाकावसापन्नं साक्षात्तस्वदश्नं तस्य वीर्येण. प्रभावेण सुरंधिताः आशयाः विषयवासना यस्य तथा । उक्तप्रकारेण व्यवसितः
भगवति छृतात्मसमर्पणः इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण सुनिस्तुपरमेदेदादिति शेषः अनिलोत्थापनादिक्रियानभिज्ञस्य _सुयुक्छोनाडी-
विशेषज्ञानं मगवदनुप्रदाद्धवतीति “हादानुगृदीतः शताधिकयेति सूलकारेण सूचितम् तस्मान्सुनेरनिखोत्थापनादिक्रियामिज्ञस्य
विरेष्व धरोतकस्टुक्व्दः तमेव प्रकारमाह स्वपार्णिनेति द्वाभ्याम् स्ववार्प्णिना खपाद्मूलेन गुदं मूखाघारमापीङ्य निरुष्य ततस्तद् नंतर-
स्वः. २ अ. २ शले. १७-२०.] प्रनेकव्याख्यासभलंङ्तम् + द
मनिलं प्राणं षटसु स्थानेषु नाभ्यादिपून्नमयेदूध्वं नयेत् जितक्टमः जितश्रमः ॥ १९॥ % ` 8 नाभ्यां मणिपूरके सितमनिरं
हदि अनाहंतचकेऽधिरोप्य ततोऽनाहतचक्रादुदानस्य बायोगलया तमनिरमुरसि कंटादधोदेशचे धिते वि्यद्धिचक्र नयेत् मनस्वी जित
चित्तः ततो वहु धागमेनसंभवात्तमनिलं धियानुसंधाय शनकैस्तालमूटं तस्येव विडुद्धिचक्रस्याम्देहं नयेत् ॥ २० ॥ ५
| तस्य मुक्तित्वं वदति-न यत्रेति । यत्राऽऽस्मनि कालो न प्रभुः । अनिभिषां देवानां परः. उच्छृष्टः मुख्याधिकारी ।
प्रमु तेषामपि नियन्ता । अनेनाऽधिकारः साम्यं चोक्तम् । तथापि भगवति स्धितत्वान्न प्रभुः । कतो नु देवा इन्द्रियाधिष्ठातारः
ते हि सर्वदा समाधिख्धितं निष्काशयन्ति । तेषामितो निष्कान सामर्थ्यं कैमुतिकन्यायेन निवारितम्! तेषां सामभ्यैमह-
जगतां य ईशिर इति । सर्वजगति ये प्रभवः । अतः कास्य काटनियम्यानां वा न तत्र सामध्यैमिद्युक्तम् । यद्यपि काल्रेरणव्यति-
रेकेण गुणा न श्चुभ्यन्ति । अष्चुव्धाश्च सखरूपान्न प्रच्यावयन्ति । तथापि क्षोभणे काडो गुणाधीन इति तेषां प्रथड्लिराकरणमाह--न
यत्रेति । च॑कारासकृतिगुणा अहङ्कारगुणाश्च ! वै निश्चयेन ! अहङ्कासेऽपि । स तु सवदा खरूपच्यावकः । अतो वशब्दः । महान्
महत्त्वम् । प्रधानं प्रकृतिः । तत्र सितं कोऽपि न चाटयतीलय्थः ।॥। १७ । ॐ # नन्वेवं तस्य खानस्य कथं माहाल्यम् ।
तदाह--परं पदमिति । तस्सरवेभ्यः पदेभ्यः खानेभ्य उत्कृष्टः पदमक्षररूपम् । पुरुषोत्तमपाद्रूपम् अतत एव वैष्णवम् । यत् वेष्णवं
परं पदमामनन्तीति योजना ! यदिल्युदेरयम् ! श्रामनन्तीति ततर प्रमाणम् । केवटश्ुतेः प्रमाणसवे उपचि ताथत्वं वा कर्प्येत । अत
आह-नेति नेतीव्यतदुत्सिखक्चव इति ! अतत् आत्मव्यतिरिक्तमस्मिन् सङ्घाते ये उत्सिखक्षवो भवन्ति ते तद्रेष्णवं पदमिति
वदन्ति । तदेकं ्राह्यमन्यच्याञ्यमिति विवेकः । न च तेषामुत्तमाधिकासयदेव स्फुरणं भविष्यतीयाशचङ्कय तेषामधिकारमाह--विख-
ज्येति । तेषामपेक्षितं गणत्रतं वत्तेते । स्वेदा देहादावात्मस्फु्तित्यागः सवेदोषाभावरूपः ! न विद्यते अन्यस्मिन् सोहदं येषाम् ।
अनेन पूर्वोक्तन्यायेन भगवति परमा प्रीतिसक्ता । साधनच्वाऽऽदह् ! अर्हेपदं भगवन्नरणारविन्दम्। पदे पदे क्षणे क्षणे मनसः
स्थापनस्थाने वा । उपगृह्य आलिङ्गय । आमनन्तीति सम्बन्धः । एताद्डरुक्तं नाऽन्यथा मवतीय्थः ॥ १८ ॥ ४ # इत्थ
मेसयुपसंहारः । एवं स्थिते देहादिः स्वयमेव गमिष्यतीति भावः । पक्षान्तरमाह--मुनिरत्विति ! यदि तत्र स्थितो न भवेत्. मननव-
त्साधनान्तरपरो भवेत् । भिन्नतया तत्स्वरूपं भासयते चेत्तदा तस्मादुषरमेत् । प्रकारान्तरेण पुरुषाथः साधनीय इति । तमेव
प्रकारान्तरमाह--भ्यवस्थित इति । विशेषाकारेण *तस्मिन्नेव पदे मनः स्थिरीकृय. आत्मानं योजयित्वा भगवत्साक्षात्कारं
ब्रह्मामभावं वा बहुकाटमनुभूय तस्य विज्ञानस्य बलं प्राप्य विज्ञानमेव या दक् अनुभवरूपं यज्ज्ञानं तस्य वीयेण सामथ्येन
सर्वाज्ञाननिवत्तंकरूपेण सुष्टु रन्धितः “शोधितः रागादिनिराकरणेन शुद्धः कृतः आश्चयो यस्य तादृशो भवेत् । सम्यक् चिन्तशोधनं
कुयोदियर्थः तदा शुद्धे चित्ते देदयागाथं यतनं कुर्यादिति तत््यागोपांयमाद--स्वपाष्णिनाऽऽपोख्येति । मूटाधारस्य पीडनं पाष्णिना
कर्तव्यम् ¡ एकवचनेन पार्ण्णिद्रयपक्षो निवारितः । रुदं मूखाधारख्यानम् । ततः कुण्डछिनीप्रबोधात्ततो मूल्मधारादनिटमुत्थाप्य
पट् चक्रभेदनेनोध्वं नयेत् । तत्र बायोः खानभूतानि षट्चक्राणि मूखधाश्रसाधिष्ठानमणिपूरकानाहतविशयुद्धि( १ )आज्ञारूपाणि
गदे गह्य"स्ाने नाभो हदये तालू भ्रूमध्ये च सितानि । तानि स्थानानि प्मत्वेनोक्तानि चतुदेरं षड्दलं, अष्टदलं, दादश
षोडश्चदं, द्विदलमिति । तेषु वायोरूष्वंनयनमाजवेन न भवतीयन्यत्र गमनराङ्कया साधनमाह-जितङ्गम इति ! वा^य्वाकषणे
जितः कमो येन । नाभिपयैन्तमाजंवमप्रे वक्रता । अतो नाभ्यां स्थितं महता प्रयत्नेन हदयधिसेपणीयम् । तत्र हस्पुण्डरीकमूध्वनाल-
मधोमुखम् । तद्रायुवश्चादृध्वेमुखं कन्तेव्यम् । ततः प्रयत्नाधिक्यान्नाभ्यां खितमि्यनूद्य ह्यधिरोपणमुक्तम् । तस्माद्प्यप्रे नयनं
दुचेटं तामूख्ाने । उरस्मुदानवायुरेव तिष्ठति । अन्योऽपि यो गच्छेत्तत्र स तद्भाबमापन्न एव गच्छेत् । अत आद--उद्ानगत्यो
रसि तं नयेदिति । पूर्वाधिकारे हृदयपयैन्तमेव वायोरानयनम् । अस्य त्वमे नयनमिति पृवेवदाद-मुनिरिति ! तत्र समावस्िति-
भावं प्राघ्रस्याऽगरे गमनाथं तद्भावं यक्त्वा पूबभावमनुसखन्धाय ततो महया बुद्धया भअरहणस्थापनसमथंया मनस्वी महावुद्धिमान्
खतालमूखं तस्यैवाऽग्रिमस्थानं सीघरं नीतस्य मुखादिद्रारेण निगमनश्ङ्कया श्चनकेनेयेत् । तत्र बुद्धेः सूक्ष्मता विधेया स्थापनां
नयनाथं चेयाह--सुधीरिति । १९२० ॥
ध्रीमद्गोस्वाभिश्रीषुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीभ्रकाशः
न यज्रेयत्राभासे 1 क्षोभने काले गुणाधीनः इति, गुणाधीनत्वे युगपदेव क्षोभयेदिति कमदशेनात्तथेयथंः । विकार
शब्दस्याहङ्कारबोधक्रस्े विनिगमकमाहुः अतो वै इयादि । विकारकब्देन हि. पोडञ्चकमुच्यते । तदत्र देवानामनीशत्वोक्तयन्दरियाणां
जडतया च भूतानां प्रच्यावनासम्तवात् कैमुतिकेनैव परास्तमिति विकरोतीति योगान्महत्समभिग्याहाराज्नाह ङकार एवोच्यत इति
१ समाभिस्थमिति ख. ग. २ तेषामपीतो निष्काशने इति ख. ग. । ३ उधच।रितार्थत्वं कल्पैतेति क. ४ एकस्मिन्निति ख. ९ शोषित
इति ख. । ६ मृलाधरं स्वाधिष्ठानमिति ख. ७ गुद्यभृले इति ख. ८ वाय्वाकर्षे रेति ग. घ. ३ दुर्घटं ततः प्रयस्नाभरिक्यादित्यधिक ख.
८४ | : ` = ` -्रीमद्धावतम् । [ स्कः. २ अ, २ शो, १७२०
खेलि
विकत्वाद् वेशब्द् उक्त इखथः ।! १७ ॥ ॐ भररस्पदमिलयन्र उपचरिताथेस्वं चेति। काशब्दा-
प्यथं । न चेत्यादि । अनया शङ्कया च सर्वेः भगवद्धाबवन्तवयुन्तमाधिकारित्वमिति ज्ञाप्यते । तथा च, तदुक्तं तारञ्चानामेवोपयोमि,
न तु सामान्यानामिति सामान्यप्रययाथं सामान्याधिकारमदियथः। पूर्वो क्तन्यायेनेतिः “स स्व॑धीव्रत्ती ति इलोकोक्तन्यायेन
॥ १८ ॥ $ ॐ इत्थं मुनिरित्यत्र मननवत्लाधनेति । अत्र मतुच्ज्ञेयो न तु वतिः। विज्ञानमिति निदिध्यासनरूपं समूहा-
छम्बनात्मक ज्ञानमियथः ॥ १९॥ ॐ # नाभ्यामिलत्र । अ्रग्रेपदं ताटुमूखस्ानविशेषणं ज्ञेयम् ¦ ततोुसन्धायेयत्र समा-
वस्थितिभावमितिं उदानसाम्यमिलथेः । केचिदिच्छन्तीति करमसुक्त्यधिकारिणा- योगिविज्ञेषा इच्छन्तीयर्थः । तत्र हेतुमाहुः श्रप्र
इत्यादिना । उपयोगदच पवनान्तरात्मत्वम् । अथात्र प्रसङ्गादधिकारिविशेषकतं प्रकारान्तरमाहुः केचिदिव्यादि, ते च जीवन्युक्ती-
च्छवो ज्ञेयाः । इहैवेति, बृहदारण्यकीयज्ञारीरकव्राह्मणे.ऽथाकामयमानः इयधिकृलय (नः तस्मासाणां उत्करामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते
नद्येव सन्बरह्माप्येती'तिवाक्यानुरोधात् प्राणानां प्राणसदहितानां इन्द्रियाणामनरेवात्मनि “अहमात्मा गुडाकेशेःतिवाकयनिरूपितहदया-
काञ्चवरत्तिनि मगवद्धिभूतिरूपे इन्द्रियमूरखभूतासन्यरूपेण स्थितिमिच्छन्तीयर्थः । ननु जीवः खयं तत्रैव सायुज्यं प्राप्तः, तत्रैव प्राणा
अपि सन्ति, तरिं प्राणेरमोगः कुतो न कीणेत इयत आहुः भोगेलयादि, सुषुप्राविव पाप्मनाऽविद्धत्वाद्ेय्थः । एवं प्रसङ्गाज्नीवन्भुक्ति
व्याख्याता ज्ञेया । ननु जीचन्मुक्तियुज्यते, परं जीवस्यात्रैव सायुज्यप्राप्तो इन्द्रियविसजनं तु दुदम्, (्तमुकरामन्तमि'ति
( व्र ° ४-४-२ ) श्रुतिविरोधादियत आहुः तमियादि । श्रमुक्तिविषयमिति । तथेवोपक्रमादिलर्थः; । नन्व^सय सौम्य पुरुषस्य प्रयतो
वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां स य खषोणिमे'ति ८ छा० ६-८-६ ) श्रतौ सुक्त्यमुक्तिसाधा-
रण्येन बागादिचतुष्कस्येव ख्य उक्तो, न सिविन्दियसयाग इतीन्दरियविसजैनं श्रुतिविरुद्रमाभातीयत आहुः उत्कान्तीयादि । श्राण-
सुक्छामन्तं सवें प्राणा उक्रामन्तीतिश्ारीरकन्चह्यणोक्ता या प्राणानामुक्रान्तिः “हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति त एतस्यैव ` रूपम-
> वंस्तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इतीःति सप्तान्नन्रह्मणोक्तं यस्माणव्रतचरणं तयोर्विचारेणापि वागिः यादिश्रतावपि प्राणकब्दे-
नेन्द्रियाण्युच्यन्ते इति तत्रापि स्वेन्द्रियख्य उच्यते एवेति स्वस्यागमनेपीन्दरियलयागः श्रयविरुद्ध इयथः । गवश्चन्दस्य गमनार्थत्वम-
भिप्रेय पक्षान्तरमाहुः गमने वेति ! गमनेऽगुषन्थाविततः पुराणो मसपरष्ठोलुवितो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविद् उत्करम्य
स्वगेलोकमितो विमुक्ता, इति शारीरकतराहमणे ब्रह्मविद उक्रमोक्तर्जीवस्य गमने आयुषो ऽभावात् । घायुर्जीवितकालः जीवितच
स्परणाधीनं, स्मरणं वात्माधीनमिति तद्रसने तत्तदभवेन तदभावाद् मुख्येलादिन्यायेन आसन्बातुरोधिनामिह ख्यः, “न॒ तस्मा
त्राणा उक्रमन्तीत्युक्त्वालुपदमेव श्रह्मविद् उक्रम्य सखगेलोकमपि यन्तीःद्युक्तरिहासन्ने प्राणर्ये न श्रविविरुद्ः इयर्थः । तस्मात्
य थत्वादियथंः ।। २०॥
क्षाप्रनाधसतंः सवथा अरच्याब्रकृः
श्री गिरिघरछृता बालध्बोधिनी
एवमन्तकाङे मगवयात्मसमपेणेन किं स्यादियपेक्षायां तत्र संसारहेतूनां कालादीनां सामथ्याभावेन तस्पाघरस्य संसार-
दुःखनिवृत्तिः परमानन्दावा्िश्च ` स्यादेवेत्याश्चयेन तत्र काटादीनामकिन्चित्करत्वं तस्य सर्वशरेषठत्वं चाह-नेति दयेन! यत्र
भगवत्प्राप्तौ सलयामनिमिषां त्रह्मदिदेवानामपि परो नियन्ता काो न प्रमुः किमपि करं न समर्थस्तत्र तन्नियम्या देवाः कुतो न
अभवः स्युः १ । देवनियम्यानां तु का बात्तति कैञुयन्यायं सूचयन् देवान्. विशषिनष्टि-जगतामिति । ये देवा जगतां जगन्ति प्राणिन
हैशिरे नियमितवन्त इयथः । एवं कालादीनां प्रमुत्वामावेऽपि सत्त्वादीनां तत्र प्रमुतवं स्यादिघयाश्चङ्कथाह- नेति । यत्र संत््वाद्-
योऽपि नेव प्रभवः । वा इयवधारेण । विकायोऽदङ्कारः महान् महत्तत्त्वम् । प्रधानं प्रकृतिः ।। १७।! ॐ श कुतस्तत्र काला-
क्यो न प्रभव इत्यपेक्षायां सवेशरष्ठत्वादियाह--परमिति । यत् यस्मात् नेति नेतीत्येवमेतत् तव्मतिरिक्तं सव॑मुत्सिसक्षवः उत्सष्टं
यक्तुमिच्छवः परमविवेकिनसूर्वाक्तं बेष्णवं विष्णुसम्बन्धि अतएव परं सवंत उल्छरष्ं पदं पदयते गम्यतेः इति पदं प्राच्यमामनन्ति
निरूपयन्तीखयन्वयः । छुतस्तेषामेवं विवेको येनाऽतत्त्यक्तमिच्छन्तीयपेक्षायामाह--विस्ऽग्येतिः। अदस्य पृज्यस्यः भगवतः पदं
चरणारविन्दं पदेपदे क्षणेक्षणे हदा हृदयेन उपगुह्य आश्छिष्य तसभावेण दौरसमयं देटापदयकटन्रादिष्वात्मास्मीयभावं विसञ्यः
यक्त्वा अनन्यसीहृदा न ततो भवतीयन्यस्मिन् सों स्नेहो येषां तथाभूता इयथः । अनन्यभक्तत्वादेवं तेषां परमविवेकि-
त्वामेति मावः। १८ ॥ 8 एवं ोकद्रयेन प्रासङ्गिकमुक्त्वा प्रकृतमाह्--यमिति.। इत्थमुक्तप्रकारेण परमात्मन्यात्मानं
समप्ये उ्यवितो सुनि्मेननश्रीरो योगी तु "कृटयादुपरमेदियन्वयः । तु छब्देन “यदि प्रयास्यन्ः इति वक्ष्यमाणात् 'सकामादस्य
विशेष उक्तः, को वाऽस्य विशेष इलयपेक्षायामाह-भिज्ञानेति । विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं शाखं तेन जातां या टक ज्ञानं तस्य
वीयेण वरेन सुरन्धिताः विनाशिताः आशया विषयवासना यस्य स इयथः । इदानीं तस्य देहटयागप्रकारमाद--सार्धाम्याम् ।
9. इयं श्रुतिः. ४ २-१. सूत्रभाष्ये विदरूता । १, क-ख पु०.पाटस्तु "विरमेत्, दति सल च. चिन्त्यः । २ क-ख-पु° पाठस्तु विरमेत्
हति छ च चिन्त्यः 1 ३. शत्र "सकाशात्" इति. पुस्तकान्तरे पाटः ।
स्कं. २. २ गलो, २१-२७;] ८५५
स्पाष्णिना स्पादमूकेन गुदं मूलाधारमापीड्य निर प्राणं ॑षट्सु नाभ्यादिषु वक्ष्यमाणेषु स्थानेषु
उन्नसयेदु्वं नयेत् । एवं प्राणोन्नयने पूवभाणायामाभ्यासोपेक्षित इत्याश्चयेनाह--जितछ्कम इति । तदुज्नयने श्रमरहितं इयथंः ।।१९॥
र कैः नाभ्यां मणिपूरकचक्रे सितं श्राणं हृदि अनाहतचक्रेऽधिरोप्य तस्माच्च्रादुदानस्य वायो्गलया तत्सन्नारप्रकारेण उरसि
कण्ठाद् धोदेश्चस्थिते विशुद्धचक्रे तं प्राणं सुनिनेथेदियन्वयः । ततोऽनन्तरं ततः खानाद्रहुधागमनसम्भवाद्धिया ख्ुद्धयांऽनुसन्धाय |
विचाये शनकैः खतालमूकं पूवचक्रस्यैवायग्रेशं प्राणं नयेत् प्रापयेत् । एवसुन्नयनं चित्तमिजयं विना न सम्भवतीति सूचयन्नाह--
मनस्वीति । २० ॥
हिन्दी श्रटुकाद
दस अवस्थामें सत्त्वगुण भी नदीं है, फिर रजोगुण ओर तमोगुणकी तो बात ही क्या है । अहंकार, महत्त्व ओर
प्रकृतिका भी वर्ह अस्तित्व नहीं है । उस स्थितिमें जब देवता्ओंके नियामक काट्की भी दाल नहीं गलती, तव देवता ओर
उनके अधीन रहनेवले प्राणी तो रह दी कैसे सकते हँ १ ॥ ७॥ शः & योगी यह नी, यह नही-दइस प्रकार
परमात्मासे भिन्न पदार्थोकः लाग करना चाहते हँ ओर शरीर तथा उसके सम्बन्धी पदार्थों आस्म-बुद्धिका याग करके हृद्यके
दरार पद्-पदपर भगवानके जिस परम पूज्य खरूपका आखिङ्गन करते हुए अनन्य प्रेमसे परियूणं रहते है, वही भगवान्
विष्णुका परम.पद है-दहस विषयमे समस्त शाखोकी सम्मति है ॥ १८॥ # छ ज्ञानरश्रके बलसे जिसके चित्तकी
वासना नष्ट हो गयी है, उस ब्रह्मनिष्ठ योगीको इस प्रकार अपने शरीरका याग करना चाहिए । हठे णएड़ीसे अपनी गुदाको
दवाकर स्थिर हो जाय ओौर तव जिना घबड्ाहटके प्राणवायुको षटचक्रमेदनकी रीतिसे उपर ठे जाय ॥१९॥ छ छ
मनस्वी योगीको चाहिषं किं नाभिचक्र मणिपूरकमें सित वायुको हृदयचक्र अनाहते, वयसे उदानवायुके द्वारा व्षःस्थल्के
उपर विशुद्ध चक्रम, फिर उस वायुको धीरे-धीरे ताटमूलमें ( विशुद्ध चक्रके अग्रभागमें ) चदा देः ॥ २० ॥
तस्माद् भरुषोरन्वरधुत्नयेत निहद्रसप्ायतनोऽनयेक्षः |
स्थिखा छएर्ताधमङुष्ठदष्टिनिर्भि्य मूधन् भिसूजेत्परं गतः ॥ २१ ॥ `
` यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठयं वेहायसाना्ुतयद् विहाख् ।
अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव . गच्छेन्मनसेन्दियेश ॥ २२॥
योगेरव्राणां गतिमाहुरन्तवहिस्तिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् ।
भिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ।॥ २३ ॥
वेश्वानरं याति विहायसा गतः सुपुम्णया 'त्रह्मपथेन शोचिषा
विधूतकस्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं सप शे्धमासम् ॥ २४॥
` श्रीधरस्वामिकृता भावाथेदीपिकाव्याख्या |
तस्माद् श्रृवारतरमाज्ञाचक्रम् । निर्द्धानि श्रोत्रे नेत्रे नासिके सुखं चेत्येवं सप्रायतनानि प्राणमार्गा येन. सः । अनपे
कषश्वेखर ब्रह्म गतः सन् मूधन्मूधनि त्ह्मर् निर्भिद्य देहभिद्रियाणि च विसजेत्॥२१॥ & ॐ सद्योमुक्तिमुक्तवा
करममुक्तिप्रकारमाह यदीति दछमभिः। यदि तु पारमेष्ठय पदं प्रयास्यन् मवति उत वैहायसानं सेचयणां सिद्धानां यद्हारं
करीडास्ानम्। कटकम् अष्टावाधिपत्यान्यणिमायै शर्याणि यस्िस्तदपि प्रयास्यन्। क । गुणसन्निवाये गुणसमुदरायसूपे ब्रह्मि
सवेतरेद्यथं क । तरिं देहयागावसरे मनश्चैदरियाणि च न यजेत् । किंतु तैः सदैव तत्तछठोकभोगार्थ गच्छेत् ॥ २२।॥ # श यतः
करमगतिवन्न योगगतिः परिच्छन्नेयाह । योगेश्वराणां त्रिलोक्या अंत्वदिश्च महर्लीकादिषु ब्रह्मांडद्रिश्च गतिमाहुः । अत्र हेः ।
पवनस्मरतः आत्मा सिगक्रीर् येषोनिति । विधा उपासना तपो भगवद्धभैः योगोऽष्ठंगः समाधिज्ञानं तां „ भजंति तेषां या
गतिस्ताम् | २३॥ ॐ # तामाह वैश्रानरमिलष्टमिः। विहायसा आकाशेन तत्र च ब्रह्मलोकपयेन गतः सन्प्रथमं
वश्वानरमनन्यभिमानिनीं देवतां याति । केनोपायेन सुषुम्णया नाड्या । सा च देदाद्रहिरपि विततास्तीलयाह । जलोचिषा ज्योतिर्मय्या
विधूतस्यक्तः कल्को मलो येन सः । काप्यसजमान इयर्थः । उद्स्तादुपरिटदर्तमानं हरेः संवंधि तारारूपम् । नारयणाधिष्टि-
तमियथः। रोद्युमारं चक्रं॑पंचमरस्कंये वक्ष्यमाणं शियुमाराश्रयं व्योतिश्चक्रम् । चक्रलान्यादियादिध्रवातानि पदानि |
प्रयात्तीयथंः; \। २४ ॥ |
ग न 111
१ ५० पा प्रपाद्य । २ प्रर पान विहारान् । ३ प्रा० पा० तस्कर । $ प्राण पऽ बरह्पेनः । £ प्रा० पाण योऽचि
श्री वंशीधरकृता भावा्थंदीपिकाप्रकाशव्याख्या ` `
व अनपेश्वः क्रममुक्तवतपारमष्ठयादिपदभोगकोौठुकानपश्वः ॥ २१॥ # # इथं इति । यस्महोके . गमनेच्छा
सवत्रति „भावः ॥२१॥ 8. ॐ अत्र वाह्याभ्य॑तरगमने | २३॥ ॐ ॐ . तां _ गतिम् । इयथ इति । 'हृदथ
नारायणः" इत्युक्तेरिति भावः । इत्यथ इति । शि्युमारचक्रगतानि सूयोदिखानानि गच्छति योगबलेनेति भावः ।॥ २४॥ _
श्रीमह्लीररयाघकव्यास्या
तस्मात्खतालमूलाद् भ्रवोरंतरं भरूमध्यसथाज्ञाचक्रपरयुननयेत उध्वं नयेत कथंभूतः निरुद्धसघ्तायतनः निरुद्धानि सप्ता-
यतनानि शरोत्रद्रयाक्षद्रयनासारघरद्रयास्यरूपाणि खानानि येन सः विषयातरनिरपेक्षः भ्रूमध्ये सुदत्तं स्थित्वा. कुदृष्टिः स्वगंतन्य-
विषयाप्रतिहतज्ञानसंपन्नः परपरमात्माने प्राः अनुसंदघन्मूद्धनमूदधानं सुपस लक् ॥। ६।२।० ॥ इति सुब लक् निरि शीषेकपालं
भिनत्तीति श्रुतिः स्मारिता विसजेतस्थूलदेदमिति केषः ॥ २१॥ # ॐ अथमुमुक्ोगेन्तव्यमचिराविमाग॑वक्षय॑स्स्य॒सुसु्षो-
धूमादि मागैस्य हेयत्वज्ञापनाय धूमादिमार्गेण . गतानां गन्तव्यठोकानाह । यदीति एते रती ते यपवेद्गीति इति मागदयसख
वक्ष्यमाणत्वादस्िन्नध्याये धूमादिमागेविषयम्रन्थान्तरामावाच्च ! “तासां मूद्धानमभिनिःखतैः कातयोध्वंमायन्नमृतत्वमेति विषङ्-
न भवन्तिः" ` इति श्रतेः । मूर्निष्करान्तस्यार्वाचीनलोकगलयनुषपततेश्च यदियादिग्छोकटरयं पूमादिमाेगता-
गतस्य चारम्रदञेनपरमेव । न च भ्यदा सर्वे प्रमुच्यते कामा येऽख हृदिखिताः अथ मर्ययोऽग्तो भवयत्र ब्रह्म
समदनुते" इति सदयोमुक्तिरेका प्रतीयते “तेऽरविषमभिसम्भवन्यर्चिपोऽदरन्द'” इत्यादिना कममुक्तिरन्या ` प्रतीयते
अत्रापि विसजेत्रं गतः इति सद्योमुक्तिः । वैश्चान यातीति क्रममुक्तिश्च प्रतीयते । अवः क्रममुक्तिसदयोसुक्तिरूपमागंद्रयस्येवेते
छती ते इति वक्ष्यमाणत्वान्न धूमादिमार्मगतगन्तव्यपरदश्चनपरमिति शऋोकट्रयमिति चेदुच्यते । सदयोक्तिस्तावदप्रामाणिकेव ।
ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते तेऽचिषमभिसम्मवन्तीयादिना स॒ एतान््रह्म गमयती्यंतेन ब्रह्मोपासीनानामाचिंरादिनागताना-
मेव ब्रह्मप्राप्यवगमात् “विकस्पोऽविशिष्टफरुत्वात् 1 ३।२।० ॥ इति न्यायेन सर्व्रह्मविद्यानामेकफर्सेनार्चिरादिगतेः स्वेन्रह्य-
विद्यानिष्ठानां समताच्छाखप्रतिपायायाः सदयोमुक्तेरभावात् ! अथ ब्रह्मणः ` सर्वगतत्वान्न तदपचये देचान्तरगमनापिचेति “न. तस्य
राणा उत्क्रामन्ति व्रह्ैय सन ब्रह्माप्येति" इयादेः कोऽथ दति चेदुच्यते ॥ अ्रासमन्छोके उपासनायां ्रहमानुभवति तस्य बरह्रप्सोः
प्राणा नोक्रामन्ति तं विहाय न गच्छन्ति किन्तूपासनफठभूतन्हमप्राप्तथे तदधिष्ठितलोकांतरगमनाय सहैव तिष्टंतीयधेः । इति अता
भूमादिना गतानां गन्तञ्यपरञचैनपरमिदं कोक्तद्रयमिलाह । यदीति हे चप ‰ पारमेष्ठय चतु्ुखखोकं वैहायसानां खेचराणां
सिद्धानां यद्रिदारखानं कीटशमखष्टाधिपयमणिसादयषेयैसंपन्नं यदि प्रयास्यन् गमिष्यन् मवति तदागुणसन्निवाये मरणे मनसा
दद्रियेश्च सदैव गच्छेत्थूरदेदस्यैव मस्मीमावात्सश्मदेदेनैव गच्छतीय्थः । . अर्वाचीनोकान् गच्छतां भूतसुक्ेद्वियात्मकर्टिग-
शरीरेभेव सह गमनं बर्रप्सोस्तु किंचिद् दूरं गच्छतो मध्येःविडठेष इति विशेषः ॥ २२॥ 8 क योगेश्वराणां भगवद्भक्ति
व्यतिरिक्तयोगनिष्ठानामन्रह्मात्मकखतंत्रजीवोपासकानां त्रिोक्याः बहिः जनलोकादिषु पवनांतरात्मनां पवनस्यतयास्मा
पवनांतरात्मा तेन वायुभूवसृशमदेदेन गतिमाहृरिलय्थः । यदवा वायुभलुप्रविश्य गच्छतीति वायुतुल्यवेगो गच्छतीयाहृरि्ः |
भगवद्धक्तिव्यतिरिक्तयोगनिष्ठानां गतिरितरैन रुम्यत इत्याद नेति । विव्याश्ञाखजन्यं ज्ञानं तपः कमयोगः योगो यमनियमादिः
समाधिरन्रह्मात्मकस्वात्मरूपानुसंधानम् एतान् सजंति ये तेषां योगीश्वराणां तां गतिं ब्रह्मांडातगैतापेश्वितखोकगतिं कमेभिरमि-
संहितफटैः कर्मभि प्राप्नुवंति केवटकमिभ्योऽधिको योगी केवख्योगिभ्योऽधिको भगवदुपासक इत्यभिप्रायः यद्वा भगवद्भक्तानां
गतिः कर्मभिर्नावाप्यत इत्याह योगीश्वराणामिति । भगवद्भक्तियोगनिष्ठानामियथैः । तरिटोक्या त्रिलोकान्तभूंतचतुदशयुवनात्मकांड-
कोश्चाद्रहिः समाधिः प्मात्मोपासनभिति भेदः एवं हेयत्वेन धूमादिमागंगतिरुक्ता | २३ ॥ # क अथ भसुष्षोरविरादिमागंमाह
वेश्रानरभिति छदोग्ये “यथा पुष्करपलाश्च आपो न श्छिप्यंते एवमेवं विदिपापं कर्म न शिष्यते” इत्युपक्रम्य नद्यविय्यायुपः-
दिञ्यान्नाता “अथ यदु चास्मिञच्छव्यं कुर्वति यदुचनार्विषमेवाभिसंभवंति अर्चिषोहरन्द ` आपूयैमाणपश्चापूयैमाण्पलना्यान् यान
पड्दङ्केति मासास्तान्मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादियमादिलयाचंद्रमसं च॑द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स॒ एतान् त्रह्म
गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथः एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्वनावतंते इलया्नाता शतिः स वै पुननदविषजरतेगमित्य तेनाभिमता
अत्रालुक्तो हरादिप्रदेशस्त्वरथं सिद्धो वेदितव्यः शीषकपाटमेदनानंतरमेव बैश्वानरमाप्यसंभवात् श्रुतावपि वरुेदभमजापयाद्योऽन्यत्र
श्रुता अथंसिद्धा इति वेदितज्यम् ब्रह्मपथेनेति सुपुम्णाविरेषणं बहपेप्सोर्मगभूतया शोचिषा प्रकाशमानया सुषुम्णया सुषुम्णाख्यया
नाड्या देहानिगेतः शोचिषेयनेन तेन प्रयोतेनैष आत्मानिष्कामति" इति श्रुदयुक्तसुषुम्णासंबं धिहृदयकमलाग्रस्य प्रकाशनं , स्मारितं
“तदोकोप्रज्वल्नतसरकाज्ञितदवारोविद्यासाम्याततच्छेषगत्यनुस्मृतियोगा्च हादनुगृहीतः शताधिकया ।। ४।३।०।। इति सकारः
तदोकः तस्य ्रहप्रेप्ोर्जीवस्य स्थानमूतं यद् हदयकमटं तस्याग्रं सुषुम्णाख्यनाडीद्रारं तस्य ज्वलनं प्रकाशनं भवति । अयं जीवः
दादौवुगरदीत हृदयकमललपरमात्मानुगृदीतः तेन परमात्मना ` प्रकाशचितसुपुम्णाद्रारे विद्यायाः बरह्यवि्यायाः सामध्यीदूत्रह्म-
स्क. २ श्र. २ श्लो. २१-२४ | च्रनेकः्याख्यासमलंछृतम् 1 । ८७
वियांगभूतार्चि एदिगतिस्छृतियोगान्च छताधिकथा सुषुभ्यया गच्छतेति सूत्राथः । एवं भूतघुुम्य्रा रातः विद्ययस्ा शीषेकपाट-
वहिष्ठाकाशेन वैश्वानध्मर्चिःश्ब्दवाच्यमतिवाहिकं दैवतं याति “अभि््योतिस्दः शुक्छः षण्मासा उत्तसयायणम् अर्चिषम भि संभवती-
यनेनेकार्थ्यात् अस्यैव मोश्चमागैत्वं सूचयति विधूतकस्क इति “पुण्यपापे विधूय निरंजनः पस्मं साम्यमुपैति । अश्व इव रोमाणि
विधूय पापं चंद्र इव रादोमुखास्रमुच्य घू्वाश्चरीरम्ः इति हि श्रूयते नहि धूमादिमागगतानां पुण्यपापग्रहाणं श्रूयते विधूतकस्कर
निच्रत्तपुण्यपापः अत्राहरादिग्रवेश्च उक्तः हरेरादिलयस्योदस्तादुपरिषटाल्छितं शेश्ुमारं चक्रं प्रयाति हेः रेष दैश्ुमास्चक्रसरूपं तु
पंचमे स्कंधे वक्ष्यते ॥ २४॥ ।
श्रीमद्धिजयध्वजतीथदरता पदरलावलीभ्याख्या
तस्माद् श्रवोरतरं भ्रूमध्यसितं द्विदटं कमटमुन्नयेत तत्रापीतिक्तंयतया भाव्यमियाह निरुध्यति । निरद्धाःसप्ाना-
महवानां कर्णाक्षिनासिकादि संज्ञानां पंथानो येन स तथोक्तः । अनपेक्षो बाह्ययुखानिच्छुः अत्रापीत्थं मावमाह स्थितेति । मनसां
रं गतो भ्रूमध्ये तु मुहूतीध सिलवा मागगस्यविरेषेष्वकुटरष्टिमूषेन् मूधनि शिरोमध्ये निभिथ विसजेत् ्षरीरमिति श्ञेषः गत इलय-
नेन चितनमुच्यते अथेकयोध्व॑मुदानः प्राणापानविडायां च पिंगलखयां च वतत व्यानः संधिषु सवेत्र उदानो ब्रह्मनाडिग इति श्रति-
स्मृतिभ्यामुदानगतिन्र हयनाङ्यामिति सिद्धम् । इत्थं मुनिरियनेन निगणविद्याफलमुक्त्वा ` स्वपाष्णिनेलयनेन सगुणचिद्याविदो देदो-
्रमणम्रकार उच्यत इत्येतदनुपपन्नमेकावयवतयामुख्यार्थे संभवति वाक्यभेदायोगादिति ॥ २१॥ # % एवं देदादुत्रंतानां
योगिनां प्राप्यस्थानं गम्यं चाह यदीदयादिना रखोकद्रयेन अत्र यदिअथरउतेति शब्दाः पुनरावृत््यान्बेतव्याः तथाहि यदि सम्यक-
पकभक्त्यादिसाधनवांसतर्दिं अथोक्रमणानंतरमेव पारमेष्ठयं परमेष्ठिनो ब्रह्मणो रोकं प्रयास्यति तत्रायं किंकरोतीति तत्राह अथेति
अथ तद्लोकप्राप्यनंतरं पुनरुतपत्तिटीनो ब्रह्मसारोकयमात्रं प्राप्य अथ भक्त्यादिटक्षणपरिपाकायं योगी वसति अनंतरं बरहमप्रह्ये
ब्रह्मणा सह स्वयोभ्यां मुक्ति प्राप्नोतीति शेषः ! उतश्चब्दोऽप्यर्थे यद्यदिततउतपूर्वाक्तयोगिनोप्यपरिपकमक्त्यादिकस्याणवांसर्हिहाय-
सानां वैमानिकानां सिद्धानां विहारं करीडास्थानं महर्खोकादि प्रयास्यति तत्रास्य योगफलमाह. अष्टाधिपयमिति अथ महर्छोकादिखथा-
नेऽश्रानामणिमादियोगानामाधिपयमवाप्य वसति अथ यदि सरम्यकपक्रमक्त्यादिमानप्रतीकारंवनस्तर्हिं यत्रपवनस्यांतयत्मा
विद्कुठनाथस्तत्र विद्कुठनांथलोकेऽमुक्तस्थाने तोऽमुकतर्देवेरुपास्यमानं हरि प्रयास्यति यदि प्रतीकाछंवनस्तर्हि यत्र पवनश्ासावंतरात्मा
चेति वायुतरंह्या च तत्र सयलोके वायु बह्मा च प्रयास्यति ॥ २२ ॥ % # किमुक्तं भवति तत्राह । योगेरवराणामिति । त्रिलोक्या
भूम्यंतरिक्षस्व्गसंज्ञाया बहिर्महर्छोकादौ योगेहवराणां गतिमामनंति न त्ववाक्। तद्लोकप्राप्तौ साधनविशेषमाद. विधेति । विद्ाऽपरोक्ष-
ज्ञानं तदादि पुरुषाथेसाधनसामन्रीमतां पुंसां तां महर्छोकादिगतिं .केवछकमैमिनाप्तुवंति किंस्वपरोक्षज्ञानेनैव अत्रायं कश्चन विक्ञेषः
गुणानां सत्त्वादीनां सन्निवायः सन्निवासो यत्र स गुणसन्निवायस्तस्मिन्महर्छकादिवैकुंामुक्तस्यानादधिके प्रदेशे प्रयास्यन् बाह्यद्विय-
मनोभिः सहैव गच्छेत् “अआविष्ठृतनिजरूपस्यापितस्यारच्धकर्ममोक्षपयतं दग्धपट वत्तेषां श्थद्युक्तेः पश्चादज्ञानादिगुणसन्निवाये मुक्त-
स्थाने चिन्मत्रद्रियमनोभिः सहैव वसति तदुक्तं “चिन्मात्राणीद्वियाण्याहुमु क्तानामन्यदैवचिति इईयुलीन् कर्मणा छोकान् ज्ञानेनैव
तदुत्तरान् तत्र मुख्या हरिं यांति तदन्ये वायुमेव तु अपक्ायेनते यांति वाथवा हरिमेव वा श्ानमात्राभितास्ते तु पुनर्जनिवि
वर्जिता” इति समाख्यावचनबलादध्यादारेण व्याख्यातम् । न तु सखमनीषोसरेश्चाबलादिति । यदि पारमेष्टयादिरोकं प्रयास्यति
तर्हि मनसेद्रियेः सहेव गच्छेदिति वान्वयः । यत्र योगेदईवराणां गतिं त्रिखोक्या बहिरामनंति यत्र पवनांतरात्मा तत्र विध्ादिभाजः
तां गतिं कर्मैभिनप्तुवंतीति वा ॥} २२३॥ # % तस्य योगिनो मार्भमाह । वैदवानरमिति सुषुम्णया नाख्योक्कम्य विहायसा
हृदयाकाशेन ब्रह्मपथेन सुषुम्णाख्यया शोचिषा । रोचिः शोचिरुभ इयादयभिधानम्। गतो निगतोऽचिरादिरेवान् गत्वाथ
वेद्वानरं याति अथ वेदवानरप्राप्या विधूतकल्को दग्धपांपदृणस्ततो वैश्वानररोकादुदस्तादुपरि हरेः शैश्युमारं चक्रं शिमुमारस्वरूपं
प्रयातीयन्वयः। 'ववैश्वानरे चुना वा सूरये वादेह् एव वा विधूय सवपापानि यांति रकिंस्तुध्नकेशवम्" इत्येतदथेति
सूचितम् ॥ २४॥
ध्रीमज्ञीवगोस्वामिङृता क्रमसन्दर्मव्याख्या
तत इति साद्धंकम् ।। २१, २२ २२, २४, २५॥
श्रीमद्िखनाथयचक्रवतिङता सारा्थदरशिनीन्या!स्या
मनस्वी जितचित्तः । खताछमूरं ` तस्येव चक्रस्याप्रदेकषम् । ततो बहुधा गमनसम्भवात् -शनकेरिद्युक्तम् । तस्मात्
श्रवोरन्तरम् आज्ञाचक्रम् । निरुद्धानि सप्र असखयनानि श्रोत्रे नेत्रे नासिके मुखन्नेव्येवं सप्र प्राणमागा येन. सः । अनपेक्षः करम-
मुक्तवत् पारमेष्ठथादि पदभोगकौतुकानपेक्षः मूद्धेन् मूद्धनि ब्रह्मरन्ध्र निभिय देहमिन्दरियाणि च विस्छजेत् ॥ २१॥ 8
इति सथोमुक्तिमुक्स्वा क्रममुक्तिमाह यदीति । . पारमेष्ठय ब्रह्मपदं यदि प्रयास्यन् भवेत् । तथा वेहायसानां खेचराणां यत्
श्रीमद्भागवतम् । ` [ सक. २ श्रः
विहारं विहरयस्मिश्निति विहारं करीड़ास्थानम् । कटकम् अष्टावाधिषयानि अणिमायैश्वय्यौणि यस्मिन् तेच प्रयास्यन् । कं गुण-
समुदायरूपे ब्रह्याण्डे ` स्र्वतरेयथेः । तर्हिं देहसययागावंसरे मनश्वेन्द्ियाणि च न यजत् किन्तु तैः सदैवं तत्तललोकभोगार्थं
गच्छेत् ॥ २२ ॥. 8 8 भोगेऽपि योगिनो न कर्मिभिः साधारण्यमिादहं 1 योगेश्वराणां तिरोक्या अन्तः बहिश्च मदर्छका-
दिषु बह्याण्डबदहिश्च गतिमाहुः । तत्र हेतुः पवनस्यान्तः आत्मा लिङ्गशरीरं येषां तेषाम् । विद्या भंगवदुपांसना, तपो भगवद्धम्मः,
योगोऽश्ठज्गः समाधिज्ञानं, तान् ये भजन्ति तेषां या गतिस्ताम् ॥ २३ ॥ ॐ # तत्र प्रथमं वैश्वानरम् अग्न्यभिमानिनीं देवतां
याति । विदायसा आकाशेनैव सुषुम्णया नाड्या । कीदश्या ब्रह्मपथेन घरह्मरोकमार्मरूपयेय्थः । सा च देहाद्रहिरपि विततास्तीलाह
शोचिषा ज्योतिर्मैय्या । विधूतकल्कः यक्तमाछिन्यः काप्यसज्जमान इयथः । अथ हरेः भगवतः सम्बन्धि उदस्तात् इत उर्व
स्थितं चक्रं शश्ुमारं शिष्युमाराकारम् । चक्रसथानि आदियादीनि ध्वान्तानि पदानि प्रयातीय्थंः ।। २४॥
श्रीमच्छुकदेवङृतसिद्धान्तथकीपः
तस्मात् खानात् । श्रुबोरतरमाज्ञाचक्र प्रयनिटसुन्नयेत । कथंभूतः निरुद्धा निसप्रास्यनानि छिद्राणि येन स तथा तानि
भ्रात्रे नेत्रे नासिके मुखमिव्येवं सप्र । विषयांतरानपेश्षः आज्ञाचक्रे नियमितानिशो सुदूरताद्ं खित्वा । अक्ुटदृष्टिः प्रस्तुतगमने
समादितदृषटिः ! परंगतः । उक्तप्रकारेण बद्धाबस्थायां भगवतं प्राप्नोति । सुक्छवंधनत्वेन भगवसोक्षुः । मूधेन मूर्धनि निर्भिच स्थूरं
देहं विसृजेत् ।॥ २१॥ # $ एवं मृद्धनि निभियोक्कान्तस्य समुयुक्षोर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मप्राप्निमाह । यदीति दाभिः तत्रेयं
मरक्रिया । विद्रान्स्यूल्रीणन्मूद्धेन्यनाख्या निष्कम्य सर्धिगञ्चरीर एव सूथ्धैरश्मीनारुह्य यद्वरं पदं गन्तुमिच्छति तदार्भिषोभिमा-
निनातिवाहिकेन सुसक्छृयादिनाभिमानिनं नीतस्तथेव तेन पश्चाभिमानिनं तेन संवत्सराभिमानिनं तेन वायुं तेन स्वस्मिन् छिद्रं दत्वा-
दित्यं तथव तेन् चन्द्रमसन्तेन विध॒दभिमानिनं देवताविशेषं नोयते तदनंतरं वरुणमिद्रं प्रजापतिश्च प्राप्य ब्रह्माण्डं भित्वा विरजां
प्राप्नोति तदा कारणे ईिगश्चरीरं हित्वा तान्तीत्व नह्मलोकं प्रप्य ब्रह्मसाधम्थैलक्षणं मोक्षं प्राप्नोति । विस्तर स्त्वाकरे द्रष्टव्यः । तत्र कानि
चित्खानान्यत्र संलयन्यानि तदुपङक्षणतया ज्ञेयानि । यदि यस्मिन्काठे स्थृक्ञरीरवियोगकाछे दे चप ! गुणसंनिवाये गुणसमुदायरूपे
ब्रह्माण्डे पारमेष्ठय प्रजापतिशोकं वेहायसानामरुत यद्विहारम् । खेचराणां क्रीडाख्थानच्च अष्टौभधिपदयानि अणिमायेश्वर्याणि यस्मिन्
तत् प्रयास्यन् भवति तदा मनसा इन्द्रियश्च सहै बगच्छेत् स्थूटश्चरीरवत् सृक्ष्मद्यरीप्यागो नासि तेनैव सह विरजापप्रतं मुमु
गच्छतीलयथः । २२ ॥
न केवछं त्रिखोक्यंतगत्तपारमेष्ठयाप्नात्ेव योगसिद्धानां गतिरपि तु ब्रह्माण्डाद्रहिरस्तीयाह । योग इति । पवनान्तरः प्राणग्म; आत्मा
दिगक्चरीरं येषान्तेषां योगेश्वराणां योगसिद्धानाम् । उर्ष्वाधोमध्यभेदत्रयम् पातालादिसलयांताः लोकास्तेषां समाहारखिलोकी तस्याः
अतर्मध्ये पाताखादिस्तव्यतिषु छोकेषु बहिर्निरावरणछोके च गतिमाहूः । “तस्य सर्वे रोकेषु कामचारो भवतिः" इलयादयः श्रतयः
तत्र हेतुगमविशेषणम् विद्यातपोयोगसमाधिभाजामिति विदात्रह्मजिज्ञासाजन्यं ज्ञानम्। तपः साधनादृत्तिः योगः समाधिः
विद्यातपसीः परिपाकावसखा तान् ये भजन्ति तेषाम् । “एतेन मार्गेण ब्रह्मप्रतिपयसानाः इदं मानवमाबतं नावतते इलया दिश्रति-
्रक्तस्योपादेयस्यापुनगाृत्तिमागंस्य प्रस्तुतस्य दाढ्याथमतुपादेयं पुनरावृृत्तिमागं सूचयति न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्तीति ।
““यावत्संपातसुषित्वाऽथेतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते" । इलयादिश्रुतिमसिद्धमार्मसाधनैः कमेमिः। बिद्यातपोयोगसमाधिभाजा-
न्ताङ्गतिं न कमेटाः प्राप्नुवन्तीयन्वयः ॥ २२ ॥ # # एवमचियदिमागंगराक्षस्त्यं धूममागं चानुषादेयत्वेनोक्त्वाचिरादि
माग दशेयति । वैश्वानरमिति । विहायसा आकाञ्ञेन मूद्धेनि सूक्ष्मेण द्रेण ब्ह्मप्राप्निमार्गेण तत्र च रोचिषा अ्योतिर्मय्यादेहाद्पि
वहिश्चिततया सुपुम्णया नाङ्यागतो निगतः । विधूतकस्को निष्पापः कल्कः पापं स च पुण्यस्याप्युपक्षणम् । तथासति पुण्यापुण्य-
वर्जितः “अश्र इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव रादोसंखाद्धिमुच्य धूत्वा शरीर मृतं तात्मा ब्रह्मटोकमभिसंमवामि? इति ।
ताण्डिरस्ये श्रवणात् । “तवा विद्रान्पुण्यापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति" इयथर्वणे श्रवणा । प्रथमं वैश्वानरं याति
अग्न्यभिमानिनीं देवतां प्राप्नोति तदनन्तरं दिनाधमिमान्यातिवाहिकद्वारा उदस्तादुपरि्द्रतेमानं हरेः विष्णोः शमां चक्रं
शिड्ुमाराश्रयं अ्योतिन्धक्रं हेचप | प्रयाति अनेनादियाचातिवाहिकप्राधिरक्ता । २४ ॥
श्रीमद्वल्लभाचयेङृता सुबोधिनीष्याख्या
एवं तालू खिरीक्ृतं सुखादिच्छिद्रदारया निर्ममनकङ्कयां निरेद्धसप्तास्लयनः निरुद्धानि सप्त असोः प्राणस्य अयनानि
द्वाराणि येनं तादशो भूत्वा तस्मीदूर्वैसथानाद्वोरन्तरमूध्वं नयेत् । तत्राऽऽज्ञाचक्रे तं वायुं श्थिरीङय अन्तःकरणञयुद्धः पूर्वं निरूपि-
तस्वास्सर्वापश्षारदहितो भूत्वा तत्र मगवद्धथानेन भगवदाविर्मावे जाते तत्रा ऽकुण्ठद्टिमुहततीं॑ सत्वां परं भगवन्तं गतः सायुध्य
भाः । पूवमेव वायोबेहिर्नि्गमनाथं प्रयत्नस्य कृतत्वात् । मूरद्रानं नह्मरन्धं निभिय विसजेत्। इन्द्रियाणि विदजेत्। प्राणानामपि
निस्सारणं केचिदिच्छन्ति । अग्रे तेषामध्युपयोगात् । केचित् “हैव समवनीयन्त'' इति वाक्यानुरोधास्माणानामत्रैवा ऽऽत्मनि
स्क.२श्र.२ श्लो. २९२७] श्रनेक्याख्थासमलं कतम् । ८६
अ , स न 4 `
स्मूकभूतासन्यरूपेण स्थितिमिच्छन्ति । प्राणल् मोगासाधकसश्न । ^ तमुत्करामन्तं भ्रणोऽनूतकामती'” यमुक्तिविषयम् । उल्ान्ति
चरणविचारेणाऽपि “वाङ्मनसि सम्पद्यत" इयादिभिः प्राणश्चब्देनेन्द्ियाण्युच्यन्ते । गमने वा आयुषो भावात् “मुख्ये
कार्यं सम्प्रत्ययः इति न्यायेन मुख्यानुरोधिभ्राणानामिह. ख्यः । तस्मादिन्द्रियाणि तत्सम्बद्धः प्राणस्च बहिर्निस्सारित इयथः
॥ २१॥ ‰ एवं सथोमुक्तिरद्विधा निरूपिता । उत्तममध्यमभेदात् । आच्स्य वासनाया अक्षीणत्वाद्वोगेनैव ततश्रयं मत्वा तं
ग्रति क्रममुक्ि वदन्निन्द्रियादीनां खसङ्गे नयनमाह--यदीति । यदि प्रयास्यन् भवति तदा मनसा इन्द्ियेश्च सदै वोपगच्छेदिति
सम्बन्धः । खपेति सम्बोधनं सर्वपुरुषार्थसिद्धावपि यथा पारष्व्यादिगमनमक्षीणवासनत्वाद्राज्ञां तथेदमपीति सम्मयथंम् । यदेव
स्थानं प्रयास्यन्भवति तद्रणयति । पारमेष्ठय ब्रह्मस्थानम् । वैहायसानां विमानमधिरुह्य खरीभिः सह सवेत्राऽन्तरिश्ने परिभ्रमतां
यद्विहारखानं तत्र वा । उताऽप्वेष्टाधिपयमष्टगुणैदवयैम् । किम्बहुना । गुणसन्निवाये ब्रह्माण्डे अधः उपरि-मध्ये वा प्रयास्यन्भवति
त्रैव सह गच्छेत् । चकाराद्वासनाभिः प्राणेवा ॥ २२॥ 9 # नन्वेवं सामथ्यं कथं जीवस्येयाश्ञङ्क याऽऽद--योगेश्वराणा-
मिति । येषां साधनो योगः । यद्यपि खतो गमनसामध्य न मवति तथापि योगेन तद्भवतीति सवां गतय उच्यन्ते । धिलोक्षयाः
अन्तवंहिश्चेति । बहिःद्थिता अपि अन्त यान्ति। अन्तःसखिता अपि बहिगैच्छन्ति। तत्र हेतुः--पवनन्तरात्मनामिति ।
पवनस्याऽन्तः श्रात्मा लिङ्गशरीरं येषाम् । अत्र त्रिष्छोकीति न ब्रह्मण्डाभिप्रायम्। किन्तु ` छोकत्रयमेव । यद्यपि कमेभिरपि सवत्र
ब्रह्माण्डे गमनमस्ि तथापि नः तेषां स्वेच्छया गमनमियाद--तामिति । या ख"च्छन्दा योगिनां सा न कर्मिणामियथैः । ननूपायस्य
तुरयत्वेऽपि योगस्य कथं गौणत। कथं कर्मणां मुख्यत्वमिति । तत्राऽऽह--विद्यातपोयोगसमाचिभाजामिति । कम॑तु स्वतन्त्रमस-
हायं जीवं खाधीनं करोति । योगे तु विधादयोऽन्येऽपि चत्वारः सन्ति । तत्संवेष्टितं जीवं योगः स्वाधीनं कन्तु न शक्नोति ।
एवमन्येऽपि । ततस्च जीव एव स्वतन्त्रः । अन्ये तु गुणभूताः स्वेच्छया गमने सहायभूता भवन्ति । विद्या उपासना मन्त्रप्रकारेण ।
तपः कृच्छ्राद । ज्ञानं वा। योगोऽष्टाङ्गः । समाधिः समाधिख्थितभगव दशनेन तज्नितमक्तिसहितपरमधमै उच्यते । एतेषु
करणदश्चायामपि पुरुषस्य स्वातन्त्यम् । कर्ममार्गे तु वि ध्यधीनतेति ॥ २३॥ क एवं पुरुषस्य स्वाधीनतां निरूप्य गमन-
प्रकारमाह वैश्वानरं यारीत्यादिना--याबदवसाने आनन्द्मयस्तावथ्ातीति सम्बन्धः । वेश्वानरमग्न्यधिष्ठाव्ृदेवतारोकम् । “चअ्ि-
<्योतिरहः शुद्ध” इति वाक्यप्रकारेण गमनम् । ननु तस्य छोकस्य दूरे वि्यमानत्वाद्रहुकार्व्यवधानेन अन्त मोगाभावाद्रो-
गाभिनिवेश्चस्य विद्यमानत्वाद्पुनरागमनं स्यात् । तद्थमाह--विहायसा गत इति ¦! आकाश्चमार्गेण गतः । पूवमेव “पवनान्तयात्म-
नामिः" य्युक्तत्वाद्यथा वायो्गमनं तथा तैषामपीदयरथैः । ननु वायोरितस्ततो गमनसम्भवात्तद्रदस्याऽपि न ऋजुमार्गेण वैश्वानरे
~ __ „ ~~~ „ ----- ~----८~- ^ † ~~~ --~ श €> + ` न न ०५.५७ [
[0 ~~ = >.
= र -=-< --- == =-= ~ यत =-= य--------- ५ - ~ - --- ---न------- =-= =-= ~~न नन अ -र-=-= -~~--- ~~~
<~ --- = === ~ अ ट ज ~ =-= न न~ नः =-= = <~ = = - =-= इ
ननन्द न ~ स्क अन ~ < त्कः --
भ्य टः
क ~= == =-= =-= =: ङ्ज -=-<--< ड
गच्छति १ तत्राऽऽद्--त्रह्मपथेनेति । ब्रह्मणः पन्थाः । ब्रह्ममागत्वाद्रयापिवैकुण्ठ एव गच्छति । ननु सुषुम्णाया नाीरूपवात्कथं
देाद्रहिनिर्गमनम् ¶ तत्राऽऽह-शोचिषेति । तेजोरूपया । एवं तेन मार्गेण वैश्वानरछोकं गतस्य पूवमद्धिः सम्परिष्वक्तस्य गमना-
त्कामनावाहुस्येन वा सकस्क्वात् तत्र भोगे अग्निमध्यभोगात्कस्कशोषः । अतस्तदनन्तरं ज्योतिस्खानगमने आदियादिधरुवपयेन्तं
गमने विधूतकस्का भूत्वा, अथ भिन्नप्रक्रमेण तेजोमयञ्ञरीरेण हरेभंगवतः स्वरूपभूतं शिुमाररूपं चक्रमुपयाति । यद्यपि शिञयु-
मार चक्रस्य भूमेः परितो विद्यमानत्वात्सवत्र गमनमायाति, तथाप्युदसतादृध्व॑मेव गच्छति । सपेति सम्बोधनं शुद्धसत्त्वात्मकस्यो-
ध्वौगमनस्य संबादबोधकम् । यथा नरपाकस्य नृभिरूध्वं नयनमिति । शिद्युमारस्वरूपमम्र वक्ष्यते । तत्र ध्रवस्थानं शिच
मारस्याऽन्ते भवति । २४।।
श्रोमद्रोस्वामिध्ोपुरुषोत्तमचरणविरचितः श्रीखुबोधिनीध्रकाशः।
यदीत्यस्याभासे श्राद्यस्येति । प्रथमाधिकारिण इयथः ! पारध्यादिगमनमिति मृगयादिगनमम्। वृवितो प्राणेर्घेति
पक्षान्तरं “पवनान्तयत्मनामि' . ति वक्ष्यमाणविज्ेषणामिभ्रायेण ज्ञेयम् ।॥२२॥ $ योगेशख्चराणामियत्र चत्वारः
सन्तीति । एतेन .विद्यादिरदहिवाः कयोगिनो योगाधीना इति ज्ञापितम् । ते च विदृरकाष्ठायेः यत्र वक्ष्यन्ते । परमधमे इति
अयं हि परमो धर्मो यद्योगेनात्मदज्ञेनम्' इद्युक्त इयथः ।॥ २२ ॥ # # वैश्वानरं यातीयत्र तेजोरूपयेति । तेजस
उध्वंगामित्वं छोकप्रसिद्धमेवेति न कथित्संश्चय इयर्थः । सकट्कत्वादिति । वैदयके जङे नैकीकृतं कतस्कमि २-२-२४ दयुच्यते । तथा
च सकरस्कःवेऽद्धिः सम्परिष्वक्तस्य शिष्टं गोटकदयं कस्कमिति पूवेमद्धिः सम्परिष्वक्तस्य गमनादिव्येको हेतुः । (तपो न कस्कोऽध्य-
यनं न कल्कः इयादौ कल्कश्श्देनानिष्टकरं कर्मोच्यते । कर्कस्तु शमङेनसोः दम्भेपी' ति कोश्चात्तमथंमादाय कामनाबाहुस्येनेति
द्वितीयो देतुङ्ञेयः ॥ २४ ॥ `
श्रीभिरिधरङृता वालप्रबोधिनी
तस्मादपि स्तादमूलाद्रहुधा गमनसम्भवात् निरुद्धानि भोत्रहयाक्िद्रयनासारन्धद्रयासखरूपाणि सप्त अस्वयनानि प्राणमाग
म
१. पराध्यादिगमनमिति ग । २. त्रिलोकी न ब्रह्माण्डामिप्रायमिति क. ग. ! ३. नेति नास्ति । ४. स्वच्छन्दुयोगिनामिति क.च. ।
अन्ये गुणभूता इति क. ख. ग. ६. । विध्यघीनयेति क. ख. घ, ।
१२
६० श्रीमद्धागवतम् | [ स्क. २शअ.२ श्लो. २५२
येन तथाभूतः सन् शरव्रोरन्तरं भरूमध्यखमाज्ञाचक्रं अति प्राणमुन्नयेतेयन्बयः । अनपेक्षः वक्ष्यमाणपारमेष्ठयादिपदभोगानिरेन्चश्च.
नुहूताद्ध तथेव स्थित्वा परं पप्म(स्मानं गतः अनुसन्दधन् मूद्धेन् मूद्वानं निर्भिय देहमिन्द्रियाणि च विख्जेदियन्वयः । कथमेवं
स्वैतो विरक्तिः सम्भवतीलयाशङ्कयाद--अङरण्ठा अखण्डा रष्टिः सलयानचृतविवेकरूपं ज्ञानं यस्य स इति ॥ २१ ॥ # $ णवं
निष्कामस्य सद्योमुक्तिमुक्त्वा सकामस्य क्रममुक्तिमाह--यदीति दश्चमिः। दे नृप यदि पारमेष्ठयं ब््यपरदं प्रयास्यन् भवति
अष्टावाधिपदयानि अणिमादेश्र्याणि यस्मिन् तद्रेदायसानां विमानैराकाश्चे विचरतां सिद्धानां यद्विहारं क्रीडास्थानं वा यदि प्रयास्यन्
भवति । किं बहुना ? गुणसन्निवाये गुणसमुदायरूपे ब्रह्माण्डे यत्र कुतर वा यदि प्रयास्यन् भवति तर्हि देहत्यागावसरे मन इन्द्रियाणि
च न विसजेत्किन्तु मनसेन्द्रियेश्च सदैव तत्तह्टोकभोगाथं गच्छेत् । चकारास्राणेश्च सदेति ज्ञेयम् ॥ २२ ॥ _ #‰ नन्वेवं
जीवस्य कथं स्वातन्त्यमिलयाशङ्कयाद--योगेश्वरणामिति । योगेश्वराणां स्वनुश्ितयोगानां निलोक्या अन्तः स्वगेपातालादिमध्ये
ततो बरहिर्महर्छकादिषु च गतिं गमनसामथ्यैमाहृस्तां गतिं कर्मिणः कर्मभिर्नाप्नुबन्तीयन्वयः । कथं तथा सामथ्यैभियपेक्चायामाह--
पवनस्यान्तः आत्मा लिङ्गशरीरं येषां तेषामिति । एतदपि कैः साधनैरियपेक्षायासाह--वियेति । विदथा मन्त्रजपादिरूपा, तपः
कृच्छरचान्द्रायणेकाददयुपवासादिरूपम्, योगः अष्टाङ्गः, समाधिः समाधौ मगव दश्चेनजनितपररमस्नेहः, तान् ये भजन्ति तेषा-
मिय्थः ॥ २३॥ - एवं योगिपुरुषस्य सहेतुकं सामथ्यं निरूप्य गमनप्रकारमाह--वैश्वानरं यातीति । प्रथमं विहायसा
आकाशमार्गेण गतः सन् वेश्वानरः अग्न्यभिमानिनी देवता तां याति । अथ तदनन्तं उदस्तादुपरिष्ाद्र्तमानं हरेः सम्बन्धि
नारायणाधिष्ठितं शेदुमारं पक्वमस्कन्ये वक्ष्यमाणं . शिङ्ुमाराश्रयं ज्योतिश्चक्रं प्रयाति च, -स्थानान्यादिलयादिध्रुवान्तानि पदानि
प्रयातीयथैः । नन्वाकाशस्य सर्वतः प्रसतस्थात् कथं तेन तत्रेव गमनमिघयाशङ्कयाह--त्रह्मपथेनेति । कोऽसौ ब्रह्मपन्था इयपेक्षा-
यामाद- सुषुम्णया नाब्येति । ननु सा तु देदान्तगतेवासि कथं तयाऽपि ब्रह्मरोकगमन मित्या्ञङ्कयाह-स्लोचिषेति, तेजोमय्येयथैः ।
तथाच देहाद्रहिरपि ब्रह्मखोकपयैन्तं सा वितताऽस्तीति भावः! कथं तस्यैव तेन मार्गेण गमनमियपेक्षायामाह--विधूतो निचृत्तः
कल्को मलो यस्य स इति । नृपेति सम्बोधनं विश्वासार्थम् ॥ २४॥ `
हिन्दी श्रनुवाद् `
तदनन्तर दो ओखः, दो कान, दो नासाचछिद्र ओर मुख--दइन सातौ छिद्रोको रोककर उस ताद्ुमूटमें स्थित वायुका
भोहोके बीच आज्ञाचक्रमें े जाय } यदि किसी छोकपें जनेकी इच्छा न दोतो आधौ घडीत्तक उस वायुको वहीं रोकका
स्थिर लक््यके साथउसे सहस्रारमें ठे जाकर परमात्मामें सित हो जाय । इसके बाद ब्रह्मरन्ध्रका भेदन करके इरीर-इन्द्रियादिको
छोड दे॥२१॥ & परीक्षित् ! यदि योगीकी इच्छो कि मेँ ब्रह्मछोकमे जाऊ, आरो सिद्धिरयो प्रप्र करके आकाश
चारी सिदोके साथ विहार कर अथवा त्रिगुणमय ब्रह्माण्डके किसी मो प्रदेशमे विचरण कू, ता उसे मन आर ईन्द्रयोका
साथ ही छेकर ्चरीरसे निकटना चाहिए ॥ २२॥ छ योगिरयोका रीर वायुकी भोति सूक्ष्म होता है। उणसना,
तपस्या, योग ओर ज्ञानका सेवन करनेवाठे योगिर्योको च्रिटोकीके. बाहर ओर भीतर सवत्र सखच्छन्दुरूपसे विचरण करनेका
अधिकार होता है । केवल कमोकि द्वारा इस प्रकार बेरोकटोक विचरना नदींहो सकता ॥२६॥ क # परीक्षित्
योगी ज्योतिर्मय मागै सुषुम्णाके द्वारा जव ब्रह्मछोकके लिये प्रस्थान करता दैः, तब पठे वह आकाकषमागंसे अभिखाकमे
जाता है; वहाँ उसके बचे खुच म. भौ जघ जातें ह! इसके बाद वह. वर्हसि उपर भगवान् श्रीहरिके शिश्चुमार नामक
उयोतिमेय चक्रपर पर्हुचता हे ॥ २४॥ _
` तद् बिश्वनामिं त्वतिवत्य- विष्णोरणीयसा विरजेनात्मनंकः
अथो अनन्तस्य खानेन दन्दह्यमानं स॒ निरीक्ष्य विशम् । _
, निर्याति सिद्धेश्वर जुष्टधिष्ण्यं यद् देषराध्य तदु पारमेष्ठयम् ॥२६॥
न यत्र श्लोको न जरान मृ्युनार्तिन चोदेग ऋते इतथित् ।
यच्चित्ततोऽदः इपयानिदं विदां दुरन्तदुःखभ्रभवानुदशनात् ॥२७॥
ततो विशेषं प्रतिपद्य निभयस्तेनात्मनापोऽनरमूर्िरत्ररन् ।
उ्योतिमयो बायुष्पेस्य कले वाय्वात्मना खं बृहदात्म शरि लिङ्गम् ॥२८॥
१ प्रा० पाण विद्धा यद्रमन्ते रेप्रा० पा० विश्वेश्वरण०।
स्के, २ ब्र. २ श्लो. ८५२६ 1 | अनेकव्याख्यासमलृतम् । | ६१
ीघ्रसत्रामिषृता भावार्दौपिकावयास्या
9
तद्विष्णोश्चक्रं विश्रस्य नारि सूरयादयाश्रयभूतम्। आबिष्टलिगत्वाज्ामि्ष्दस्य न . षंठत्वम् । अतिवत्यै अतिक्रम्य परतः
खर्गिणां गलभावदेक एव निरमठेन छिगङरीरेण ब्रह्मविदां स्थानमन्येनैमस्छृतं महर्योकसुपेति । यस्मिम्विवुधा महाकल्पायुषो
यृ्बादयः । २५॥ & # अथो अनंतरं कल्पति स विदं त्रैरोक्यमतिरयेन दह्यमानं निरीक्ष्य तत्रप्यूषमम्रा्तेः यत्
द्विषरार्भस्थायि तस्पारमेष्ठय' पदं प्रति निर्याति । सिद्धश्वरजष्टानि धिष्ण्यानि विमानानि यरस्मिस्तत् । उ इति शष्ठ सूचिः
तम्॥ २६॥ # & तदवेवाह् । न यत्रेति । आर्तिटुःखम् ‹ द्रेगो भयम् । किंतु चिन्ततो हेतोः यदुदुःखमद ऋते तदेकं विना
तत्कृतो भवति अनिदंविदामिदं भगवतो ध्यानमजानलां पराणिनां दुरतदुःखो यः प्रभवो जन्म तस्यन्बनद्ेनत् तेषां पया ।
यद्रा चिनत्ततोदो मनःपीडेति यत्द्विना कुतश्चिदपि यत्र ्ोकादयो न संतीति । तत्र ्हमरोकं गतानां त्रिविधा गतिः । ये पुण्योतकर्थेण
गतास्ते कल्पांतरे पुण्यतारतम्थेनाधिकारिका भवंति ये तु दिरण्यगरमो्युपासनावटेन गतास्ते बरह्मणा सह् जुच्य॑ते, ये तु मगवदुपा-
सकासते स्वेच्छया ब्रह्मांडं भित्वा वैष्णवं पदमारुहति ॥ २७॥ # ॐ तत्र प्रस्तुतस्य भगवद्भक्तस्य ब्रहमांडभेदनम्रकारमाह
तत इत्यादिना । तत्रेयं प्रक्रिया । ईदवराधिष्ितायाः मरकृतेः केनचिदंशेन महत्त्वं भवति, तस्यांशेनादंकारः, तस्यांशेन शब्द्तन्मा-
तरोत्तरं दशषगुणान्यावरणानि । अष्टमं त प्टयावरणं व्यापकमेव तदैवं सिते प्रथिव्यायाव्रणभेदप्रकारः क
यावत् ।। २८-३१॥ _ ... 1
भरीमद्वीरराघवव्यास्या
ूक्ष्तरेणात्मना रिगचरीरेणेकः असहाय नमरछरतं न्रहयविदां त्रह्मविद्धिनेमस्ृतम् इदं दिषछुमारचक्रविक्ेषणं तदतिवत्येल्यन्वयः ।
अनेन चन्द्रभापिरपि सिद्धा तस्याव्यवहितः क्षिुमारः यदत्र कल्पायुषः विुधा _आकर्यातायुषः देवाः रमंते तं जनरोकमुैति
याति ॥ २५॥ # क अभ जधलताल्छितस्यानतस्य मुखानठेनावा दर्ये शषयुखोद्तरद्रगणपाताटानटेन दंदहमानमिति !
मसतकसथायी इह शरत्युित्युक्तरीतया सत्वाभिप्रायो वतमाननिदशः निरीक्ष्य वरकालक्ञानवलादपरोक्ष दषटवेल्यथेः । जनके
श्थित्वा क्यांतरे तत उथैतीलययमर्थोऽनुषपन्नः । पुण्यपापविधूननस्थोक्ततयेन तत्रावस्थििदेतुमूतक्मामावाततषु रोके स्थिययोगात् ।
| न} नाप +> क यि (न ६: (` ४ ई ज ४ - - 6 4 .. + „ 8. [क {£ ३ [
तो दोषं दषा दवेपरद्ध द्विपराद्वस्थायि सिदधेखरेज्ठानि धिष्ण्यानि विमानानि यस्मिसदुशषठय पारमेष्छ्यं चतुर खसंबेधिष्थानं
याति निर्यातीयथः। वरुणेद्रादिप्रा्षिस््वथे सिद्धा ।। २६ ॥ # 8 चतुख लोकस्य सखगीदपेक्षया - चिरकाटखायित्वमनि-
-अयन्नाह न यत्रेति । यत्रेयस्य. तत्र दुरंतदुःखम्रभवानुदर्शनादिद्युपरितनेनान्वय आर्तिदुःखम् उदेगो मनःक्षाभःः भयमागामिदुःख-
॥
४ शरीमद्ागवतम् । [ स्कं. २ श्र. २ शलो, २५.९८
दक्षनजं ज्ञानं, कुतरिचदियस्य भयमिलनेनान्वयः । कुतदिचच्छीतातपवातवरपोदिभ्यः } एवंविधेऽपि चु खरोके बरह्मविदां निर्वेद-
माह् यित इति यद्यस्मादियर्थः । अनिदंविदाम् इदं शब्दवाच्यपरिदृद्यमानग्रप॑चविलश्षणपरंन्रह्मविदाम् । क्रियया कर्मणा देतुमूतेन
दुरतदुःखप्रभवावुदक्षेनात् । दुरंतमपारं यदूदुःलं तस प्रभवः प्रभवत्यस्मादिति रभवः दुःखदेतुभूतसंसारसतस्यालुदशेनम् सेक्षणं
तस्मादित्ततरिचतनाददः टुःरतदुःखमिति यकतुखटोकेऽपि बरहमिद्धिः करमदेतुकं॒दुर॑तटुःखं चित्तेनालमीयत इति यत्तत॒णएव्
हेतोविकेषं प्रतिपयेतयुत्तरत्ान्वयः । अर्थातरपरत्वमनुपपन्नमध्याहारवाहुस्यात् । यस्य ॒दिरण्यगभस्य चित्तत उपासनात् अद्स्तस्य
स्ानमुपासकरलेभ्यत इति यदा योजना तदोपासकैकँम्यते इयध्याहारः । अनिदंविदां दिरण्यगर्भोपासनरदहिवानां दुरंतदुःखघ्रभवानु-
द्नाचटुपासकानामेव दुःखनिडृत्ति्धानव्हमलोकाख्यं, कम्यते इति . नोपपयते । . दिरण्यगभसधानस्यापि दुःखनितति
देतुत्वाभा वाच्चतुुखोकं गतस्य इवेताख्यस्य राज्ञः पुनभ वमागव्य प्रतिदिनं खीयज्ञव भक्षणं प्रसिद्धम् । आवृततेदैशनाच ्रह्मखोकस-
योगिनां न पुनरावृत्तिदुःखभयम् । तत्र मोक्ष्यमाणस्वनिदचयादिति चेन्न भूतछस्थयोगिनामपि मोक्ष्यमाणत्वनिरचयान्न पुनराघरृत्तिभय-
मिति सुसुशचणां मदीतख्चतुसः्ललोकयोः को विशेषः “भान्रहम मुवनाहोकाः पुनरावर्तिनो" इति दि स्मयते । तच द्वेपराध्येमिय-
नेन सूचितम् अतो यथोक्त एवार्थः ।। २७ ॥ 8 छ विरोषं प्रथिचीमयमंडकटाहं प्रतिपद्य ठ्याप्येलयर्थः अनेन “परथिवीमंड-
भिनत्ति" इति श्रुति््याल्याता । विशेषशब्द ए्रथिवीवाचकः “महदादयो विरेषाता” इतिप्रयोगात् । अत्रापि विशेषस्तु विङुवीणा
दंभसो गंधवानभूदिति वश्ष्यमाणल्वाञ्च विशेषं प्रतिप निर्यातीयनुषेगः यद्वा । उत्तरत्रोैतीलनेनान्वयः । तेनात्मना सखरूपेणो-
पटश्षितः आपः आवरणजटं प्रतिप्येखयन्वयः । आवरणाग्निव्याप्तिमाह अनलमूर्तिमिति मूर्तिभूतावरणाग्नि प्रतिपद्यात्वरन् त्वराम-
कुवन् कटेददादादिज्ंकाभावादिलयभिप्रायः अ्योतिमैयः बायुमूत्वा अभ्र भवतीविवत्संदटेषाभिप्रायो ज्योतिर्मय शब्दः वायुम्
आवरणवायुमुपेय काठे पूरवभू्वंकावरणाययानंतरकाठे वाय्वात्मना वायुसंदिल्टरूपेणोपलक्ितो बृहतखकायेमूतवाय्वाद्यपेश्चया
बृहत् । आत्मदिगं सवासाधारणश्ब्दलिगकं खमावरणाकाशमुपेय आत्मद्िगमिलत्र आस्मा॒स्वासाधारणशब्दः दिगमात्मनात्मनोः
रमाणं यस्य तत् इयर्थः छिगं यदष्टहर्ययोरिति वक्ष्यमाणत्वात् । इदमावरणातरेष्वपि तत्तदर'धादिगुणविशिष्टप्रथिव्यादिसंशटेष-
अदर्चनार्थमुक्तम् एवमाकाञ्ञं भिनत्तीर्यतःश्रुखथं उक्तः ।। २८ ॥!
श्रीमद्धिज्ञयध्वजवतीधंङ्ता पदरत्नावलीव्याख्या _ `
वैश्वानरो नाम क इतिं तत्राह य इति यो भूतानाम॑तः कोष्ठ्नौ स्थित्वा तद्क्तं चतुर्विघमन्नं पचति यश्च ब्रह्मांडसध्यगः
खपुरमध्यगस्तपति प्रकाश्चते स प्रधानवहि्शवानगाख्यो त्रहमरेवपिवृरोकगंतुसुनरयोगिनः कर्मेयोगिनश्च गम्यत्वान्मागं इतीरित
इत्यन्वयः । “पिक्यानं देवयानं ब्रह्मयानमिति त्रिधा । गच्छन्वश्वानरं याति तस्मान्माैः स ईरितः” । देवयानेन ग॑तृणा वैशरान-
रादर्वागर्चिरादयो गम्याः संति । ब्रह्मदेवपिदृखोकगंतृभिः सर्वैरपि वैश्रानर प्राप्यत इवि द्योतनाय वैश्वानरं यातीति प्रथमत एव
वैच्यानरपरापिकथनमिति ज्ञातव्यम् ॥ २५॥ ॐ ` छै के तर्हिं त इति तत्राह देवयानमिति शरीरदक्चिणपाश्स्थपिंगटाख्य-
नाडीभिः शतायुषा मरणाख्योक्रमणाददान्यदःसंज्ञदेवयानमेति इडाभिर्वेहवामपाश्वस्थेडास्यनाडीमिः इतायुषा मरणेन ` रात्रीः
रात्रिसंजञं पितणां यानं पिकेयानमेति । देवयानपिद्यानमागैखानामहरादिकाखमिमानिनीनां देवतानां प्राचुयोदहनि रात्रीरिति
बहुवचनं 'द््िणाःपिंगलाःसवां इडा बामाःपरकीर्सिताः ना्योऽथ मध्यमा प्रोक्ता सुषुम्णा वेदपारगे रिति “देवयानस्य माथा
अहः शव्दाभिसंज्ञिताः पिकेयानस्य मार्गा रान्रङब्दाहयामता” इति वा॒पिंगटेडामध्यस्थया सुषुम्णया नाड्या शतायुषा
विषिष्ुखवसवात्विुवत्तारुयंज्र्मयानमेति । विशिष्ट सुखं बिषु तदस्यास्तीति विवत् । तस्य भावो विषुवत्ता ताम् । सपयो
रभेदादरीलयुपसर्मयोगाद्वा सकारस्य षकारः ^विषुवत्ता ब्रह्यानं विशेषेण सुखं यतः" इति रागोपरक्तसुखादिदादृतवात् पिङ्गरदेरदे
बयानादिश्चब्दवाच्यत्वं तदुक्तं “पिङ्गला देवयानं स्यालिगाख्यसुखदाः यतःदडान्नदानातपितूणामेवं मार्गाः प्रकीर्तिता” इति अत्र
देवयानन्दमयानमेदोऽवातरोबगन्तव्यः ।। २६॥ % ॐ . अधुना शमा लोकादुपरितनमार्गप्रकारमाद् । तदिति । रेषयमार
इनेन सबरपसुक्तं विष्णोसद्वि्रनाभि विग्राधारं रूपं परतिपद्य तुकब्द्सूचिताम् तदनुज्ञामादाय । विराजेन विगतरागादिदोपे-
-णाऽपीयसा सृक्ष्मतरेणात्मखवरूपेण सर्वोऽपि ब्रहमज्ञानिजनस्तलोकमुपेति तं विशिनष्टि कृर्पायुष इति कल्पायुषो विबुधा यद्यत्र
रमंते करीडति तमिति शेषः। किं विशिष्टं रूपम् । ब्रह्मविदां समुदायेन नमस्छृतमेकं सख्यं केवरमिति वा _ “मन्व॑तरायुषः
स्मया महटेकि तु कास्पिका” इति पिंगराभिरुक्कम्य देवयानेन गतः परते रह्म प्रयास्य॑सतत्र महरकिऽष्रधिपयमिव्युक्तोऽणिमा-
चैशवयस्ाटी वसति कश्चन जनरोके कश्चन तपोरोके ज्ञानादिपरिपाकायास्ते कश्चित्सलयलोके दरयाज्ञया बसति न्ह्मयानेन गताः `
अप्रतीकाटंवनाः प्रतीकाटंवनाश्च शैड॒मारहरिणानुज्ञातास्तदैवानिरुद्धभुम्नस कपणादिदेवान्पराप्य दिवस्पति वायुं प्राप्य तेन
कार्यत्रहमापिताः तदुपदंशं प्रप्य भरतीकोपासका निवसंति अन्ये तु तेन वायुना परं तरह प्रापितासछोके निवसंतीयादिविशषेष-
सतुब्देन सूचित इति ज्ञातन्यम्।। २७॥ & ‰ महर्छोकादिषु विरतां तथाज्ञानादिसाधनपरिपाकाय च _ निवसतां
चलुरखम्रािभरकारमाह अथ इति महर्ोकादिषु वसन् स ज्ञानिसंघोऽथ द्विपरा्थीवसाने त्रहमभरलये त्रह्मणा सह युक्ति यास्यन्
स्कं २२ शो. २५२६ | अनेकस्ास्यासमलंकतम्। ५६
हेवुरियथंः उशब्दो ब्रह्मरोकं पराप्य तेनेव सह मुक्ति प्राप्नोतीयस्मिन्न्थे वतते ।। २८ ॥
श्रीमजीवमोस्वाभिकता कमसस्द्भन्यास्या
अथो टीखगृहीतञ्चरीरेण तद्भोगानन्तरम् ।। २६-२७॥ ॐ श ततो विक्षेषमिति । अत्र ठीकायामेकनत्रह्माण्डपक्ष
एव॒ सङ्गभितः। वहुत्रह्माण्डपश्षस्स्वेवम्--त्रह्माण्डानि खल्वेकत्रेवानुज्नी चत्वेन मण्डलीभूय वत्तेन्ते । तेषां प्रथिव्यावरणं
प्रत्यकं प्रथगेव । जखावरणन्तु तन्मण्डलाद्रहिः पृठववरणा दगुणमेकमेव । यस्योपरि च सव्वव्रह्माण्डकारणं कारणाणं-
वश्ञाय्येक एक शेते । यत्त॒ मण्डरोभ्यन्तरेऽपिः यत्किद्चिज्ञरं प्रविशति ` तन्वावरणसंज्ञ न भवति अनिश्चितमानत्वात् ।
तदेवमेवाहङ्काराद्यावरणानां सब्वैभूतावरकस्वं सङ्गच्छेत इति विशेषं प्रतिप प्राचीनस्थूदेहे इव तत्र छिङ्गदेहावेक्ं कृत्या ।
पुनश्च तेन विशेषाविष्टेन लिङ्गदेदाख्येनैव आत्मना अपः जलावरणं प्रतिपद्य प्राचीनस्थूषदेहत इव विशेषत उतक्रमपूठ्वेकं तत्र
तदावेक्ं कृत्वा । पुनश्च पृव्वैवदनलमूर्सिः सन्निलयादि योञ्यम् । तत्र तत्र ोकविहेषेषु भोगाश्चष्ठीलाक्चरीरमपि मन्तव्यम् ।। २८ ॥
श्रोमदिशखनाथचक्रवतिकता साराथंद शिनी व्याख्या
ततश्च तत् विष्णोश्चक्रम् अतिवत््यै अतिक्रम्य । कीटं विश्वस्य नामि विश्वात्मकपुरुषस्य नाभिस्थानीयम् । अणीयसां
अणिमादिसिद्धिमच्वादतिसृक्ष्मेण विरजेन नि्म्मञेन लिङ्ग्सीरेण सह । ततः परत्र स्वर्गिणां गम्याभावादेकः नमस्कृतं पूज्यं
ब्रह्मविदां स्थानं महर्खोकमुपेति । यत् यस्मिन चिचुधा महाकस्पायुषः रमन्ते खेखन्ति ।) २५॥ ॐ # अतो अनन्तरं यदि
कस्पपय्येन्तं कोतुकवश्ञात् तत्रेव स्थातुमिच्छति तेदा कल्पान्ते सति विश्च खोकत्रयम् । निर्याति उष्णीभूतात् महर्खकादृष्ट्र यत्
द्रेपराद्धय द्विपराद्धंपय्यैन्तस्थायि यत् परस्मिष्ठयं सयलोकं प्रति याति ¦ सिद्धेखरेजैषठानि धिष्ण्यानि विमानानि यस्मिस्तत्
॥ २६ ॥ $ % सलोकस्य माहात्म्यमाह न यत्रेति । आत्तिदुःखम् । उद्रेगः भयम्! किन्तु चित्ततो हेतोः यत् दुःखम्
अदः ऋते तदेकं चिना तदेव किं कथं वा भवेत् तत्राह । अनिदंविदाम् इमं वेष्णवयोगमजानतां त्रिलछोकसजनानां दुरन्तदुःखो
यः प्रभवः संसारस्तस्यानुदशेनाच्या छपा तया । तेन व्याजस्तुया सयलोकद्ास्ते महाकृषाखवो धन्या एवेति भावः 1२७) # #
अथ तत्रेव यदि महाकखपपय्यन्तं यातुमिच्छति तदा ब्रह्मणा सहैव मुच्यते । यदि च तदन्तरमेव मोक्षमिच्छति तदा सप्रावरणानि
निर्भिदयव रह्म प्रविशतीति ततूप्रकारमाह 1 ततो विशेषं पच्छा्षत्कोटियोजनविक्लाखस्य ब्रह्माण्डस्य प्रथमावरणरूपां प्रथिवीं
पद्ाहत्कोटियोजनप्रमाणां प्रतिधा प्राप्य { केन.प्रकारेण तेनात्मना परथिबीरूपेण । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । निभंयः तत्तदात्म-
तेन क्टेददाहादिशङ्काशल्य इलयथंः । ततोऽपः प्रथिवी दश्चगुणप्रमाणाः प्रतिपद अवात्मनेति शेषः । ततोऽनखमूर्तिः जख्दज्ञ-
गुणं तेज आवरणं प्राप्येय्थंः अत्वरन्. भवेत् । तत्र तत्र प्रथिवीजलदिषु व्राणरसनादीद्द्रिसगेन्धरसादीन् विचित्रभोग्यविषयान्
भोक्तमेवेति भावः। ततो ज्योतिम्मैयः काटे वाय्वात्मना वायुं तेजोदश्चगुणम् उपेय । खं वायुदश्चगुणमाकाश्च,. बृहदात्मनो च्ञ
आत्ममूित्वेनोपासनेन युक्तं, यद्रा वेदश्च्दात्मना ततप्रमापकमिति । २८ ॥ ॥
ध्रीमच्ुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीपः ।
तद्विष्णोश्चक्रं शेशुमारं बिश्वनायि सूयादिम्रहनक्षत्रादेः सवेस्याश्रयम् अतिवस्यांतिक्रम्य विरजेन पुण्यापुण्यरहितेन अणी
यसा सृक््मतरेणात्मना छिगश्षरीरेणं एकः विद्धान् यत् यस्मिन् कल्पायुषोः जिबुधा रमन्ते तदब्रह्मविदां भरग्बादीनां स्थानं नमस्कृतं
नमनीयं महर्छोकसुपेति भप्नोति । २५ ॥ # # अथो अनन्तरं कस्पाति अनन्तस्य मुखानठेन अधस्थस् हेषस्य मुखोद् भूताभिना
विश चैरोक्यं द॑दह्यमानं स विद्राज्ञियेक्षय वरणेन्द्रदास यद्रेपयाद्धमैखायि सिद्धे्रेजष्ानि युक्तानि धिष्ण्यानि विमानानि
यस्मिसतदुपारमेष्ठयं परम्पदं प्रति निर्याति भोगाथं महक स्थिरो भूत्वा त्रेरोक्यं दह्यमानं निरीक्ष्य ततः पलायते इति न शङ्कय
म्राकृतपद्ाथभोगयोगाभावात् ॥ २६ । 8 $ यत्र रोके अनिदंविदाम्। इदं प्ररतुतमपुनयावृत्ति वत्मे तह्य वा जानं
तीतीदंविद्स्तद्धिन्नानां प्रस्तुतविद्रद् व्यतिरिक्तानां पुनरावृत्तिवत्मैना तत्र गतानाम्! दुर॑तदुःखो यः प्रभवः पुनयाचृ्त्या जन्म
तस्यानुदश्नात् कृपया यच्चित्ततो भवति । अदः ऋते शोकादि कुतध्िन्न भवति । ततः पुनरावृत्तिस्तु “णेश्चयं पारमेष्ठय' च
तेतिकर्मचिनिर्भितं निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति"” इति वक््यमाणात् । “आत्रह्मभुवनाह्योकाः पुनरादृत्तिनोऽजुन'' इति
भगवद्रचनाच्च ॥ २७ ॥ # ॐ अथावरणभेदनम्रकारमाह तत इति । “दज्ञोत्तणि शेषाणि मत्रयेतानि सप्तवै"
पुराणान्तरान् प्रथिव्याधावरणानि दश्षगुणोत्तराणि सप्र तत्र कोटियोजनमानमंडकंटाहसंज्ञकं प्रथमावरणम् । “कोटियोजनमानस्तु
९४ श्रीमद्भागवतम् । _ [ स्क. २अ. २ श्लो. २५२८
पकमषटमं परृयाबरणं निर्भयः आवरणमेदने भयञचूल्यः ततः पारमेष्ठयालोकात् तेनार्मना दिंगदेहेनोपलक्ठितः विकषेषं प्रथिवी
कटाहः संग्यवस्थितः'' इति पुराणान्तरात् । महातच्च समवृत्त्य प्रानं संव्यवस्धितम् । अनन्तस्य न ॒तस्यान्तमिति वचनाद्या-
मयमण्डकटाहं प्रतिपद्य तद्भावं प्राप्य परतिपयेयादीनम् प्रणिनाद्भतिसुपैतीयनेनान्वयः तन्निरन्तरा आपः प्रतिपद्य ततोऽनलमूर्ति
अनलमावं प्रतिपयेर्थः । अतएवालवरन् तरामङुवेन् तत्तद्भावं परा्तस्य तत्र तत्र भयाभावात् ततो ज्योतिमयः । अनलमूरतिंः काले
[र स् ् ९ - ध ५ । ध 9 ् र क
अनलोत्तरबायुभेदकाटे बायुमुपेय ततो वाय्वात्मनोपलक्षितः खमुपेय कथंभूतं. वाय्वपेक्षया बृहत् । पुनः कथंभूतमारमदिगम् ।
आत्मस्गुणभूतः शब्द् एव लिङ्गं ज्ञापकं यस्य न तु चंश्ुरादिग्राक्यत्वभिलय्थेः । २८ ॥
| श्नोमदूवलमाचायविरचिता खुवोधिनीव्याख्या
तद्रह्माण्डस्य नाभिस्थानीयम् ततोऽग्रे छोकचतुष्टयम् । तत्र तुशब्देन पूवेरूपाद्रपान्तरकरणमुक्तम् । ततो द्वितीयं धर वे ।
विष्नोरिसयुभयत्र ` सम्बध्यते । तत्र गमनयोग्यं शरीरं वणंयति-अणौयसा विरजेनाऽऽत्मनेति । पूर्वापिश्षया तदणीयः । वायु
म्रधानस्वात् । प्रशिथिसवयव इत्यथः । तत्रापि विरजः । वायोरपि खोकत्रय एव रजः सम्बन्धः । अथवा । पूवश्चरीरं तामसं
सितं श्रश्रानरोके यक्तम् । ततो द्वितीयं श्रुवे यक्तम् । कृतीयमिदमिति तमोरजसोरभावाद्विरजनेतयुक्तम् । केबलसन्त्वमयेन
सतत्वमिभ्रेण वा \ केवलसस्वेन ब्रहमाप्डमेदस्य वक्ष्यमाणत्वात् । आमना पूवैवदात्मत्वेन गृहीतेन देन पक इति । तत्र वेमानि-
कानां गमनाभावादसहायव्वेनैकाकित्वम् ब्रह्मविदां सानं अन्यैनमस्छृतं केवट ज्ञानिनामेव खितियोग्यं महर्सकम् । यत्र महरकि ।
कठ्पाुषः ब्रह्कल्पपयैन्तमाुयेषाम् । विरेषेण बुधा ज्ञानिनो. भृग्वादयो रमन्ते भगवद्गुणानुस्मरणेः ज्ञानेन वा समाधिरूपेण ।
अयमपि तत्र मतो न्रह्कल्पपयन्तं तिष्ठति ततो भगवच्छयने जाते अनन्तस्य सङ्कषणस्य सुखाभिना ्ोक्यमलयन्तं दह्यमानं निरीक्ष्य
ततो निर्याति भ्रग्वादिभिः सह । गमनस्य बहु कारव्यवधानतात् अथो इदयुक्तम् । सिद्धेश्वरेजुष्टानि धिष्ण्यानि यत्र जनस्तपोखोके ।
पारमेष्ठयं सलयलोकसानम् । तदपि पूर्ववत्सिदधे्ररसेवितमियथ; ।। २५२६ ॥। # क तत्र सुक्तिवस्छुखमाह न यत्रेति ।
यत्र जह्यछोके लोकः अज्ञानकार्यं नास्ति न वा जरादेहधर्मः । न वा मृल्युः मलयु्रासः । नाऽऽधिः मनःपीडा अपि न । अन्तः
करणधर्मामावः। मघयोः प्राणमराहकःवात्तद्धमै इति केचित् । उद्वेगः बुद्धेः । असहिष्णुता वा । यद्यप्यसदहिष्णुता ` उद्रेगश्च
तत्राप्यस्ति, तथाप्यन्यतो न किन्तु खत एव । तदाह--ऋते कुतश्चिदिति । अन्यस्मादरते, किन्तु स्त एच । स्वतस्त्वं विश्ञदयति--
यच्चत्तदोऽद इति । अदः प्रसिद्धं चित्ततः चित्ताद्रेतोः, यत् तस्सवालुभवगम्यसतो विशेषतो न वक्तं शक्यमिति तथोक्तम् । तत्र
विषयमाद--ग्रनिद्विदां दुरन्तदुःखघ्रमवानुदशनादिति । इदं स्ानमेतस्साधनं ज्ञानं मागेप्रकारं वा न विदन्तीति तथा ।
दुरन्तं यद्दुःखं तस्य प्रमवो यत्र संसारे तस्थ अनु पश्चादरनम्। एकवारमुखन्ना अपि विवेकिनोऽपि पुनस्तत्रैव . गच्छन्तीति
तथा ॥ २७॥ ऋ @ ततः स्वेच्छया 'त्रह्माण्डभेदनमाह--ततो विशेषमिति । अच्मेधयाजिनोऽपि तत्र॒ गच्छन्ति । तथा
हिरण्यगर्मोपासकाः पूर्वोक्तश्च । तत्र «रा ब्ह्मभुवनाल्ञेकाः? इति 'वाक्यातकर्मिणां पुनरावृत्तिः हिरण्यगर्भोपासकानां नह्मणा
सह् या ब्रह्मणो गतिः सा गतिः । पूर्वोक्तस्वण्डं भिर्वा गच्छतीयाह् । ततः सत्यरोकाद्विशेषं परथिठयावरणरूपं प्रतिपद्य प्रथिवी
रूपो भूत्वां तत्र प्रविष्टः प्रथिव्यावरणातिक्रमे अवरणरूपपृथिवीसोयुञ्य प्राप्य तामतिक्रम्य पुनजलरूपेण जलसायुज्य॑भ्राप्य
| तद्तिक्रम्येतयेवमग्रेऽपि । “जाकाशातिक्रमपयेन्तं गच्छति । सर्वत्र तेनाऽऽत्मनेति ज्ञातत्यम् । श्रस्वरन्निति तत्र॒ तत्र गन्धादि
मोगान्मुञ्जान एव विलम्ब्य । काटे भोगेच्छावसाने उत्तरत्र गमनमिति सवत्र । खमाकाशम् । तत् बृहत् अनन्तमेव । शछब्दन्रह्मरूप
वा । तादात्मकं वा । तस्य ब्रहते हेतुः ! आत्मनो भगवतो लिङ्गं रीम् “आराकाशशरीरंबरह्म"'ति श्रुते भगवतो व्यापकत्वं
अन्तविव्यैवदहारहेतुत्वं परिच्छेदा परिच्छेदौ शब्दत्रहमाश्रयत्वमित्यादिधमैवोधकम् ।। २८ ॥
५५ ्रीमदूगोस्वामिभीयुरुपो्तमचरणविरचितः सवोधिनीप्रकाशः -
` तद्विश्वनाभिमित्यत्र । विरजश्ञब्दलिङ्गकं गोरकत्रय पक्षान्तरेणाहूः अ्रथवेयादि । विरजशब्दस्यार्थान्तरमाहुः सस्वमिश्रेण
बति । विगतं कवलं रजो यस्मादितयुत्तरपद लोपी ज्ञेयः । तत्र हेतुः केवलेयादि । स्थानमन्येनैमस्छृतमिति अत्र स्थानान्यपद
योरमयाहारः । कटपायुष इति । *अथो अनन्तस्य ति लिङ्गतो ज्ञेयः ॥ २५।॥ ॐ ४ अभोऽनन्तेयत्र-श्रथोकषाव्दाथं
कथनेन बायदीयदेापरित्यागः सूचितः ।। २६।॥ @ & न यत्रयत्र ्न्यस्साटते इति| 'जन्यसमालुतन्नित् पदाथ भूतादयः
मागलक्षणादुदरेगाद् ऋते विनेयः । तं विशदयन्ति किन्तु स्वतण्वेति॥२७॥ = १९
. १, भ्रुवेसयुक्तमिति क, ग. । २. नाम संस्थितमिति क. । ३. वश्वानरलोकेनयुक्तमिति ख. । 9. श्ासमप्रकारं वा इति घ. ।
‰. मेदनभकारमिति ख. । ६, विशेषवाक्यादिति ख, । ` ५. आकाशादृतिक्रमपन्तमिति ख. ्राकाशादिति क्रसपर्चन्तमिति ग. ।
स्कं. २ त्र. २ श्लो. २६-३२ ] भरनेकव्यास्यालमलंङृतम् । ` ६५
` "पसो सालमवोधिी : "१
तञ््योतिरचक्रं विश्वस्य ब्रहमाण्डात्मकविन्रूपस्य नाभिश्थानीयं अतिवत्यं अतिक्रम्य ` परतः खर्गिणां गयभावादेक एव
विरजेन निमखेन अणीयसा अतिसृक्षमेण आत्मना लिङ्गदेहेन जह्मविदां ` ज्ञानीनां प्राप्यस्यानं महर्छोकमुैति । तत्स्थानं सौति--
स्मगदिस्थेजनेनेमस्छृतं, बहुमतमिलर्थः । तत्र देतुमाह--यत् यस्मिन् कल्पप्यन्तमायुर्यषां ते विशेषेण बुधा ज्ञानिनो भृग्वादयो
रमन्ते, खसुखेन वन्तन्ते इयथः ॥ २५॥ कः ‰ अथो अनन्तरं कल्पान्ते अनन्तस्य शेषस्य मुखानटेन विष्वं त्रैरोक्यमतिषयेन
दह्यमानं स निरीक्ष्य तत्रापयुषमप्राप्तः यत् द्पराध्यं दविपराधंस्थायि सिद्धरजष्टानि सेवितानि धिष्ण्यानि विमानानि यस्मिन् तत्
पारमेष्ठयं ब्रह्मपदं मरति निर्याति । उ इति तस्य श्रष्ठयं सूचयति ॥ २६॥। छ कैः तस्य श्रेष्ठत्वमेव विश्चदयति--नेति। यत्
यञ्धित्ततोदो मनःपीडा तदृते तां विना यत्र सलयलोके कुतदिचदपि हेतोः श्लोकादयो न सन्तीत्यन्वयः । श्लोकः कथं निर्वाहः
स्यादिल्याकारो मनोविकारः । आविंदुःखम्। उद्वेगो भयम्! तर्हिं मनःपीडाऽपि कुतो भवतीत्यपेक्षायामाह--अनिदंविदामिति ।
हृदं भगवतो ध्यानमजानतां प्राणिनां दुरन्तं दुःखं यस्िस्तथाभूतो यः प्रभवो जन्म तस्य ( अनु ) अनुदशनात् तेषां छृपयेयन्बयः
॥ २७॥ ॐ क तत्र नह्मलोकगतानां त्रिविधा गतिः--ये पुण्योत्कर्षेण गतास्ते कल्पान्तरे पुण्यतारतम्येनाधिकारिका भवन्ति,
ये तु हिरण्यगर्भायुपासनाबलेन तत्र गतास्ते ब्रह्मणा सह ॒सुच्यन्ते, ये तु भगवदुपासकास्ते स्वेच्छया जह्याण्डं भित्वा वैष्णवं
पदमारोहन्ति । तत्र ब्रह्माण्डोतत्तावियं प्रक्रिया-ईदवराधिष्ठितायाः प्रकृतेः केनचिदंशेन महत्त्वं भवति, तस्यांशेनाह ङ्कारः,
तस्थांशेन श्ब्दतन्मान्रह्मारा नभः, तस्यांशेन स्यञ्तन्मात्रहारा वायुः, तस्मांशेन रूपतन्मात्रहारा तेजः, तस्यांशेन रसतन्मान्रद्रासा
आपः, तदंशेन गन्धतन्मात्रदवारा प्रथ्वी, तेइच मिखितेदचतुरदशभुवनात्मकं विराटञ्चसीरं ब्रह्माण्डं भवति । तस्य च पच्चाकचत्कोटि-
योजनविश्ाटस्य पृथिव्येव अण्डकटाहविङेषशचब्दवाच्या, कोटियोजनविश्षाटं प्रथमावरणम् „ पर्रात्कोटियोजनविशामिव्य-
कोनत्चावादीनां ये परिणता अं्ास्तान्येवोत्तरोत्तरदश्चगुणान्यावरणानि, अष्टमस्तु प्रकृयावरणं व्यापकमेव । तदेवं स्थिते प्रस्त
तस्य भगवद्भक्तस्य प्रथिव्याद्यावरणमेदभ्रकारमाह--तत इति । सलयलोकभगानन्तरं निरम॑यः कथं ` यास्यामीति श्काशन्यः सन्
योगी विशेषं प्रतिपद्य लिङ्गदेहेन प्रथमावरणरूपां पृथिवीं पराप्य तेनात्मना प्रथिवीरूपेण तन्निरन्तरा अपः. प्रतिपद्य अ्योतिर्मयः सन्
काठे भोगावसाने वायुञुपेत्य वाय्वात्मना खमाकाश्चमुपैति । आकाशं विशिनष्टि-बृदात्मटिङ्गमिति । “आकाशश्चरीरं ब्रह्म ' इति
रतो इहव आत्मनः पर्र्मणो मूर्ततवेनोपास्यमिलथेः । अत्वरन्निति तत्तदात्मत्वेनं क्टेकषदादादिशङ्कभावादयेष्टं भोगान् भुञ्जान
इति सूचितम् ॥ २८ ॥ ध & अ -“ + ~ ८ ~ 4 ^
शा ` .,. , ` दिन्दीब्रचुवाद . : |
_ भगवान् विष्णु का यह शिञ्चुमार चक्र विश्चत्रहमाण्डके भ्रमणका केन्द्र है । उसका अतिक्रमण करके अयन्त सूक्ष्म
एवं निर्म शरीरसे वह् अकेला ही महर्छोकमें जाता है । वह् खोक ब्रहवेत्ताओके द्वारा मी वन्दित है ओर उसमे कल्पपयैन्त
जीवित रहनेवाखे देवता विहार करते रहते हँ ।॥ २५॥ & ‰ फिर जब प्रखयका समय आता, है, तव नीयेके छोकोंको
शेषके मुखसे निकी हू आगके दारा भस्म होते देख वह ब्रह्मटोकमे चला जाता दै, जिस ब्रह्मरोकमें वडे-बदडे सिद्धशर
विमानोपर निवास करते है । उस ब्रह्मरोककी आयु ब्रह्माकी आयुके समान ही दो पराद्धकी दहै ॥ रद॥ & & वँ
नश्चोकहै न दुःख, न बुदापा दै न मृत्यु । फिर वँ किसी प्रकारका इद्रे या भय तोदो ही कैसे सकतादै। बह यदि
दुःख है तो केवल एक वातका; बह यदी फि इस परमपदको न जाननेवाले छोगोके जन्मश्ररयुसमय अयन्त घोर सङ्कटोको देखकर
दयावश्च वहो के रोगोकि मनमें बढ़ी व्यथा होती है ।॥ २७॥ ॐ ॐ सलयलोकमें प्ुचनेके पञ्चात् वह योगी निर्भय होकर
अपने सुक्ष्म इरीरक प्रबध्वीसे मिला देता है ओर फिर उतावली न करते हए सात आवरणोका. भेदन करता दै । प्रथ्वीरूपते
जख को ओर जलरूपसे अभ्निमय अबरर्णोको प्रप्र होकर वह् उ्योतिरूपसे बायुरूप आवरणे आ जाता है, ओर वहते
समयपर ब्रह्मकी अनन्तताका बोध कणनेवाठे आकाञ्चरूप आवरणको प्राप्त करता है ॥ २८ ॥ |
प्राणिन गन्धं रसनेन वे रघं स्पं तु टया शरसनं त्वचैव । `
त्रेण चोपेत्य नभोयुणलं प्रायेन बाहपिपैति योगी ॥ २९ ॥
: सं भूतदरमेन्द्रियसंनिक्ष्ं मनोमयं देवमयं विकाम् ।
` संसाद्य गर्या सह तेन याति विज्ञानतसं गुणसंनिरोधम् ॥ २० ॥
पि
णका
१. प्राचीने पाठे “स सूते इत्यारभ्य" "` "अवसाने, इति सार्थक स्थाने केनचित् परिवतंनन पादद्य-
संवधेनेन च रलोकट्रयमुपलम्यतते यधा-- + ` क ४
५
[ स्क. २. २ शलो. २६२२
तेनारमनाऽऽत्मानशरुपेति शान्तमानन्दमानन्दमयोऽवसाने ।
. : एतां गरतिंमागवतीं गतो यः स॒वे पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ २१॥
एते ती ते नृष वेदगीते त्वयाभिपृष्टे हं सनातने च |
ये बे पुरा ब्रह्मण आह पृष्ट आराधितो. भगवान् वासुदेवः ॥ ३२ ॥
श्रीघरस्वायिकृवा मावार्थदीपिक्ान्याख्या
दद्वियार्थानां भूवसृक्ष्माणामतिक्रममादह । घ्राणेनाधिष्टितेन गंघसुपेय सनं स्प नभोगुणत्वं शद्रासमता प्राणिन
तत्तत्कर्मद्रियेण आकूतिं तत्तक्ियाप् ॥ २९॥ % 8 तदेवं स्थूरसृक्ष्मभूतातिक्रमसुक्त्वा तदावरणभूता्हकारभराप्टया मह्-
दादिप्राक्चिमाह । स योगी विकार्यं संसाद्य विज्ञानतस्वं याति विविधं काथैमस्येति विकार्योऽदंकारः। स त्रिविधः तामसो
राजसः सात्त्विकं इति । तत्र तामसाज्डानि भूतसुक्ष्माणि जायंते, राजसाद्रहिसंखानि दशञ्रियाणि, साच््विकान्मनददरियदेवतान्च,
तेषां खयश्च तत्तदहंकारे तत्र भूतसृष्ष्माणाभिद्रियाणां च सन्निकषं टयस्थानम् । तामसं राजसं च मनोमयं देवमयं च सात्त्विकं
प्राप्य गत्या एवं गमनेन तेनाहंकारेण सह विज्ञानतन्त्वं महत्त्वं याति । ततः गुणानां सन्निरोधो ख्यो यस्मिस्तसप्रधानं याति
| ३० 1 ` & तेनात्मना प्रधानेस्पेणार्नदमयः सननुपाधीनांमवसाने शांतमविकरतमानंदं परमात्मानमुपेति । . न विषञ्जते
नावर्वत इयर्थः । ३१॥ छ % सती मागौँ प्रकारावियथैः । हे नृप "अनपेक्षो निर्भि् मूर्धन्विसृजेतपरं गतः" इति
या सद्योमुक्तिः सेका सतिः ¦ यदि प्रयास्यन् इत्यादिना क्रममुक्तिश्च द्वितीया सतिः । एते सती वेदेन गीते उक्तं न तु खस
क्षिते तत्र “यदा सर्वे प्रमुच्यते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्वयोऽमृतो भवसयत्र ब्रह्म समदनुतै ।। ” इति सथोमुक्तिः
(्तेऽरचिरभिसंभवंति'" इयादिना क्रममुक्तिश्च वेदेनोक्ता । यद्वा “न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवंति? इति दक्षिणमार्मस्यापि सृचितस्वा-
देते सृती इति द्विवचनम् । सवयाऽभिप्रष्टे यच्छरोतञ्यम् इयादिप्ररनेना्थान्मुक्तिविषये दरे अपि सृती पष्ट । नहि यद्रा विपयैयम्ः
इति दक्षिणमार्गोऽप्यर्थात्प्रष्टः एवं त्वयां च ये प्रषट एते सती इंयन्वयः ।। २३२ ॥ |
द
वंशीधरकता भावाथदोपिष्छप्रकाशन्याख्या
परथिव्याद्यावरणेषु गंधादयः संति तेषामतिक्रमं पूर्वमनुक्तं संभ्रयाह--घ्राणेनेति ।॥ २९॥ ॐ तदेवमित्थं
तदावरणभूतः स्थूखसृक्ष्मभूतानामावरणमूतो योहंकार सतस्य प्राप्या तत्तदहंकारे यतोयतो यस्योद्धवसतत्र तत्राहंकारे ।। ३०॥ ॐ #
ततस्तेन प्रधानेन सदात्मना खस्वरूपेणात्मानं परं ब्रह्म आदिपुरुषमानंद रूपमुयेति । प्रछयावरणात्प्रत्र कारणाणेवायिमहा-
पुरुषस्य स्थितेः । ततोऽवसाने आनंदमय इति तस्मिन्नेव सायुव्यं प्राप्येय्थंः ! इयर्थं इति । “मां प्राप्य न ॒निवत्तते मृट्युसंसार-
बत्मैनिः' इति भगवदुक्तेर्यं भावः । अत्र संदभः । तेनात्मना शुद्धेन खरूपेण प्रधानभावेश्षितेन पुनस्तत॒ उत्कमितेन आत्मानं
परमात्मानं परमवेकुठनाथमिलयथः । भागवतीं गतिभि्युक्तेः ततो विक्ेषमिदयत्र टीकावतारिकायां ये तु भगवदुपासकास्ते स्वेच्छया
ब्रह्मांडं भित्वा वैष्णवं पद्मारोह॑तीति । तस्मात्तन्मतेपि प्रङृयावरणाद्रहि्मदावेद्धंरखोकः प्रकृेयावरणस्य च व्यापकत्वं चापे-
क्िकमिति ॥ ३१॥ ॐ दयथं इति । छक्षणया सृतिपदं प्रकारपरमिति भावः । प्रकारो भेदः । श्रकारस्तुरयभैदयोः'
इति मेदिनी “खतिः खी गमने मार्गे " इति च । हे नृपेति । यृपाखनोसक्तंनै त्वयैतत्काल्पर्यतं न ज्ञातमिति भावः । तत्र दयोमध्ये
अस्य पुंसो हृदि मनसि भिताः स्थिता ये ते यदा न स्वविचारेण प्रमुच्यते नश्यंति । कर्मकर्तरि प्रयोगः । अथ तदनंतमेव
मर्त्यो मट्णधर्माप्यमृतस्तद्वमैरहितो भवति । अत्रेव देहे ब्रह्मवाप्रोति तद्रूपो भवतीति श्रुयथंः सतिपदस्य प्रसिद्धाथयागे कारणा-
भावमारक्षयाह--यद्रेति । "कर्मणामेव ते धूममभिसंभवंति' इतयादिश्रुया दश्षिणमागेस्याभिहितत्वावर्शिरादिगतिस्तेषां नास्ती
त्याह-नं कर्मभिस्तां गतिमिति ।॥ ३२ ।॥
श्रीराधारमणदासगोसामिविरचिता दीपरनी्याख्या
यदा सर्व्वे इति कटठोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्ठवरस्यां चतुदंशमन्त्रः ॥ तेऽर्बिभिरमि- सम्भवन्तीति । बृहदारण्यके
अष्टमाध्याये--उपनिषत्सु षष्ठाध्याये द्ितीयत्राह्यणे पञ्चदशकण्डिका दश्षिणमार्गस्येति . अत्र दक्षिणोत्तरमागादीनां विशेषजिज्ञासा-
यामस्माभिः सम्पादिते श्रीमदुगोविन्दमाष्यंसमेतवेदान्तदर्शने चलुर्थौभ्यायीयद्धितीयदृतीयपादौ प्रष्टव्यौ ॥ यजच्छरोतत्यमिति
सं भूतषुदमेन्द्रियसश्निकर्त् सनातनोऽसो भगवाननादिः । अनाभयं देवमयं विकार्यं संसाद्य गत्या सह तेन याति ॥ १ ॥
विज्ञानकत्वं॒गुणसन्निरोधं तेनार्मनास्मानमुपैति शान्तम् । श्नन्दमानन्दमयोऽवक्लाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे ॥ २ ॥
२. प्रा पाण्~--च। ३, प्रा० पा०्--यद्।
र. २ र. २ श्लो. २६-३२ 1 अनेकव्याख्यासमरकृतम् । ` _ 4
प्रथमस्कन्धीपरेकोनर्विश्षध्यायस्यष्टतरं्त्तमरखोकः ॥ बरूहि--पद्रेति । प्रथमस्कन्धीयैकोनविश्चतितमाभ्यायस्ष्त्रिसत्तमरलोक-
स्थेकंदेश्चः ।॥ ३२, ३३॥ | | त
श्रीमद्वीरराघकव्यास्या
गच्छतो मुक्तस्य सू्मरेदस्थैरिद्रियस्ततद्व तगुणगरहणमाह । प्राणेनेति । ब्रह्मरोकपर्य॑तेष्वेव शाब्द्ादिष्वनादरोऽभिप्रतः
आवरणभूतगुणानां त्वनितरभोग्यत्वात्तदतगंधादीन् गृहयातीयभिग्रायः । घ्राणेन स्कीयघ्राणेद्रियेण गंधमावरणघ्रथिवीभूतगघम्
एवं च रसनेद्ियेण रसं च्या चक्षुरिद्रियेण रूपं तेजोगुणम् । त्वचा त्वगिद्रियेण एवकारः सांकयांभावद्योतकः ।
शरसनं वायुगुणं स्प श्रोत्रेण श्ोतरेद्रियेण नभोगुणत्वं सारथे त्वप्रययः प्राणिनांतःकरणेनाद्रुतिमभिप्रायं समानीय आकूतिरिति श्रुतम् ।
अत्र प्राणचगदेनेद्वियवृत्तिहेतुभूतमुख्यप्राणो न विवक्षितः तेनाकूतिग्रहणासंभवादतोंऽतःकरणं विवश्षितम् । अंतःकरणप्रसूतोऽह्यभि-
प्रायः एवं घ्राणादिभिर्मधादीनुपेदय तत्तद्व.तभेदनदश्चायां तत्तद्गुणान् गृहन्तुपेतीयथेः ।॥ २९॥ क छ अथादहकारमहत्रि-
वरतीनामतिक्रममाह । स इति । स योगी गलागमनेन विकार्यं स्वका्ैरूपेण परिणामिनमहंकारं संसायेलन्वयः । विकायैमेव
विशिनष्टि । देवमयं दिभ्वातादिदेवाधिष्ितेयेद्रियकारणं मनोमयं मनःकारणं भूतसुक्ेद्रियसन्निकर्ं भूतान्याकाशादीनि तत् सूक्ष्माणि
शब्दादीनीद्रियाणि ज्ञानकरमोम्द्रियाणि एतेषां सन्निकर्ष कारणं भू तसूकमसन्निकषैद्रियसंनिकषैत्वाभ्यां द्विविधारहुकारमेदौ
तामससासिकार्टकारावुक्तौ । मनोमयं देवमयमिति च सास्तविकांकारकायैमरदर्नम् । देवमयमिव्येतावतैव सिद्धे तत्कायप्रदशेना-
यद्रियसन्निकर्षैत्वमनोमयत्वोक्तिः इद्रियसष्रावतुप्राहकतजसादहंकासरहणाय अतरव राजसाहंकारस्य न प्रथक्कायैप्रदशेनं तस्यानुप्राह-
कमात्रतेन प्रथक्ार्याक्षमत्वाद् एतच्रेस्ुटी भविष्यति तेनातिक्रांताहकारेण सहोपरुक्षितः विज्ञानतत्त्वं महांतं याति विज्ञानसार-
थियस्तु बुद्धि तु सारथि महान्वै बुद्धिलक्षण इति वचननमिका्थ्याद् गुणत्ताम्यावस्यप्रकृयतिक्रमणमाह गुणसंन्निगोधमिति । गुणानां
सत्त्वरजस्तमसां सन्निरोधः साम्यं यस्मिन् तस्रधानं यातीयथंः ।। ३० ॥ छ ® अवसाने प्रकरतेरबधौ ““गोरनादंतवती सा
जनित्री निया सततविक्रिया' इति प्रकृतेरनिंयत्व(देश्चावधिरवस्ानक्ष्दोक्तः स्वकीयभूतसूषमद्रियाणां स्वकारणेषु छयोऽप्यवसान-
राग्द् बिवश्वितः तेनात्मना पिप्जसा स्वल्पेणोपलक्षितः चात मूर्मिषट करहितमानंदं निरतिश्चयानंदसरूपम् आत्मानं आनंदमयपरमात्म-
साम्यापत्या अनन्दमयः स्वयं नि पतिश्च यानंदभ्रचुरः उैति अ(प्मनंदक्षब्दाभ्यां “आत्मन आकाश्चः संभूतः आनंदो ्रद्मेति व्यजाना"-
दिद्युपक्रमोपसंहार्गतवाक्यद्रयं स्मारितम् एवं “क्षेयंतमस्य रजसः पराके आदिलयवणं तमसः परस्तात्तदक्षरे परमे व्योमन्” इत्युक्त-
प्रकृति पुरुषातीतपरमाकाशचस्था भगवसप्रा्निरचिरादिनागतस्योक्ता एवं स एतान् ब्रह्म गमयतीयस्योथं उक्तः। अथ धूमादर्चिंशादिंमा-
मयोः प्रामाणिकत्वं कथयन्तेतेन प्रतिपाथमाना इ्यंशचस्या्थमाह एतामिति भागवतीं भगवदुदेङयां गतिमर्चिरादिमागं योगतः स पुन-
रिह तसकृतिमंडेऽगकर्माधीनरेहं प्रति न विश्जते नासक्तो भवति | ३१॥ % # अथ मागेद्रयमुक्तं निगमयति एते इति
दमो मार्गौ अर्चिरादिभूमादिमागौँं वेदगीते । भयेचेमेरण्ये श्रद्रां तप इटयुपासते तेचिषमभिसंभवंति अथ य इमे भामे इष्टापूतं
दत्तमिव्युपासते ते धूममभिसंभवंति" इयादिवेद बोधिते त एव सनातने चिते त एव सृती हे नृप ! त्वयाभिष्रष्टे च यच्छ्रोतव्य-
मियनेनार्चिशदिमागेस्य धूमादिमागस्यापि प्ष्टत्वात् चकारान्मया कथिते इयथः । सनातनस्वं विशदयति । ये इति ये वै ये सृती पुरा
कस्पादौ ब्रह्मणे चतुरुखायाराधितः सम्यगुपासनया प्रीतः वासुदेवः सवंभूतांतरात्मा भगवानाह उवाच तस्मास्सनातने इलयथः ३२
श्रीमद् विजञयध्वज्ञतीथेदृता पदरलत्नावलीभ्याख्या
सल्यरोकस्येतर छोकेभ्यो वैशिष्ट्य माह न यत्रेति । यत्र ऋते सयरोके शोकादयो न संति आधिस्तु व्यसने चित्तदुःखेऽ-
धिष्ठनवंधयोरिति व्यसनमाधिरत्रोच्यते । यत्रानिदंविदामन्रह्मविदां क्रियया दुःखस्य प्रभवस्य जननादिलक्षणस्य चानुदद्चेनात्
जनस्य यश्चित्ततोदः सोऽपि नास्ति तं सल्यखोकमप्नोतीति पूर्वेणान्वयः । जनादिरोकापेश्चया सलोकस्य वैशिष्ट्य न तु मुक्ति-
` विशेषात् तदुक्तं “सबेदुःखविहीना ये मुक्ताः प्रायस्तु तादश्चाः असुक्तास्तु जनाघयेषु विशेषेण तु सव्यगा इति । ननु यदि ब्रह्मणा
सहैव मुक्तिः सर्वेषां तर्हि ततः पृ वेमायासेन साघनसामप्रीसम्पादनं उ्यथंमिति चेन्न योग्यताबाहुविध्यान्मुक्तिप्राप्रेरपि बाहुविध्यात्
तदुक्तं “विष्णोर्खोकं तदैवेके यांति काटांतरे परे आज्ञायैव हरेः केचिदपूर्तेः केचिदंजसा विहस्येवान्यरोकेषु मुच्यंते ब्रह्मणा सह”
इति ॥ २९॥ श 8 एवं देवयानेन गत्वा सलयलोके परब्रह्मरोके च स्थितानां ज्ञानिनां मोक्षं॑व क्त देवमुक्तिप्रकारमाह तत
इति । प्रतीकारं वनाग्रतीकाटं वनसंज्ञः संज्ञा निसंघो ब्रह्मप्र्ये स्वविवं प्रविष्टो गरुडशेषलक्षणमागदयेन वाणीं प्रविदय तयां
भौतिकश्चरीरं ब्रह्माणं प्रविदय ततस्तेन ब्रह्मणा सह् विशेषं प्रथिवी प्रतिपद्य तेन प्रथिव्यात्मना सहापः प्रतिपद्यते नात्मनाऽनल-
मूध्नि प्रतिपद्यते न ज्योतिर्मयोऽगनिप्रधानो भूत्वा वायुसुपेल्य सुक्तिकाले तेन वाय्वात्मना हरेरलिङ्गमाकाश्चवद्रथाप्तं नित्यं॑चेति
बृहन्महत् खरं प्रविशतीलयन्वयः निभेयः संसारभयान्मुक्तः अतएव त्वरमाणः । अत्रेदं तात्य च इाब्दादवगंतव्यं तथाहि विक्ेषा-
` ख्यांडे व्यवस्थिते विक्ञेषनाम्नि विररिचे स्थितं वैराजाख्यं हरिं पुनसतदश्षगुणांडकटाहात्मकविशेषाख्यप्रथिव्यां सिते विरिंच
१३
ध्य श्रीमद्भागवतम् । | [ स्कं. २ भ. २ शतो. २६.३२
सितमन्ननामानं हरि तेनान्ननाम्ना हरिणाऽप्सुस्थिते चतुरस सितमन्ना्यं हरिं तेनान्नेन विष्णुनां तेजोगतविरिचस्थे भ्राणनासानं दरि
तेनाग्निगतेन दर्णा वाथुखितचतुराननस्ितं प्राणाख्यं प्राप्यते न वायुखविरिचिंत्यामिणाऽऽकाश्चस्ित विसिचिस्थं - माणां
हरि प्रविशतीति प्रथिव्यादिकार्याणां स्वसखकारणेष्ववादिप्रधानानां तेषु टयः । तदभिमानिदेवताश्चरीराणां च । तत्र विरिचिकेशब-
योसतत्तखदार्थुस्थितस्वस्व्पैरेकीमावो दीपानां दीपांवरैरिव । अन्येषां द्वारमाच्रमिति ज्ञानिनः प्रख्ये स्वे ब्रह्मणा सह पार्थिवं
भूम्यपामन्ननामानं प्राणमग्न्यादि संध्ितमिलादिवाक्यद्रयं न च डइब्दगरहीतेन निष््माणमिति कंका निरस्तेति ज्ञातव्यम्
॥ ३० ॥ क ॐ इदानीं पंचतन्मात्राप्रखयप्रकारमादह घ्रणिनेति । घ्राणेद्वियायधिष्ठितविररिचस्थेन हरिणा गंधतन्मात्रा्यधिष्ठात्-
बिस्चिख्थितं हसिमुपेय योमी पुनरावृर्तिं नोपैतीयन्वयः । तत्र वाय्वादीनां पुनरावृ्तिसद्धावास्ायेणेव्युक्तं यद्रा एवमुक्तवक्ष्यमाण-
प्रकारेण मुक्तानां तेषां ज्ञानिनां भोगप्रकारमाह घ्राणेनेति । एवमुक्तः केवरचिदानदैकदेहो योगी सः ज्ञानिसंघस्तादृरैरिदरियेध्रीणादि-
भिरदयुत्तमान् ग॑धादीन् पंचयिषयानुमेय इवेतद्टीपादिख्थानेष्वाश्रितः प्रख्येऽपि न पुनरादृत्तिुपेतीलन्वयः । वा दयनेन पचे्रिय-
ये विषया द्रष्टव्या; सर्वतो वा इयादिमानसिद्धिं योतयति इयमेव मुक्तिनद्रितवादिकथितेत्येवशब्दः तु नामग्नस्य हि. परे ज्ञाने
किं न दुःखतरं भवेदिति मानं सूचयति ॥ ३१॥ # % उक्तमुक्तिशेषमाह स इति भूतसूष्षमेद्वियसन्निकपोत्क भूतसृक्ष्मः
पंचभूतेः शब्दादितन्मात्रादिमिः । तथाभूतसृष्मर्जीवयश्चिभिश्रेद्वियेश्च तदभिमानिभिश्च सितो नादिः सनातनः सोऽसौ मगवान्
विकायं विविधकाथैयुक्तं देवमयं देवप्रधानं मनोमयं मनस्तत्तवस्थेद्रियस्ितविरिचगतमानसनामानं खात्मानं यातीखयन्वयः नातेन
नादेन सदितः्वात्सनातनः “नादेन तेन महता सनातन इति स्मृत" इति “मनस्थितो हरिर्भिस्यं सर्वदेवेषु संखितः देवम्रधानकान्लो-
कान्करोयनुगतः सदि” ति च योऽसावनादिर्भनोमयो विष्णुस्तं यातीति चोभयथापि तस्येव गम्यत्वं गतृत्वं च ज्ञातव्यम् । मन्थं
मानसस्थं मानखनामानं खात्मानं संसाद्य स हरिरुमाशितविस्विसितस्वात्मद्रारा मतिश्षब्दवाच्यमहंकारगतवाणीस्थविरि चस्थं
स्वात्मानं मला मयिस्थेन तेन मनस्थेन च सह विज्ञाननामानं विज्ञानतत्त्वास्यवाणीगतविसिचस्थं स्वात्मानं याति । २२॥
श्रीमजजीवमोस्वाभिद्धता कमसन्दभन्यास्या ।
घ्राणेन गन्धमिति । अनेनाकाश्चावरणाद्रहिरेव सृक्ष्मरूपाण्यावरणानि लभ्यन्ते । युक्तक्वेदम्। कारणकारणानां वहिवंहि-
रवस्थान प्राप्रे, उयवदहितानामपि कारणानामंश्चमंश्मुपादयेश्रेण तत्तत्काय्थैसष्टेः, यथा गन्धतन्मात्रस्य जलस्य चा्ञमुपादाय
तेन प्रथिवी रसुष्टेयादि । किन्तु गन्धतन्मातरादीनां सूष्ष्मत्वेनानुपरभ्यमानत्वादाकारतुत्यत्वमिति आकाशान्तगणनादष्टावेवा-
वरणान्यवसीयन्ते | वाक्यमिदं त्वेवं विवेचनीयम् । तत्र घ्राणेनेति ब्राणद्ारा गन्धमाविहयेयथः । एवमुत्तर त्रापि ॥ २९ ॥
क्षः तेनाहङ्कारेण सदेति तद्टग्नं विज्ञानतत्त्वमिलर्थः।। ३०॥ क चः तेनात्मनेति । आत्मना शुद्धेन स्वरूपेण |
तेन प्रधानमावेद्ितेन पुनस्त उत्क्रमितेन । आत्मानं परमात्मानं परमवेङ्कण्टनाथमिलयर्थः भागवतौ गतिमिस्युक्तः 1 ततो वि्धेष-
मित्र टीकावतारिकायाच्न ये तु भगवदुपासकास्ते स्वेच्छया ब्रह्माण्डं भित्त्वा वैष्णवं पदमागोन्ति इति । तस्मात्तन्मत्तेऽपि
प्रकृयावरणाद्रहिर्मदावेदुण्ठखोकः । प्रकृयावरणस्य व्यापकत्वं चपेक्षिकमिति ॥ ३१,३२॥ ष
श्रीमद्धिश्वनाथचक्रवरतिष्टता सारा्थद्धिनीव्याख्या ।
इन्द्रियार्थानां भूतसूक्षमाणामतिक्रममाह । घ्राणेन घ्राणेन्द्रियेण गराह्यं गन्धम् उपेय । एवं रसनेनेदयादि । सनं स्पशम् ।
नभोगुणत्वं नभोगुणं शब्दं प्राणिन कर्मे न्दरियेण आकूतिं तत्तत्क्रियाम् । तत्र प्रथिव्याद्यावरणेष्वेव गन्धाद्यः सन्ति तेषामतिक्रमं
पूव्व॑मनुक्तं सम्प्रयादेति ज्ञेयम् ॥ २९॥ # तदेवं स्थूटसृक्ष्मभूतातिक्रमयुक्त्वा तदावरणभूताहङ्कारम्राप्त्या महदादि-
परा्िमाह ।, स योगी विविधं काय्यैमस्येति विकार्योऽहङ्कारस्तं संसाय प्राप्य । कीटशञं मूतसुक््माणाम् । इन्द्रियाणाच्च सन्निकर्षो ख्यो
यत्र तम् । तामसाहङ्कारे भूतसृक्ष्माणि रजसाहङ्ककारे इन्द्रियानि प्रविखाप्येयथः । पुनः कीटं मनोमयं देवमयम् । सात्विकादङ्कारे
मनः देवताश्च प्रविखाप्येयथेः । ततश्चावशचिष्टेन तेन॒ अहङ्कारेण सहगलया विज्ञानतत्त्वं महत्त्वं . याति । अहङ्कारं
महत्तत्त्वे प्रविरछापयतीलर्थः । ततस्तेन महत्तत्त्वेन गुणाः सन्निरुध्यन्ते येन तत् प्रधानं याति । महतत्तवं प्रधानं विापयती-
यथः ।| ३० ॥ # श ततस्तेन प्रधानेन सह आत्मना सखहूपेण आत्मानं परं ब्रह्म आदिपुरुषमानन्दरूपम् उपैति, प्रकृतया
चरणात् परत्र कारणा्णैवश्चायिमहापुरुषस्य खितेः । ततोऽवसाने आनन्दमय इति तस्मिन्नेव सायुज्यं प्राप्यदयर्थः । न॒ विषज्नते
इट संसारे नाचत्तते ॥ ३१॥ ॐ # सती ब्रह्ममागों । निभिय मूद्रेन् विसजेत् परं गतः इति यावत् सयोमुक्त्िरेका सृतिः
यदि प्रयास्यन् इयादिना क्रमयुक्तिथ द्वितीया सृतिः । एते सृती वेदेन गीते न तु खोतू्र्चिते । यदा संव्वेँ प्रमुच्यन्ते कामा
¶ पृथिव्यं तर्यामिणा हरिणा । २ भूताकाशं । ३ भूतवायुः।
रक. श्र; २ शलो. २६२२ ] श्नेकन्याख्यासमलंङतम् । | ६&
येऽस्य हृदि सिताः । अथ मर्योऽगरृतो भवलत्र जहम समद्रनुत इति सचयोमुक्तिः । तेऽर्चिभिरभिसम्भवन्ति इयादिना कममुक्तिश्
बेदेमैवोक्ता स्वयाभिप्रष्टे इति म्रियमाणस्य किं कत्तव्यमिति. प्रहनेनैवेततप्रश्रसिद्धेः ।। ३२ ॥।
श्रीमच्छुकदेदकृ तसिद्धान्तधदीपः ।
| प्रथिव्या्यतिकरमणकाटे गन्धाध्चतिक्रमणमाह् । प्राणेनेति । दृष्टया चक्षुरिन्द्रियेण असनं चसनगुणं स्पशम् । नभोगुण-
त्वमाकाक्षरुणं शब्दम् । त्वप्रययः स्वा्थंकः । प्राणिन करें न्द्रियगणेन आक्रति तत्तक्ियामुपेति | २९॥ शैः $ स योगी विकायं
विविधं कायं यस्य॒ तमहकारं गयाऽऽसायय कथंभूतं भूतसूक्षमद्दियसंन्निकषं भूतसुक्ष्माणासिन्दरियाणाच्छ सनिकषं कारणम् ।
अनेन तामसो राजसश्चेति द्विविधोऽदंकार उक्तः । मनोमयमंतःकरणकारणं देवमयमिन्द्रियाधिष्ठावृदेवताकारणम् । अनेन साव्वि-
काकार उक्तः । एतत्सर्वमग्र स्फुटीभविष्यति । तेन सोपानभूतेन त्रिविधेनादं कारेण स योगीह् स्फुटं विज्ञानतत्त्वं याति तद्-
नतस्क्र॒गुणसन्निसोधं गुणसमुदायं प्रधानं ब्रह्मात्मकं याति। ३० # & अवसाने कायैकारणरूपग्रकृतिमण्डलान्ते
टिगक्षरीरस्यापि प्रवेकषानार्ह देशे । शान्तं परमश्ान्तिप्रदम् आत्मानम् “आत्मन आकाश्चः सम्भूतः आत्मा वा अरे
द्रष्टव्य” इत्या दिश्वतिग्रतिपादितम् । आनन्दम् “आनन्दात्छस्विमानि भूतानि जायन्ते । एतस्य॑वानन्दस्यान्यानि भूतानि
मात्रामुपजीर्बति" इलयादिश्रुतिप्रतिपादितम्। तेन रूपेण कायैकारणरूपग्रकृतिवियुक्तेन सूपेणोपलक्ितः आनन्दमयः
आनन्दम्रचुरः “ममसाधम्यैमागताः' इति श्रीमुखवचनात् “निरंजनः परमं ऋ्ाम्यसुपेतिः इत्यादिश्रुतेः ¦ रग्धपरमानन्द्-
साधम्येः। आविभूतापहतपाप्मत्वादिगुणः उपैति । विस्तरस्तु वेदान्तकौस्तुमे द्रष्टव्यः । हे अंग । एतामपुनरावृत्तिरक्षणां
भागवतीं प्राप्य भूतस्य मगवतः सम्बन्धिनीं गतिं. यो गतः स इह संसारे न विसज्जते नैव सक्तो भवति ॥} ३१॥ 8
: देप! सया यन्छरोतव्यमितयनेनोपादेयतया .अर्थाद्चिरादिमागरूपा पृष्टा जदि यद्रा विपयैयमिलयनेनाथोदलुपादेय्-
तया धूममागरूपा च प्रष्टा । एवं ये छती स्वया प्ष्टे यदि प्रयास्यन् नूपेदयादिना ते मया चोक्तं इति चकाराछम्यते। कथंभूते
“य चेमेरण्ये श्रद्रातप इत्युपासते तेऽचिषमभिसंभवंति ! अथ ये इमे भ्रामे इष्टपूते दत्तमिद्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति" इति
>. ~ ^
बेदेन गीते अतएव सनातने । ३२ ॥
श्रीमद् वह्लमाचा्यछ्ृता खुबोधिनीन्याख्या
एबमाकाश्चान्तपरियागे महाभूतांशाः परियक्ताः । विषयातिक्रमे इन्द्रियातिक्रममाह--घ्रणिनेति । प्राणेनेति पाठेऽपि
स एवाथः । सवत्र तत्तदुपेय तद्धोगानन्तरं॑तत्तदतिक्रम्येति ज्ञातव्यम् ! नभोगुणसं कञ्दत्वम्। प्राणेन कर्मँन्द्रियसदितेन ।
तद्रूपेण वा । आदति क्रियापख्कमपि ! उपेति यजतीति पूववत् ।. योगीति योगसामध्याविस्मरणम् ॥। २९॥ छ 8 अह्-
ङारा्यतिक्रममाह--स एव योगी । मूतानां सुक्षमाणाभिन्दरियाणां च सन्निकर्षमुत्पत्तिस्यानं तामसं राजसं चाऽहङ्करं मनोमयं
देत्रमयमिति सात्त्विकं विकार्य मृखाहङ्कारम् । तेन रूपेण गया सद. याति । क्रियामङ्कारं च लयजतीलयथः । विज्ञानतत्त्वं मह-
तत्त्वम् । गुणसन्निरोधं प्रकृतिम् । सर्वत्र तेनाऽऽत्मनेति। अग्रे पुरुषावरणम् । तत्रापि तेनाऽऽत्मना आत्मानसुपेति । ततः शान्तं
अक्षरम् । तत आनन्दं पुरुषोत्तमम् । सखयमप्यानन्दमयो भूत्वोपैति । ्रवसाने । अतः परं गमनं नास्ति । “मामुपेत्य त॒ कोन्तेये' ति
वाक्यमेताटृश्षपरमिलयाद--पएतां गतिभिति । ब्रह्माण्डमध्ये हृदयमध्ये ब्रह्माण्डात्परतो वा यत्रेवाऽऽनन्दमयो भूत्वा आनन्दरूपं
भगवन्तं मरविश्चति स नैवेह पुनः संसारं प्रविदाति । ३०, ३१ # #‰ एवमपुनयाव्त्तिमागंद्रयमुक्त्या स्योमुक्तिकिममुक्ति-
रूपमुपसंहरति--पते ती इति । एतेषां सर्वेषां पदार्थानामध्यायद्रयोक्तानां भगवस्खस्पसवेनेव ज्ञानाथसुक्तानां यथानिवे्ं
यथोपयोगं युक्तिभिर्विमरशे स्वरूपं स्पष्ट" भविष्यति । अत्र तुदेशमाघ्ं कतम् । तत्र स्पष्टमेव विवरिष्यामः । ते तुभ्यम् । हे ख पदेव ।
गीते राजत्वात्त्वत्युखा्थं स्वरूपेण कीरसिते । तत्रापि त्वया अभि्रषटे । साधनस्य फलपयैवसानात्साधनप्रदनेनैव तस्परश्र उक्तो
भवति । सनातने च । ` न दीदम््रथमतया कथिदस्मिन्मार्े गच्छति किन्त्वनादिसिद्धे । अत्र गन्ता अग्रे स्पष्टो भविष्यति ।
अनादित्वे प्माणमाह-ये वै पुरेति । ब्रह्मणैव पृष्ठे ब्रमण आद भगवानपि पृष्टः सन् । कथने हेतुः--श्रायाधित इति । एवं कथने
देवुमाद-कखुदेव इति.। मोक्षदातृतेनैवसुक्तवानित्यथः ।। ३२॥ .
श्रीमद्धोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरवितः श्रीसुबोधिनीधरकाशः ।
घाेनेयत्र कर्मेन्द्रियसहितेनेति । इदं साहित्य प्राणेन चेति चका-२९-३२ रेण योतितं ज्ञेयम् ॥ २९॥ ॐ ॐ
पते खतीयत्र । राज्ञा मागदवयप्ररनस्याकरतस्वात् त्याभिपृष्ट इसयक्तिनं सङ्गच्छते दयाश्षङ्कवाहुः. सपधनयाए् । म्रियमाणसाघन-
प्रश्नेन तसरश्र उक्तो भवतीयर्थः । ३२॥ |
१०० । धीमद्धागवतम् । [ स्क. २ अअ. २ श्लो. ३३३७
श्री गिरिधरछृता बालप्रबोधिनी |
तानेव भोगान् स्पष्टयति--्रागेन्द्रियेण गन्धमुपेतय रसनेनैवेन्द्रियेण रसमुपेल तथा दृष्टया नेत्रेण तु रूपमुपेय स्वचेव
शरसनं स्पश्नञुपेय श्रोत्रेण च नभोगुणं शब्दुमुपेय-त्वप्रययोऽत्र विवक्षितःप्राणेन तत्ततकर्मेन्द्रिथेण चाकरूतिं तत्तच्ियां योगी
उपेति म्राप्रोतीयन्वयः | २९॥ 8 8 तदेवं स्थूटसृक्ष्मभूतातिक्रममुक्स्वा तदावरणभूताहङ्कारप्राप्या महदादिप्रा्िमाह-
स इति । विविधं कायेमस्येति विकार्योऽहङ्कारः, स च त्रिविधस्तामसो राजसः सात्त्विकग्नेति । तत्र तामसाजडानि भूतसुक्ष्माणि
जायन्ते, राजसाद्रहिसंखानि दशेन्द्रियाणि जायन्ते, सासिकान्मनहइन्द्रियदेवताश्च जायन्ते तेषां खयश्च तत्तदहङ्कारे भवति । तत्र
भूतसृक्ष्माणामिन्द्रियाणां च सन्निकषं लठ्यलानं तामसं राजसं च मनोमयं देवमयं च सात्त्विकमहङ्कारं संसा प्राप्य
गत्वा एवं गमनेन स योगी तेनादङ्कारेण सह विज्ञानतत्त्वं महत्तत्त्वं याति! ततश्च गुणानां सन्नियेधो कयो यस्मिस्तत्परधानं
याति ॥ ३० ॥ # % तेनात्मना प्रधानरूपेण वतंमानोऽपि तस्याप्यवसाने ख्ये सति स्वयमानन्द्मयः सन् शान्तमविकतमा-
नन्द्विग्रहमात्मानं परमात्मानसुपेति प्राप्रोति । एतां भागवतीं भगवत्सम्बन्धिनीं गतिं यो गतः स पुनरिह संसारे नैव विषते
नैवावत्तेते इत्यथः । हे अङ्गेति सम्बोधनेन परमाधिकारिस्वेन तवास्मदङ्गतुल्यत्वान्नैवात्र किन्चिदन्यथा वदामीति सूचयति ॥ ३१॥
% 8 जक्तं मागंदयमुपसंहरति-एते इति । तस्मिन् सस्नेहं सूचयन् सम्बोधयति-हे नृपेति । ये त्वयाऽभिषृष्े ते एते सती
मार्गौ मोक्षपरकारावियन्वयः । अनपेक्षो निर्भिद्य मूर्धन् विसजेत्परं गत इति स्योमुक्तिरेका सृतिः । यदि प्रयास्यन्निलयादिना
कममुक्तिन्च द्वितीया सृतिः । न चात्राप्रमाणशचङ्का कत्तग्या, यतः “यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि भिताः ॥ अथ मर्यो
मृतो भवलयत्र ज्ह्म समशनुते” इति सद्योुक्तिः ^तेचिरभिसम्भवन्ति "इत्यादिना क्रमसुक्तिशधेति द्रे अपि वेदेनैव गीते उक्ते, नतु
मया स्वेनेवो्मक्षिते । अतएव सनातने एव शिष्टपरम्यरासमागते, नत्वाधुनिक्यौ । हकारचकाराववधारणाथौँ । सनातनत्वमेव
- स्पष्टयति -ये वा इति । ये एव चरह्णाऽऽगाधितोऽतः तयक: सुस्तेर षषे शरदःद् वाटुदेदे वरदे अष्ट दे षदे उदी दखत्य्यः ; -
यद्धा (्वच्छरोत्यं' इत्यादिना सुकिमाम॑<५ शरदि. यद्वा विपयैयम्" इति संसारमार्गस्य च पृष्टत्वात् । उत्तरे च "तस्माद्भारत सर्बतमाः
दयादिना युक्तिमागंदवयस्य श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः? । "न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति" इयादिना संसारमार्मस्
चोक्तत्वादेते सृती इलनेनार्चिरादिमार्गो भूमादिमाग्दरयं ज्ञेयम् । अन्यत्समानम् ।। ३२ ॥
हिन्दी अनुवाद्
इस प्रकार स्थूरं आवरणोंको पार करते समय उसकी इन्द्र्यौ मी अपने सूक्ष्म अधिष्ठानम लीन होती जाती हैँ |
घ्ाणेन्दरिय गन्धतन्मातराभे, रसना रसतन्मात्रामे, नेतर रुपतन्माघ्नामें, त्वचा सक्षेतन्मात्रामे श्रोत्र शब्दतन्मात्रामे ओर कर्मेन्द्रिय
अपनी-अपनी क्रियाशक्तिमें मिटकर अपने-अपने सुक्ष्मस्वरूपको प्राप्न हो जाती है ॥२९॥ इस प्रकार योगी
पन्चमूतोके स्थूलसूक्ष्म आवर्णोको पार करके अदृङ्कारमे भवेच करता है ! वँ सूक्ष्म भूतोको तामस अहङ्कारमे, इन्दरयोको
राजस अहङ्कारे तथा मन ओर् इन्दरियोके अधिष्ठाता देवताओंको सात्विक अहङ्कारमें छीन कर देता है । इसके बाद अहङ्कारके
सहित छयरूप गतिक द्वारा महत्त्वभें प्रवेश्च करके अन्तमं समस्त गुणोके ख्यख्यान प्रकृतिरूप आवरणमे जा भिख्ता है ॥ ३० ॥
४ & परीक्षित् ! महाप्रख्यके समय प्रकृतिरूप आवरणका मी र्य हो जानेपर बह योगी खयं आनन्दस्वरूप होकर अपने
उस निराबरणरूपसे आनन्दसखरूप शान्त परमात्माको प्राप्नो जाता है। जिसे इस भगवन्मथी गतिकी प्रापि हो जाती है,
उसे फिर इस संसारमें नदीं आना पड़ता ॥ ३१॥ # % परीक्चित् ! तुमने जो पूछा था, उसके उत्तरम मने वेदोक्त द्विविध
सनातन मागे सदोञुक्ति ओर क्रमयुक्तिका तुमसे बणैन किया । पहले ब्रह्माजीने भगवान् बासुदेवकी आराधना करके उनसे जब
भ्रइन किया था, तब उन्होने उत्तरमें इन्दं दोनों मार्गोकी बात ब्रह्माजीसे कही थी । ३२॥
न हतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह । व।सुदैषे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥३३॥
भगवान् जज्ञ कात्स्यंन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्य वस्यत् इटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥३४॥
भगवान् स्वेभूतेषु सचितः स्वात्मना हरिः । द्व्येबुद्धयादिमिद्रश रकषणेरनुमापकैः ॥२५॥
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सक्र सवदा । भरोतव्यः कीतितव्यञ स्मतभ्यो भगवान्नृणाम् ॥३६॥
पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुरटेषुः सम्भृतम् ।
नान्त प लपवतदवरत्रादय तजल्व कचरणकस्ररहास्त्कम् । २७ ॥
[1
३. क्वस्य वाध्यायरय ए्कविकद्रादिदरलोकाग्यं कथिते । २. श्राधुनिके इति क~ पाठः | ३. प्राण्प्रा° पुटेन |
स्क. २ श्र. २ शलो. २३-३७ | श्रनेकन्याख्यासम्छृतम् ।
श्रीधरसायिक्ृता भावाथेदीपिकान्यास्या
संति संसरतः पुंसो बहवो मोक्षमार्गास्तपोयोगादयस्तत्र समीचीनस्स्वयमेयाह । नहीति । यतोऽनुष्ठिताद्धरि
मवेदतोऽन्यः शिवः सुखरूपो निर्विध्नश्च नस्त्येव ॥ ३३॥ ‰ कुत एतदत आह । भगवान्न्ह्या कूटयो निर्विकार
एकाग्रचित्तः सन्निदय्थः । त्रिस्लीन्वारान् कार्स्न्येन साकस्येन रह्म वेदमन्वीक्षय विचायै यत आस्सनि हरौ रतिभवेत्तदेव मनीषया
ऽध्यवस्यत् निश्चितवान् । ३४ ॥ % ॐ नन्वनुभूतेऽथे रतिभेवति । अननुभूते तु भगवति कथं रति; स्यात्त्राह् भगौ ररितं
दृष्टः । कथं स्वात्मना क्षत्ज्ञातर्याभितया कैर इयेवुद्यादिभिः तदेव द्वेधा दकषेयति । ददयानां जडानां दकीनं खप्रकाश्च द्रष्टारं विरे
न घटत इत्यनुपपत्तिगुखेन लक्षणैः खप्रकाज्ञातर्यामिलक्षणेः । तथा बुद्धथादीनि कठ्परयोञ्यानि करणत्वाद् वास्यादिवदिंतिं
व्याप्निमुखेनानुमापकः स्वतंत्रश्च कर्तेव्येवमीश्वरसिद्धिः ॥ ३५ ॥ # श यच्छ्रोतन्यमिलयादिप्ररनोत्तरमुपसंहरति । तस्मा- `
दिति ॥ ३६ ॥ # श्रवणादिफलममिनयेनाह । पिबंतीति सतामात्मन आस्मत्वेन प्रकाङ्मानस्य कथेवामृतम् । विषय्॑विदृषितं
मदिनीकृतमाश्चयं पुनंति शोधय॑ति तस्य चरणपद्मान्तिकं श्रीविष्णुपदं व्रजंति । ३७ ॥
इति श्रीम० भा० द्वि° स्क० रीकायां द्वितीयोऽध्यायः)
ध्रीवंशीघरकता भावाथेदी पिकाप्रकाशव्यास्या
समीचीनः--स्वसाभ्यपरमसारप्रापकः । अयं क इति चेत्तत्राह--यत इति । भक्तियोगः प्रेमा यच्छब्देनात्र भगवत्य
तोषाथं कर्मोच्यते । स वै पुंसां परो धर्मः इ्युक्तः । अत्र पूरवैमुक्तछशक्षणं खतिद्रयं यथा मोक्षप्रापकं तथाऽयं पंथा भक्तियोगप्रापक इति
प्रापकस्यास्य पथः परमोत्कषंप्रतिपादनादेततपाप्यस्य भक्तियोगस्यापि सतिद्रयप्राप्यान्मोक्षात्परमोक्कर्षो युक्तिसिद्धः । इति भक्तियोग-
स्यास्य प्रेमलक्षणस्य मोक्षसाधनत्वं न व्याख्यातं शक्यमित्यवयेयम् । ३३ ॥ # इयथं इति । यावश्चतो विकारवत्ताव-
देकाग्रयं त स्तयते दति स्णनच! । चऋररम्बनिष्तीति कन्ण्ण१ | (कन्ये रम्दीनिष्ममे उख? चारित्मोखान्य । स्नि्काम- त न्वं वागिव
सकंसारत्वेन स्वाभिमतत्वेन चेममेव पंथानं निधिनोष्यन्यं बा तत्र सामान्यस्य वा का कथा भगवानेव स्वमनीषया प्रथममेष
निरणेषीदेवेदयाह् । मगवान्स्वप्रकाश्ञसावस्यादिगुणः परमेश्वरोपि सनिः्रासोद्धतन्रद्यवेदं काल्स्न्येन सामस्त्येन त्रिरन्वीक््येति
यथाऽन्ये सुनयः शाखं द्विखिरन्वीक्ष्यव तत्ताखयं पयालोचयंति तथेव स मुनिभूंत्वा समचितयत्' इति श्रुतेभंगवानपि मुनिटील-
स्वे नैव सवेवेदाभिवेयसाराकषणलीखया वेदानां दुज्ञंयत्वं खोक व्यञ्जयंसिर्विचारयेत्य्थः !। कमं मक्तिज्ञानप्रतिपादकस्वाभिप्रायेण वा
त्रिरन्वीक्ष्य अनंतवैक्ुटवैमवादिमयानामनंतविरिद्धिपाल्यमेदानां वेदानां तथेक्षणं तेनैव समवतीलयाह कूटस्थः ! "कालव्यापी स
कूटस्थ एकरूपतयेव यः' दलयमरः । अत एवाक्तं स्वयमेव । “करं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इयस्य हृदयं छोके नान्यो
मद्वेद कश्चन ।।* इति । स तद्वस्तु अभ्यवस्यत्धवेवेदग्रतिपाद्व्वेन निश्चिकाय । यत॒ आत्मनि स्वस्मिन्नतिः प्रेमा भवेत् । प्रेम्णो दहि
प्रथमावस्था रतिः । संदभ॑स्तु-स हि भक्तियोगः सवेवेदसिद्ध इत्याह -भगवानिति । भगवान् ब्रह्मति खामिवत् । अत्राप्युपसंहारान
रोधेनात्मशषब्दस्य हरिवाचकता । निरक्तव्व । 'आततत्वाच्च मातृत्वादात्मा हि परमो हरिः" इति । अतोऽत्र चिश्वनाथवदिष्रतीयोऽथः
विक्षेषस्तु निगद्कृदुपजहे श्र'गगवद्धं दसारम्' इति छुकोक्तिरेव ॥ ३४ ॥ क छ अत्राक्षिपति- नन्विति । तदैव छक्चितत्वमेव ।
संदभः । अथ भगवानपि र्षित; केन सवभूतेषु सर्वेषु तेषु द्रष्टषु प्रविष्टेन स्वात्मना स्वांश्रूपेण “तस्मादेकेन मनसा भगवान्सात्वतां
पतिः ॥ श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च" इत्यनेनैकवाक्यत्वाच्छरोतव्य इति प्राधान्यात् श्रवणकीत्तेनस्मरणान्युक्तानि पादसेवनादीन्यपि
ज्ञेयानि ॥ ३६ ॥ ४ ॐ प्रीतादिचतुर्विधाया रतेः साधारण्येनानुभावभेव प्रेम्णः साधनं वदंस्तफटमपि दश्ेयति । आत्मनः स्वस्य
यो भगवानुपास्यस्तस्य नारायणस्य रामस्य कृष्णस्य वा कृष्णस्यापि सखीयभावानुरूपस्य बालस्य पौ डस्य किश्चोरस्य वा कथामृतं तथा
तादृशस्य तस्य सतां भक्तानां नारदादीनां हनुमदादीनां न॑दादीनां श्रीदामादीनां गोपालदीनां च कथामृतं पिचतीत्यनेन तर्कतृणां
जातर तित्वं व्य॑जितं तथात्वं एव माधुर्योपरंभेन पानपदप्रयोगसिद्धेः । अजातरतीनां तु तस्मात्स्बीरमना' इत्यनेन श्रवणकीतंनादीनि
रतेः साधनान्युक्तान्येव । आश्ञयमन्तःकरणं पुन॑ति क्षाटयंतीयननुसंदहितं फं ब्रजति साक्षाप्सेवितुमियनुसदहिवं फटमिति । अतः
प्रच्छामि संसिद्धम् इति प्रश्नस्योत्तर मुक्तम् । संद मस्तु सतामिति व्यधिकरणषष्टया सतां खस्य यो मगवांसतस्येत्यर्थः । तेषां भगवति
स्वामित्वेन ममतास्पदत्वात् पुनंतीयनेन पूर्वाक्तस्थुटधारणमार्॑च परिहृतः भक्तियोगस्य स्तः पावनसादरं तस्प्रयासेनेति । अत्र
कथामृतं प्रश्चस्यमानं श्रीभागवताख्यमेव मुख्यं “यस्यां वे श्रूयमाणायाम्” इत्यादिकं च तथेवोक्तम् ।॥। ३७ ॥
इति ध्रीभागवतभावार्थदीपिकाग्रकाशे द्वितीयस्कन्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
श्रीराघारमणदासगोस्वाभिविरचिता दीपनीन्याख्या
[ आत्मन् आत्मनीति बिजयध्वजः ॥ ३४--३५ |
१०२ । श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २ श्र. २ ग्छो, ३६-३७
ध्री मद्वीरराघवव्याख्या |
संसारिणोऽचिरादिग्राप्नो भक्तियौगादन्य उपायो नास्यचिरादिगतिचितापि माक्तयोगोपाय इलाह नहीति । अत अचि
रादेरन्यः अपरः संखतौ संसारे शिवः पंथाः कल्याणरूपो मार्गो न विश्रुतः विशेषेण न श्रुतः यतः अर्चिरादिमार्मचितनाद्ा-
सुदेवे सर्बातरात्मनि भगवति परमार्मनि मक्तिवेत्तस्मात्तबिता च कार्या तथा च सूत्रकारः योगिनः -्रतिस्मये ते स्मरते चैते ४।३।०
योगिनो योगनिष्ठान्रति स्माते स्मृतिविषयभूते स्मत्तेव्ये देवयानपिद्रयानाख्ये गती स्मर्येते योगांगतयानुदिनं “नैते खती पार्थं
जानन् योगी जुति, कश्चन तस्मात्सर्वेषु काटेषु योगयुक्तो भवार्जुन" इति स्मरणादिति सूत्राथः || ३३ ॥ ॐ क कथं
वासुदेवे भक्तिरेवाचिराद्गतावुपाय इयत्राह भगवानिति 1 “एवमेष महाशब्दो मेत्रेयभगवान्” दलयादिप्रकारेण भगवच्छब्द-
ङच्दितो : वासुदेव एव नहमजगत्कारणं तद्धक्तिरेव मोक्षोपायः कथमियत्राह कार्ये नेति मनीषया वुद्धथा कातस्येन त्रिरन्वीक्ष्य
छृतस्नप्रमाणजातं मुदखहुरारोच्य “आदेड्य सर्वशास्राणि विचाथै च पुनः पुनरि तिवत् तदध्यवस्य निधिलय सितः किमध्य-
वस्येतयत् आह कूटस्थ इति । निर्विकारे परमात्मनि रतिः: सुक्तौ आनंदः निरतिक्लयानंदपरमात्मानुमवजनितसर्वावस्थोचिता-
शेषश्ेषतेकरतियेतो भक्तियोगाद्धवेत्स एव भक्तियोगो जुक्तयुपायः इति निश्चिय निपुणतये रोकः स्थित इयथः | ३४ ॥
ॐ ॐ नन्वतीद्रिये भगवति कथं भक्तिरुत्पद्यते कथतरां रतिरियाश्ं्य परिञ्ुद्रमनोविषयत्वादुभयमपि संभवतीला-
ङयेनाह् ` भगवानिति । स्वात्मना योगपरिषचद्धमनसा सवभूतेषु भगवान् रक्षितः साक्चात्काराहैः मनसा तु विशुद्धेन मनसा-
भिक्त" इति श्रतेः तर्हिं स किं घटादिवदुपलक्षितोदर्य एवेयत आह द्रष्य सर्वज्ञः न केवलं योगपरिशुद्धमनोविषय एवं
पमाणांतरविषयोऽपीलाह वुद्धधादिभिः महदादिभिः महान्वै बुद्धिलक्षण इति वचनात् काथैभूतमहदादिभिद्षा तत्कारणभूतो-
ऽनुमीयते इयथः न केवटमनुमानविषय एव किंतु श्ाखविषयोऽपीयाह् टक्षणैर नुमापकैरिति पदष्टयेन टक्षयंतीति रक्षणानि
वेद्ंतवाक्यानि ^सत्य॑ज्ञानमनतं, यतो वा इमानि भूतानी” यादीनि तथा तदुपजीव्यकारणतप्रतिपादकानि “सदेव सौम्येद्
मग्र आसीदि'" यादीनि । तैरनुमापकेः स्म्रतिवचनैः स्मरतीनां श्रुयनुमापकत्वाच्छृतिस्मृतिभ्यामप्युपलक्षितः अनेन केवखानुमान-
गम्यत्ववादिनो वैशेषिका निरस्ताः तन्निरासस्तु. “शाखयोनित्ात् ।। १।९।३ । इयधिकरणसाध्यः बुद्धथादिकायेवर्मरषलक्षितः
जगत्कारणतया हासैः प्रतिपन्नः तत्खरूप तु योगपरिश्ुद्धमनसा साक्षाद्ुबंतीयागमोत्थविवेकजन्यज्ञानद्रयविषयसवसुक्तं
भवति ॥ ५॥ & ॐ यच्छरोतत्यस्ादिग्र्रोत्तरमुपसंहरति तस्मादिति स्पष्टोऽर्थः । ३६॥ क छ ` अस्तु योगपरि-
श॒द्धमनोग्राह्यत्वं योगार मो वा कथं स्यादिलत आह पिबतीति । भगवत आस्मनः परमात्मनः कथामत थे पिबति ते विषयविदृषि-
ताञ्चय पुन॑तीलन्वयः कथामृतं वा कथं लभ्यते इयत आह सतामिति । कर्तरि षष्ठी सद्धिःकर्णपुटेषु संभृतं पूरितम् अनेन सत्सेवया
प्रथमं मवितज्यमित्युक्तं भवति सत्सेवया प्राप्तहरिकथाश्रवणेन विषयः शब्दादिभिः रविदूषितं कलटुषितमाश्चयमंतःकरणं पुनति
सत्सेवादिभक्तियोर्गातस्य फमाह् व्रजतीति तस्य भगवतश्चरणसरोरुहयोरन्तिकं समीपं व्रजति प्राप्नुवंति प्रथमं सत्सेवा ततः श्रवणं
ततो योगारम्भ ततः आगमोस्थविवेकादिसाधनसंपजन्यज्ञानाभ्यासाऽनुगृहीता प्रयख्यातापन्ना भक्तिरिलयं कमोऽनरोक्तः | २७॥)
इति श्रीमद्भागवते द्वितीयस्कन्धे श्रीवीरयाघवाचार्यङरतरीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
श्रीमद्विजयध्वज्तीर्थकृता पदरल्रावलीव्याख्या
तेन विज्ञानतन्त्वगतेन हरिणा गुणसंन्निरोधं सत्त्वादिगुणविधुरं सवंमूकारणं महततस्वाख्यविरज्िगतं विज्ञाननामानं
याति एवं स्बतिरयामिरूपैरेकीभूतः स महत्तर्वातर्यामी विज्ञाननामा हरिस्तेनात्मना विरिवेन सह शांतिं चिसक्ृतिस्थित-
मानंदनामानं हरि याति स आनंदमयः पूर्णीनंदः आनंद नामा . महन्तत््वगतो विष्णुः भियालज्ञातं बह्माणमादायावसाने द्विपरा्धा-
वसाने सर्वात्मके सर्वात्यामिणि गुणब्र हिते परिपूर्णे ब्रह्मणि वासुदेवास्ये विहरति । जीवसंघ; खसकिन्यवालस्यरेण श्रिस्व,
ब्रह्मण्ये खमूलरूपे विहर तीति शेषः । इत्येषा देवानां सुक्तिरिति भावः एवं खस्वबिवद्धारेण हरि प्रविष्टानां पुनराव्रत्तनासीलयाद
वालुदेव इति ॥ ३३॥ ॐ # यो भागवत आत्यतिको भक्तो वासुदेवे एतां सायुञ्याख्यां गतिं मुक्ति गतः स ब्र्मादिसंघः
पुनरिह संसारे न विसजते संसार विषयो नेयन्वयः वेशषब्देनानंदसंज्ञकेन नापि ब्रह्मणा परस्परैक्यं समुद्रे प्रविष्टनदीवदिल्यादि `
दशेयतिःनन्वित $ आनदातिशचये । नेह वियते इतीदं रुत तदभावे पररसामात्रमिदं किं न स्यादिव्येतचनोदयं “वासुदेबाभ्रिता
देवाऽ त्रहमायां ुक्तव॑घना'” इत्यादिना पद्ितंम्यम् । उपसंहरति एते इति ! पुरा चलुखेनाराधितः प्ष्टो भगवान् वासुदेवो दे खी
बरह्मणे: आद् । ते एते सती मया ते कथिदेयन्वयः वक्त्यत्वे हेटुमाद् त्वयेति । तत्रापि निमित्तमाह बेदेतिः। अथेनेन ५अथ
येऽरण्ये श्रद्धा; तप इत्युपासते तेऽ्चिषमभिस भवंति" इ्यादिवेद सूचयति वेद्गीततवेप्यश्रदधेयत्वे न हेयत्वं दृष्टमत्राह सनातने इति
नित्यस्ितिहेतुत्वादिय्थंः || ३४॥ 8 & अतोऽत्र निःश्रेयेसार्थिभिर्भागवतमेवाभ्यसनीयमिति भावेनाह नहीति ।.इह संखरतौ
अतो भागवताख्याद् परंथाद्विश्वतः शिवः पंथा नास्ति सजनकरुणया भागवतोक्तत्वादिति शेषः । हेत्वंतरमाह् वासुदेव इति । ३५॥
क्क .-२ श्र; २ श्लो. ३२-३७ ] श्रनेकव्यार्यासमलंछृतम् । १०३
कैः कैः एकस्य प्रतिभाने तुं -कृतकान्न विश्षिष्यत इयत आप्निमूखस्वेन तदुक्तं प्रमाणमेवेयाह मगवानिति । ब्रह्म वेदमन्वीक्ष्य
आलोच्य । यतो प्रंथादभ्यसादात्मन्नास्मक्रुटस्थे निर्विकारे दरौ भक्तिक्षणा रतिभरवेत् ` तद्भागवतं पुराणमपदयदिसयन्वय
दिश्ब्देन निलयज्ञाने न .सिद्श्च पुनः पुनरवेक्षत इलयादिकं सूचयति ॥ ३६॥ # # उत्तमाधिकारिणां वेदादिना भगवत्सद्भावि
सिष्धेऽपीतरेषां तदस्तित्वं कथमवगंतुं शक्यभियाञ्चक्याह भगवानिति । इतोऽपीदमेव निःश्रयस हेतुखात् श्रवणादिनाभ्यसनीय-
मिद्यत आह भगवानिति । द्रष्टा साक्षी मगवाननुमापकैर्निश्चयज्ञानजनकेर इयेहैरेः स्वेस्वातंञ्यादिना त्रह्यादिजीवराशेर स्वातंत्यादिना
च्च प्रमाणेन गृहीतव्याधचिकेवुद्धयादिटक्षणेखिगः सव॑भूतेषु नियामकत्वेन स्थित इति आत्मना जीवेनास्मिन्पुराणे लक्षितो ज्ञात
इत्यतस्तदस्तित्वे सिद्धे तेन भ्ोक्तत्बादेदमूखत्वेनापिमूख्टवाच्चेदमवरयमभ्यसनीयमिदयायातमिति भावः । इदं बुध्येयं न चेदमियत्
बुद्धथादीनां परवशयत्वदश्चेनादन्या नियंतास्तीयस्य सखानुभवसिद्धस्वात्स चान्यो हरिरेवेयस्यावधारणाय च शब्दः तदुक्तं
«समाधावसमाधौ च निःसखतंत्रस्य देहिनः" इयादि ॥ ३७ ॥ 8 श उक्तमुपसंहरतिं तस्मादिति यस्मात् सवज्ञेन व्यासे
नैष नारायण एव बेदवेयेषु सर्वोत्तमत्वेन द्रष्ट्यसेनोक्तः तस्मात्स एव श्रोतव्यः ॥ श्रवणादिफटमाह पिव्तीति । सतां सकाशात्
श्रवणपुटेषु संश्तं पूरितं विषयेर्विशेषणदूषितम् ॥ | |
` इति श्रीभागवते महापुरारे द्वितीयस्कंधे विज्ञयध्वज्तीर्थद्कतरीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
श्रोमज्जीवगोस्वामिङकता क्रमसन्दभेध्यास्या
अथ सिरं सुखं चासनम् इ्यादिना यदि प्रयास्यन्नृप पारमेष्ठ्यम् इयादिना च क्रमेण सद्योमुक्तिक्रममुक्ट्युपायौ
ज्ञानयोगावुक्त्वा ततोऽपि शरष्ठत्वं भक्तियोगहेतुभगवदर्पितकम्मणोऽप्युक्त्वा साक्षाद्रक्तियोगस्य तु कैमुलमेवानीतं यथा, न दीति ।
टीका च--सन्ति संसारतः पुसो बहवो मोक्षमार्गीस्तपोयोगादयः सम चीनस्त्वयमेवेयाह न हीति । यतोऽनुष्ठिताद्भक्तियोगो भवेत्
अतोऽन्यः शिवः सुख रूपः निर्विविघ्नश्च नास्त्येव इत्येषा यच्छब्देनात्र भगवत्सन्तोषार्थं कर्म्मोच्यते, स तै पुंसां परो धम्म; इत्युक्तः
अन्यत्तेः ॥ ३२॥ ॐ सहि भक्तियोगः सव्वेवेदसिद्ध इया भगवानिति । भगवान् ब्रह्मा कूटस्थो निर्विविकार एकाग्रचित्तः
सन्नियथः । चरिः त्रीन् वारान् कात्स्येन साकस्येन ब्रह्य वेदमन्वीक्षय विचार्यं यत॒ आत्मनि हरौ रतिर्भवेत् तदेव भक्तियोगाख्य
वस्तु मनीषया अध्यवस्यत् निधितवान् । (िरन्वीक्ष्येति कमंज्ञानमक्तिप्रतिपादकतयाऽभिग्रेवयेति ज्ञयम् । ) अत्राप्युपसंदारानुयोषे
नात्मश्चब्दस्य हरिवाचकता । निरक्तव्न--आततत्वाच्च मावत्वादात्मा हि परमो हरिः इति । अथवा ( परमवेदविद श्रीभगवता
स॒ एव मत इयाह् । ) भगवान् खप्रकाश्चसाव्वे्यादिगुणः परमेश्ररोऽपि सव्व॑वेदाभिप्रेयसाराकषणलीटखा्थं चरिरन्वीक्य तत्र
शाख्विदन्तराणामीक्षणमनुकरय । अनन्तवैकुण्ठवैमवादिमयानामनन्तविरख्िपाल्यमेदानां वेदनां तथेक्षणच्च तेनैव संभवतीयाद-- `
चरूटस्थः एकरूपतयैव कारव्यापीति । अत एवोक्तं खयमेव-किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इयस्य हृदयं छोके
नान्या मदद कश्चन ।। इति । श्रीञ्युकेन च निगमक्रदुपजषह श्र गवद्र दसारम् इति ॥ ३४ ॥ 8 8 नन्वितरेषां तावत् कथं
तस्मिन् भगवति आस्तिक्यबुद्धिः स्यात् तत्राह भगवानिति । स्वात्मना खचित्तेन प्रथमं द्रष्टा जीवो क्षितः कैः टरयेतदथादिभिः।
तदेव द्र धा द्ञेयति । दृश्यानां जडानां बुद्धयादीनां दशनं खप्रकाश्चं द्र्रं विना न घटत इयनुपपत्तिद्रारा लक्षणैः स्वप्रकाश-
द्रष्टृखक्षकेः । तथा वुद्रथादीनि कत्तं प्रयोज्यानि करणत्वाद् वास्यादिवदिति व्याप्निद्राराऽनुमापकैरिति । अथ भगवानपि लक्षितः
केन सव्वभूतेषु सर्व्वेषु तेषु द्रष्टृषु प्रविष्टेन स्वात्मना खांञ्चरूपेणान्तर्यामिणा । आदौ सरवद्रष्टभिरन्तर्यामी रक्षितः । ततस्तेन
भगवानपि रक्षित इयथः । स तु पूठ्ववद् द्वेधैव रक्ष्यते । तथाहि कन्त त्वभोक्तत्वयोरसातन्त्यदर्चनात् कम्म॑णोऽपि जडत्वात्
सव्वषामपि जीवानां तत्र तत्र प्रवृत्तिरन्वःप्रयोजकविशेषं विना न घटत इव्यनुपपत्तिद्धारा अन्तर्यामी क्ष्यते । “एष ह्यनेनात्मना
चक्षुषा दशयति श्रोत्रेण श्रावयति मनसा मानयति बुद्धया बोधयति तस्मादेताबाहुः सतिरखति” रित्ति भाछ्ववेयश्रतिश्च । अथ
तस्मे चान्त्यामितवेदवय्यांय तेषु यदि सवशिनैव प्रविशति कोऽपि परस्तदा सखतःपूणैत्वाभावादनीरवरस्वमेव स्यादियनुपपत्ति-
दरासन्तर्यामिरूपेण तस्यांशेन भगवानपि रक्षितः । अतएव गीतोपनिषत्सु--अथवा बहुनैतेन कि ज्ञातेन तवाजन । विष्टम्याहमिदं
छृतस्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ इति । विष्णुपुराणे च--स्दक्तिटे्ञावृतभूतसर्गः इति । तथा जीवाः प्रयोजकक्तपरेरित्यापाराः
अस्वातन्त्रयात् तक्षादिकम्मेकरजनयत् इत्यवमन्तयामिणि तद् द्र धाव्याच्धिट्वारा सिद्धे पुनस्तेनैव भगवानपि साध्यते । -तुच्छवेभव-
जीवान्तयामिखरूपमीरवरतत्वं निजांितत्त्वाश्रयम् । तथेव पर्याप; । राजमग्रमुत्वाभरिततक्षादिकम्म॑करप्रयोजकप्रमत्ववदि (त ।
अथवात्र--यथेन्द्रियः प्रथगृहवारेरर्थो बहुगुणाश्रयः । एको नानेयते तद्वद्भगवान् शाख्रवत्मभिः इत्वेवोदाहरणीयम् । अनेनैव
गतिसामान्यञ्च सिध्यतीति ॥ २५ ॥ $ $ अथ किन्तत् यतस्तत्र रतिः स्यात्तथैव यच्छ्रोतव्यम् दघयादिग्ररनस्योत्तरव्वेनोष-
संहरति तस्मादिति ! चकारात् पादसेवादयोऽपि गृह्यन्ते ।। ३६ ॥ ४ $ रव्युत॒पत्तिमेव श्रवणप्राधान्येन दश्षेयन् तन्महिम-
पराकाष्नमाद् पिबन्तीति । सताम् आत्मनः प्राणेडवरस्य ¦! यद्रा व्यधिकरणे षष्ठ्य सतां स्वस्य यो भगवान् तस्येदयथैः । तेषां
५५.
१०४ ` श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ श्र. २ श्लो. २२-३७
भगवति खामित्वेन ममतास्पदस्वात् । अत्र पुनन्तीयनेन पूर्वोक्तः स्थूरधारणमार्मश्च परिहृतः भक्तियोगस्यैव स्वतः पावनत्वादलं
तसप्रयासेनेति । वत्र कथामृतं प्रक्षस्यमानं श्री भागवताख्यमेव ;मुख्यं, यस्यवि श्रयमाणायाम् इलयादिकख्च तथैबोक्तमिति ।॥ ३७ ॥
` इति श्रीभागवतद्वितीयस्कंधस्य श्रीजीवगोस्वाभिष्तक्रमसन्दमें द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
प्रीमद्धिर्वनाथचक्रवत्तिक्कता सायथदशिनीन्यास्या
किन्तु सष्वंसाध्यपरमसारप्रापकस्सवयमेव पन्था इत्याह न हीति । यतः भक्तियोगः प्रेमा मवेत् अतोऽन्यः शिवः
सुखरूपो निव्विध्नश्च पन्था ना्येव । अत्र पृठ्वंम् उक्तरक्चणं सतिद्रयं यथा मोक्षप्रापकं तथायं पन्था भक्तियोगप्रापक इति
प्रापकस्यास्य पथः परमोत्कषप्रतिपादनादेतस्राप्यस्य भक्तियोगस्यापि सतिद्रयप्राप्यान्मोक्चात् परमोतकर्षो युक्तिसिद्ध इति भक्ति-
योगस्यास्य प्रेमछक्षणस्य मोक्षसाधनत्वं न व्याख्यातुं शक्यमियवधेयम् ॥ ३३॥ # ॐ नयु त्वं मनीषया सव्व॑सारत्वेन
स्वाभिमतत्वेन चेममेव पन्थानं नििनोष्यन्यो चा तत्र सामान्यस्य वा का कथा भगवानेव स्वमनीषया प्रथममेव निरणेषीदैवेयाह् ।
भगवान् खप्रकाचसाव्वेश्यादिगुणः परमेदवरोऽपि स्वनिदवासोद् भूतं ब्रह्मवेदं कार्सन्येन चिरन्वीक्ष्येति यथान्ये मुनयः शाखं
दविखिएन्वीक्ष्येव तत्तासय्पं पर्याखोचयन्ति तथेव “स मुनिभूता समचिन्तयत् इति श्रुतेभगवानपि मुनिरीख्त्वेनेव सव्वैवेदा-
भिधेयसासाकषेणङीखया वेदार्थानां दुङ्ञेयत्वं छोके व्यञ्जयन् चिर्विचार्य्येयथैः । अनन्तवेकुण्ठवेभवादिमयानामनन्तविरिश्िपाल्य-
भेदानां देवानां तथेश्षणच्न तेनैव समभ्मवतीयाह् कूटश्यः, “काठयापी स कूट्य एकरूपतयैव यः इयमरः । अतएवोक्तं खयमेव-
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनू र विकस्पयेत् । इयध्या हृदये रोके नान्यो मद्रं द कश्च न | इति । स तत् वस्तु अध्यवस्यत् सन्बेबेद-
प्रतिपाद्यत्वेन निश्िकाय यतः आत्मनि स्वस्मिन् रतिः प्रेमा भवेत् । प्रेम्णो हि प्रथमावस्था रतिः।।३४॥ साच
रतिः, येषामहं भ्रिय आत्मा सुतश्च सख। गुरुः सुहदो दैवमिष्टम् इति मणवद्राक्येनाग्रे प्रतिपादयिष्यमाणा ` हयान्तिप्रीतिसख्यया-
सस्यप्रियताभिधाना पच्छविधा भवति । तत्र प्रथमं श्ान्ताख्याया रतेरसाधारण्येन प्रकारं विषयाटम्बनश्. द्यति भगवानिति ।
स्वात्मना स्ष्य जीवस्यात्मना अन्तयामिणेव स्वस्मिन्निव सब्वंभूतेषु सन्वेव्यापकत्वात् तदृ्षी भगवान् हरिः लक्षितः
शन्तम कतेएनुभवगोचरीश्ृत इयर्थः । विष्टभ्याहमिदं कृतूरनमेकांञेन स्थितो जगत् इति भगवदुक्तेः । ननु जीव एव कथं लक्ष्यते
तदन्तयामी वा येन भगवान् कृष्णो ठक्षयितव्यः तत्राह । हरयेवुंद्धयादिभिदहेतुभिः द्रष्टा जीवः रक्षितः दश्यानां जडानां
बु द्रधादीनां दश्चेनं हि चेतनं द्रष्टारं विना न सम्मवेदियनुपपत्तिमुखेन तथा बुद्धयादीनि कन्त प्रयोज्यानि करणत्वाद् वास्यादि-
वदिति उ्याप्निमुखेन चानुमितः तथा अनुमापयन्ति यानि लक्षणानि चिह्वानि तद्रा अन्तर्यामी च -छक्षितः; तानि च सवेस्यापि
जीवस्य कत्त त्वभोक्तत्वयोरस्वातन्त्यं तथा कम्मसाम्येऽपि फलठतारतम्यं कचित् फएलाभावश्चेयादीनि ज्ञेयानि । तथाहि जीवाः
प्रयोजककन्तखामिकाः, अस्वातन्प्यात् यथायोग्यस्ामिदत्तकम्भफरतारतम्यतदभाववत्त्वाज्च, तक्षादिकम्मैकरजनर्वादिति ।} ३५ ॥
र # भक्तियोगो यतो भवेद् इल्यत्र रतितत्मन् यतो भवेद् इयत्र च यत्पदवाच्यं साधनमाह तस्मादिति । यस्माद् न ह्यतोऽन्यः
शिवः पन्थाः तस्मादियथंः । यस्मात् सव्वेभूतेषु भगवान् छक्षितस्तस्मादिति वा । सब्वत्र सव्वेदेति नात्र देकारुनियमोऽपेक्षितग्य
इयथः । सर्व्वेणेवात्मना मनसा, न च कचन मनाोदृत्तौ ज्ञानकम्मांद्यपेक्षणीयसिति भावः । तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां
पतिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च इयनेनेकवाक्यत्वात् । श्रोतव्य इति प्राधान्यात् श्रवणकोत्तेनस्मरणान्युक्तानि, पादसेवनादीन्यपि
ज्ञ यानि ॥ २३६। # # प्रीयादिचतुद्धया रतैः साधारण्येनानुभावमेव प्रेमृणः साधनं वदन् तत्फल्मपि दशोयति '!
आत्मनः स्वस्य यो भगवातुपास्यः तस्य नारायणस्य रामस्य कृष्णस्य वा कृष्णस्यापि सखीयभावानुरूपस्य बाछस्य पौगण्डस्य किशोरस्य
वा कथामृतं तथा ताद्ृश्चस्य तस्य सतां भक्तानां नारदादीनां हनुमदादीनां नन्दादीनां श्रीदामादीनां गोपबालादीनाक् कथामृतम् ।
पिबन्तीयनेन तत्कतृणां जातरतिखं व्यञ्जितं तथास्वे एव माधुरय्योपलम्मेन पानपदप्रयोगसिद्धेः । अजातरतीनां तु तस्मात्
स्वारमना इत्यनेन श्रवणकीतनादीनि रतेः साधनन्युक्तान्येव । आश्चयमन्तः करणं पुनन्ति क्षाल्यन्तीयननु संहितं फटं ब्रजन्ति
9 ~ (५.
साक्षात् सेवितुमियनुसंदितं फलमिति, अतः प्रच्छामि संसिद्धिम् इत्यस्य प्रइनस्योत्तरसुक्तम् ।। ३५ ॥
इति साराथदर्षिन्यां दर्षिण्यां भक्तचेतसाम् । द्वितीयेऽत्र द्वितीयोऽयं सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥
| | श्रीमर्लककेवक्रतसिद्धान्तप्रदीपः |
एवं तस्माद्भारत सवात्मा भगवान् हरिरीश्वरः इत्यादिनापि भक्तः श्रवणकीत्तनखाश्रमध्मासनयमनियमादीन्य-
गान्युक्तानि प्रायेण सुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः नैगुण्यस्था रमंते स्म गुणानुकथने हरेरिति हृदोपगुह्यर्हपदं पदेपदे इलयादिना
च पराभक्तिश्च दिता तेनात्मनात्मानसुपैतीति भगवस्मराधिरूपं तत्फटं च दर्दितमथेदानीं च भक्त्यंगस्य पुरुषार्थसवमाह न'
हीति दाभ्याम् । यतो भक्तियोगो भवेदतोऽन्यः संसृतौ चिङतो जीवस्य शिवः क्षेमकरः पंथा नैवासि हीति निश्चये ।। ३३॥ %
भगवान् ब्रह्या कूटस्थः सिरपरज्ञः मनीषया बरीन्वारान्कात्स्येन ब्रह्मवेदमन्वीक्ष्य विचाये यतः आत्मनपरमात्मनि रतिर्भवेत्त-
देवाभ्यवस्यत् निशितवान् ॥ ३४ ॥ क # नन्वठक््ये कथं रतिः स्मादिलयत्राह भगवानिति । सर्व॑भूतेषु परतंत्रतयोपरभ्य-
स्क. २ श्र. २ एलो, ३३३७ | भनेकठ्यास्प्रसमङंङतवम् । १०५
॥ ३५॥ & छ यस्माद्रासुदेवे भक्तियोगो भवेदतोऽन्यः सिवः पंथा नासि तस्माद्धेतोः हे राजन्! परभक्तिद्यमाय सवत्र
सर्वावस्थासु स्वंदा अहर्निशं सति वक्तरि श्रोतव्यः सति श्रोतरि कीर्तितव्यः उभयामावे स्पतंव्यो नृणां नृभिः ॥ ३६॥ #
श्रवणादिफख्माह पिबतीति ! भगवतः आत्मनः परमात्मनः सतां महतां धनभूतं कथामतम् अ्थोततेरेवर॒सद्धिः भरवणपुेषु संभृतं
पूरितं ये पिबंति ते विषयर्विदूषितमपवित्रीकृतभाञ्चथमंतःकरणं पुनंति पचिग्री्रबति : ततो निर्मलं ज्ञानं ततः प्रयाभक्तिस्तया तस्य
भगवबतश्चरणस्षयोरुहयोरतिकां निकरं व्रजंति गच्छंति ।। २७ ॥
इति श्रीमद्भागवतसिद्धन्तप्रदोपे द्वितीयस्कधीये दवितीयाभ्याार्थप्रकाशः
भीमद्बल्लमाचायंविरचिता खुबोधिनीव्याख्या
एवं फटं निरप्योपसंहस्यैतन्मार्गप्रवेशञे कियन्त उपाया सन्तीद्याकाङक्षायामाह--न ह्यतोऽन्य इति । अस्मादूर्वोक्ता-
दन्यः श्चिवः कस्याणरूपः साधनदृश्चायामपि सुखकएः पन्था आदौ तत्र निविष्टस्य पुनश्रेमाम(वा्थं मागेरूपः कोऽपि नासि ।
बहून च गतियोग्यः। एतदज्ञानेन इह संसारे विशता, न तु निविष्टानां संसारयेकसखभावानाम्। तं मार्गं पुनः स्मारयति--
वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेदिति । मोक्षदानाथंमारते भगवति साक्चाद्परव्रह्मरूपे सत्त्वाकारेणं परिणतान्तःकरणे
स्वासने षद्कगेशधेरूपेणाऽऽविभूते येनैवोपायेन पमः प्रीतिभवति.स एवोपाय इयथः । श्रवणादिभिः स्नेहः । ततो मनननिदि
ध्यासनस्पेणः ध्यानेन सर्वभावस्नेहो द्वितीयः । ततोऽपि सृष्ष्मध्यानेन हृदि मगत्रति समागते तत्र यः परमस्नेहः साक्षाद्भगवस्वे-
खेतुः स फङषूपोऽपि साधन हपोऽपि अवान्त ८ परापाररूगोऽपीति "त दरेतुमीगः गृहान्निगेतरयेष्टदेशप्रवेक्यपयैन्तं विततः । तत्र पूवंभागः
साधनरूपो "मध्यमागोऽवान्त(ठ्यापाररूपोऽप्रिमो भगवत्म्बद्रफ र्पः । तत्र श्रवणादि ध्यानद्रयं च क्रमाद्ितता भूमिः । प्रीति
पादौ । सा चेसरीतिस्तन्मार्गेण तावसथैन्तं गच्छति तदा भगवन्तं प्रापयति नाऽन्यथेति ॥ ३३ ॥ . $® फठसाधननिर्धरः
पूर्वमेव जात । इलयाह--भगवानिति । प्रमेयवटेन स्वयसुक्त्वाऽपि भ्माणवलेनाऽपि तद्रक्तव्यमिति पूर्वाक्तमनादिसिद्धं राशषीभूतवेदं
मनीषया विचारकबुद्धधा आखोड्य फरुत्वेनाऽऽत्मानं विनिश्चय साधनविचारे क्रियमाणे “यमेवैष बृखुत* इत्यादिवाक्ये
प्रीतिमेवाऽवान्तरव्यापारं ज्ञात्वा, “भक्त्यैव तुष्टिमभ्येती"ति विचायै मुख्यं साधनं मक्ति ज्ञात्वा तत्साधकत्वेनाऽन्यदिद्य-
ध्यवस्यत् । तत्रापि कूटस्थो निश्चलः ॥ ३४ ॥ # $ एवं प्रमाणेन युक्लया च भक्तिमागं स्िरीकरय अन्येषां मार्गाणां प्रभ्परो-
पयोग वक्तमाह-भगवानिति । प्रतिपुरुषं प्रतिविषयं श्ाख्राणि प्रसृतानि । तानि न स्व॑था वाधितविषयाणि । परम्परोपयोगात् ।
भगवांस्तेः सर्वैरेव सरव॑भूतेषु क्षितः लक्षणया “ज्ञापितः । नैयायिकैः कठत्वेन, मीमांसकैः क्रियात्वेन, वेदान्तेरात्मत्वेन
साङ्कथादिभिः करणत्वेन । अन्यश्च तद्धेैक्ञानत्वेन ज्ञाव्स्वेन चाऽन्यैः। ज्ञानाधिष्ठाठत्वेन च । सर्वैरेव भगवानेकदेश्चे ठक्षितः
धहस्तिवत्। अनुभवेन युक्या च । स्वात्मना अनुभवेन । टंरयेः। द्रश। ध बुद्धथादिभिश्च छ्टणेरसाधारणचिहं ; जीवेषु
प्वेकमरभमानैः क्रियादिभिः । अत एवाऽनुमापकेः तकंसदकृतैः परोश्षज्ञानजनकरैटश्षित इति सम्बन्धः । ठक्षणया ज्ञापित
इत्यथः । ३५॥ # श तस्मात्सर्वेषामेव द्ञंनानामग्रयोजकतवापृरवोक्तभ्रकारेणैव कत्तेव्यभितयुपसंहरति-- तस्मादिति ।
सर्वात्मनेति ! उत्तराङ्गसाहिव्येन । राजन्नियवधारणसामथ्यैमुक्तम्। हरिरिति । साधनदश्षांयां जातदुःखदूरीकरणाथं सर्व
सर्वदेति । देश्काटविचायो न कत्तेव्यः । पूवंवच्छोतव्यादिफलाथेम्--मगवानिति । नरणाभिति मनुष्यमात्राधिकारित्वम् ।। २६ ॥
षै छ एवं मागं वस्तुतत्त्वं चोक्त्वा प्रकरणस्य समप्ततवात्साधारणश्रवणस्यापि शुद्धिद्रार भगवत्ांपक्रत्वमाह--पिषन्ति ये
भगवतं इति । बहिःच्धितेस्याऽन्तःप्रवेह्यनं पानम् । भगवत श्रात्मनः सतामिति! सर्वेषामेव भगवच्वेन भगवान् स्पुःरति ।
सतां त्वात्मत्वेनाऽपि । सवे सकामाः सन्तः ्रेमखा इति विभागः 1 ` कथेवाऽमृतम् । श्रवणपुटेषु उत्तम्भितकणेपुदेषु पूणम्
विषयेर्विदूषितमाक्षयं वनन्ति । यथाऽन्तरसाध्यरोगव्यापौ वैधेरग्रतरसेन सिद्धः क्रियते; तथाऽन्तःकरणमपि विषयसदितेर्वि शिषे
दूषितं सवथा सन्मार्गानहं ताटश्मपि पुनन्ति । करमात्तचरणसयोरुहान्तिकं वैकुण्ठं भक्तं वा प्राप्लुबन्तीयथैः ।। ३७ ॥। |
इति भ्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभद्वाटमजघ्रीवक्नमदीक्षितविंरचितायां दि तीयस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥
ध्रीमद्धोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरयचितः सुबोधिनीध्रकाशः
ध रागि इति श्रवणादिरूप इव्यथः । तत्रेति मागं
१. परब्रह्मस्रूपे इति ख. । २. ध्यानेनेति नासि ख. घ. । २. तद्धेतुमागं इति ख. ग. । ४. मध्यमेति क. । . क्तात इति ख
ग. घ, । ६. मनुप्यमात्राधिकारित्वमिति ख. 1 ७. प्रेम्णा इति क. । ८, यतान्तविषयेदयादि ख. ।
९४ |
१०६ | श्रीमद्भागवतम् [र [ स्क. २ श्र. २ च्छो. ३२३७
पूर्वभागः श्रवणादिः । मध्यभागः मनननिदिध्यासने ! श्रभरिमः सू्ष्मध्यानरूपः। तत्रेति गमनसामभ्रीविचार इयथः ॥ ३३ ॥
8 # भगवानियत्र पूवोक्तमिति। पूर्वं स्वयमुक्तमिय्थः । तत्सा धकस्वेनेति भक्तिसाधकतेनेलथः । श्रन्यदितिपदाभ्यां
मूलसथतत्पदं तुरीयचरणश्च विवृत्तौ ज्ञेयौ ॥ ३४॥ # ॐ भगवान् सर्व॑मूतेष्वियत्र श्राहेति सकठदशंनानां लक्षकस्वमा-
हेय्थैः । विवृतौ तैः सर्वैरिति श्ञाख्लकारैरिय्थः। कथं ज्ञात इयाकाङक्षायामाहुः नैयायिकैरियादि । शअन्धहस्तिवदि ति ।
अन्धानुभितदस्तिवदियथंः । तद्िशद यन्ति श्रनुभवेदयादिना । दृश्यैरिति श्ञाख्चकारेरिवय्थः । एतदेव मोक्षधर्म उक्तं तमे शाखं
कर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः इ्यादिना । मूलस्थं दश्यैरितिपदं कटेवाचकमिदं ज्ञेयम् । जीवेष्विलयादि । तादशाश्च क्रियादयः
सर्वैकर्मका जेयाः । तथा च सर्वविषयकक्रियावततवं, सर्वविषयककर्म्वं, सर्वात्मत्वं, सर्वकरणत्वं, सर्वविषयकन्ञानत्वं, सवंजञादत्वं,
सवेज्ञानाधिष्ठावृत्वं च तत्तन्मते भगवहक्षणं ज्ञेयम् ॥ ३५।॥ & & तस्मादिति एकदेश्चज्ञापकत्वादियथः । तस्माद्यत्र
उत्तराङ्गसाहित्येनेति, चित्ताचाञ्चर्यसाहिप्येनेयर्थः ॥ ३६॥ % # पिवन्तीलत्र॒ष्रिषयसहितैरिति इन्द्रियेरिखथैः ।
एतेन मृखस्थं विषयपदं पापिवांचकपापपदवद्धिषयिवाचकमिति ज्ञापितम् ।। ३५ ॥
इति श्रीदितीयस्कन्धसुबोधिनीग्रकाशे दितीयाध्यायविवरणम् ॥ २॥
श्रीशिरिधरङृता बालप्रबोचधिनी
| कं बहुनोक्तेन. १ भगवति ेशर्यादिषङ्कणपूणे वासुदेवे वसुदेवनन्दने श्रीकृष्णे यतः साधनाद्वक्तियोगः परमस्नेहरूपो
भवेदतोऽन्यः क्लिवः सुखकरः सकए संसृतौ जन्ममर्णादिसन्तापयुक्ते संसारे विद्यतः पुःसस्ततो निस्सरणाथं पन्था मागे इद
शास न ह्यस्ति । भक्तिसाधक एव मार्गः समीचीन इयथः ॥ ३३॥ ॐ ॐ न केवरं मयैववयुच्यते किन्तु ब्रह्मणा ऽपि तथैव
निश्चितत्वादिव्याश्चयेनाह--भगवानिति । ज्ञानादिगुणवानपि ब्रह्मा कूटस्थो निर्विकार एकाग्रचित्तः सन् स्वमनीषया त्रिः त्रीन्
` वारान् कालल्येन साकस्येन ब्रह्म वेदमन्वीक्ष्य विचायै यतः साधनादात्मनि भगवति रतिर्भकतिभवेचदेव साधनं समीचीनमागं
तयाऽभ्यवस्यत् निश्चितवानि्यन्वयः ।। ३४॥ # ॐ नन्व नुभूतेऽथे रति्मवति अननुभूते तु भगवति रतिः कथं स्यादिलया-
शङ्कथाह--मगवान् हरिः सर्वभूतेषु रक्चितः अनुभूतः कथं ¢ स्वात्मना जीवान्त्यीमितया । कैः १ दृर्येवंदधयादिभिः । तदेव
द्विधा दस्च॑यति--दृश्यानां जडानां दनं स्वभरका दर्टारं विना न घटत इत्यनुत्पत्तिमुखेन लक्षणैः खग्रकाञचान्तयौमिकक्केः, तथा
बुद्धधादीनि कठंप्रयोज्यानि करणत्वादवास्ादिवदिति व्यापिमुखेनाऽनुमापकेश्न स्वतन्त्रः कर्तेश्ररः सिद्धयति ॥ २५॥ # , श
यच्क्रोतत्यमिलयादिप्रदनोत्तरमुपसंहरति- तस्मादिति । तवाप्येतत्सम्मतमिति सूचयन् सम्बोधयति--दे राजन्निति । यस्माद्गवद्भक्ति
विना न सर्वथा संसारभयनिवृत्तिस्तस्मात् सबात्मना एकाग्रेण मनसाः सवत्र सर्वदेश्च सवेदा सर्व॑काटे च हरिः भक्तजनखंसारदुःख-
हत्त भगवान् रेश्वयादिभगवत्वेन स्वधा दुःखनिवारणे समर्थो दङ्षविधरीलाविषिष्टो नृणां भिः श्रोतव्यः, कीरतितव्यः
स्मत्तंवयश्चेयन्वयः ।। २६॥ & तच्छरबणफरमाह-- पिबन्तीति । सतां सद्विमंगवद्धक्तैः सश्रवणयपुटेषु सम्भृतं सबौत्मना
भगवतः कथारूपममृतं ये पिबन्ति बहिस्स्थपदार्थस्यान्तस्सथापनस्यैव पानश्ब्दाथत्वादाद्रेण श्रत्वाऽन्तःकरणे सापयन्ति ते विषय-
बासनाभिदुषितमाशयं सखान्तःकरणं पुनन्ति श्चोधयन्ति, तस्य भगवतश्चरणसरोरुदस्यान्तिकं समीपं जन्ति च ॥ २७ ॥
इति श्रीवह्लमाचायैवंदइ्यगोपाख्चू नना । श्रीमन्सुकुन्दरायाणां पादसेवाधिकारिणा ॥ १ ॥
श्रीमद्विरिधराख्येन भजनानन्दसिद्धये । श्रीमद्भागवतस्येयं दीका ` बाखग्रबोधिनी ।। २॥
रचिता च द्वितीयेऽत्र तत््वध्याननिरूपणे । द्वितीयो विव्रतोऽभ्यायः सुक्ष्मध्याननि हपकः ॥६॥
४ | हिन्दी अनुवाद |
| संसार-चक्रमे पड़े हृए मनुष्यके खयि जिस साधनके दारा उसे भगवान् श्रीदृष्णकी अनन्य प्र ममयी भक्ति प्राप हो जाय,
उसके अतिरिक्तं ओर कोई कल्याणकारी मर्म नहीं है ॥। ३३॥ ॐ ॐ भगवान् ब्रह्मान एकाग्र चित्तसे सारे वेदोका तीन वार
अनु्षीलन करके अपनी बुद्धिसे यही निश्चय किया किं जिससे सर्वारमा भगवान् श्रीकृष्णके प्रति अनन्य प्रम प्राप हो, वही
सर्वश्रेष्ठ धर्मं है ॥ ३४॥ ` छः समसत चर-अचर प्राणियोमें उनके आत्म-रूपसे भगवान् श्रीकृष्ण ही लक्षित होते दहै, स्योकि
ये बुद्धि आदि हरयपदार्थं उनका अनुमान करनेवाे छक्षणर्! वे इन सबके साक्षी एकमात्र द्रष्टा ह ॥ ३५॥ $ ई
. परित ! उसलियि सद्यो दापि 9 खद खट यर् स स्थिनियोमि अपनी सम्यृणे शक्तिसे भगवान् श्रीहरि का ही श्रवण-
कीतेन ओर स्मरण कर ॥ ३६ ॥ ॐ ॐ - राजन् ! संत पुरुष आत्खरूप भगवान् की कथाका मधुर असत र्बाटते ही रहतेर्ह ; जा
अपने कानके दोनों मेँ भरभरकर उसका पान करते है, उनके हृदथसे विषयोका विधैल प्रभाव जाता रहता दै, वह् शद्ध हो जाता
है ओर वे भगवान् श्ीङकष्णके चरण-कमलोकी सन्निधि प्राप्त कर ठेते द ॥ २७ ॥
व . , दुसरा अध्याय समरा्त
"$~
अथ तृतीयेाऽध्यायः `
्रीश्चक उवाच `
एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद् भवान् मम । चणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥१॥।
्रहमवचसकामस्तु॒ यजेत॒ ब्रह्मणस्पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामपस्त प्रजाकामः प्रजापतीन् ।२॥
देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विमावसुमू । वसुकामो बश् रुद्रान् बीयंकामोऽथ वीयेवान् ॥३॥
अन्ना्यकामस्त्वदितिं स्वगकामोऽदितेः सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकामः साध्यान्संसाधको विक्ञाम् ॥४॥
श्रीधरस्वामिङृता भाकाथंदीपिकाञ्याख्या
तृतीये विष्णुभक्तस्तु वशिष्टः शरण्वतो मुनेः । भक्टयुदरे केण तत्करमश्रवणादर ईयते ॥ १॥
इदानीमन्यदेवतामजनस्यापि पुत्रादिभजनवदेव तुच्छफटस्वेन हेयत्वं वक्त पूर्वोक्तमनुबदति । एवमिति । ममेति माम् ।
कदाचिद वयोगेन मनुष्यत्वं प्रप्रषु जीवेषु ये मनीषिणस्तेषां तव्रापि ये न्रियमाणास्तेषां विशेषत एवमेतद्भरिकथाश्रवणादिकं
निगदितं विहितमियथेः ॥ ९॥ $ ‰ ब्रह्मणस्पतिं वेदस्य पतिं ब्रह्माणं यजेत । इद्रियपाटवकामस्त्वद्रम् । भरजाकामः
, प्रनापतीन्दक्षादीन् ॥२॥ छ क मायां दुर्गाम। विभावसुमभिम्। वसुकामो धनार्थी । वीयं प्रभावस्तत्कामो बीयेवान्स-
नरद्रान् यजेत् ॥२॥ क क अन्नायं भोज्यं भक्त्यं च । अदितेः सुतान्द्रादञ्चाविव्यान् विशां देशचखप्रजानां स्वाधीनता-
भिच्छन् साध्यान् यजेत् ॥ ४॥ | | र
श्रीवं शीधरशृता भावा्थदीयिकाश्रकाशषव्यास्या |
। मुनेः सकाश्चाद्विष्णुभक्तेराधिक््यं शरण्वतो राज्ञो विष्णुकर्मश्रवणादरो वण्यते । ज्ियमाणानां नृणां कृत्यं यष्ट तदेतत् ।
योगिमते सतिद्रयं निगदितम् । तथा तेष्वेव मनुष्येषु मध्ये ये मनीषिणो श्रियमाणा भवद्धिधास्तेषामितच्छरबणकीत्तेनस्मरणकथा-
मृतादि निगदितम् । १।॥ $ # ये च तेष्वेव मनुष्येषु म॑द्धियस्तेषां च त्यं खण्विदयाह यद्रा । किं वा मजनीयमिति यष्ट
तत्र प्रथमं मंद्धियां भजनीयानाह श्रद्यवर्चस०' इलयादिना (कामकामो यजेत्सोमम्' इत्य॑तेन । प्रजाकामो जनकामः। “प्रजां तु
जनपुत्रयोः' इति याद्वः ॥ २॥ % छ श्रीरछक्ष्मीः लोभा च । तेजो बले प्रभावे च ज्योतिष्य्िषि रेतसि" इति कोशात् ।
प्भवच्छुः । वसु हिरण्यं गावञ्रेति । वीयैकामो बह्ल्ीसंभोगार्थं शयुक्राधिक्यकामः । वीयं पराक्रमे रेतस्यन्नमाहास्ययोरपि'
इति च ॥ ३॥ ॐ छ यदन्तेरवखंब्यावखंख्य॒भक्ष्यतेऽपूपादि तद्भश्यम् । यत्तु केवरं जिह्वया विरोड्य निगीयेते रूयावादि
तद्धोऽ्यमिति विवेकः । साभ्यान्साध्यसंज्ञान् ।} ¢ |] [र त त
श्रीराघारसणद्ासखमोस्वामिविरचिता दीपनीभ्याख्या ।
० || १--६ ॥ | |
श्रीमद्धीरराघ्वन्याख्या। । [ि ॑
एवं मुमुक्षो्भगवच्छ्रवणादिकं ककेव्यमिद्युक्तम् अथ तदेव व्यतिरेकमुखेन द्रढीयुमन्यदेवतानां श्ुद्रफटत्वं वक्ष्यन्
पूर्वोक्तमनु बदति एवमिति ! मनुष्येषु कदाचिदैववश्चान्मवुष्यत्वं प्राप्रेषु जीवेषु ये मनीषिणः तेषां तत्रापि ये प्रियमाणास्तेषां
विक्षतो यरकर्तन्यं पुरा मां प्रति प्रष्टवान् तद्धगवच्छरवणादिकमेवेत्येवं निगदितसुक्तमियथंः । १ ॥ & कामफटग्राप्यथमन्येषां
देवतानां भजनमाह ब्रह्मवर्चसेयादिना । जह्यवर्चसं कामयमानः ब्रह्मणस्पतिं वेदपतिं यजेत । इद्रियकामः इद्रियसामथ्येकामः इद्र
यजेतेयनुषंगः एवमग्रेऽपि प्रजापतीन् दक्चादीन् ॥ २॥ 8 8 देवीं देवस्य विष्णोः संबेधिनीं मायां विस्मापनीयक्क्तिम् ।
विभावसुमभ्रि वदुकामः अथंकामः वसून् यजेत वीयैकामस्तु रुद्रान् यजेत यजनफटमाह वीथैवानिति । भवेदिति शेषः । इदं सवेत्र
तत् फलावाप्तेरुपलक्षणम् ॥ ३॥ ॐ % अन्नं भोज्यम् । आद्यं भक्ष्यं खरं चिश्ञदमभ्यवहायं भोज्यं खरं कटिनं विशद
बिविक्तावयवं है भक्ष्यमिति विक्ेषः । तदुभयकामोदिति यजेत् । अदितेः सुतान् देवानादिलयान्वा विश्षां साधकः दिक्पति-
त्वकामः ।। ४॥ ` | | | 1 क
ताता म ०००७००.. ०१५७५५२.
१०्त ` । ` श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ श्र. २ इलो. १-४
श्रीमद्धिजयध्वज्ञतीथङ््ता पदरलावलीगव्याख्या |
श्रीमज्ीवगोस्वामिङृता क्रमसन्दभेम्यास्या
॥ ०॥ १,२॥ । | |
वीय्यैवान् गलच्छेदनावि साहसवानिय्थः ।। ३॥ ४। ५॥ ६।॥ ७ ॥
† ` श्रीमदिश्वनाथचक्रवरिदठता सारार्थदर्धिनीन्याख्या
ठृतीये तु क्ण ्ुहफैवान्यसुराचैना । तथैवेन्द्ियकेफल्यच्चोक्तं भक्तिमृते हरेः ।।
म्रियमाणानां रणा कृत्यं यत् गरष तदेतत् योगमते सृतिद्धयं निगदितम् । तथा तेष्वेव मनुष्येषु मध्ये ये मनीषिणो
भ्रियमाणास्तेषां भवद्िधानामेवम् एतत् श्रवणकीत्ेनस्मरणकथासृतादि निगदितम् १॥ # # ये च तेष्वेव मनुष्येषु
मध्ये मन्दधियस्तेषाश्च इतयं शण्वयाह्ः। यद्ध किं वा अजनीर्यामति । यत् रष ततर प्रथमं मन्दधियां भजनीयानाह ब्रहमवचच-
. ` एवमध्यायद्टयेन श्रवणं सविषय {रुप्यः महाफले श्रवणे सर्वेषामप्रवरसति रष्टरा,किञ्िदसि निमित्तं यतः सर्वे न प्रवत्तन्ते
1) ्
इयाकाडश्ष्यां विषयस्य निडुषटत्वारकरणदोषो - क ` तदचिष्ठातृदोषो वा भवेदिलाश्ङ्कय, तयोरप्यधिष्ठाठुबेलिष्ठत्वात्तततिवन्धा-
म 4
देव श्रवणादिष्वग्रघृत्तिरिति बिनिश्चिय, देवतानां मजने.तसरतिबन्धो गमिष्यतीति पूवं देवतान्तरभजनं साधनीयं तत ईन्दरिार्णा
~ वक
१ यथा इति ग०।
` श्रनेकञ्याख्यासमलं कृतम्
ध्
श्रीमदमोस्वामिध्नीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीभ्रकाशः
अथ दृतीयाध्यायं विवरिषवः पूरवप्रकरणस्य समाप्रत्वात्तदर्थमनुवदन्तः ्रस्तूयमानप्रकरणार्थनिरूपणमुखेन तयोदेतु-
देतुमद्वावरूपं सङ्गयन्तरमपि स्फुटीङ्कवंन्ति, अन्यथा एतादञे मंहाफठे कुतो न सर्वेषां प्रवृत्तिरिति शङ्का स्यादिति तामपि निवार-
यन्ति, ( कारिकायां ) श्रोतभ्येलादि । श्रोतव्यविषयेयत्र कर्मधारयः । तेन रूपेभेवं प्रमाणादिपूरवकं द्वाभ्यां वस्तुतत्त्वं श्केन उदेशेन
निरूपितम् । अस्य श्रवणस्य निपुणं फरोपकारि साधनं विनिरूप्यते, इदानीं शुकेन व्यासपादैश्चोच्यते इटर्थः ।। १॥ `
| एवं पूवंग्रकरणाथेनिरूपणमुखेन सामान्यतस्तं प्रयस्य हेतुतां प्रदश्योत्तरं प्रपि तां दश्यितुं विरेषाकारेणास्मार्थमाहः
` श्रदृ्ठमिलयादि । श्रदषटं दष्ट साधनमत्रापि सम्मतमवरयं वाच्यं वचसा स्फुटीकरणीयम् । ननु खान्दज्ञानस् सङ्के तमहमात्रसपे-
क्षस्य पूवोध्यायाभ्यां जातत्वात् किमन्येन खरूपोपकारिणा, श्रवणस्य फलजननेऽसदायसयुर स्वाक्किमन्येन फलोषकारिगेया्षङ्कायां
रष्टद्टसाधनस्य सम्मतत्वेऽवहयवाच्यत्वे च गमकमोहुः अन्यथेयादि । साधनान्तर्स्यासम्मतस्वेऽनावरयकत्वे च क्रियमाणः
्रह्मवचंस्काभेनेलयादिना शुकेना “युरि" यादि २।३।१। शौनकवाक्योपन्यासाद् व्यासचरणे (भूयः २।४।६। इलयादिषनै राज्ञा, पुनः
२।४।१२् नमनादिवाक्येः जुकेन क्रियमाणः अग्रिमप्रकरणे क्रियमाणो विमर्ष व्यर्थतां बजेत् , जाते श्चाब्दन्ञाने मुभैव स्यादतो
ज्ञायते निधौर उदेशमात्रेण न भवतीति तेन टेष्टारष्टसाधनकथनमावश्यकमियर्थः | २ ॥ | | कि
किन्तदि्याकाखश्षायामाहुः श्रि येयादि खा्धेन, साध्यं श्रवणं कीत्तेनच्च पूर्णं तायथैनिरद्रायान्तं तत्पूवंकच्च सम्पद्यते ।
श्रतो हेतोः भरत प्रकरणे दयं पूरवादो्तमरष्टं दष्टत्च साघनद्वयमीर्यते । तमेवाभिप्रायमनुखन्धाय द्वयोः श्रद्धापि ज्ञाप्यते, म्यत
इति णिजन्तात्कर्मेणि प्रयोगेः । वे्नात्र साधनेद्रयस्य प्रतिपाद्यतेष्यच्टस्य टृषटद्ररेवावगमादृद्ष्ठाया भगवदनन्यत्वरूपायाः श्रद्धायाः
सफुटत्वात्तस्या एव मुख्यतया व्रकरणाथेतेति न पूर्वोक्तविरोध इयथः ।॥ ३-३२ ॥ ॑ ०
तेन फलितमभिप्रायान्तरमाहुः तस्मादि यादि । एवं प्रकरणार्थनिरद्धादय व्यासा्चयो ज्ञायते इयर्थः ।। ४ ॥ ( करि
काङ्कः समाप्तः)
१ तेष्वष्टाविशति ख० । र पुत्रकाम इति नास्ति कचित् । ३ देवतामिति ख० । ४ देवतामिति ख० ! श रद्रादीनिति क० । ६ तेजो- |
ऽभिमानिन इति ग ० ।
११०. | । ` = श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २अ. ३ शलो. १-४
मामहं शक्ची' ति वाक्यात् , शेषाः स्फुटा इवेति ज्ञेयम् 1 सच्वाभिमानिनीयादि । इन्द्रस्य सत्त्वाभिमानित्वं देवमुख्यत्वात् › देवानां
सन्त्वारच्धत्वादिति । प्रज्ञापतीनिति । एतेषां तमोधिष्ठावसं प्रजायाः संसाराविच्छेदापादकत्वेन तामसर्वात् तत्पतित्वेन तत्राधि-
कृतत्वात् ।। २॥ क. ४ . देधीभिलनेन ब्रह्मानन्दरूपा व्यावत्येते । वागभिमानिनीति तेजोमयी वागि' ति श्तेर्वाचस्तेजोवि-
कारत्वेन तेजस्कामस्य ` तद्धजनकथनादिदमवगम्यते । वसूनां गन्धाभिमानिसवं* गन्धगुणकभूर्यीकजयश्रावणेनाप्रे व्युतपाद्यम् । तथैव
रद्राणामाकेशाभिमानित्वमाकाशजयेनागरेतनग्न्धद्रोधयम् । स्द्रभजने तात्कालिकफलकथन् विश्वासजननेन वद्भजनस्य दुवारत्वा-
येति बोध्यम् ॥ २॥. # ई अन्नम् अद्यम्, आद्यं वा यत्रेव्यन्ना्यमिति व्युपत्तौ समरद्धिरप्यन्नाधपदेनायातीयतः पक्षान्तर माहुः
अन्नससुद्धिवेति । जलस्येति विरवेषां जखाभिमानित्वं, 'सर्वादेवता आपः इति श्रृतेजेखस्य तथात्वेन विश्वेषां च सवेदेवाधि्ठा-
तस्वाञजेयम् । साध्यानां वाय्यभिमानित्वं फरवलद्रायुवदन्तर्वहिवत्तितव एव चिनत्तपरावत्तेनादिसिद्धिरिति । लोकमावृत्वं गुण
इति । एतं गुणमनुसन्धायव तद्भजनाथंमयसुक्त इयथः । श्रृती दं यावाप्रथिवी सलयमस्तु पितमातरि' त्युक्तस्वादेवं सात्त्वं न
युक्तभित्य्च्या पक्षान्तरमाह: माककेयादि । "गौरी १ पद्मा २ श्चची.३ मेधा ¢ साविद्नी ५ विजया & जया ७ । देवसेना ८ खधा
९ स्वाहा १० मातरो छोकमातरः इति स्मृतौ तासु तथात्वस्य प्रसिद्धव्वेन तद्रूपत्वमनुसन्धायेत्यथः । पुण्यजना जलस्येति । श्रत
स्पश॑स्येति पाठः प्रतिभाति । पूरवंमप्रे च स्पदौदेवताया अनुक्तत्वात् । प्रतिसिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभियेक्रयाडव'
सादौ तेषु स्पक्षसुखवस्वप्रसिद्धे विश्वेषु देवेषु स्पलसुखगमकालुपटम्भाज्च । अत्र यद्यपि मूठे ब्रह्मणस्पतिप्रशतीनां रजञद्य-
धिष्ठावलवं न प्रोक्त, तथापि श्रृतिपुराणान्तयाचुक्तं ज्ञेयम् । वाराहे आदिदरतावृत्तान्ते, गणपतेराकाश्चाभिमानित्वस्य स्कन्द-
स्माहङ्काराधिषठादृतायाश्चोक्तत्वेनान्ययैवं क्रमस्यापि सम्भावितत्वादिति । नन्वत्रेतरभजननिराकरणाथं तेषु वाक्येषु तत्तत्कामनाया
उल्छेखो न युक्तः, रोकम्रवाहंसिद्धत्वात् । तथा देवतानामप्युल्टेखो न कर्तव्यः ! श्रकाम इति श्ोकस्थस्य यजेतेति
पदस्य परिसद्क्याव्वे सुखेन -तन्निवृत्तिसम्भवादियाकाडङक्षायां तत्कथनग्रयोजनं वक्तुं तेषु यजिग्रयु्छया देवपूजायाः स्वरूपमाह
इयमिलयादि । 'वाक्यान्वया' धिकरणे पपुनश्च भूयाद्भगवलयनन्ते रतिः रिखत्र प्रथमस्कन्धे चोपपादितत्वात्तथेयथेः । ननु तत्तत्का-
मना. तर्हिं न स्यात् सर्वासु कामनासु स एव स्नेहविषयत्वेन तदर्थकक्रियोदेश्यत्वेन च प्रकाशेतेलयाकाडश्ायां तथा तदप्रकक् देतु-
` माहुः स तथेलयाद 1 नलु वेदे ब्रह्मण ओपनिषदत्वस्य उक्तत्वात्तन तत्प्रकाशस्य: सम्भवान्न तत्र तेजोपेक्षेयत आहुः वेदे नेयादि ।
निषेधतयैव निरूपपात्तथेयथः । साक्षादिति केवटा इयथः । ननु तर्हि धर्मोक्तिः का गतिरियत आहुः नापीयादि । तदुक्त्या
यथाकथच्रनः शाव्दं भवतु न तु तस्रयक्षमपि वेदोक्तसाधनैः प्रयक्षेऽपि ब्रह्मणि.समवेता अपि धमं अभिव्यञ्जकस्य सहकारिणोऽ
मावाखयक्षतया न प्रकाशन्ते इयथः । सामथ्यैमिति , -कामयितन्यमिलयथेः । तत्र हेतुः न दीयादि । तथा चात्र कामितस्य रोक-
प्रवाहसिद्धत्वाभावात्तदु्छेख इयथः । देवतोच्टेखप्रयोजनमाहुः वदब्रह्मल्यादि । तथा चात्रोक्तानां देवतानामप्यतिरिक्तत्वात्परि-
संह्कथापिः वक्तुमक्शक्येयतस्तदुभयकथनमिलय्थः । > इममेव प्रकारमम्रप्यतिदिश्न्ति एवभिलादि । "इन्द्रस्य त्यादिश्रुतिसतु तेत्तरीय-
संहिताद्ितीयाष्टकेसि । “इन्द्रस्य वृत्रं जध्नुष इन्द्रियं बयं प्रथिवीमनुष्याच्छनत्तदोषधयो विरुघोभवन्निति स प्रजापति पञ्चूलत्रवीदे-
तस्मै सन्नयतेति तेध्यात्मन् समनयत् , तत्प्रयदुहननि' यादयक्त्वा तत इन्द्रेण "न तु मयि श्रयते इत्युक्त, "एतदस्मै श्रितं कुरुते
याज्ञपे, ततः श्रवणोत्तरमन्द्रेण "न तुः मा धिनोती' व्यक्ते, 'एतदस्मे दधिकुरुते ति दधिकरणं तत्रोक्तम् । तेनेन्द्रस्य तथात्वात्स एव
सेव्य इलयर्थः । अत्रान्नान्ना्योः कथं सेवासाधनत्वमिलयाकादश्षायामाहुः ययदिषटेयादि । तद्भावे रोक इष्टतमस्य स्वभ्रियस्य
चामावाद्राक्यार्थबाधापत्तिरिति तेन. तयोस्तथाखमियर्थः। अदिल्युपाख्यानं “त॒ इमं लोकमजयन्नि द्ादिश्रुतिश्च सप्तमाषटके
पलयते । तद्वत्तायुबरस्येति रोदस्योः वृत्तस्य खोकमातृत्वरूपस्य पोपकत्वनुसरणेन । "रूपमि' ति श्रुतिस्तु वाजसनेयिनां मण्डठनाद्य-
णस्या । एवमेतेन सन्दर्मेण कामनाया: भगवत्सेवोपयोगित्वेन देवतानाञ्च वायोः ्ेपि्टत्ववत्तत्तत्सामध्यैवद्भगवदंश्षत्वेन खोक-
प्रचाहसिद्धेभ्यो भेदः साधितः ।। ४॥
श्रीगिरिधस्क्ृता बालप्रोधिनी
१. वेदादिप्रचतंकन्रह्मणस्पतिषुरस्सरसोमपर्यस्तानां अशचिशतेदेवत्तानां सकामानि भजनानि दश्वयति दति बह्° सु° ।
ना
स्कं. २ श्र. ३ शतो, ५८ ] श्रनेकव्याख्यासमलंद्तम् । १९
यजेत मजेत । इन्द्रियसामथ्यैकामस्तु इन्द्रं मजेतेयनुषङ्ः। एवमग्रेऽपि प्रजाकामः पुत्रकामः प्रजापतीन् दक्षाष्दीन् मजेत ।। २॥
$ 4 श्रीकामः हस्यन्चादिसम्पत्तिकामो देवीं देवस्य भगवतः शक्तिरूपं मायां मजेत । तेजो दुधषैत्वं तत्कामो विभावसुम
भजेत । वसुकामो धनमात्राथीं द्रोणादीन् वसून् भजेत । वीयं प्रभावस्तत्काम रुद्रान् भजेत, ततश्चाथानन्तरमेव बीयेबान्
भवती शेषः | २॥ क अन्नं मोञयं आद्यं भक्ष्यं च तत्कामः अदितिं भजेत । स्वगेकामः अदितेः सुतान् द्रादशादिलयान्.,
भजेत । राञ्यं राज्ञः कमे तत्कामो विश्वान्देवान् भजेत । विशां देश्चखप्रजानां साधकः स्वाधीनतामिच्छन् साध्यान् भजेत । ४ ॥
हिन्दी श्रनुघाद्
कामनाश्रोके अनुलारः विभिन्न रेवताश्रांकी उपासना तथा भगवद्भक्तिके प्राघान्यका निरूपण
श्रीशुकदेवज्ञीने कष्ा--परीधित् ! तुमने य्॒चसे जो पृछा था कि मरते समय बुद्धिमान् मनुष्यको क्या करना चाहिये, उसका
उत्तर मेने तुम्हे दे दिथा ॥ १॥ # जो ब्रह्मतेजका इच्छुक हो, वह् वृहस्पतिकी; जिते इन्द्रियोकी वि्ञेष शक्तिकी कामना
हो, वह् इन्द्रकी ओर जिसे सन्तानकी छाठसा हो, वह प्रजापतिर्योको उपासना करे ॥ २॥ 8 $ जिसे लक्ष्मी चाहिये वह्
मायादेवीकी, जिसे तेज चाहिये वह् अग्निकी, जिसे धन चाहिये बह वसुओंकी ओर जिस प्रभावज्ञाटी पुरुषको वीरताकी
चाह हो, उसे सृद्रौकी उपासना करनी चाहिये ॥२३॥ ४ श जिसे बहुत अन्न प्राप्न करनेकी इच्छादो, वह अदितिका;
जिसे स्व्गकी कामना हो, बह अदितिके पुत्र देवता्ओंका, जिसे राजकी अभिलाषा हो, वह विश्वेदेवोका ओर जो प्रजाको
अपने अनुकृ बनानेकी इच्छा रखता हो उसे साध्य देवताओंका आराधन करना चाददिए ॥ ४ ॥ |
आयुष्कामोऽश्विनौ देबौ पुष्टिकाम इरां यजेत् । प्रतिष्ठाकामः पुरूषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥
रूपाभिकामो गन्धर्वान् स््रौकामोऽप्सरउवशीम् । आधिपत्यकामः सर्वेषा यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥
यज्ञं यजेद् यशस्कामः कोशकामः प्रचेतसम् । विधाकामस्तु गिरिशं दाम्पत्याथं उमां सतीम् ॥ ७ ॥
धर्माथ उत्तमश्लोकं त तुं तन्वन् पितन् यजत् । रक्षाकामः पृण्यजनानोजस्कामो मस्द्गणान् ॥ २८ ॥
श्रीधरस्वासिृता भाकाथदीपिक्राव्याख्या
इरां प्रथ्वीम् । प्रतिष्ठा सखानादप्रच्युतिः। रोदसी द्यावाभूमी ॥ ५॥ @ अप्सराश्चासौ उवेज्ञी च ताम्
| ६। # ॐ यज्ञं यज्ञोपाधि विष्णुम् । कोश्चो वसुसंचयः वसुकाम इयत्र धनमात्रमिति भेदः । दापयमन्योन्यप्रीतिस्तदे वार्थो
यस्य सः ॥ ७॥ # छ धर्मार्थो धर्मकामः । उत्तमदखोकोपा्थिं विष्णुम् । तंतु तन्वन्संतानवृद्धिमन्विच्छन् । रक्षा बाधानि
यत्तिस्तत्कामः पुण्यजनान्यक्षान् । ओजो वरं तत्कामो मरद्रणान् देवान् ॥ ८ ॥
वंशीचरङता भावाथरोपिक्ाप्रकाशव्याख्या
पुष्िदेहपुष्टिः ॥ ५॥ # परमेष्ठिनं ब्रह्माणम् ॥६॥ # ॐ यज्ञं तन्नामान्मिद्रं वा।॥५७॥ $
कोक्चकामो निधिकामः । प्रचेतसं वरुणम् ।॥ ८ ॥ |
श्रीराधारमणदासगोस्वामिविरदिता दीपनीन्यास्या
वलुकाम इलयत्र इति । पूर्बोक्ततृतीयश्मोके इति याबत् । ७। ८ ॥
श्रीमद्रीरराघकव्याख्या
पु्िदेहबरं तत्कामः इखां प्रथ्वीं यजेत । प्रतिष्ठाकामः खानाद्प्रच्युत्तिकामः रोदसी दयावाप्रथिव्यौ तयोः सर्वलोका-
धारत्वा्छोकमातरत्वम् ॥ ५।। ॐ ® रूपमभिकामयमानः अप्सराश्चासावुरवश्ञी च ताम् । सर्वेषामाधिपलयकामः प्रमुत्वकामः
परमेष्ठिनं ब्रह्माणम्। ६ ॥ & & यज्ञं विष्णुं कोश्चो वसुसंचयः वसुकाम इयत्र धनमात्रमिति भेदः प्रचेतसं वरुणं विध्याकामः
ज्ञानकामः दापद्याथं दंपलयोरन्योऽन्यप्रीयथं सतीभिव्युमाविश्चेषणं पतित्रतामुमां देवीभिय्थः | ७।॥ श 8 उत्तमण्ोकं
वेष्णुं तंतु संतानं तन्वन्विस्तारयन्सन्तानदेष्टिकाम इयथः । रक्षाकामः वाधानिवृत्तिकामः पुण्यजनान्यक्षानोजस्कामः
बलटकामः।। ८ ॥ | | सि .
१. मरीच्यादीनिति बह्न° सुबो० । २. प्रा पा०्~-स्या्थंसुमां 1 ३. प्रा० पाण्~-धर्माधंसमृत्तम० । २, प्रा पाण
तन्तुकामः पित्न् । । | † ४
११९
--ीमरद्धागततम् [ स्क. २ श्र. २ शलो. ५८
~ ४ . श्रोमद्धिजयध्वजतीशक्ृता पद्ररस्नावल्लीन्य!ख्या |
इलां भूमि प्रतिष्ठाकामः खस्ानाधशेच्छरः खोकमातरौ खोकस्य मातापितरौ माता प्रवी दौः पिता “मधु योौम्स्तु नः
पिता? इति श्रुतेः ॥ ५॥ % अप्सराश्चासावुरव॑शी चेदयप्सरा उर्वशी । तां परमेष्ठिनं चतुयखम् ॥ ६।। कः 8 यज्ञमिद्रं
फरभेदान्न पुनरुक्तिः. कोश्चकामो निधिकामः प्रचेतसं वरुणं गिरीशं दक्षिणामूर्तिधरं दांपयार्थेऽखंडितद्पयाय ।। ७ ।। #
धमोर्थमक्षयपुण्यफला्थमुत्तमश्छोकं विष्णुम् “अंकामोऽधमकामो वा मोक्षकामोऽपि यो भवेद् अथवा सर्वकामो यः स विष्णुं
पुरुषं यजेदि" यनेन विष्णुरेवोत्तम इति निश्चीयते । अकामः पुरुषं पुमानिलत्रापि पुरुषो विष्णुरेवास्मादुक्तप्रमाणात् ततुं संतल-
विच्छेदं तन्वन् विततं कुबेन् । पुण्यजनान् यक्षान् मगिभद्रादीन् ॥
श्रीमज्ीषगोस्वामिकता करमसन्दभव्याख्या
८ ` ॥ि
` उत्तमश्छोकाः पुण्यलोका. धाम्मिका नादयः तदुपाधिं तदधि्ठनकं विष्णुमि्यथः । उत्तमः शोकः धम्मौचरण-
ख्याति ।॥ ८ ॥
प्रोमदधिखनाथस्क्रवतिकृता साराथदशिनीष्यास्या
इलं प्र्तीम् । प्रतिष्ठा स्वपदादप्रच्युतिः ।- रोदसी चावाप्रथिव्यौ | ५॥. ॐ छ अप्सराप्चासायुव्वैश्ली च ताम
॥ ६॥ छ यज्ञं यज्ञसंज्ञमिन्द्रम्। दाम्पव्यं सीपुरषरयोः परस्परोपरि प्रीतिः! ७1 ॐ ॐ उत्तमः्छोकं धर्म्मम् |
तन्तुं तन्न् सन्तानब्रद्धिभिच्छन् , पुण्यजनान् यक्षान् । मर्दरमान् देवान् ॥ ८ ॥ |
भ्रीमच्छुकदेवङृतसिद्धान्तपदीपः । ` ि [
पुष्टिकामः देहस्य बरं खोरयमिच्छन् इलां पृथ्वीम्. मरतिश्चकामः सखानादप्रच्युतिकामः रोदसी द्यावाप्रथित्य छोकमातरो
ठाकाधारमभूते ॥ ^॥ # छ -रूपाभिकामः रूपमभिकामयमानः अप्सराश्चासावुवेश्षी च ताम्। आधिपयकामः प्रभुत्वं
कामयमानः परमेष्ठिनं ब्रह्माणम् ॥ ६ ।। ॐ छ यज्ञं यज्ञमूर्ति विष्णुं कोशकामः विपुरधनांख्यकामः प्रचेतसं वरुणं दम्पत्यो
रन्योऽन्यदिताचरणं दांपत्यं तदेवार्थः प्रयोजनं यस्य सः ।। ७ ॥ $ ॐ धर्माथैः धर्मकामः उत्तमश्छोकं सर्वोत्तमिकीतिं विष्णुम् ।
ततु तन्बन्संतानं विस्तारयन् रक्षाकामः वाधानिब्रे्तिकामः पुण्यजनान् यक्षान् ओजस्कामः बख्कामः ।॥ ८ ॥
धोमद्बह्लभाचायविरचिता सुवोधितनीव्याख्या
आयुष्कामः आयुष्याभिवृद्धिकामः अधिनी अथिनीकुमारौ । प्राणदेवता । पुष्टिकामः स्थुरत्वकामः। सर्वान्
पोषान् वा कःमयते। इला भूमिः । शब्दाधिष्ठा्री देवता । प्रतिष्ठाकामः छोके सन्माननाकासः । पुरुष इति । योग्यस्येवेषा
कामना । एवमन्यत्राऽपि ज्ञाष्तव्यम् । रोदसी चयावाप्रथिव्यौ । छोकानां मातरौ । लखोकमातृतवं गुणः । मावृकापूजायां विहिते वा ।
हस्ताभिमानिनी । रूपाभिकामः सौन्दयैकामः ! गन्धर्वान् विश्वावसुप्रभृतीन् । एता राष्शतो देवताः । “पते बै गन्धर्वाप्सरसो
यद्राष्भृतः” इति श्रुतेः 1 खीकामः सुन्दर खीप्राधिकामः । अप्सरोरूपासुवंश्ीम् । अधरारणिदेवताम् । देवपद्नीमध्ये वा । गन्धर्वा
रूपस्य । अप्सरसो रसस्य । आधिपयकामः सर्वेषामहमधिपतिभविष्यामीति । परमेष्ठिनं गुह्याधिष्ठतारम्। यज्ञ यज्ञपुरुषम ।
चरणा धिषठात्री । यश्चस्कामः कीर्चिकामः। कोक्चकामः भाण्डारकामः । कोलो धनसच्चयः। प्रचेतसं वरुणम् । रसनेन्दरियाधिष्ठ-
रातारं विद्ाकामः। ब्रह्मवि्ादिविद्याः। गिरिजं महादेवम् । अदङ्कासधिष्ठातारम् । दाभ्पद्याथं दम्पलयोः ग्रीदयर्थम्। उमां
सतीम् । जन्मद्रयव्यापिनीं महादेवभार्याम् । धमथ ध्मसिद्धयथम् । उत्तमरदइखोकं वेदवेयम् । तन्तुं तन्वन् सन्ततिं विस्तारयन् ।
पितृन् अमिष्वात्तादीन् । रक्षाकामः भूतादिभ्यः शत्रुभ्यो रक्षामिच्छन् पुण्यजनान् यष्चादीन् । ओजस्कामः इन्द्रियकामः
मर्प्रणानदितिपुत्रान् ।। ५-८ ॥
श्रीगिस्धिरष्कता बालग्रबोधिनी
आयुःकाम आयुष्याभिव्रद्धिकामः अश्रिनावश्िनीकुमारौ देववेदयौ भजेत । पुष्टिकामः स्थूरत्वकाम इलां भूम्यभिमानिनीं
देवतां भजेत । प्रतिष्ठा स्थानादग्रच्युतिर्खकसन्माननं वा॒तत्कामः पुरषो खोकमातरौ प्राण्याधारभूतौ रोदसी दावाप्रथिव्यौ `
मजेत ।॥ ५॥ 8 # सूपाभिकामः सौन्दयेकामः गन्धर्वान् विश्वावसुप्रथेतीन् भजेत । खीकामः सुन्दरखीप्राप्िकामः अप्स `
भ ------ "+ -~----------------------~---~----~---
१. तेजोऽभिमानिन इति ग, २, कातव्या इति क. ख. घ
स्क. २ श्र. २ श्लो. ६-१२] । श्रनेकव्याख्यासमलं कतम् । ११३
रोरूपामुवेशीं भजेत । आधिपलयकामः सर्वेषामहमधिपतिः प्रभुः स्यामिति कामयमानः परमे्िनं सवौधिपतिं ब्रह्माणं भजेत
॥ ६॥ 8 & ` यस्कामो यज्ञं यज्ञोपार्िं विष्णुं मजेत कोशो धनसच्रयस्तत्कामः ` प्रचेतसं वरणं भजेत । ब्रह्मविद्याकामस्तु
गिरिक महादेवं मजेत । दाम्पर्यं दम्पयोरन्योन्यप्रीतिः तदेवार्थो यस्य स ` उमां सती जन्महयव्यापिनी महादेवबमार्या मजेत
अग्निष्वात्तादीन् भजेत । रश्चाकामः सवतो वाधानिघत्तिकामः दुण्यजनान् यक्षान् यजेत । ओजंस्कामो बलटकामो मरुद्रषान् `
भजेत ॥ ८ ॥ . क |
हिन्दी अनुबाद |
जायुकी इच्छसे अथिनीङ्कमारोका, पृषिकी इच्छसे प्रथ्वीकाः ओौर प्रतिष्ठाकी चाह. हो तो छोकमाता प्रथ्वी ओर
यो (आकाश ) का सेवन करना चाहिये ॥५॥ क ॐ सौन्दयैकी ` चाहसे गन्धर्वोकी, पर्नीकीः प्राप्ने लिये उवं्षी `
अप्सराकी ओर सवका खामी वननेके छिये ब्रह्याकी आराधना करनी - चाहिये !\ ६।. क ` ` जिसे यक्राकी "इच्छाहा
बह यज्ञपुरुषकी; जिसे खजानेकी लालसा हो वह वरुणकी; विद्या प्राप्त करनेकी आकाङ्क्षा हो तो भगवान् शङ्करेकी ओर `
पति-पत्नीतें परस्पर प्रेम बनाये रखनेके खियि पार्बतीजीकी उपासना करनी चाहिए ॥।७॥ छ ` §‰ ध्म उपाजन करनेके
खिये बिष्णुभगवानूकी, वंशपरम्पराकी रक्चाके छिए - पितरेक, बाधाओंसे वचनेके च्यि यक्षोकी ` ओर बवान हानेके ये
गोकी.ःआराघना करनी चाहिये ॥ ८ ॥
राज्यकामो मनून् देवान् निति सखभिवरय् यजेत्" । कामकामो यजेत् सोममकामः पूरुषं परम्' ॥ ६ ॥
अकामः सवङामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीत्रण भक्तियोगेन. यजेत. पुरुषं परम् ॥ १०॥
` एतावानेव यजतामिह निःश्रेयसोदयः । भगवत्यचरो मावो यद् भागवतसंगतः ॥ ११
ज्ञानं यदा प्रतिनिव्त्तगुणोमिचक्रमात्मप्रसाद उतः यत्र॒ गुणेषसङ्गः।
कैवदस्सम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निवृतो हरकिथासु रतिं न र्यात् ॥ १२॥
श्राधरस्वामिकता भाकाथदोपिकाव्यास्या
“ राञ्यं सव्वं तत्कामो मनून् । देवान्मन्वेतरपालकान् । राज्ञः कम राज्यं तत्कामो विश्वान्देवानिति विशेषः! अभि-
चरज्छत्रुमरणमिच्छन्निष्छ तिं राक्षसम् । कामकामः मोगेचछुः अकामो वैराम्यकामः पुरुषं परं प्रकृतिव्यतिरेकोपाधिमीश्रम् | ९॥
8 8 अकामः एकांतभक्तः उक्तानुक्तसंवेकामो वा । पुरषं पूणं निरंपाधिम् | १०॥ ॐ पूर्वोक्तनानदेवतायजनस्यापि
संयोगप्रथक्स्वेन भक्तियोगफलटसमाह । एतावानिति । इन्द्रादीनपि यजतामिह सन्त्यजनेन भागवतानां संगतौ भगवत्यचलो भावो
भक्तिभवत्तीति यदेतावानेव निःश्नय्रस्य परमपुरुषाथंस्योदयो कामः । अन्यत्त स्वदि सवं तुच्छमियथेः || ११॥ क ¢ भाग-
वतसंगत इत्यनेन सूचितां हरिकथारतिं स्तौति । ज्ञानमिति । यत् यासु कथासु ज्ञानं भवति । कीश १ आ सवतः प्रतिनिवृत्त
मुपरतं गुणोर्मीणां रागद्रेषादीनां ` चक्रं समूहो यस्मात्तत् । उत अनतरं तद्धतुरात्मप्रसादङ्च यत्र यासु मनःप्रसाद देतुर्गणेषु
विषयेष्वसंगो वैराग्यं च । उभयत्रेति पाठे इहामुत्र च गणेष्वसंगः अथः कैवद्यमित्येव समेतः पंथा एतादृशो यो भक्तियोग निवरतः
श्रवणसुखेन अन्यत्रानिव्रत इति वा । तासु हरिकथासु को रतिं न कुयात् ।। १२॥ |
श्रीवंशीचरङ्ता भावा्थैदीपिकाप्रकाश्यस्या
उत्तमश्लोकः पुण्यश्लोका धार्मिका नटादंयस्तदुपाधि तदधिष्ठानकं विष्णुमिति संदर्भः ॥ ९॥ छ श सर्वकाम
इयनेनेव सकामसामान्ये खपे मोक्षकाम इति प्रथगुपादानं तदधिकारिणां बयं निष्कामा इयमिमानखडनार्थम् । किं वा । सर्वकाम
इत्यपि मोक्षकामस्य सक्रामत्वातिशयज्ञापनाथम्। तथा च स्वस्य दुःखहानेच्छा सुखग्राप्रीच्छा च काम उच्यते सा
सा च स्वस्य तात्काणिककिच्चिन्मात्रदुःखखंडनाथं नश्वरस्वगीदिसुखाथं च प्रवृत्तयः कर्मिभ्यो देवततिरोपासकेभ्यश्च ज्ञाना-
धिकारिणां स्वीयसंसार दुःखखंडने प्रवृत्तानां ब्रह्मयुखमनुवुभूषूणामधिकैव दृश्यते भक्तानां तु भजनीयपरमेश्वरसुखाथमेव प्रवृत्तानां
निष्कामता तद्वचनैरेवावसीयते । तानि च यथा । “नाथ योनिसैखेषु येषु येषु व्रजाम्यदम्। तेषु तेष्वच्युता भक्तिरच्युतास्तु सदां
त्वयि ॥!*” इति ^स्वकर्मफलनिर्दिष्टां यां यां योनिं व्रजाम्यहम् । तस्यां तस्यां हृषीकेश त्वयि भक्ति ढास्तु मे ।।' इति । "तन्नः समा-
दिशोपायं येन ते चरणाञ्जयोः । स्यृति्ैथा न विरमेदपि संसरतामिह ।।'" इति । प्रायोपवेज्ञारंमे राज्ञोपि वचनं यथा । ‹ “पुनश्च
१. धा० पार्~~नरः) २. प्रर पारन~्पुमान् । ३. प्रात पार~=उभयश्र)
१५
११४. | श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २श्न. ३ श्लो. ६-१२.
भूयाद्भगवस्यनन्ते रतिः भ्रसंगश्च तदाश्रयेषु । महत्सु यां यामुपयामि स्ट मेउयस्तु सवत्र नमो द्विजेभ्यः ॥ इति । उदारधीः
बुद्धिः कामरािव्ये सादित्ये वा भक्तेभेगवद्धिषयत्वमेव सुबुद्धित्वचिह' तदभाव एव मंदवुद्धित्वचिहमियर्थः । तीतर ण ज्ञान-
कर्माद्यमिश्रेण मेघा्मिश्न एव सौरकिरणो यथा तीव्रः स्यात्तयेय्थः। संदभस्तु-एवं प्राक्तनाध्यायाभ्यां कर्म॑योगज्ञानेभ्यः
श्रष्ठत्वमुक्त्वा तदुत्तराध्यायेऽपि सवेदेवोपासनेभ्यः । श्रष्ठत्वव चनेन भगवद्धक्तियोगस्येवामिधेयत्वमाह--अकाम इति ।
ती्रोण दृढेन स्भावत एवानुपघात्येनेति विध्नानवकाश्चतोक्ता । कामना तु यारच्छिकेनापि स्यात्। यथोक्तं भारते-
“भक्तक्षणः श्षणोः विष्णोः स्मृतिः सेवा स्ववेश्मनि । स्वभोऽ्यस्यापणं दानफटमिन्द्रादिदुकंमम् ॥” इति । तदुक्तं श्रीकदैमं
प्रति श्रीकपिलेन। “न वै जातु मृषैव स्यास्रजाध्यक्ष मददहेणम्” इति । अथवा यत्तत्कामस्तीत्रे णैव यजेत । ततश्च
शद्धभक्तिसंपादनायेवाते पयैवसिष्यलयसावियभिप्रायेण सविरेषणमुपदिष्टम्। तदनेनैकांतभक्ते शरुमुक्षौ वा ॒तद्भक्तियोगस्यैवा-
भिधेयत्वं किं वक्तव्यमपि तु सवेकामेष्वपीति तदेव सवंथापि निर्णीतम् । . यद्वाऽकामत्वं भजनीयपरमपुरुषसुखमात्रस्वसुखत्वं
भक्तिमात्रकामसवे व्याख्याते धर्मपुरुषाथिन्यतिव्या्चिः । स्यात् तीत्रेण स्वेषु साध्येषु परमसाधकतमत्वेन ॥ १० ॥ #
किं्च--एतावानिति इत्यथ इति । हरिभक्ति विना फलंतरस्य क्षयिष्णुत्वाततुच्छत्वमिति भावः । अत्र ““न्दरमिद्ियकामस्तु इयायुक्त
` पाट्बादिकं प्रथक्त्वेन फं भागवतसंयोगे तु भावः फं खादिर्यूपसंयोगे यागस्य फल्यैशिष्टयवदिति संदर्भः । “एकस्य तूभयत्वे
संयोगण्रथक्त्वम्” इति जैमिनिसूत्रम् । तदथस्तु एकस्य कर्मेण उभयतवेऽनेकफरसंवंधे संयोग उमयसंब॑धनोधकवाक्यं तस्य पृथक्त्वे
भेदः स हेतुः । यथा ज्योतिष्टोमादिकर्मणां “क्मेणा पिकृखोकः' इयादिश्र तेः स्गदिहेतुत्वेपि यज्ञेन” इयादिश्र तेन्ञानाथतवं
तदरदत्रनद्रादियजनस्येन्दरियपाटवादिदतुतवेपि भागवतसंगतो भक्तिफटकत्वमपीयर्थः । खादिो यूपो भवति, खादिरं बीयैकामस्य
युपं कुर्वीत इल्युभयविधवाक्योपर्ब्धेः खादिरस्योभयाथंता यथा तथात्रापीयप्यत्रानुसंधेयम्। विश्वनाथस्तु-ननूक्तलक्षणानां
देवतांतर भक्तानां छब्धं तत्तत्कामानामंते खलु का गतिः स्यादिति चेन्न कापि किन्तु यारच्छिकमहतकरृपा स्यात्तदैव भक्तिः स्यादि.
व्ाह--एतावानेव । यजतां देवतांतर्याजिनां निःश्रेयसोदयः कोऽसौ यद्यदि भागवतानां संगतो हेतोर्भगवति भावः सेव्यत्वकामना
स्यादन्यथा न निः भ्रयसं तत्तहेवतानामपि निःश्रेयसाभावादिति भावः । तदुक्तं भगवता येष्यन्यदेवताभक्ता यजंते श्रद्धयान्विताः ।
तेपि मामेव कौतेय यजंयबिधिपूवकम् ।। अदं हि स्ंयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानंति ततत्वेनातश्च्यवंति ते ।।”
इति देवतांतरस्य यजनं तु न हि भगवद्भावकारणं किं तु भागवतसंग एव स च यदच्छैव भवेदिति प्राक्प्रतिपादितम् ॥ ११॥
% & ननु यावज्नीवं यो यमाश्रितस्तस्यांते खत्वाश्रयातरानौचिलयमेव तस्मात्सर्वकारख्मेव तत्तहेवोपासकस्याते भागवत-
संगाद्पि भगवति भावः कथं कतुँमुचित इति चेद वतातरोपासकः खलु को वराको यतो ब्रह्मोपासकोपि भगवति शुद्धां मक्ति
कतीयत्र करमरीति दशेयन्नाह । ज्ञानं यदा स्यात् कीटं प्रतिनिवृत्तसुपर्तं गुणोर्मीणां रागादीनां चक्रं समूहो यस्मात्तत् । तदात्म-
प्रसादः स्यात् यत्रात्मप्रसादे सति ुणेष्वसंगो वैराग्यम् । कीटः केवट्ये संमतः पंथा अथ तदनंतरं भक्तियोगः स्यात् । भक्ति-
यागस्य यादच्छिकतायाः प्राक् प्रतिपादितत्वादसंगकायत्वं नाक्षंकनीयम् । भगवत्कृपया. सनकादीनामिव भागवतकृपया श्ुकस्येव
कीत्तनादिरूप । ततः कः खलु निब तो भक्तिसुखे निमग्नः । रतिमासक्ति यो रतिं न कुर्यात्स स्वनिव्रत इति भावः | अत्र कर्म-
ज्ञानयोगदेवतांतरोपासनेभ्यः छद्धभक्तरुत्कषे इति तथा तत्तत्साध्यं केवलया भक्त्येव सिध्यतीति तथा तत्तत्साधनवतामप्य॑ते
पुनभक्त्येव निःश्रेयसमिति । कर्मज्ञानादिनिरपेक्षा स्मए्णकीर्तनश्रवणप्रधाना शुद्धा भक्तिरेव प्रेमर्भा साधनमिति शुकंडेवस्य
स्ाभिमतम् । तत्रापि नामकीत्तनं सर्वो्कृष्टतममिति वस्तुपंचकं निरूपितमिति प्रकरणा्थसंक्ेषः । संवर्भस्तु-प्रपंचातीतत्वात्कैवस्य-
रूप्. एव विद्वङ्किः संमतः पंथा भगवस्माप्टयुपायश्चेदर्थः । (एको नारायणो देवः इयादौ । 'परापराणाम्परम आस्ते कैवस्यसंक्ञितः"
इत्युक्तदिशा कैवस्याय श्रीनाराय्णं रब्धुं संमतः पंथा उपायो यो भक्तिभोगस्तत्परेमा स च यत्रेति वा ॥ ९२॥ ४
| श्रीराघारमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनीन्यख्या
1. विष्ेष इति । पठ्बोक्तचतुथोकादिति जेषः ॥.९ 1 १०॥ # % संयोगप्रथकत्वेनेति । सम्बन्धस्य भिन्नन्वेने-
यथः । तत्तदैवतायजने तत्तदुक्तफकसिद्धिरिति प्रथक्त्वम् । तत्तदेवताभजनेन पापश्चयाद् भागवतप्रसङ्गः ततूसङ्गलया च भगवलय-
चला भक्तिरिति संयोगः खादिरादिवदिति व्याख्याठेक्चः । अथवा-एकस्य तुभयत्वे संयोगप्रथकत्वम् । अस्या्थः--एकस्य तु
उभयत्वे उभयफडसाघकल्वे संयोगष्रथकल्वम् । यथा--खादिरो यूपो भवति, खादिरो बीय्थैकामस्थेति । यथैकस्य खदिरयूपस्य
करबङ्गत्वं॑वीय्यैसाघकत्वच्न, तथात्र नानादेवताभजनं तत्ततफलसाधकं हरिभक्तिफरसाधनच्च तत्रोभयफटसाधकतवे सिते हरि-
मक्तिकामनयेन्द्रादयो यष्टव्याः नान्यकामनयेति समुदायार्थः । यथां मोपक्कुमारिकाणां कष्णकामनया कालायन्यञ्चनम् ॥ ११-१९॥
ध, | श्री मद्वीरसयघकन्याख्या |
`. राञ्यकामः मदुरूपान् देवानमिचरन् श्व्रुमएणमिच्छन्निऋतिं राक्षसं कामकामः भोगेच्छुः अकामः वैराग्यकामः परं
पुरुषं पर्मपुरपं ध्योयो यांयांतनुं मक्त" इति इन्द्रादिषपिगोऽपि प्मपुरुपरेवांतवत्फखदस्वात् तत्तकटेप्सुभिरिज्यमानः
स्कं. २ श्र. ३ श्लो. ६-१२ ] श्रनेकभ्यास्यासमलंरतम् । २१५
परम पुरुषएवांतवत्फलानि प्रयच्छति “अनन्यश्चितयतो मामि ति रीदया तु भजमानस्य स एव मुक्तिं ्रयच्छतीलयमिभ्रायः ॥ ९॥
. ‰ क उदार धीरिति मोक्षकामविह्ञेषणं तीतर ण अविच्छिन्नेन भक्तियोगेन ॥॥१०॥ $ # एवं यजद्धिः कदा मोक्षो वाप्यत इयत आह्
` एतावानिति । इदास्मिन् रोके यजतां निःश्रेयसस्य मोक्षस्योदयो खाभः एतावान् एतदबधिकः भागवतसंगाद्धगवलयचलो भाव इति
यद् भागवतसंगाद् भगवलयचटे भावे सति निःश्रेयसोदयः सिद्ध एव तस्माद्वागवतसंगादचरो माव एव संपाद्य इति भावः
॥ ११॥ $ ॐ यद्धागवतसंगत इनेन सूचितां हरिकथां प्रस्तौति ज्ञानमिति । यासु हरिकथासु ज्ञानादीनि संपसस्यते तासु
हरिकथासु रतिं को न कुयौदिलयन्वयः । यद् हरिकथारतिदश्चायां प्रतिनिवृत्ता; गुणाः सच्वादिका्याणि ऊर्मयः अङ्नापिपासाशोक-
मोहजरामृयवो यस्मात्तथाभूतं ज्ञानमास्मप्रसादध्ित्तनैमैस्यमुभयत्र खोकटढये गुणेषु शब्दादिषु विषयेष्वसंगो. वैराग्यं केबल्ये
युक्तौ संमतः पंथा उपायः कैवस्यसंमतपथः तथाभूतो भक्तियोगन्धत्येते सम्पत्स्यन्ते तथाभूतासु हरिकथासु निघ्र तः सुखित
रतिमासक्तिं को न कुर्यात् सर्वोऽपि कुयोदेवेयथः ।। १२॥ | | ^
| श्रीमद्विजयध्वजतीथंङृता पदरत्नावलीष्याख्या
अभिचरन् परोपद्रवकम॑कर्वन् नि तिं कोणादिक्पति सोमं चंद्रम् अकामो निषिद्धकामरहितः पुरुषं पूणं षडगुणम्
॥ ९॥ ॐ # अकामो भगवत्प्रसादमंतरेणान्यत्राकामः सर्वकामः उक्तसवेकामोऽन्यदेवतायजनमिच्छन् परं पुरुषं यजेत
विष्णुयजने साधनमाह तीव्र गेति ।॥ १० ॥ 8 $ काम्यानुष्ठानस्य यथां मुक्तिसाधनता स्यात् तं प्रकारमाह एतावानिति । इद
कमेभूमौ यजतां काम्यानुष्ठानं कुर्वतां निःश्रेयसोदय एतावान् भागवतानां संगतः सेवालक्षणाद् भगवति हरौ अचो भावो
भक्तिक्षण इति यत्स इति ॥ ११॥ ॐ शः भागवतसंगादचखरो भावः कथं स्यादिटाश्चंक्य तेषां सदसि प्रसक्तानां हरिकथा-
खतानां श्रवणलक्षणपानादिना प्रसन्नांतःकरणस्य पुंसो हरेरितरत्र विरक्तस्य ज्ञानसाधनं भगवयचखा भक्तिस्तया ज्ञानं भविष्यती-
सयाह--ज्ञानमिति । यदा सत्सभासु प्रसक्ताभिः श्रुताभिर्याभिर्हरिकथाभिः पुंसः आत्मप्रसादो मनसः प्रसन्नता नैमैस्यलक्षणा तदो-
भयत्र इह परत्र च स्वगोदौ गुणेषु विषयेष्वसंगः फटस्तेहराहिलयलक्चणवैरम्यं भवति । अथ भक्तिसाधनवैराग्यजन्मानेतरं कैवट्य-
सम्श्रतपथः सम्यक्संपादितमोक्षमार्गो भक्तियोगो जायते तु शब्दात्तद्रक्तेष्वपि अथात्मनो हरेः प्रसादः स्यादन॑तरं हरेरपरोकषन्ञानं
भ्रीमज्जीवगोस्वामिङता क्रमसन्दरन्याख्या | [र
अकामः सव्वंकामनाक्षयकामः । अत्र टीकायां पुरुषं परकृतिव्यतिरेकोपाधिमीश्वरमिति-गरकृतेः सकाशात् यो व्यतिरेकः
पूवं ततूसम्बन्धमारोप्य पञ्चात् तदभावचिन्तनं वस्तुत एव तदभावात् सोऽप्युपाधियस्य तमिः । ृतयेकोपाधिमिति तु पाटः
कचित् ।। ९॥ ॐ & एवं आक्तनाध्यायाभ्यां कम्मैयोगज्ञानेभ्यः शरे्ठत्वसुक्त्वा तदुत्तराध्यायेऽपि सर्ग्वदेबतोपासनेभ्वः
रष्ठस्भ्रवचनेन भगवद्भक्तियोगस्येवाभिघेयत्वमाह । अकामः सव्व॑कामो वा इति । टीका च--अकाम एकान्तभक्तः । उक्तालुक्त-
सन्वेकामो वा । पुरुषं पूरणं परं निरपायम् इत्येषा । तीव्रेण दृढेन सख्रभावत एवालुपधाव्येनेति विध्नानवकाश्षतोक्ता । कामना
तु यादच्छिकेनापि स्यात्। यथोक्तं महाभारते--भक्ताख्याने क्षणं विष्णोः स्मृतिः सेवाख्वेश्मनि । खभोज्स्यार्पणं दानं फल-
मिन्द्रादिदुखेभम् । इति । तदुक्तं श्रीकरदमं प्रति श्रीकपिटेन--न वै जातु सपैव स्यात् प्रजाध्यक्ष मदृेणम् इति अथवा यत्ततकाम-
स्तीव्र णेव यजेत । ततश्च डद्धभक्तिसम्पादनायैवान्ते पय्यैवसिष्ययसाविलयमिपरायेण सबिक्षेषणमुपदिष्टम् । तदनेन एकान्तमक्ते
सुञो वा वद्धक्तियोगस्येवामिधेयत्वं कं वक्तयम् । अपि तु सर्व्वकामेष्वपीति तदेव सर्व्वेथापि निणीतम् । यदवा अकामत्वं भजनीय
परमपुरषसुखमात्रसखसुखत्वम् 1 भक्तिमात्रकामत्वे व्याख्याते धघम्मपुरषार्थिन्यतिव्याप्तिः स्यात् तीव्रेण सर्व्वेषु साध्येषु परम- `
साधकतमेन ॥ १०॥ ॐ क किच्र एतावानिति । टीका च~पू्व्वोक्तनानादेवतायजनस्मापि ! संयोगप्रथकूत्वेन भक्तियोभ-
फरत्व माह एतावानिति 1 इन्द्रादीनपि यजताम् । ईद् तत्तद् यजनेन भागवतानां सङ्गतो भगवलयचदः भावः भक्तिः भवतीति यद् 1
एतावानेव निःश्रेयसस्य परमपुरुषार्थ उदयः खाभः । अन्यत्त सर्वव तुच्छमियर्थः । इत्येषा । अत्र इनद्रमिन्द्रियकामस्तु इयाचयुक्तम् `
इन्द्रियपाटवादिकं प्रथकूत्वेन फलम् । भागवतेन संयोगे तु भावः फलम् । [ खादिरे पयं बध्नाति खादिरं वीय्यैकामस्येयादी्] `
खादिरयुपसंयोगे यागस्य फरवैरि्टथवदिति ज्ञेयम् ॥ ११॥ # ॐ ज्ञानमिति । प्रपचच(तीतत्वात् कैवल्यरूप एव विद्वद्भिः ` `
सम्मतः पन्थाः भगवसराप्टुपायञ्चेयथः १ एको नारायणो देव दयादौ (परावराणां परम आस्ते कैवस्यसंकितः'ः इछततद्िश
केवस्याय श्रीनारायणं र्ध सम्मतः पन्था उपायो यो भक्तियोगस्तत् प्रमा स च यत्रेति वा । १२॥
` सुखपरा्ठीच्छा च कामं उच्यते । खा च खस्य तातकाटिककिच्िन्मत्रटुःखक्षमनार्थं नश्वरस्वगादिषु सुखाच्च प्रवृत्तयः कम्मि
} त्व = | 4 ~ दिशचोप प क, समरति 3. > & मरो
त्वयि भक्तिर ढास्तु मे ॥ इति । तन्नः समादिश्चोपायं येन ते चरणाच्जयोः । यथा नं विरमेदपि संसरतामिह् । इति । प्राया-
प ं त चर्णार्ज १ अ रण
. पवेशारम्भे राज्ञोऽपि वचनं यथा--पुनश्च भूयाद्भगबयनन्ते रतिः प्रसङ्ग तदाश्रयेषु । महत या यासुप्या।स सखष्टिमेत्रयसतु
[भ [क र
तद्भाव-एव मन्द्वुद्धित्वचिहमियथं
> भ. ` च
‡ । तीत्रेण ज्ञानकर््म्मिभ्रेण मेवादयमिश्र एव सौरकिरणो यथा तीव्रः स्यात् तथेवयथः
वस्तुपव्कं निरूपितमिति प्रकरणाथंसंक्षेपः ।। १२ ॥
भ्रीमच्छुकदेवरुतसिद्धांतपरदीपः । ०
. राज्यकामः मनृन्देवान् विश्वान्देवान् राज्यकाम इति द्विरक्तिः गुणम्रधानविवक्षया बोध्या अभिचरण शत्रुमरणमिच्छन्
निक्रति राक्षसं कामकामः भोगकामः सोमम् । अकामः ` निष्कामः पर पुरुषं पुरुषोत्तमम् ॥ ९१४ धैः} { किच अकामः
` -सर्वैवासनाशूल्यः अतएवोदारधीः सवंकामो बां विशेषतो मोक्षकांमो वा तीव्रे ण भक्तियोगेन पुरुषं पुरुषोत्तमं यजेत ।१५।॥ #
तीरे ण. भक्तियोगेन मोक्षकामो यजेति युक्तं तदुपपादयति एतावानिति । इह टोके यजतां साधकानां निःश्रेयसस्य मोषस्य उदय
उपक्रमः एतावानेव तमाह भगवति अचो मावस्तीघ्रो भक्तियोग इति ननु । स कुतो वाप्यते इलयत्ह यद्धागवतंसंगतं इति । भागव
तानां संगादवाप्यते | १९॥ % क भागवतानां संगतो मोक्षासाधारणोपायः अचष्टो भक्तियोगो भवतीत्युक्तं ' तदुत्पत्तिः
` क्रममाह ज्ञानमिति । मागवतसंगतो हरिकथाप्राधतिरियथीहभ्यते यदा यासु मागवतसंगात् प्राप्ता -ज्ञानसुसखदयते कथं भूतमासमं
"ठतः प्रतिनिवृत्तमुपरतं ` गुणानां गुणकार्याणां रागादीनां जन्ममरणक्षोकमोहष्षुधापिपासाख्यानासुर्मीणां च चक्र ` पुनः पुनरापतनं
यस्मात्तत् तदनंतरमुभयत्र इहायुत्र असमो वैराम्यं च भवति तदनंतरं कैवस्ये ' साभ्यभूते मोक्ष संमतस्तदसाधारणोपायतयाभिमतः
भक्तियोगो भवति तत आत्मनः भगवतः मोश्चक्षणः प्रसादः स्यात ता हरिकथासु रतिं प्रीतिं को न कयात् ॥ १२॥ = ।
ध
- स्कः २ऋ. २३ श्लो. ६-१२. गरनेकभ्याख्यासमलं टतम् ॥ १९७
श्रोमदरदलभाचायेविरचिता सुबोधिनीस्याख्या
राज्यकामः राऽाधिपलयकामः। मनून् देवान् स्वायम्भुवादीन् तन्मन्वन्तरदेवतश्च । निति म्युम्। अभिचरन्
‡ । सोमो मनसः । निकर तिः पायोः । मनवो देवाश्चक्षुषः। मरुद्रणास्त्वचः । पुण्यजनाजछस्य । पितरो महत्तत््वस्य
उत्तमदछाकः पुरुषस्य । उसा श्रोत्रस्य । एवं कामनामेदेन प्रकृतोपयोगिसवेबरसिद्धयथ वत्तदेवतांभंजनं कन्तेव्यमिव्युक्तम् ।
वेराम्याथं च मगवान् । तत्र कामना ्रह्मवच॑सादिविषयाः । शयं कामनभिदेन भक्तिः साक्चातरन्र्यणो वादे वस्याऽसाधारणो
धर्मः स्नेहात्मा । स "तदैव प्रकाक्षते यदा तत्र वर्चस्तेजः भरकाचकं भवति 1 वेदेन ब्रह्ममात्रं प्रकाशयितुं शक्यं न तु ब्रह्मधर्म
साक्षात् नाऽपि प्रयक्षतया । प्रयक्षसमवेता अप्यमिग्यञ्जकामावे न प्रकाश्चन्ते । अतो ब्रह्मणि भगवति यद्रचस्तचचेत्खस्मिन्नागच्छेदीप-
-हस्त इव सव पयेत् । अतः प्रथमं; ब्रह्मवचैसकामना कर््तन्या । 'वेदस्थं वा प्रकारानंसामथ्येम् । न हि चश्ुव्यैतिरेकेणं स्फीतारोक-
मध्यवत््येपि घटः प्रकाशते । तदून्रह्मग॑तं वेदगतं वा को वा दातुं शक्त इति विचारे यो ब्रह्मणः पतिः वेदस्य वैदार्थस्य वा नियामकः
येन वा तत्सामथ्यं तत्र निदितं भवतिं तेनैव दातु शक्यत इति ब्रद्यधर्मान् सर्वान् गृहीत्वा जगंति प्रकटेनार्थ या रजोगुणदेवता
` संवोपास्या । प्रकटनाथमेव तत्प्रवृत्तेः । नाऽपि कूटम् । "तदर्थमम्रवृत्तत्वात् । एवसमुत्तरप्रऽपि । इन्दरियव्यतिरेकेण स्वतो जीवात्मा
प्रका्चकेऽपि ब्रह्मवर्चसे करणाभावान्न ज्ञातुं शक्त इतीन्द्रियमपेक्ष्यम् । इन्द्रियवानेव मगवच्छासेऽधिकायी । को जु यजन्निन्द्िय-
वानिति वाक्यात् । 'तच्रेन्द्रिय खतो विद्यमानमपि ज्ञानक्रियारूपं कायं जनयदपि परमाथेवस्तुबोधकसखरूपत्वाभावादपेक्िते-
द्दियाद्धिन्नम् “इन्द्रस्य घ्रं जध्नुष इन्द्रियं वीमि यादिश्वुतौ तदिन्द्रियं प्रसिद्धम् । अन्यथा श्वृत्रहननं प्रजापस्यपधाव्नं च न
स्यात् । अतोऽलौकिकपदाथ॑ज्ञानकरणेन्द्रियप्राप्यथमिन्द्र उपास्यः । तेन हि तदुपायेन प्राप्तम् । यद्यपि प्रजापतिः प्रयोजकस्तथापि
तत्पदाथेरसानभिज्ञव्वाद्रवामपि तथात्वादिद्ध्र एव सेव्यः । अन्यथेन्द्रस्य पुनः पुनरुपधावनं न भवेत् ! अतो धिनोलयन्तं तस्य
रखभिन्द्र एव जानातीति स एव सेव्यः । ऋणत्रयापाकप्णाथ सहायाथ वा प्रजा पुत्रादिरूपा अपेश््यते । अन्यथा भगवद्भजने
नेधिन्स्वं न स्यात् तत्र खतो जायमानाः श्रजाः स्वायेक्चितं न कुर्वन्तीति स्वपिक्षितप्रजाखामाथं मदीच्यादय एव सेव्याः । ते हि
ज्रह्मणोऽ सिप्रतं कृतवन्त इति । इदानीं भगवद्धजने लक्ष्मीरुपा सम्पत्तिरपेश््यते । सेव भगवन्चिष्ठा तन्न विनियोगमर्हति । अन्यां
भगवानपि न गृह्णीयात् । अतो भजनौपयिकां सम्पत्तिमिच्छन्मायामेव भजेत ¡ तरेका भाया व्यामोहिका । एका 'जगत्करण-
भूता । ते उभे न सेव्ये । अन्यत्राऽधिक्रतखात् । देवतारूपा सातविकी मोक्षदातुवासुदेवस्य मोक्षंदानार्थमेव तादशं रपं गरहीतवतः
तदुपयोगिसाधनसम्पादनार्थं ध्लक्ष्मोरेव “विष्णेर्देहानुरूपां वै करोत्येषाऽऽत्मनस्तनुमि'"ति वास्यात्तद्धार्यारूपेण मायारूपं
गृहीतवती । मया 'सहाऽऽगन्तव्यमिति नियोगकरणान्मायेयःभधानम् । “"दत्थं विचिन्त्य परमः सं तु वासुदेदनामा बभूव
निजकारणमुक्तिदाता । तस्याऽऽक्ञयेव धनियताष्थ रमाऽपि रूपं '्वत्रे द्वितीयमिव यत्प्रवदन्ति मायामिःति वाक्यात् ।
अत एव तु शंब्देनाऽन्ये निवारिते । किञ्च । इदन्िथेण सम्पत्त्या सहायेन प्रकाशेन च भगवद्धमेषु समानीतेषु स्वस्य धारणांसामथ्यै
'सिद्रयथं स्वस्मिन् तेजः अपेश्ट्यते। अन्यथा से समागतास्तत्र न निविशेयुः । निविष्ट वा तदाश्रयं दहेयुः । अतः खयोग्यता-
सिद्रयथं तेजः अपेश्छितम् । तद्धि सर्वाभिमावकं सर्वमेव रूपं स्वसमानं करोति । तदद्धगवचिष्ठमेव वहिना प्राप्रम् । चिहेपेण मा
दीश्चिः वसु धनं यस्येति विभावसुश्चव्दनिवैचनात् । अतस्तेजस्कामो विभावसुमेव सेवेत । एवं धनस्याऽपि भगवद्धक्तेष्वानय्थं (?)
श्रवणादिसिद्धयथमुपदेश्चनाथं वा “देय ( ? ) मपेक्ष्यते । साघनरूपश्रवणादिकं तादृशैरेव. मवतीति । डुककठैकं तु फररूपम् ।
दृ्टरूपत्वाश्च तदपेक््यत एव । तत्तन्नाम्ना वयुष्वेव प्रतिष्ठितम् । "त इमं लोकमयजन्निःति श्रुतैः ! एवं वीयैस्य बरस्याऽपि भगवत्से-
वौपयिकत्वाद्रखधिष्ठानदेवताया* वायोः सखानभूतस्याऽन्तरिक्षस्य रुद्राः प्रभव इति देवताऽपि तदधीनेति वीयैकामो रद्रानेव
भजेत । ““तेऽन्तरिक्तमयजन्निः?ति श्रुतेः । एवमन्नादेरपि । अन्नभक्षणस्य वा । “यद्यदिष्टतमं लोके यञ्चाऽतिग्रियमात्मनः"
इति वाक्यादन्नाद्यमपि काम्यम् । तत्राऽदितिरियमेव भूभ्यधिष्ठात्री देवता । ““"“साऽदितिरन्रवीद्धर बुणा चरथ मयाऽभिगह्लीष्वमिःः
दयुपाख्याने तस्यास्तादरश्त्वग्रसिद्धः । भूमौ भगवद्धजनं कृत्वा दिव्यानां पदार्थानामभावात्स्गे कर्तैत्यमिति खगैकामना भवति ।
तत्राऽऽदिलयाः म्रभवः। “तेऽमु` लोकमयजन्नि”ति श्रुतेः । "“विदवेदेवास्तु राञ्येऽधिकारिणः। सवैदेवताधिष्ठातरदेवतारूपत्वात् ।
राजा च सवेदेवतामयः । अतोऽत्र सर्वसम्पत््या भजनसिद्धयथं राजत्वमपेक्षितम् । भक्तेमागेसत्वलोकिक इयसाभध्यसाधकपदाथ-
सिद्धयथ तदधिकारिणः साध्यान् मजेत । सर्वाश्रेसजाः ` स्वाधीना भवेयुस्तदा सवत्र मक्तिप्रचारा -भर्वेदिति मक्तिप्रसरपाथं
सतति त्त्वप
"न~
१. स्पशंस्येति ख. २. इयं हीति ख. घ. . ३. त्वेति ख. ग. ४, वेदस्य वेति-ख. £, मम प्रदृन्नत्वादिति, ग. ६. तत्रेन्द्रियमिति क.
७; त्रहरणमिति क. ग. घ. म. प्रजालाभाथं भ्रजेति ख. 8. जगव्छारणभूता इति ग. घ, : $ ०.-छद्दम्येब इति ख, ११. सह गन्तम्यमिति घ.
१२. नियता परमाऽपि रूपमिति ख. १३. चक्रेः इति ग. १४. देवमिति. ख. १९. बलाधिष्ठानदेवतां ब्रायोरिति क. ग. घ. १६. श्रथज्गिति
क, ग, घ, १७, वरं वृण इतिक. ग । बरं दृशु दइतिध,. | १८. सुराज्ये इति ख.
११८ , श्रीमद्भागवतम्! [ स्क. २श्र. ३ ग्लो. ६-१२
तस्खाधकत्वमपेक्ष्यते । आयुषस्तु मक्तसङ्गादयथंड्पयोगः स्पष्ट व । तन्राऽथिनौ आडुषः प्रभू इति तदुपाधावनम्। एवं पुष्टिरपि
लोकातीता भगवरकायैसाधकेति सवंपोषकर्नीं भूमि भजेत् । यतो मूमिष्ठा एव स्वे वद्धन्ते अद्कुरादयः । प्रतिष्ठाया अपि '्तदृत्ता-
युब््या ‡. भचयाथमपेक्षा भवति । प्रतिक च मादात्मयद्ेचच्याट्ा । तत् द्यावाप्रथिव्योरेवोभयं प्रसिद्धमिति । भगवदधिष्ठानेषु
रूपाभिव्यक्तिसामथ्याथं “रूपमिति गम्धर्वा» दति वरस्ते सेव्याः । दृलयादिना भगवद्धजना्थं तादृशी कामनायामनेकरूपकरण-
समर्थोर्वश्ञी सेव्या । नारायणोसपन्नत्वाहषिमात्वाद् वैराग्यबोधनेन सुक्तिदातृत्वाश्च । पूर्वचि््यादयस्तु सैवंरूपाः 1 आज्ञापन-
सामथ्यैसिद्धयथं तथाभूतः परमेष्टी चतुञैखः सेव्यः। स हि सर्वानाज्ञापयतीति । आज्ञापनस्य च भक्तिकारणता स्पष्टा! तथा
यक्चसोऽपि । कीत्य हि सवे समायान्ति, पश्चात्तदृत्तमनुतिष्ठन्ते । यज्ञो हि यश्चः प्राप्रवान् । “देवाः वै सन्नमासतद्धिपरिमितं
यशस्कामा” इयत्र यज्ञेनैव यशसः प्राप्तत्वास्स सेव्यः । प्रचेता निधिपतिः। अरौकिकार्थदाने दि भगवदुत्सवादि भ॑वति ।
विद्यायास्तु साक्षादुपयोगात् । “शे्वराज्ज्ञानमन्विच्छेदि"ति वाक्यात् । “प्रतिकूले गृहं त्यजेदिति दाम्पत्यं भगवद्धननाथंम-
पेक्षितम् । तत्र परमभक्तायाः "परमभक्तखपतिनिष्ठतया बहुजन्मसिद्धत्वादुमा सेव्या । धर्मेण च भक्तिर्मवतीति पूर्वं साधितम् ।
उत्तमैश्च रोके वेदे धर्मग्रतिपादक एव सेव्यते । भक्तिमागैस्य परम्परासिद्धयर्थं सन्तसयपेक्षायां पितरो हि तदा॑सका इति तेषां
भजनम् । रक्षायां ऋूराणामपेश्चितवादयक्षभजनम् । "ओजस इन्द्रियक्चक्तेश्च नेत्र्रोत्रपाटवरूपत्वात्। सरुद्रणाश्च पटवो भवन्ति ।
वहुधा च्छिन्ना अपि न मृता इति। महापुरुषपूजया सिद्धा इति । परियक्तदोषा इति ते सेव्याः । अधिकारिणः सर्व॑विनियोग-
सामथ्यास्सप्टं मन्वन्तराधिपतयः सेव्याः । प्रतिबन्धकनिवृत्तेरपेक्षित्वान्नि्ःतिः सेव्यः । कामनया सवं भवतीति भगवद्धिषयक-
कामनोत्पतत्यथं रासभ्रकरणे निरूपितस्य सोमस्य भजनं कर्तव्यम् । तेन हि भगवतोऽपि कामः पूरित इति । ्तादृश्षकामपिता-
महत्वाश्च | ९॥ एवं भगवदंशानां तत्तत्साधकत्वमुक्त्वा ससाधनभक्तिसिद्धयर्थमपि भगवनेव सेव्य इवयाह्--
अकाम इति । वेराम्यकामः । पूर्वोध्यायोक्तन्यायेन सखतन्त्रतया निष्कामो वा । सवकामः एतदध्यायोक्तकामः। मोक्षकामो वा ।
उदारा धीयैस्येति स्वतन्त्रो वा । तीव्रे ण ज्ीघ्रं भगवतपरापकेण । पूर्वोक्तमेव परं पुरुषं भजेत । भगवतैव ससाधनं साध्यं सेस्खतीति
॥ १० ॥ ॐ # ननु भजनमेव कथं सिध्येत् कामनाभावे वकवन्धप्रयासवदियाशङ्कय कामनया तत्साधनेऽप्यन्तरङ्गसाधन-
साधकमेव सेव्यमिलभिभ्रायेणाऽऽह--एतावानेवेति । सर्वाण्येव साधनानि साधनद्रये भ्रविक्चन्ति। भगवद्भक्तसङ्गसाधकःवेन
भगवति रतिसाधकत्वेन च ¦ एतावानर्थश्चेत्सिद्धस्तदा नाऽन्यकामना कर्तव्या । अतएव यजतां मध्ये इह अस्मिन्भक्तिमार्गे श्रेयसः
परम उदय एतावानेव । इयमेव तदुक्तम् ।। ११॥ $ ॐ तयोरप्येकं साधर्न, येन तौ भवत एव । तदाह- ज्ञानमिति ।
हरिकथासु रतिस्तयोः साधिका । कथारतिषु सक्तस्य कथका अपि मिलन्ति, प्रमाऽपि भवतीति । आनुषङ्गिकं चाऽन्यद्हेव
भवतीदयाह । यासु कथासु आसमन्तास्प्रतिनिवृत्तं गुणोर्मीणामुतत्स्यादीनां चक्रं रागादिधर्म॑समुदायो येन । सर्वाऽविद्यानिवत्तंकमिति
यावत् । तादशं ज्ञानं भवति । तत्साधनमन्तःकरणप्रसादोऽपि भवति । तस्याऽपि साधनमैहिकामुष्मिकगुणेषु वैराग्यम् । एवं
ससाधनं ज्ञानमपि सिद्धयति । “सोपायो मार्गोऽयम् । कैवल्ये सम्मतस्तु मार्गो भक्तियोगः । अथेति “भिन्नपरक्रमे । स्वतन्त्रो न
ज्ञानसाधनम् । न वा तत्सहायः। किन्तु पूर्वोक्तकामनया सिद्धसाधनसाध्यः । यत्राऽऽनुषङ्किकं ज्ञानं भक्तिश्च भवति । भगवति
स मुर्यतया भवति । तासषीषु . कथासु सन्मामैवर्ती को वा रतिं न क्यादियर्थः । तत्राऽपि निवृ तः अप्रवृत्ति
मार्गपरः । १२॥ ।
भो महोस्वामिश्नीपुरुषोत्तमचरणविरचितः श्रीखुबोधिनीप्रकाशः ।
| श्रकाम इत्र तद्भजननिराकरणबीजमाहुः भगवतेवेत्यादि । तथा च, पूर्वं श्रोतव्यादीनि राजेन्द्रि ( २-१-२ )
(नान्यत्र सम्जेदिति" ( २-१-३९ ) ^तन्निृत्तो नियतार्थो भजेते” त्यादिभिः ( २-२-६ ) पयुदस्तस्य एनः पयुदासायोगादप्ययमेव
खछकाञ्चय इयथः ।॥ १८ ॥ $ 8 ्ञानमिलत्र सिद्धसाधनसाध्य इति । तया सिद्धं यद्धगवद्धक्तसङ्गरूपं साघनं, तत्साध्यः ॥।१२॥
| ` श्रीगिरिधरकृता बालप्रवोधिनी `
._ राज्यकामः राजत्वकामः मनून् देवान् आदिराजभूतान् मनुरूपान् देवान् भजेत । अभिचरन् श्त्रुमरणमिच्छस्तु
निकर तिनामानं राक्षसं मजेत । कामकामः कन्दरप॑वृद्धिमिच्छरः सोमं सवोंषथिपोषकं चन्द्रं भजेत । अकामो वैराम्यकामः परं पुरुषं
च 4 ९ ५ ~ ` =^ £ _ ०» _ ५५ ५ ॥ क
[व
~ > ~= --~ ~= ह ~= = ~ अन्न 0
== =-= नन्द्य
कि +) र
= क ज्वलद्वस
ध क >> ~
===
द ननन त्वति ्त्- तं
त ५ -----------------------------------------
१, तदड्यानुदरत्या इति ख. २, देवा वे सत्रं समासत ऋद्धिपरिमितमिति क. ख, ३. ऋद्धिपरिमितमिति ग. सिद्धं
परिमितमिति ध. ४, प्रमभक्तेः खयतिनिष्ठाया इति ग. परमभकषेरस्वयमिति निष्येति ध. $. च्रोज इति क ग. ६, कामयिता
| महस्वाच्चेति ध. ७, सपाय इति ग. द. भिक्नकम इतिग. ३. सवंकामरहित इति क~-पाटः । १०, ब्ह्यवच॑सेव्यारम्य अकामः पुरुषं
परमित्यन्ता उक्ताः कमा; ।
स्क. २ श्र. ३. श्लो. १३-१६ | । श्रनेकदयास्यासमलंछृतम् । | ११६
विच््छिन्नेन भक्तियोगेन परं पुरुषं पुरुषोत्तमे भजेतेयन्वयः । अकामस्वं कथं सम्भवतीययेक्षायामाह--उदारधी-
रिति। तर्हिं सवेथा कामनारदितेन कष्यापि भजनं न कर्तव्यमियाशङ्काऽकाम इयनेन निकृता । सर्वतो चिरक्तस्यापि
भगवद्धजनं विना संसारदुःखनिदृत्तिनं स्यादिति भावः । तर्हिं देवतान्तरभज्नाभावात् तत्तत्फटं न स्यादिलयाशङ्का
सवेकाम इत्यनेन निराकृता । तत्तदेवताभजने तत्तदेकैकं फरमेव, भगवद्भजने तु सर्वाण्येव फलानि भवन्तीति तु विशेषः ।
तत्तहेवतताभजने तत्तत्फलानामेव उक्तत्वान्मोक्षस्तु कस्य भजने मवतीर्यपेक्षा मोक्षकाम इयनेन निराकृता. .वेदितव्या
॥ १० ॥ # # पूर्वोक्तनानादेवतामजनस्यापि संयोगघ्रथक्तवन्यायेन भक्तिफलकत्वमाह--एतावानिति । इह रोके यजतां
इन्द्रादीनभजतां यद्यपि कामनानुसारेण तत्तत्फटं भवति तथापि निदश्ेयसस्य परमफस्योदयो खाभ एतावानेव, अन्यत्त
सवेफरटं तुच्छमेवेयथैः । कोऽसौ लाभ इ्यपेक्षायामाद-- भगवतीति । आराधितदेवभरसादेन भागवतानां भगवद्धक्तानां
सङ्गतो भगवति अचलो भावः निश्चला भक्तिर्भवतीति यदिल°्वयः । ११॥ भगवतसङ्गत ह्यनेन सूचितां
हरिकथारति स्तोति--ज्ञानमिति । यद् यासु हरिकथासु आ सर्वतः प्रतिनिन्रृत्तमुपरतं स्वादिगुणोर्मीणां रागादीनाम्ञ-
नायापिपासाशोकमोहजरामृस्ुरूपाणां वा चक्रं समूहो यस्मात्तथाभूतं ज्ञानं भवति । ननु मलिनचित्तानामीदगञानमपि कथं
स्यादियाश्षङ्कयाह--उत अपि । आत्मम्रसाददिचत्तनैमैस्यमपि यत एव भवतीति । वैराम्यं विना चित्तनिर्मटताऽपि कथं स्यादिया-
` शङ्कथाह--यत्रेति । यत्र यासु कथासु चित्तप्रसादहेतुगणेषु शब्दादिविषयेष्वसङ्गो वैराग्यं च भवति । उभयत्रेति पाठान्तरे तु
इहायुत्र = गुणेष्वसङ्गो भवतीवयथंः । अथ तु तदनन्तरमेव केवये मोक्षे यः सम्मतः स तादृश्षो भक्तियोगच भवति तासु हरि-
कथासु रति प्रीतिं को न कुर्यदियन्वयः। ननु बहवोऽपि तत्र विरता ट्रश्यन्ते एवेदाक्षङ्कायाह--निवरषत इति । यश्रूषुभिः कृति-
भिरिति प्रथम उक्तसात् स्वतुषठितपुण्यरहितानां कथाश्रवणसुखाखरादनाभावात् तेषां पञुतुरयानां तत्र रलयभावेऽपि स्वनुष्ठितपुण्य-
प्रभावेण श्रवणसुखानुभववांस्तत्र को वा रतिं न कुर्यादिलय्थ; । १२ ॥
| हिन्दी श्रनुबाद .
राज्यके छिए मन्वन्तरोके अधिपति देर्वोको, अभिचारके लिय निक्ऋतिको, भोगोकि यि चन्द्रमाको ओर निष्कामता
राप करनेके ल्यि परम पुरुष नारायणको भजना चाहिये ॥ ९॥ ॐ छ ओर जो बुद्धिमान पुरुष है-वह चाहे निष्काम
हो, समस्त कामनाओंते युक्त हयो अथवा मोक्ष चाहता हो--उसे तो तीत्र मक्तियोगके द्वारा केवर पुरुषोत्तम भगवानकी ही
आराधना करनी चाहिये ॥ १०॥ 8 & जितने मी उपासक है, उनका सव्रसे बङा हित इसीमे है कि वे भगवानु
रमी भक्तोका सङ्ग कके भगवान् अविचल प्रेम प्राप्न कर टे । ११॥ -% § रेसे पुरुषोकि सत्सङ्गमे जो भगवानकी
लीखा-कथार्पँ होती ह, उनसे उस दुभ ज्ञानकी प्राप्चि होती है, जिससे. संलार-सागरकी तरिगुणमयी तरङ्गमालाओंके थपेडे
शान्त हो जाते है, हृदय शुद्ध होकर आनन्दका अनुमव होने छगता दै, इन्द्रियंकि विषयोमे आसक्ति नही रहती, कैवस्यमोक्षका
सवेसम्मत माम भक्ति मोग प्राप हो जाता है. मगवानकी ठेसी रसमयी कथार्भका चस्का खग जानेषर भला कौनसा है,
जो उनमें प्रेम न करे ॥ १२॥ | | |
शौनक उवाच
इत्यभिव्याहृतं राजा निन्य भरतषभः । क्िमन्यत्पृष्टवान् भूयो तेयासकिश्पिं कविम् ॥१२॥
एतच्छुश्रषतां विद्वन् छत नोऽसि भाषितुम् । कथा हरिकिथोदरशा; सतां स्युः सदसि धुवम् ॥१४॥
स बे भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथः । बालक्रीडनकैः क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥१५॥
बेयासक्िश्च भगवान् वासुदेवपरायणः । उरुगायगुणोदाराः सतां स्युहिं समागमे ॥१६।॥
श्रीधरखागिकृता भावार्थ॑दीपिकान्याख्या
अभिव्याहतमुक्तम् । ऋषिं परब्रह्मदिनम् कर्व शब्ब्रहमनिष्णातम् ॥ १३॥ धैः ४ श्रवणेच्छायां हेतुः । हरिकथा.
एव उदकं उत्तरफटं यासु ताः कथाः । सतां भागवतानां सदसि सभायां स्युः । अत एतच्छुश्रूषतां श्रोतुकामानां नः ॥ १४ ॥
कै ईः एतस्प्पंचयतिस वा इति द्वाभ्याम् । कृष्णपूजादिरूपां क्रीडां यः सख्ीहरतवान् ॥ १५ ॥ # क उरुगायस्य
गुणेरुदारा महयः कथाः स्युः ।। १६॥
१ (उभयन्न' इति पाठः । २ श्रशितुमिच्छाऽशनाथा |
१२
| ॥ स्कः. २शअ्र्. ३ इलो. १३-१६
श्ीवशीधरकता मावा्थदीपिका्काशव्याख्या |
. ऋषिं परन्रह्मदर्धिनम्। कविमृषिष्वपि सध्ये तद्रणनातिश्चयचतुरम्.। १३॥ 8 ॐ , श्रवणकीतेनादीन्येव खकत्तेव्य-
सेन ज्ञात्वापि राज्ञा यदन्यदपष्ठं तस्मात्तेषामेव श्रवणादीनां विषयाः. छृष्णकथां एव प्रष्टव्या भविष्यतीत्याज्शयेनाह--एतदिति ।
न च स्मविसर्ममन्वंतरनानाराजादिकथानामपि तदन्यकथात्वं वाच्यमिलयाह । कथा अपि हरिकथा एवोदके उत्तरफठं घ्रासु ताः
स्ादिकथानामपि कृष्णकथायामेव पयैवसितत्वात्ता अपि श्रवणादिविषया इति भावः । सतां सदसि पराचीना चीनेषु सध्ये हे
सूति कथनात्सूतश्य तु राजवंशकथाज्ञत्रमस्ति न तु ट्रिकथाभिज्ञत्वमिदयक्षेपवारणायाइ--दे विद्रन्निति । ठ्यासक्षिष्यत्वात्त्व
सर्वज्ञोसीति भावः १४॥ & क सा सभा सवंत; श्रेष्ठा यत्र श्रोता वक्ता च सवेतोपि विखक्षण इदयाह--स वा इति ।
य इति । या या श्रीङृष्णस्य बृन्दावनादौ बालक्रीडा श्रुतास्ि तस्रेमावशेन तत्सख्यादिभाववान् तां तामेव क्रीडां छृतवानिलयथः ।
बाखानां क्रीडनकः क्ीडासाधनैरमोवत्सादिभ्रतिकृतिभिः ।। १५। % भगवान्सवेज्ञः सतां समागमे सति उरुभिरवेदविद्धि्गीयत .
इति उरुगायः ्रीक्ृष्णस्तस्य गुणा एवोदाया मनोरथग्रदातारः तत्रयानां जनिष्यमाणानां च जनानां धुवं स्युरतस्तान् गुणानत्र
परवर्तयेति । तेन कृष्णकथोदर्काः कथाश्च भक्तंपस्वादनीया इति भावः ॥ १६ ॥ 4
श्रीमद्वीस्यधवन्याखस्या
५. १ ६. र. निक्षयोः {वाट वता रि तु गौ ६ धच ¦
एवं दरिकथाग्रभावे कक्ते पुनर्जगहढथापाररूपदहरिकथावुयुत्वया सुनिकछषयोः संबादमबतार ल च नक प्रच्छति
५ ऋ
दतीयादिना । इति पूरयोक्तपकारेणामिव्यषृतं निङम्य त्वा भरतषैभः भरतवंश्रषठो राजा परीक्िदपि परत्रह्मदिनं 1
ब्रह्मणि निष्णातं वैयासकिं व्यासपुत्रं श्रीश्चकं प्रयन्यक्कि परष्टवान् ।। १२॥ „8 ॐ एतच्छनता नः अस्माकं ह स 7
भाषितुं वक्तमर्हसि त्रदे तव को टाम इति चेत्तत्राह कथा इति । हरिकथव उदकैः उत्तरफलं यासां ताः हरिकथादकाः ह् क
प्रधाना इयथः । तथाभूताः कथाः सरतां भगवद्भक्तानां संसदि सभायां राजछ्युकयोः स्युः धुवं निश्चयः । अतः क मेव
छाम इति भावः} १४॥ ॐ 8. भगवद्भक्तत्वमेवाह स इति साद्रेन । पाडवेः यो. महारथो राजा महाभागवतः या र
बालक्रीडनकैः वादयक्रीडाभिः क्रीडन् कृष्णक्रीडां श्रीक्ृष्गसेवारूपां क्रीडामादद । तस्य क्रीडा अपि 1. व
आवालं भागवत दयभि्रायः ॥ १५॥।॥ # 8 एवं मपवानुदन्ि . प्रखयं चैव भूतानामिव्यादिगुणविदिष्ा वैयासकिः
वासुदेवः पतायणं परमपरा परमोपायश्च यस्य स तथोक्तः । एवमुभयोरपि भागवतत्ा्तससंवाद् एवं प्न्य याहं । ह यस्मात्सता
भागवतानां समागमे संगतो उरुगायस्य भगवतो शुणेरुदा म्यः कथाः स्युः प्रदत्ता मवयुः ॥ १६ ॥
` परीश्षतप्रराकोक्तमगवत्कथा तदुद्विगुणभूतस्सेव स्यादियाज्ञयवान् शौनकः सूलं प्रच्छति इतीति । ऋषिमात्रस् तकार
दद्वित्वमस्तीयतः कविमिति भगवंतमपरोक्षतो जानातीति । १३॥ 8 # शुश्रूषतां श्रोतुकामानां सत्सभायां कदाचितमसंगा-
दित्कथापि संभाव्यत इति नेदाद कथा इति । श्रुवमियनेन नियमो दितः ॥ ९४ ॥ % ॐ अनयोरेकस्याप्यसत्तवे
नियमभगः स्यादिति नेयाह स वा इति । तत्र हेतुमाह वा इति ।॥ १५॥ ॐ" अस्तभयोः सत्त्वं ततः किं तत्राह उरुगायति
उरगायेयनेन हस्किथाया अवर्यसद्धावं दशेगरति उरुभिर्वेदविद्याविरदैमहद्धि्गीयत -इति उरुगायः सतां समितौ प्राचुर्येण हरिकथा-
सत्तवेऽपि प्रसंगादन्यकथा स्यात् न तथा श्रीड्ुकपरीक्ितोरितयेतस्मक्ञये हि शब्दः । कथा इति शेषः ॥ १६॥ , _ `
. + - श्चोमज्ञीवगोस्वामिङृता करमसन्दूर्भव्यास्या
इयभीति । ` सम्भाव्येवेदं प्च्छतिः।। १३॥ क क कथा इति । लीकिक कथा अपि । हरिकथास्तु आदित एव
तद्रूपाः । स्युरिलर्थः ॥ १४॥ क # स वै इति । या या श्रीकृष्णस्य वृन्दावनादौ बालक्रीडा शरुतासि तत् प्रमावेशेन तत्
सख्यादिभाववान् तां तामेव क्रीडां यः कृतवानियथः | १५॥ ® # अतएव स वै भागवतो राजा इयायनन्तरं राज्ञा
समानवासनत्वेन वक्तारमाह् । वैयासकिश्चेति । च शब्दः प्रागवर्णितेन समानत्वं बोधयति । तस्मात् श्रीवसुदेवनन्द्नत्वेनेवात्रापि
वासुदेवक्षेब्दो व्याख्येयः । अन्येषामपि सतां समागमे तावदुरूगायस्य गुणोदाराः कथा मवन्ति । तयोस्तु श्री्ष्णचरितप्रधाना एव
ता भवेयुरिति भावः॥ १६॥ ० 4 "क |
श्रीमद्िश्वनाथचक्रवत्तिकृता सारार्थंद शिनीन्यास्या
#
--- लिमन्यत् पटवानिति चते नैतेरैव सन्वैलिन्लामितसिदरेभिति विम्मरयः सचितः] च्रषिं परज्रद्यद्िनम् । कर्विं ऋषिष्बपि
मध्ये तद्रणैनातिक्षायचतुरम् ॥ १३ ॥ 8 & श्रवणकीत्तेनादीन्येव स्वकर्च्॑यस्येन : ज्ञात्वापि राज्ञा यदन्यत् प्रष्टं तस्मात्तेषामेव
म श्रनेकव्यास्यासमलंछृतम् । १२१
ज्छिताथेश्रदातारः तत्रयानां जनिष्य- ध
वेस्तरतस्तदुबुभुरसया श॒कपरीक्षित्संवादमवरतारथितुं $ 8 | र वीति |
::..“ +. एवं संक्षेपतः स्ैश्षास्राथं इत्वा पुनर्विसतरः
हरिकिथेव उदकः उत्तरफलं ` यासुः ताः कश्राः . सतां . भागवतानां सदसि सभाया
भगवदीयः । ुकसतु भगवतः पुत्रो भगवान् । तथाभूतः सन् वासुदेवपरायणः । चकारादन्येऽपि तादृशाः अतः सर्वेऽपि सन्तः ।
तेवा चं चलनः समागमः । ताहे कथाः स्वभक्तानां सम्भताः। सव वुरपार्थानां स्वतन्रतया ' साधनामावेऽपि दातारो ये
भगवतगुणास्ते यासु । अतस्ताः कथयेति पूर्वेणैव स 0“
| १. उदिश्येतिक. ध. २. सूतोपि तथा इतिख.इ वा नेतीति क. ४. इस्यभिव्याहृतमिति क. घ. ५. यावदध्यायसमाश्षिः
दसि क, ग. च. इ यतोऽचिपयल ति ख. ० रनानुससेेति स. = भरकपमत्ादिति क. ख, च, ९ विरति ग, भ, १० कथनं चे कं
ख, घ. ११ उद्कश्युत्तरफलमिति क. ग. १२ प्रदयतीस्यथं इति ख, १३ फलमुचरह्मिति ख. ध, = `
१६
१२२ भ्रीमद्धागवतम् । . ` [ स्कं. २शअ. ३ रो. १७२०
क धरीगिरिधरछृता बालप्रबोधिनी _ ` ` 5 ^
एवं साधनं भक्तिमार्ग उपदिष्याप्े विश्चेषाकाङ्क्चायां अन्यद्वक्ततयमियभिप्रायेण श्रीह्ुकस्तृष्णीं बभूवेति तवनुसारी सूतो
ऽप्येतेनैवाभिभ्रायेण तृष्णीं जातस्तदभिप्रायं ज्ञात्वा शुकपरीक्षिरसंवादद्रारेव कथाविशेषवुभुत्सया शौनकः `प्रच्छति--इतीति ।
इत्येवं पूर्वोक्तं शुकेनाभिग्याहतं कथितं निष्म्य श्रुत्वा राजा परीक्षित् शैयासकिं व्यासपुत्रं शुकं प्रति भूयः पुनः अन्यर्कि प्रषटवानि-
यन्वयः। _ किच्चित्ष्टवानेवेति कथं निधय इत्याकाङ्क्षायां भगवद्वक्ततवेन भरतवंशे शरेषटत्वेनाधिकारित्वादिलाश्षयेनाह--
भरतषभ इति । शुकस्योत्तरदानसामथ्ये तु सन्देहो नैवास्ति तत्र साम्यस्य ` विधमानत्वादिति सूचयश्नाह--क्विं
शब्दब्रह्मणि . निष्णातमिति । तत्रापि हेतुमाह--ऋषिमिति, परत्रहमनिष्ठमिलर्थः ॥ १३॥ ॐ % किमपि पृच्छतु
तेन॒ भवतां किमिलयेक्चायामाद--एतदिति । एतच्छरकपरीक्ित्संवादरूपं शुश्रषतां नोऽस्माकं भाषितुं कथयितुं त्वम-
हसीयन्वयः । कथं तत्कथने मम योग्यतेलयपेश्षायां तत्र॒ तवाधिकारत्वार्दि सूचयन्सम्बोधयति--हे' सूति । सूतोऽप्यज्ञ-
शरेत्त्हिं कथं कथयेदिति शङ्कं तज्जस्वेन निराकुर्वन् ` पुनः सम्बोधयति-दे विदन्निति । तच्छ्रवणेच्छैव ` तव
कथं जातेलपेक्षायां भगवत्कथायास्तत्रावइ्यकत्वादिव्याद--कथा इति । हरिकथैवोदकं उत्तरोत्तरफलं यासु तथाभूताः कथाः सतां
भागवतानां सदसि सभायां स्युरिति धुवं निश्चितमेव, नात्र सन्देह इयर्थः ।। १४ । क % श्रोतृवक्त्रोभागवतत्वमेव सपष्टयति--स
वा इति, स राजा परीक्िद् भागवत एव । वा अवधारणे । कुतः १ तद्धक्तपाण्डवकुरोत्यन्नत्वादितयाशयेनाह---पाण्डवेय इति ।
'यदयद्विभूतिमत्सततवं' इति वाक्यानुसारेण तस्य भगवद्नुप्रहेण महापराक्रमत्वादपि भागवतत्वमियाश्येनाह--मदारथ इति ।
स्वतोऽपि तस्य भागवतत्वमाह--यो राजा बाठ्ये बारकीडनकैः कऋरीडन् कृष्णपूजारूपां क्रीडामाददे स्वीकृतवान् ।। १५॥ क
भगवान् ज्ञानवेराग्यादिमान् वैयासकिः शुकश्च वासुदेवपरायणः । तत्र समागता अपि भागवता एव अतस्तेषां सतां समागमे
समाजे उरुधा गीयते इ्युरुगा यो भगवांस्तस्य गुणैरुदारा यथाधिकारं धर्मादिचतुरविधपुरुषाथं हेत॒भूताः कथा एव स्युरित्यन्वयः ।
दीलयवधारणे॥ १६॥ | क
| ` हिन्दी अनुवाद 3.
.. _ शौनकजीने कहा--सूतजी ! राजा परीक्षते शुकदेवजीकी यह वात सुनकर उनसे ओर क्या पूछा १ वे तो सर्व॑
दोनेके साथ-दी-साथ मधुर वणेन करने भी बड़ निपुण भे ॥ १३॥ # % सूतजी ! आप तो सत्र कुछ जानते है ।
दमलोग उनकी वह् बातचीत वदे मसे सखुनना चाहते द, आप कृपा करके अवद्य सुनाइये; क्योकि संतोकी समामे एेसी ही
बते होती है, जिनका पयैवसान भगवानकी रसमयी टीखा-कथामें ही होता है ॥ १४॥ ॐ ® पाण्डुनन्दन महारथी
राजा परीक्षित् बड़े भगवद्भक्त ये । बास्यावस्थामे खिखौनोसे खेखते समय भी वे श्रीृष्णटीलाका दी रस ठेते थे ॥ १५ ॥
: 8 8 भगवन्मयश्रीडुकदेवजी भी जन्मसे ही भगवत्यरायण है । एेसे संतो सत्सङ्गमे भगवानके ङ्गम शुरणोकी
दिव्यं चचा अवद्य ही हुई होगी ॥ १६॥ | [र
. आयुदरति वे पुसाघुचभस्तं च यन्नसौ । तस्यते यत्धृणो नीत उत्तमश्टोकवार्तया ॥१७।॥ `
= तरवः किं न जीवन्ति भल्लाः र न श्वषन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति फ ग्रामपश्चबोऽपरे॥१८॥ .
श्वविड्वराहोष्खरैः संस्तुतः पुरुषः; पश्यः । न ॒यत्कणपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज; ॥१९॥ .
विले बतोरुकरमविक्रमान् ये न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य । 0
जिह्वासती दादुरिकैव त॒ न चोपगायत्युरुगायगाथाः ॥ २० ॥
भीषरस्वामिकता माकाथंदीपिकान्याख्या
` किंच । वृथेव क्षीयमाणसायुदैरिकथया सफटं कुर्वित्याशयेनाह निभिः; । आयुरिति । असौ सूय , उथन्नुच्छन् अस्त
मदशोनं च यन्गच्छन् यत् येन क्षणो नीतस्तस्य आयुच्छ"ते वर्जयित्वा अन्येषां वृथैव हरति ॥ १७ ॥ ैः # ननु जीबनमेत्र
तेषामागुषः फलमस्ति तत्राह । तरव इति! ननु तेषां श्वासो नास्ति तहिं भस्त्रारचरमकोक्चाः । ननु तासामादहारादिकं नासति
तत्राह । न खादंति नाश्नंत्ति न मेहंति रेतःसेकं मैनं न कुवंति किम् १ उत अपि नराकारं पटू मत्वाऽऽह । अपर इति ॥ १८ ॥
४ तदेवाह । श्वादिभिः सस्त॒तः सदृशो निरूपितः य॒स्य छणीपथं कटाचिद्पि सरलः -ख, अदङ्ाखदत्वाचछमिः- च ८
रै निषयासकतवाद्रिदवरादै्ीमस् करैः कंटकबहुःखद्विषयासक्तत्वादुष्ट्रेभारवादित्वात् खरैसतुस्य इयथं; ॥ १९ ॥ 8 $ तस्याङ्गानि
स्क. ९ श्र, ३ लो. १७-२० ] च्नेकश्याख्यासमदटजृतम् । १२३
च निर्फलानीयाह विरे इति पञ्चभिः! बतेति खेदे । न शण्वतोऽश्ण्वतो नरस्य ये कणैपुटे ते वि ्थास्धरे। न चेदु
पगायति तस्य जिह्वा असती दुष्टा दुरो भैकस्तदीया जिहेव ॥ २० ॥ त
भ्रीवंशीधरङता भावाथेदीपिकाप्रकाशव्याख्या
र्त विम्बः काय इत्याह--किं चेति । हरति बृथागामित्वाद्रखादाच्छिनत्तीव । यद्वा । क्षणोपि निमेषत्रयमपि तावतैव
कारेन सर्वमायुः सफटं भवति 1 एकस्यामेव ज्ाखायां फलितायां बरृक्षोयं फर्वानिति यथोच्यते । प्रतिक्ञाखं फवत्त्वे कैमुलयमिव
सर्वस्यायुषः छृष्णवात्तायुक्तत्वमयेक्ष्यम् । नन्वेवं चेदायुरहैरणाभावास्छृष्णवार्तयापि तरक्षणे जनो न धयेत् । सलयम् । सस्पात्रीकरत-
.वित्तो जनोऽशक्चयवित्तो यथोच्यते परत्र तद्धोगानंयग्राप्तेः “स मम ब्राह्मणे दानं दविगुणं बाह्यणत्र वे । अधीते शतसाहस्रमनंतं वेद-
पारगे 1 इति स्मृतेः । अत्राह्यणे त्राह्मणेतरे सत्कर्मणि छिगिजनादौ । द्यणन्रवे कुत्सितविप्रे । अधीते श्चाल्चाध्येतरि । वेदपारगे वेदाथे-
ज्ञानवति इतिं । तथैव छृष्णसात्कृतस्तायुर्जनः परत्र तत्पा्षैदत्वभ्राप्वया शधरवमक्षयायुर्भवतीति । छष्णभक्तस्यायुहैरणाभावो ज्ञेयः ।
जरामरणरोगादिकं तु भक्त्युत्कषेवृद्धयथं म्तातरोत्थानाभावाथं च स्वभक्ते रहस्यत्वरक्षणाथं च भगवदिच्छयेव भवति न तु तत्र
कारकमदिर्वस्तुतः कारणतेत्युपपादितं भीष्मनियीणाध्याये ॥ १७॥ # ॐ अत्राक्षिपति- नन्विति ॥ ` मनुष्येभ्योपि तेषां
तरुभखराग्मामपञ्चूलां जीवनाधिक्यश्चासाधिक्यखादनाद्याधिक्यानि संतीयतस्ते नराकाराः पश्चव एवेति मावः ॥ १८॥ ॐ
पतिता इति । तथायमसद्धर्मे जनिष्यमाणं नरकं ज्ञात्वा वयं तु मूढा एवेति चतुधा स्तुतिः । वेषां श्वादीनां धम नि्दतुरोषणत्वा-
मेध्यभोजित्वमहाभार वाहित्वखल्लीपादताडितत्यादयः । यस्य कायेपथे जातु कदाचिदपि नोपेतो गतः गदाग्रज इति । गदस्य रोग-
स्यप्र प्रतियोद्धेव जायते प्रादुर्भवतीति श्टेषेण तदैव ते क्रोधाद्यः पुरुषस्य रोगा नर्यंतीति भावः । १९॥ # तस्यांगिनः
पुरुषस्य निदा कृत्वा प्रस्येकतदंगानि निंदति । बिठे एव प्राम्यवार्तीभुजगगृहतुस्ये । शरेषेणासती सीव तस्य सुकृतसवंस्वं विप्ठाव-
वि ५७५ यद्यपि पुरुषो भुजाधेकांगकृतयापि भक्त्या कृतार्थं एवं भवति तदपि तस्यांगांतराणि तु व्यथाौन्येव भवंतीयाङ्गायेनांगानां
दा कया ।।२०॥ |
भ्रीरयाधारमणदासगोस्वामिविरचिता शीपनीव्याख्या
[ न चेति ¦ च शब्दश्चेद्ँ इति बोपदेवीयसुक्ताफरै कैवस्यदीपिका ।। २०-२५ |]
श्रीमद्धीरराघक्व्याख्या
किं च वृथैव क्षीयमाणमायुहैरिकथायामेव सफटं कुर्विल्ाश्येनाह आयुरिति त्रिभिः । असौ सूयै उदयन्मुदयं पाप्सुवन्नस्तं-
च यन् तिरोधानं प्राप्नुवन्तिरोवन्निय्थः । उत्तमश्छोकस्य भगवतो वात्तेया कथया यत् क्षणो नीतः यः क्षणो नीतः तस्य ऋते तं क्षणं
विना आयुहैतं स तु क्षणो न हतः सफट इयर्थः ॥ १७॥ # ननु जीवनमेव तदायुषः कंखमस्तु तत्राहं तरवं इतिं |
उत्पत्तिनाहामध्यसिितिर्जीवनम् ननु तेषां श्वासो नासि तत्राह भसा इति चर्मकोश्चा न संति किं वायुमूध्वं न निःसास्यंति किं
ननु तासामाहारादिकं नासि तत्राह भामपश्चवः अपरे आयुव्यैयं छुरव॑तश्च नं खादंति नादन्ति न मेहन्ति न रेतः रिर्च॑तिं मैथुनं
म॒ ऊु्व॑तीयर्थः || १८॥ ४ विडवरादः भामडुकरः ॥ १९॥ ॐ ४ उर्क्रमस्य भगवतो विक्रमान् `व्यापारान् न
दण्वतोऽदण्वतो नरस्य ये कणैपुदे ते बिङे वथा रपरे हे सृत ! उरुगायगाथाः भगवत्कथाः न चेदुषगायति तस्य जिह्वाऽसती दुष्ठ
भीमद्विजयध्वजतीथंङ्ता पदरलावल्षीग्यास्या
वासुदेवकथासंतरेण जीवनं व्यर्थमिव्याह आयुरिति ॥ उद्यन् अस्तं च यन् गच्छन् असावादित्यः पुसां यदायुहेरति वै 1
“आदियस्य गतागतैरहरहः संक्चीयते जीवन" मिति वचनात् तस्यायुषो य उत्तमग्छोकवातैया ऋते चिना क्षणः कालविशेषः स
नीत एब बृथेलन्वयः।! ९७।. # # हंत रोके दीर्घंकाटं जीवन् पुमान् स्तूयत इति तत्राह तरव इति । तरूणां शासा
भारवादियतं उक्तं भख इति भखादयः । अयःसंतापना्थौन्च्मैविकशिषाः ॥ भद्ाणां निश्चैतन्यान्न तत्साभ्यमत्राह नेति । भ्रामपञ्ञव
सारभेयादयो मेहन्ति रेतो मूत्रादिकसुःखजंति अपरे तिथम्जातव्यतिरिक्ताः स्लीपुरुषाः । अनेन हरिचंरितश्रवणाभावे चेतनत्वम्-
परयोजकमित्यक्तं भवंति । १८ ॥ # @ एतदेव {विनष्ट विडिति । विद्वरादोऽमेध्यशचुकरः पञुर्िवेकरन्यः । गदाशत इति
पठ 'गदशत इति पदार्थः भ्रामंभित इतिवत् ॥ १९॥ ॐ हतोपि हरिकथां श्रावं श्रावं बतेमानस्य पुंसः शोत्रादीन्दिय-
१२४ ` -ऽ"भ्रीमद्धयमव्रतम् 1; ~ [ स्क. २ अ्,२ शलो, १७-६९
साफव्येनायुषः साफल्यमन्यथा व्यथंमियाश्चयेनाह बिले इतिः! -्रण्वतः शणुतः. बिठे पर्वतस्येति शेषः । उरुगायमाथां ल -प्रमायति.
चेत्तर्हि दादुरिका ददरस्य विमाना जिह्वाऽसतीव । २० ॥ | = 0
श्रीमजोवमोस्वामिरूता कमसन्दभव्यास्या ।
अनन्तरं श्रीश्ौनकेनापि व्यतिरेकोक्षया तस्यैवाभिभरेयत्वं हदीकृतम् । तदाह आयुदरतीति ¦ असौ सूय्यैः उद्यन् अस्तश्च
यन् गच्छन् ` हरति बृथागामित्वाद् बलादाच्छिनत्तीव । यत् येन क्षणोऽपि, नीतः. तस्य आयुः । ऋते - बजनैयित्वा । तावतत्र सब्ब
साफट्यात् । यद्यपि क्षणं भगवदूवात्तयापि सव्वमायुः सामान्याकारेण सफठं जायते ¦ एकस्यां शाखायां फलितायामखण्डवर्चवत्,
तथापि प्रतिविरेषावस्थमपि सफलं जायतामिव्येतदथः ममः: प्रञ्न इति भावः ॥ १७॥ # 8 तत्रायुरेकदेश्ेऽपि,. ततृसम्बन्ध-
विभू ताननिन्दंसतमेव दृढयति ` तरव इति दयेन ।. न च. तरूणां श्वासो नास्तीति तेषु न्यूनत्वं बाच्यम् । स्यपि शासे जीवनामावः
दशनात् सोऽयमकिञ्चित्कर . इलाह - भ्या इति । नु तरूणां रसनादिभोगरो नास्ति तत्राह न खादन्तीति ।. न मेहन्ति मेथुन न
छव्वेन्ति । तानपि नराकारान् पञ्चन् मत्वाह अपरे इति । १८.॥ % % तदेवाह श्वविदूबराह इति ।. ्वादितुरयैसत्. परिकरे \. सम्यक्
स्तुतोऽप्यसो पुरु षः पञ्चः । तेषामेव मध्ये भ्र्ठश्चत्त्दिं महापशरेवेलय्थः । यद्वा शरादिभिः संस्तुतः सम्यक् स्तुतः. स्व्बेषामसपकं यत्
किंच्चिदूगाणादिकं तत् सव्व॑मनेन धृतमियर्थः ॥ १९॥.. % . % ` अथायुरविश्चेषाबस्थावैफस्यदष्टान्तसवेन तन्तदङ्गविशेषवेफटयमाह
बिे बतेति त्रिभिः । न-ण्वतः.अण्वतः नरस्य ये कणैपुटे ते बिले धारने इयर्थः । असती दुष्टा । ( भेकस्य कालापकर्ैकत्वेन
दृष्टान्तत्वम् । न योपेति कचित् पाठः । स च खाम्यसम्मतः पूर्ववत्. यत्तच्छब्दाभ्यामनन्वयात् चेच्छब्दाध्यादाराञ्र ) ॥ २०॥
~न -. र "नन्त ~. ~~ ~ --=. ~ -.-----+==~ -र--- ~~
नाने विखम्बः काय्यै इत्याह आयुरिति । असौ सुय्यै उद्यन् उद्यं प्राप्नुवन् अस्तम् अदकेन यन् गच्छन् । तस्य आयु
ऋते विना यत् येन क्षणः अवसरः । यद्वा क्षणोऽपि निमेष॑त्रयमंपि । तावतैव काठेन सव्वेमायुः सफलं भवति । एकस्थामिव
शाखायां फडितायां ब्रक्षोऽयं फलवानिति यथोच्यते । प्रतिह्ाखं फलवत्त्वे कैुखामेव सब्वंस्यायुषः कृष्णवात्तौयुक्तत्वमपेशषयम् ।
नन्वेवच्रदायुदैरणाभावात् इष्णवाततारपितक्षणो जनो . न ्रियेत । . सलयम् । सतुपा्रीृतवित्तो जनोऽश्चयवित्तो यथोच्यते
परत्र तद्भोगानन्यप्रापिः । “सममनाह्मणे दानं द्विगुणं न्ाह्यणे भवेत् । अधीते हतसाहखमनन्तं वेदपारगे” इति स्मृतेः । तथेव कष्ण
सातङ्कतस्रायुजनः परत्र तत् पार्षदत्वप्राप्या धुवमक्षयायुर्भवतीति कष्णभक्तस्यायुर्हरणाभावो ज्ञेयः । जरामरणरोगादिकं तु
भक्स्युत्कण्ठावृद्धयथं मतान्तरोत्खाताभावार्थच्च सभक्तेः रहस्यत्वरक्षणाथंच्च ` भगवदिच्छयैव भवति, न तु तत्र वस्तुतः काल-
कम्मोदेः कारणतेत्युपपादितं भीष्मनिर्याणाध्याये ।। ९७॥. 8 - ॐ . न . चायुहैरणाभावस्य . मत््यैखोके वनमेव फलमियत
आह तरव इति। प्रद्युत मनुष्येभ्योऽपि तेषां जीवनाधिक्यम्। ननु तेषां श्वासो नास्यीयत आह-भखरा इति । म्रसयुत
मनुष्येभ्योऽपि । भल्ञाणां श्वासाधिक्यम्। ननु तासीमाहारादिकं नासीति तत्राह--न खादन्तीति। न मेहन्ति स्ीसम्भागं `
न व्वेन्ति मेहनं रेतःसेकः 1. प्रयुत,. मलुष्येभ्योऽपि . तेषां खादमाद्चाधिक्यम्। - अपरे . इयनेन ` तेषामपि नसकारपदयुतवं
व्यञ्जितम् ।। १८ ॥ .: % ` ॐ तेषां पशुत््रऽप्यतिगहैणीयत्वमाह । : खादिभिः; सभ्यक् स्तुतः । अस्माकं चतुमामपि धर्मान्. अयमेक
एव धत्ते वयन्तु परस्पर धमभर॑प्रहशेऽप्यसमथ इति; तथा . अयं मनुष्योऽपि भूत्वा वयन्तु पश्चबोऽपि भूत्वा पन्तरस्यैकस्यापि धम्मं
धरतु न शक्नुम इति, तथायं. शखरादिष्टं स्धम्म॑मप्युङ्घय -अतिरागेणेव : धत्ते वयन्तु नियतिकृते खस्वघम्मं एव प्रतिता. इति
तथायमस्मद्भभ्मंः जनिष्यमाणं नस्कं ज्ञास्वापि.बयन्तु- मूढा एवेति चलुद्धी स्तुतिः । तेषां शादीनां धम्मास्तु निरहेतुरोषणत्वामेष्य-
भोजित्वमहाभारबादित्वखस्मीपादताडितत्वादयः। यस्य कर्णपथे न जातु, कदाचिदपि : न, उपेतः गतः । गदाप्रजः इति.गदस्य
रागस्या्र प्रतियोद्वेव. जायते मादुभैवतीति इदेषेण , तदेव ते: कोधादयः ` पुरुषस्य रोगा नदयन्तीति भावः ॥ .१९॥ 4. -.#.- एवं
एुरुषमद्धिनं निन्दित्वा प्रत्येकभक्ट्या चिना प्रत्येकतदङ्गानि निन्दति बिके इति पञ्चभिः । बत खेदे । न-श्रणूवतः अश्रण्वतः पुंसो
य कणेपुटे ते विके एव म्राम्यवात्ताभुजङ्गगरदतुस्ये । दर्दर भेकस्तदीयेवासती मिथ्याभूता दुष्टा इटेषेण असती सखी इव तस्य सुकुत-
सन्वंस्वं विष्ावयति । अत्र यद्यपि मुजायेकाङ्गकर तयापि भक्तः ` पुरुषः तार्थं एवं भेवति तदपि तस्याङ्गान्तराणि तु व्यर्थान्येव
भवन्तीयाश्ञयनाङ्गानां निन्दाः ज्ञेया ।।-२०.॥ क
7 क आतः
हरिभजनं विना वृथव देहुधारणमियाद्--आयुरियष्टमिः ! यदू येन उत्तमकीतेर्भगवतो वार्तया क्षणो नीतस्तस्यायु
ऋते विना । अस सूयः उदयन् उद्रच्छन् अस्तमदशेनं च यन् गच्छन् पुंसामायुदधरति वृथैव नाज्ञयति ॥ १७॥ # ॐ ह भस्माः
चमेकोषा अपरे प्रसिद्धपञचभ्यो नराकाराः पवः न मेहन्ति न् रेतः सिंचति । देहधारणमाद्रेण वा वायुधारणमात्रेण, मोजनदरथुन-
परत्वेन वा यद्यायुः सफटं स्यात्तर्हि तवोदिभ्यः पुंसां को विहेष इति मावः ॥ १८॥ ‰ $ अत एव नाम. भसिद्धो. य॒;गदाग्रजः
स्क; २.अ,; ३. लो,. १७-२०.] यनेकव्यास्थासमलंकृतम् । | ६२५
श्रीङ्ृष्णः स्यःजनस्य जातु कदाचिदपि कर्णपथोपेतो न भवति स श्ादिभिः संस्तुतःसदृश्चो . निरूपितः.॥. १९.।।. + 4
वतेति. खेदे; उरुक्रमस्य त्रिविक्रमस्य भगवतो विक्रमान् न शृण्वतः अदाण्बतः नरस. कणेपुटे- चे निरथके छिद्रे । यः-उरंगायस्य
बहुधा गीयमानस्य भगवतः गाथाः कथा न चेदुपगायतिः तस्य जिह्वा-असती दुष्टा ददुंरिकेव. ददुरस्येयं दारिका तत्तुस्याः॥ २९ ॥
भ्रीमद्रलञमाचार्यैविरचिता सुबोधिनीभ्यास्यां ` `
, इदानी विद्यमानानां 'भक्त्यसाधकत्वे वैफः्यं वक्तु भक्तिसाधकत्वे सफलत्वं कैमुतिकन्यायेनाऽऽद्--त्रायुहरतीति ।
.“योऽसौ तपन्नुदेति स ख्ेँषां भूतानां भणानादायेोद्रेति, भामे प्रजाया मा पशनो मां ममे प्रोणांनादोयोदगाः। असी
योऽस्तमेति स सर्वेषां भूतानां आणानादायाऽस्तमेति । मा मे प्रजाया मा पशूनामि" ` यादि श्रतिवाक्ये, असौ सुंयैः सर्वेषां
प्राणिनामुद्यज्न स्तं च यन् सर्वेषामायुहैरतीद्युक्तम् । तत्र मा मे प्रजाया इति कंथनीत्कस्थचिदोयुने हरतीति ज्ञायते । तत्र को
वेखपेक्चायामायुैरणाथं ख्यापितस्य सूयैस्याऽधिकारिणः ८ १) ठोकन्यायेनाऽधिकारदातुरन्तरङ्गश्यं न हरतीति ज्ञायते हतं
चाऽऽयु्मगवदीयेः्य एव प्रयच्छति । विनियोगस्याऽऽबरदयकत्वात् ।. यद्यपि, चाक्र, आथ कस्येवाऽऽयुषो न हरणं, तथापि हरण-
स्याऽनियत्वज्ञापनेन तथाऽवसीयते । तस्य आयुः ऋते । “शतायुर्वै पुरुषः इति पुरुषस्य “कतमाथुषि भवन्ति ।
एकेन : ब॑त्सरेण ` सर्वेन्रह्मण्डपरिभ्रमणेनैकमायुदैरति । तेत्र तस्याऽऽय॒ऋ'त `इति यस्िन्ना्युधिः-सख : क्वणो. "भवेत् । "य
उत्तमदरोकवावेया ` मयवरसमीपं नीतस्तदायुने : गरह्णातीय्थः । यत्तदोनियसम्बन्धात्तचच्छष्देनः षण सम्बग्धित्वं : च
सखरूपत एवेति स यस्मिन्नाशयुषि भवतीति सिद्धति । वर्षमध्ये एंकोऽपि क्षण उन्तमश्ोकवा्तयाः स्वार्थः भगवद: वाः -नीतेश्चेत्,
स्वकायं वात्तैयेव कृतमिति शिष्टमपि सैवं हरिष्यतीति सख्यं न हरतीति भावः ॥ १७ ।+ : क ; कः ¦ एवं क्षणमात्रेऽपि :मगवक्कथा-
शे आयुषः कृताथैतेत्युपटक्षणविधया सर्वेषां कृतार्थत्वं निरूप्य तद्भावे. बहप्यायुः ; -्ोभनयाऽऽह “तमपि. व्यधमिति
सश्टन्तमाह--तरव : इति ! ब्रृक्षाः किं बहुकाटं न जीवन्ति । न तेषां साथे कश्चनोपयोगः । -मुक्छाश्च न. भवन्तिः; अत्म. बहुका:
जीवनं प्राथनयाऽपि प्राप्रं व्यथेभिखथेः । ननु तेषामायुः प्राणं धृत्वा नः तिष्ठतीति: राणाधारकत्वेन -तदुपयोगोः
शङ्कथाऽऽह--भख्माः कि न श्वसन्त्युतेति । पूवेमपिः नासा चमंपुटसरूपेव, तन्मार्मेण - वोयुरणच्छतिः गच्छति ` चः: भखखायामध्येच-
मिति न प्राणघारणेन ` कोऽप्युपयोगः सिद्धयति । मन्वत्र स्वपरोपकाराणां सिद्धत्वान्न -दष्ान्ततुल्यतेत्याशङ्कयाऽऽदह---उतेति +
पुनस्तथा कृत्वाऽपि व्यथं इयथः ! यथा इङ्गाखा “भखाश्वासेन तप्रा भवन्त्यन्येऽपिः तत्छम्बन्धाह्यदादयः ! तप्तानामाघातश्च मवति ।
अतः परोपतापाद्युपद्रवकत्त.त्वम् । तथा जीवनस्याऽपीति न कोपि विरेष इति भावः । पुरुषाथंसिद्धयभावस्तुभयत्र तुल्यः । ननु
भोगोऽस्तीति चेत् ? तत्राऽऽह--लोकानां भोगञ्रमोऽन्नादि मश्षणे । वस्तुतसतथेकत्र प्रविष्टोऽन्यत्र नि्ेच्छति । यथा खश्चरीरान्निगेतं
सूकरमुखे प्रविश्य. पुनर्निगच्छति, . तथा भूमिवरष्वादेर्निगतं खस्याऽप्रि सुखे. प्रविरयः . विनिमेच्छतीति,न ,. राङ्खरादिभ्यः क्थ्न
वेश्चषः। तुल्यत्वं यस्य न स्फुरति तं प्रव्येतदापादनमनिष्टम् ; न त्रह्मविदं प्रति। स हि. प्राकरतः स्वात्मानं, बहुमन्यते ।
अपरे दयनेनाऽयमप्येकः पशुः । ““तस्मान््रयः पशनां हस्तादाना" इति श्रतेः । परं भ्रामपञ्युतेन निन्वत्वरम् ॥.{८ ॥ .& ,.%
एवं नीचः, सह तुस्यतामापाद्य ततोऽपि नीचतामाह् खबिड तरराहोषटखरेरिति। एते .चत्वारः. पश्वः सबरोकेषु निन्दिताः ॥ तेषां
स्तुति काऽपि न करोति । भगवद्विसुखे पुरुषे च दृष्टं छोकरास्तानेव स्तुवन्तीति तेरयं “सतुतः. . मगवद्विसुखे
समीचीना इति छाकाः स्तुबन्तीव्येते जानन्यस्मानयं सावयति समीचीन् इत्येवं तैरयं स्तुतो भवतीति भावः । यद्यपि शा: 1 च्छच
टनादिना प्रासमात्रेऽपि खलाखसतां ज्ञापयति तथाऽयमपि गृहस्थः । परं स 'खामिहि स्पसन्तो
तद्विपरीतः । एवं विड्वराहोऽपिं कुस्सितविषयासक्तो विण्मूतरस्धाने रमते । तथाभ्यमपि 1, तथापि स्ातुपयुक्तमु
्तमुपजीवति, न तत्र
केऽपि भागिनः । अयं तु सर्वेषां भागं खयमश्राति । . यदप्यषटः कण्ट काद्यत्तिपरषविषयभोक्तार स्तथापि , ख्वामिभारवाहकाः 1; अयं
तु तद्विपरीतो न भगवतः कार्यं किच्ित्कतेति । यथपि खरः खदीपाद ताडितोऽपगच्छति पुरुप्वुस्यस्तथापि न -बक्रो न - स्वामिका
टट करोति । अस्य तु तदीया दोषा एव न गुष्णाः सन्तीति ततोऽपि निन्दित इयथः । नैतप्पुरषमात्रसाधारणम् । यपर पुनरन्न-
भक्षण उपयोगोऽसि तदवथावृ्यथंमाह् । “मोचमन्नं विन्दते श्रपरचेताः। अन्तेन प्राणाः । श्र्नाल्प्राणा भवन्ती"ति, च वेय
ज्ञानमक््युपयोगो चाऽन्नस्य निरूपितौ । तत्र वैयथ्यैपक्षे तुस्यता । पक्षद्वये तु पुरुषार्थपथैवः गन --
पथोपेत इति । यस्य कणमागे कदापि गदाप्रजः कृष्णः केवकं भक्तिप्रकाशनाथं भकदो, ५५४
रणो भवतीति ख. ग. ७ अकृतमपीति घ. म भस्त्राः इति सवंत्र, 8 सहि स्वाव्मानमिति ख. १०. संस्तुत इति ध. ११. “भगवद्विसुखे दृष्टे
इत्यादि स्तुतो भवतीति भावः" इत्यन्ता परिनतर्नासि क. ख, ङ. १२. स्वस्वामिहित इति क. ग. ङ १३. गुणगणा इति ख. घ डः। १४ भक्ति-
मागज्ञानसागों निवारितौ इति ग। त श
१९६ ` भरीमद्धार्गवतत् । ` [ स्क. २श्न. ३ शलो. १७-२०
सुतयन्न इति यत्र॒ भगवत्छृतदुःखदृरीकरणमंभिमरेतं तत्र गदाम्रज इत्युच्यते | १९॥ ४ # एवमायुषो देहस्य च भोगाय
तनस्य वैफस्यमुक्त्वा इन्द्रियाणां वैफर्यमाह- बिले शति । बतेति खेदे । उरुक्रमस्य अतिविचित्रचरित्रस्य विक्रमान्न रण्बत
पुरुषस्य ये कर्णपुटे ते विरे इयर्थः। तत्र स्वाभिप्रेतेन्दरियामावादपकारिसपेरूपप्राकृतेन्द्रियस्य विद्यमानत्वाच्छरीररूपयृहे
अपकारिच्चछिद्रे । यथा गृहे तादृशे बिके प्रविष्टः सर्पो गृहपति खादति, तथा आकृलयः कथा एतत्कणं प्रविष्टा एनं सर्वतो नाश्चयन्ती-
यर्थः । तांस्तान्श्षिपन्त्यशरणेषु तमस्सु हन्ते--ति वाक्यात् । जिह्वा चाऽसती ! भगवता दि. स्वे न्द्रियेभ्यो बिरख्यं कृता
रश्चिता च । सबंदा च दन्तेभ्यो रक्षां करोति । एवमपि सा न भगवत्परा, किन्तु व्यभिचारिणीवाऽन्यस्तोत्रकरणादन्यगामिनी ।
"तत्राऽपि विशेषमाह । दादुःरिकेव. 'भेकजिहेव । `तस्याः जिह्वा न भगवता प्रथक्ूता । न रक्चकत्वेन दन्ता दत्ताः! सा खत एव
परुषा कीटादीन् भक्षयति । तथाऽस्याऽपि जिद्धा नियामकरदिता स्त एव ऋूरा परघातार्थं प्रदृततेयथः । एवमपि दुष्टा विषयाथ-
मप्युरुगाययाथाश्चेद्षयति तदपि न काचिश्िन्ता । तदपि नास्तीयाह-न चोपगायतीति ॥ २० ॥ `
लरव इत्र हस्ताद्ना-इति । एतदभे पुरुषो हस्तिमकंट' इति वाक्यश्षेषात्तथेयर्थः । शविडियत्र नैतदिः्यादि ।
एतन्निन्थपषयुसं न पुरुषमात्रसाघारणमिति ज्ञापयितु' येषां तत्रोपयोगोस्ि तद्वधादृस्थ्थंमाह शरुतिविरेषमाहेयथः । तं बोधयित
.श्तिन्यं दह्यन्ति “मोघमि'"यादि । आद्या तेत्तरीयत्राह्यणद्धितीयाष्टकेस्ति । मोघमन्नं विन्दतेऽप्रचेताः सत्यं नरवीमि वध
इत्तस्य, नायैमणं युष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवखादी' ति भार्यापुत्रादिमात्रपोषकस्य कुक्षिम्भरेष्वत्र निन्दोक्ता ।
अग्निमद्रयं तु ब्रहन्ञारायणीयोपनिषदि (७९ ) अन्नेन प्राणाः, प्राणैर्बटं, बेन तपस्तपसा श्रद्धा, श्रद्धया मेधा, मेधया मनीषा?
मनीषया मनो, मनसा शान्तिः, जञान्या चिन्त, चित्तेन स्मृतिं स्मया स्मार स्मारेण विज्ञानं, विज्ञानेनात्मानं वेदयति, तस्मा
दन्नं ददन् सर्वाण्येतानि ददायज्ञालाणा भवन्ति, भूतानां प्राणे्मनो मनसश्च विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिरित्येकस्मिन्
प्रकरणे द्विवारमान्नानादुभयोपयोगौ निरूपितावितयथ; । ततरेलादिपक्षदरयमध्ये ` आये अ्रचेतस्त्वपक्षे ताटृञ्चानां पूर्वोक्तपडु-
तुस्थतेतयथः । स्वानामिति वाक्यं तु भ्रविष्टः कर्णर्प्रेण खानां भावसरोरुहमि'ति वक्ष्यमाणं ज्ञेयम् । केषमतिरोहिताथेम् ।।१९।
। इति श्रीदधितीयस्कन्धष्ुबोधिनीप्रकान्े तृतीयाध्यायविवरणम् ॥ २ ॥
भ्रीभिरिधरङकता बालपबोधिनी
वुत्वा दृष्टवेति ॥ २० ॥
न चेदुपगायति तदा तस्म जिह्वा वादुंरिका मण्डूकजिहेव वृथा बहुभाषिण प्रदयुत असती मिथ्याभाषणादिपरतया नरकपातहे-
१ तथापि इतिक, ख. २ मेकमिद्धेवेति नासि क, ख. घ. ३ तस्य इति ग. |
वयासमलङृतम् । | ` १२७
जिसका समय भगवान् श्र्ठष्णके गुणोकि गान अथवा श्रवणे व्यतीत हो रदा है, उसके अतिरिक्त सभौ मनुष्योकी
आयु व्यथे जा रही है । ये भगवान् सय प्रतिदिन अपने उद्य ओर अस्तसे उनकी आयु छीनते जा रहे है ।। ९७॥ क ॐ
क्या वृक्ष नहीं जीते १ क्या छुहारकी धौकनी साँस नदीं छेती १ गवे अन्य पाठतु. पद्यु क्या मनुष्य-पडुकी ही तरह खाते
पीते या मेथुन नदीं करते १ ॥ १८॥ क क जिसके कानमे भगवान् श्रीङृष्णकी ीला-कथा कभी नहीं पड़ी, बह नर
प, कत्त प्राम-सूकर, ऊट ओर गधेसे भी गया-बीता ह ॥ १९॥ % # सूतजी ! जो मनुध्य भगवान् श्रीकृष्णकी
कथा कभी नहीं सुनता, उसके कान विके समान है । जो जीभ भगवान्की टीलाओंका गायन नही करती, वह् मेंदुककी जीभके
समान दरं करनेवाली है; उसका तो न रहना ही अच्छा है | २०॥ .
क्क, २ श्र, २ श्लो. २१२५ |] । अनेकन्याख्यासमलं
खावौ करौ नो ङुरुतः सपर्य दरेलंसत्काज्नकङ्कणौ वा ॥२१॥
ब्रहयिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोनं निरीक्षतोये।
` पादौ तृणां तौ इुमजन्मभाजौ कषत्राणि नावुत्रजतो दरयो ॥२२।॥ `
जीवञ्छवो भागवताद्ध्रिरेणुं न जातु मत्योऽमिलमेत यस्तु । `
श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुरस्याः श्वसञ्छयो यस्तु न वेद गन्धम् ॥२३॥
तदश्मकषारं हदयं बतेदं यद् गृह्यमाणेदरिनापषेवैः । `
न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररेषु हर्षः ॥२४।
अथाभिधेङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषते भागवत श्रधानः। `
यदाह वेयासक्षिरात्मरिदयाविश्ारदो नृपतिं साधु `षृष्टः ।॥२५॥
मारः परं पडङ्षिरीटजुष्टमप्युत्तमाङ्ग न॒ नमेन्दुृन्दम् ।
इति श्रीमद्भागवते महापुरासे पारमहंस्यां संहितायां
द्वितीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ `
| | श्रीधरस्वाभिङ्ता भाकाथदीपिकाव्याख्या
पदटरब्ोष्णी पेण किरीटेन च जुष्टमपि शिरो यदि न नमेत केवलं भार एव । श्ञवो खृतकस्तत्करतुस्यौ रसती
कच्छनककणे ययोस्तौ । अप्यथ वाशब्द; ॥ २१॥ क छ ये नयने विष्णोमूर्तीनिं निरीश्चेते ते बहमयिते मयुरपिच्छनेत्रतस्ये ।
मन्म भजत इति तथा व्षमूलतुस्याविय्थैः॥ २२॥ क # नाभिल्मेत अभितो न रपशेन्न धारयेत् । श्रीबिष्णुपश
श्रीविष्णुपदरम्रायाः । न वेदेति अवघ्राय - नाभिनदेदिटर्थः ॥ २२॥ ॐ # अदमवत्सासे बरं कारिन्यं यस्य | विक्रिया
लक्षणमाह । अथेति । गात्रेषु रोमसु हष उद्रमः। २४॥ क यस्मादभक्तस्य सर्वमेतद्रथथ + ¢
रषे । अथ अतः कारणान्यूपतिना साघु प्रष्ठः सन्वैयासकिनपतिं प्रति यत्प्राह तदभिगेहीति
इति ध्रीभा० म० द्वितीयस्कधे टीकायां छृतीथोऽभ्यायः ।
निदति--जीवश्निति । जीवच्चूछवः प्रेतश्षरीर विशेष इव चेष्टमानः । साधून्भीषयते । तरप्राणिकृतसपर्यादिकमपि भगवान्न गृह्णातीति
भावः । इयथं इति । यथा शवो ग॑धादिभिरथितोपि तन्नामिनंदति तदरत्सोीति भावः ॥। २३ ॥ $ # तेवं उ्यस्तसमस्ततया
^
१. प्रा० प्रा०--्रजता। रे. प्रा° प्रा०--योविष्णु० | ३, प्रार प्रा०--" तः प्र०। 9, प्राचीने पाऽ 'महापुरषवर्णनः
मिल्यभिकम् । [र |
१२४.
[ स्क. २ अ. ३ श्लो. २१.२५
बहिरश्रुपुकादयो न दृद्यन्ते इति । तस्मादिदमेव व्याख्येयम् । यद्धदयं न विक्रियेत कदा ¶ यदा विकारस्तदपीलयथः.। विकार एव
कसतत्राह-नेत्रे जलमिति । ततश्च बहिरश्रपुखकयोः सतोरपि यद्भद्यं न विक्रियेत तदस्मसारमिति वाक्याथः । _ ततश्च; हृदयविक्रि-
याल्षणान्यसाधारणानि क्षंतिनामम्रहणासत्तयादीन्येव ज्ञेयानि . तदुक्तम् श्वातिरज्यथकार्सं विरक्तिमानश्चूल्यता । -अश्ञाबषु
समुत्कर्षो नामगाने सदा रुचिः ॥ आसक्तिस्तद्गुणाख्याने प्रीतिसतद्रसतिस्थटे । इत्यादयोनुभावाः स्युजातभपावांङ्ुरे जने "` अश्चुपुः
कादीनि तु साधारणान्येव । अयमथः ! उत्तमाधिकारिणां निमैत्सरणां नामग्रहणे सस्येव नाममाधुयेस्यानुभवः स्यात्तस्सिश्च सति
हृदयविक्रिया च स्यात् । सयां चतस्य; सद्रथ जका; क्षांखावद् योऽश्ुपुरुकादयश्चः भव्रस्येव ` कनिष्ठाधिकारिणां समत्सयणान्तु
सापराधचित्तसवान्नामग्रहणवाहूटयेपि तन्साधुरयानुमवामावे चिन्त नेव विक्रियेत तद्र थं जकाः क्षोयादयोपि न भवंति । तेषामेवाशुपुल-
कादिसत्तवेप्यदमसार हृद यतया निन्दैषा । षामपि साधुसंगेनानथनिवृत्तिनिष्ठारुच्यादिभूमिकारूढानां काटेन चित्तद्रवे सति
चित्तस्यादमसारत्वमपगच्छत्येव येषां तु चित्द्रवे सति चित्तस्यारमसारता तिष्ठेदेव ते तु दुध्चिकिस्स्या एव ज्ञ याः । तथा च वक्ष्यत
तृतीये सवीजयोगध्याने “एवह भमव ति परतिखन्धभावो भक्त्या द्रंवददयं उत्ुखकंः प्रमोदात् ओ्कंठ्यवाष्पकटया बुहुरय-
मानस्तच्वापि चित्तबडिशं चनकैर्वियंक्ते।। इति|: अतरः द्रबदरदयं इति चि
चेत्तद्रवः ` तञ्च चित्तबडिहमिति चित्तस्यास्मसारता बडिश्स्य
छोहमयत्वात् । अदमसारस्य छोहपयायत्वात् 1 प्रतिब्धो मावो. येनेति .भाबो.यमाभासरूप एष चित्तद्रवोपि ताह एव ज्ञेय इति
यथार्थत्वे श्नकैर्वियुक्त इति तस्य पुंरुषाथबुद्धथा तत्त्यागानुपपत्तेः । . अत एव तादृशध्यान्भक््याप्यय मक्तशब्देन नाभिधीयते ।
किं तु योगिषब्देनैव चित्तस्य बडिशत्वैनं व कटौरत्रङुटिर्त्वाभ्यां तद्विषयस्य भगवदेगस्य दुःखदात एव पर्याप्तेरिति । एवं च “सा
वाग्यया तस्य गुणान्गृणीते . करौ च: तक्छर्मकेरौः" ` इत्यादिवक््यंमाणवाक्येरन्वयेन विखेः बतेतयोदिवाकयेव्यंतिरकेण च भक्तेरेव
सशाखराभि वेयत्वं टदीकृतम् ॥ २४॥। 9. तदभिषेहीत्तिः तोधिकमः वक्तव्यमस्त लि. भावः|) २८५॥।।
इतिश्री मागवततमावा्ेदीपिका्काशे दवितीयस्कन्वे ठतीयोऽ
श्रीमद्धीरयघवभ्याख्या
यदि मुङ्ंदं न नमेन्न नमस्छु्या्तदुनमागं शिरः ` पटकिपीरजुष्ठ पटर न श्ोरखेलेन किरीटेन वा जुषटमपि परं केवट
मारः हरेः सपर्या पूजां नो कुरुतः न कुर्ब॑तौ चेत्तौ करौ हस्तौ च ठसन्तौ कांचनकंकणौ ययोस्तथाभूतावपि शावौ शवसंचंधिनायिव
अमंगराविद्यर्थः ॥ २१॥ # ॐ विष्णोर्टिगानि मूर्तीः न निरीक्चतरचेत्ते नयने वहयिते मयुरपिच्छनेत्रतुरये । क्षेत्राणि श्रीर्गा-
दी ने नानुत्रजतश्चेन्तौ नृणां पादौ द्भजन्मभाजौ द्रुमजन्मभजतः इति तथा ब्ृक्षमूलतुस्यावियथः ।} २२॥। %& # भागवता-
्रिरेणु जात कदाचिदपि यस्तु मर्त्यो मनुष्यः नीभिख्येताऽभितो न स्पषन्न धारयेत्स जीवन्छवः जीवन्नपि शवतुस्यः । श्रीविष्णुपयाः
भ्रीत्रिष्णु्रदुप्रायाः तुखस्याः गंधं सुगन्धं यस्तु मेयुजो-नं वेदाभिध्राय नाभिनन्देदियथः स इवसन् जीवः प्राणर्यक्तोपि शवः
दावः ॥ २३.॥ - # 8 ` गृह्यमाणैः स्मस्णकीर्वनादिभिगह्यमाणैभेगवन्नामभियैदिदं हृदयं न विक्रियेत विकारं न प्राप्नुयात् ।
अथ मुखे विकारः नेत्रे जलमानंदाशर्विदवः गात्ररुहेषु द पैः रोमांचश्च न स्यात् तद्धुदयमदमसारं काष्णायसं बतेति खेदे । यदा
मनोविकासरे भवति तदा आनंदाध्रः रोमाद्छेरच स्यादियर्थः २४ ॥ क छ भागवतम्रधानस्तवं म॑नसोऽनुकरूलं प्रियं भाषसे
अथोऽतः आत्मविदायां विक्ारदः निपुणः-वैयासतकिः श्रीशुकः ` ष्टः सन्नरपतिं प्रति ` यदाह तदभिधेदीयन्वयः ।। २५५ ॥
इति श्रीमद्धागवतमदहापुराणे द्वितीयस्कन्धे श्रीवीरयघवाचारयकृतरीकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
ीमद्विज्ञयध्वजतीथरूता पद्र्त्नावलीव्यास्या
`
षू क पुरुषष्य यद् हृद्यं कथारूपेण गृह्यमाणेहरिनामपेयेनं विक्रियेत तदुद्रवीभावात्मकं विकारं नाप्नोति तदिदमश्मसारबदति-
कंटिनमयोधंनं वा अथ शैव धदि विकारः तस्येदं ठक्षणम् । मुखे विकासलक्षणो विकारः । नेत्रे जरं खवति । गात्ररुहेषु रोमञ्
हर्षो रोमाञ्नलक्चणः स्यादिति शेषः ॥ २४।॥ $ # एवं हरिकथाश्रवणाभावे जन्मादेनेष्फस्यमथ तस्मान् नरपतिना साधु
स्क. २ श्र. ३ श्लौ. २१-२५ |] श्रनेकव्याख्यासमलंङतम् । १२६
पृष्टः आत्मविधाविक्षारदः परमात्मविायां पटुतर वैयासकरिजरेपतिं यदाह तन्मामभिधेि हरिकथाभिधाने मदन्यः किं न स्यादत्राह `
मने इति । मनोनुकूलं यथा भवति तथा प्रभाषसे हेत्वंतरमाह भागवतेति । अतस्तवत्त एव श्रोतुमिच्छा प्रवतत इति ॥ २५॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दितीयस्कन्धे विज्ञयध्वज्ञती्थंङूतरीकायां वतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
श्रीमज्ञीवगोस्वापिषशृता क्रमसन्द् भेव्याख्या
, भारः परमिति । पटवस्मोष्णीषेण किरीटेन वा जुषटमपि। अप्यथ वा शब्दः ।॥ २१॥ 8 % द्रुमवञ्जन्म भजेते
` इति बृक्षमूखतुस्याविल्यथः ॥ २२॥ # अथ तत्तत्सव्वंकारणविशेषं विना तत्तदपि न सम्पद्यते । तथा च श्रीवेष्णव-
.चरणरजसि सरवाङ्गस्नानमेव नमस्कारादिषु कारणं श्रीचरणतुरसीगन्धस्तु हृद्विकारकारणं हृद्िकारस्तु पुरकादिषु कारणमिति
ज्ञेयम् । इसयभिप्रायेणाह् जीवन्निति । श्रीविष्णुपद्याः तत्पदल्प्रायाः ॥ २३॥ # तदश्मसारमिति । अश्मवत् सारा. ट
काठिन्यं यस्य । विक्रियारक्षणम् अथेति । यदा हृदूविकासे मवेत् तदा नेत्रादौ जादिकं . भवतीय्थः । इदमेव न्यायेन श्रीम
राज्ञा दृढीकरिष्यते । सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते इलयाभ्याम् । तदेवं श्रीड्ुकवाक्यारभ्याध्यायत्रयाभिषेयत्वेन श्रीभक्तिरेव
लब्धा । टीका च~-तव्र तु प्रथमेऽध्याये कीत्तेनश्रवणादिभिः । खविष्ठे भगवद्रू मनसो धारणोच्यते । द्वितीये तु ततः स्थूल्-
धारणातो जितं मनः । सन्वंसाक्षिणि सन्शे विष्णौ धाय्थैमितीय्यैते ॥ वतीये विष्णुभक्तस्तु वैशिष्ट-यं श्ण्वतो मुनेः । भक्त्युद्र-
केण ततकम्मैश्रवणादर दैय्यैते ॥ इत्येषा ॥ २४॥ २८५॥
इति श्रीमद्धागवतदवितीयस्कन्धस्य श्रीभन्जीवगोस्वामिङतक्रमसन्दभें ठतीयोऽध्यायः ॥ २॥
श्रीमद्धिश्वनाथचक्रव्तिकता सायथेदरिनीव्यास्या
उत्तमाङ्गं शिरः पटरवख्रोष्णीषेण च किरीटेन च जुष्टमपि पर केवरं भारः । संसारसिन्धौ प्रवि्षन्तं तमू अधिकं निमज-
यतीति भावः ¦ श्वो म्रतकस्तत्सम्बन्धिनाविति देवपित्रादयोऽपि तदन्तं जलादिकमंशुचित्वान्न गृहन्तीति भावः । वा-कशब्दोऽप्यथें
॥ २१॥ $ 8 ये नयने विष्णोमूर्तीने निरीक्षेते ते वहीयिते मयूरपिच्छतुल्ये इति । ताभ्यामात्मन उद्वारपदवीमपर्यन्तः
संसारकण्टकश्चेत्रे एव पतन्तीति भावः । द्ुमजन्म भजेते इति तथा तो -बृक्षमूलतुस्याविति - यमदृतैरेव कटारेदिख्यमानौ तौ
भविष्यत इति भावः ॥ २२॥ # % एकैकान्यङ्गानि निन्दिस्वा समुदितानि निन्दति । नाभिरभेत अभितो न ख््रशेत्
सव्बाङ्गषु, न धारयेदिलयर्थः । स जीवच्छवः प्रतञ्चरीरविशेष इव चेष्टमानः साधून्. भीषयते तत् पाणिक्रतसपय्यादिकमपि भगवान्न
गृह्णातीति भावः! श्रीविष्णुपद्याः विष्णुपदलम्रलेन विष्णुपदीयभिधानायास्तुस्या गन्धं न वेद अवघ्राय नाभिनन्देदिलयथः
सञ्छन्नः पूर्ववत् सोऽपि जीवच्छव इयथः ॥ २३॥ % & तदेवं ` व्यस्तसमस्ततया बाह्यमङ्गं प्राधान्येन निन्दित्वा
आभ्यन्तरमपि निन्दति तत् अदमसारं सोेहमयमेब हृदयम् ! यत् खल गृह्यमाणैः कीच्यैमानैरपि बहुभिहरिनामघेयन विक्रियेत ।
विक्रियाखक्षणमाह अथेलयादि । गात्ररुहेषु रोमसु हषैः रोमान्नः बहुनामम्रहणेऽपि चित्तद्रवाभावो नामापराधलिङ्गमिति सन्दभः।
किच्नाश्चुपुरुकावेव चिन्तद्रवलिङ्गमियपि न शक्यते वक्तुम् । यदुक्तं श्रीमद् रूपमोस्वामिचरणेः--सखभावपिच्छिरखान्ते तदभ्यास-
परेऽपि च । सस्वाभासं विनापि स्थुः काप्यश्रुपुरकाद्यः ।। इति । तथा अतिगम्भीरमहानु भावमक्तेषु ` हरिनामभिधित्तद्रवेऽपि
बहिरश्ुपुलकादयो न दृदयन्ते इति । तस्मात् पद्यमिदमेवं व्याख्येयम् । यद् हृदयं न विक्रियेत । कदा । यदा विकारस्तदापीयथः।
विकार एव कस्तत्राह नेत्रे जमिति ।. ततश्च बहिरश्ुपुरुकयोः सतोरपि यदु - हृदयं न: विक्रियेत तद्श्मसारमिति वाक्याथः।
ततश्च हृदयविक्रियालक्षणान्यसार्धारणानि क्षान्तिनामप्रहणासक्यादीन्येब . ज्ेयानि। यदुक्तम्--क्षान्तिरव्यथंकारत्वं विरक्तिमीन
शल्यता। आश्चाबन्धः समुत्कण्ठा नामगाने सदा. रुचिः ।॥ आसक्तिस्तद्गुणाख्याने ग्रीतिस्तद्वसतिख्थञे । इत्यादयोऽनुभावाः
स्युजीतभो वारे जने ॥ अश्रुषुरुकादीनि तु साधारणान्येव । -अयमर्थः--उत्तमाधिकारिणा निर्मत्सराणां नामम्रहणे सत्येवं
नाममाघुस्यैस्यानुभवः स्यात्, तस्मिश्च सति हृदयविक्रिंया च स्यात्; सल्याच्च. तस्यां तद्यज्जकाः श्षान्यादयोऽधुपुलकादयश्च
. भवन्त्येव । -कनिश्राधिकारिणां समतसराणान्त सापर!धचिनत्तत्वान्राम्दणवादरल्ये<पि तन्मर्य्यीनभव।भावे चित्तं नेव विक्रियेत.
` तद्थञ्जक्राः क्षान्दयादयोऽपि न भवन्ति, तेषामेवाशरुपुलकादिसततवेऽप्यदम सारहदयतया निन्देयम्ः। किञ्च तेषामपि साधुसङ्गेनानधं
‰&निवृ्तिनिष्ठारुच्यादिभूमिकारूढानां कोरेन चित्तद्रवे सति ` चित्तस्यारमखारस्वमपगंच्छस्येव । येषान्तु चित्तद्रवेऽपि सति चित्त-
याहमसारता तिष्ठेदेच ते तु दु्चिकिरस्या एव ज्ञेयाः । तथा च वक्ष्यते तृतीये सबीजयोगध्याने--एवं हरौ भगवति प्रतिखच्धभावो
भक्त्या द्रब्द्ुदय उत् पुखकः प्रमोदात् । ओत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहर दय॑मानस्तश्चापि चित्तबडिशं शनकर्वियुदन्तं ।। इति । अत्र
द्रवद्धुदय इति चित्तद्रवः । तश्च चिश्तवडिश्चमिति चित्तस्मारमसारता, बडिक्स्य रोहमयत्वात् अश्मसारस्य रोहप््यायत्वात् ।
प्रतिख्व्धो भावो येनेति भावोऽयमाभासरूप एव, चित्तद्रवोऽपि ताश्च एव ज्ञेयः । यथार्थत्वे शनकैर्वियुङ्क्ते इति तस्यःपुरुषाथं-
बुद्धया हृ्यागानुपपत्तेः । अतएव तादृज्ञध्यानभक्याप्ययं भक्तषछब्देन नाभिधीयते, किन्तु योगिशब्देनैव । चित्तस्य बडिशशत्वेन
१७
१३० ~ ीमद्धागव्रतम्। . [ स्कं. २अ..३ नो. २१.
_कटोरत्वकुटिखवाभ्यां , तद्िषयस्य मगवदङ्गस्य दुःखदान एव पय्योष्रेरिति। एवञ्न सा त्राम् यया तस्य गुणान् गप गरुणीते ते,.करौ.5
तत्कम्भैकरौ इ्यादिवक्ष्यमाणवाक्यैरन्वयेन बिठे.बत इत्यादिवरात्यैव्यैतिरेकेण च भक्तेरेव साश्ञाबिधेयत्वं दृढीकृतम्,
= त् ॥
$ ॐ यस्मादेवं तस्मादभिधेहि । ननु किमभिदधामीति तत्राह । त्वं मनोऽनुकूखं प्रभाषसे तस्मादयद्रेयासकिराह्
ऽधिकमन्यत् किं बक्तम्यमस्तीति भावः ॥ २५॥
इति साराथेदर्शिन्यां हर्षिण्यां भक्तचेतसाम् ।
दवितीयेऽत्र वृतीयोऽपि सङ्गतः सङ्गतः सताम् । ३ ॥ |
| श्रीमच्छुकदेवशृतसिद्धान्तप्दीषः [ि
पषट्ृशब्दः पटरोष्णीषवाचकः धदटोष्णीपेण किरीटेन च जुष्टमपि उत्तमांगं शिरो यदि मुक्तिप्रदं न नमेत्तहिं परं केवरं भार
एव्र । ठसन्ती काञ्चनं कंकणं च ययोस्तावपि वा क्षब्दोऽप्य्े । हरेः सपर्या पूजां न कुरुतः न इरवैतौ तर्हि शावौ 1
तत्करतुस्यौ ॥ २१॥ # % विष्णोिंगानि मूर्तीः । नराणां ये नयनेन निरीक्चतः न निरीक्षेते चेत् तर्द ते बहीथिते मयुरपिच्छः व ्-
तस्ये । हरः कषत्राणि श्रीमदूवन्दावनादीनि यौ नानुत्रजतश्चरतः तौ पादौ द्रुमजन्मभाजौ दमजन्म भजत इति । तथाद्रुममृलतुल्य
॥ २२॥ # क यस्तु भागवतानामंचिरेणुं जातु कदाचिदपि नाभिल्भेत अभितो न स्प्शेत् धारयेत् स॒ जीवन् अपि शवः
मृततुर्यः यस्तु श्रीविष्णुपद्याः श्रीविष्णुपादछग्नायाः गंधं न वेद् अवघ्राय नाभिनेदेत स श्वसन् निश्चासान्मुंचन्नपि शवः शव-
तुल्य; ॥ २२ ॥ # गृह्यमाणः दैवान्निकटवरसिभि्भागवतेरायैमाणेहरिनामथेयेयैन्न विक्रियेत विकारं न प्राप्तुयात्
तद्धृदयमदइमसारं काष्णीयसम् । विक्रियालक्षणमाह अथेति ! नेत्रे विकारः । आरुण्यं जटं च गात्रेषु रोमसु हषेः उद्रमः ॥ २४ ॥
ॐ ॐ हे अंग सूत यतोऽभक्तस्य सर्व व्यर्थम् । अथ अतः राज्ञा साधुप्रष्टः सन् वैयासकिः रपति प्रति यदाह् । तद्भिधेहि `
त्वं च मनोयुकूं मनसः प्रियं भाषसे बरुषेऽतोऽभिधेदहि ॥ २५॥ . [र .
ध इति श्रीमद्धागवतसिद्धांतप्रदीपे द्वितीयस्कन्धे तृतीयाऽध्याया्थव्रकाशः
` 1 , : श्रीमद््ञभाचाययैविरचचिता खुबोधिननीन्याख्या = = , ०४
| पदटराभिषिक्तस्य शिरः कुत्राऽपि न नमते। ताद्मपि पटरकिरीटजु्ं पटकिरीटाभ्यां प्रीया सेवितं, मोक्षदातारं चेन्ननमेत्तद्ा
उत्तमाङ्गमपि भार एवं । सामान्योपयोगस्याऽप्यसिद्धसवात् । भोगजीवने तु पूर्वमेव निषिद्धे । "अतिभार वाहकोऽपि हि न नमंति ।
क्वौ शवसम्बन्धिनौ अन्तःप्राणरदितौ । तथाऽन्त्गवत्सेवारहितौ । उपरि शोमाऽपि तत्रापि शवाखङ्करणैः क्रियते । अत्राऽपि
स्कः. २ शर. ३ इलो. २१-२५ | श्नेकव्याख्यालमलंङृतम् । _ श
„ तस्मात्सर्वन्द्रियाणां देहादेश्च साफल्यार्थं भगवत्कथामभिषेदीदयाह--श्रथाऽभियेद्ीति । अङ्गेति कोमरुसम्बोधनम् । अथमिप्राय-
विचारन्यतिरेकेणापि श्रवणमात्रेणेैव त्वद्वाक्ये मनोहरताऽलुभूयते । अतस्त्वं भागवतप्रधानः । त्वद्भाक्ये भगवत्सम्बन्धात् |
परं वैयासकियैदाह । स हि बहिर्मुखं वार्ता न करिष्यति । आत्मविद्यायां निंपुणत्वाद्वयासपुत्रत्वाश्च । राजानं भ्रति तेनेव प्रभ
कृते कथकत्वाञ्च ! अनेन रोकबेदमक्त्यविरुद्धं तद्वचनमिदयुक्तं भवति ॥ २५॥ |
इति श्रीभागवतस्ुबोधिन्यां श्रील्तद्मणभट्ातमजश्रीवक्नमदीक्षित-
विरचितायां द्वितीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥
` श्रीगिरिधरङृता वाक्तपवोधिनी |
पट्टेन पट्रबखोष्णीपेण किरीटेन. च जुष्टमप्युत्तमाङ्गं शिरो यदि सकन्दं सुक्तिदातारं भगवन्तं न नमेत् नमस्कारं न
कुर्यात्तदा परं केवलं भार एव । वाशब्दोऽप्यथे । लसन्ती काच्ननकङ्कणे ययोसतथाभूतावपि करौ यदि हरेभक्तदुःखहरणद्ीरस्य
भगवतः सपर्या सेवां नो कुरुतस्तदा वौ हावो मृतकः तत्सम्बन्धिनाविवं अशुद्धावेव, तदत्तं जलादिकं देवपित्रादयोऽपि न
गृहन्तीदय्थः ।। २१॥ ॐ % यणां ये नयने भगवतो विष्णोरलिङ्गानि मूरतीने निरीक्षतो न निरीक्षेते ते बहीयिते मयूर-
पिच्छगतनेत्रतुर्ये । णां यौ पादौ हरेः कषत्राणि शरीरङ्गपुरुषोत्तमक्चेत्रादीनि नानुन्रजतस्तौ द्मवज्ञन्म भजेते इति तथा, वृक्षमूल-
त॒स्याविदयथैः । २२॥। ॐ ॐ यस्तु मर्यो मनुष्यो मागवतानामद्धिरेण जातु कदाचिदपि नाभिकमेत सखगृहमागतानां
पादस्पशपू्ैकसत्कारं छत्वा तद द्विरेणुमभितो न धारयेत् स जीवन्नपि श्वः, मृततुर्य इयथः । यस्तु श्रीविष्णुप्याः विष्णुपद्-
लप्रायास्तुरस्याः सुगन्धं न वेद् अवघ्राय नाभिनन्देत् सोऽपि मनुजः सन् जीवन्नपि शवः, यृततुल्य एवेल्थः ॥। २२॥ ॐ _ ॐ
बतेति खेदे । हरिनामघेये्दैरिवाचकशब्डैः स्वयमन्येन वा गृह्यमाणैयैददयं न विक्रियेत तदिव्मदइमसारं अदमवत्सारं काटिन्यं
यस्य तथाभूतम् । कथं तद्विकारो ज्ञायते इयपेश्चायामाह--अयेति । नामश्रवणानन्तरभेव यदा नेत्रे जखमानन्दाश्चु गात्ररुहेषु
हषः रोमाद्चता च भवति तदा ताभ्यां तद्विकारो ज्ञायेतेति शेषेणान्वयः । २४। ॐ % यस्माद्भगवश्चरितश्रवणादि विनाऽ-
स्य देहेन्दरियादिकं सर्वं वयर्थ प्रसयुत नरकादिदेतुश्च अथ तस्मात् साधु सम्यगादरेण प्रष्ठः सन्. वैयासकिन्यसपुत्रः श्री्ुको नृपतिं
प्रति यदाह तदस्माकमभिेदीयन्वयः । अन्यः कथित्कथं न पृच्छयते इलयपेक्षायामस्मवङ्गवुस्यत्वादिति हेतुं सूचयन् सम्बोधयति--
हे अङ्गेति । तत्र देतुमाह--यतरत्वमस्माकं मनोुकूटं हर्षकरं प्रभाषसे इति । तत्रापि हेतुमाह--भागवतेषु भगवद्धक्तेषु प्रधानः
र इति । तर्हि ुकोक्तमेव किमिति प्रच्छसि तत्राह--आत्मविद्यायां विक्षारदो निपुण इति ॥ २५॥ = ¦ ¦
इति श्रीक्हभाचायैवंस्यगोपाख्सूनुना । ` श्रीमन्मुङन्दरायाणां पादसेवाधिकारिणा ॥ १॥
श्रीमद्विरिधराख्येन भजनानन्दसिद्धये । श्रीमद्धागवतस्येय॑ टीका बारप्रबोधिनी ॥ २॥
रचिता च द्वितीयेऽत्र हृखसादनिरूपणे । ठृतीयो विषृतोऽध्यायः श्रोतुः श्रद्धानिरूपकः ॥ २ ॥
हिन्दी भ्रञुवाद
जो सिर कभी भगवान् श्रीकृष्णके चरणों ज्ुकता नही, बह रेशमी वससे सुसज्नित ओर युङ्कटसे युक्त होनेपर भी
बोक्चामान्न ही है । जो हाथ भगवानकी सेवा-पूजा नहीं करते, वे सोनेके कंगनसे भूषित होनेपर भी सुदे के हाथ द । २१॥
जो ओंखें भगवान्की याद दिकानेवारी मूर्ति, तीर्थ, नदी आदिका दषेन नहीं करती, वे मोरोकी पौखमें बने हए ओआंखोके
चिहेः समान निर्थंक दै । मनुष्योके वे यैर चख्नेकी शक्तिः रखनेपर भी न चलनेवारे पेो-जेसे ही है, जो भगवान्की
लीखा-स्थखियोकी यात्रा नहीं करते | २२॥ % . छ जिस मनुष्यने भगवत्ेमी संतौके' चर्णोकी धूर कभी सिरपर नहीं
उस समय नेत्रम ओंसू छरुकने छगते हँ ओर शरीरका रोम-रोम खिर उठता है ॥ २४॥ क # प्रिय सूजी ! आपकी
वाणी हमारे हृदयको मधुरतासे भर देती है । इसखिये भगवान्के परम भक्त, आत्मवि्ा-विश्ञारद श्रीड॒कदेवजीने परीक्षिते
सुन्दर परहन केषर जो कुछ कहा, बह संवाद आप छपा करके दमलो्गोको सुनाइथे ।। २५॥ |
; , | सीकर शरभ्वाय समा
घत उवाच
मेयासकेरिति वचस्तच्वनिश्वयमात्मनः। उपधारय मतिं छृष्े ओत्तरेयः सतीं व्यधात् ॥१॥
आत्मजायासुतागारपञचद्रविणबन्धुषु | राज्ये चाबिकरे नित्यं बिरूटां ममतां जहौ ॥२॥
` प्रच्छ चेममेवाथ यन्मां पृच्छथ सत्तमाः । इष्णाजुभावभ्रवणे श्रदधानो महामनाः ॥३॥
संस्थां विज्ञाय संन्यंस्य कमं त्रेवर्भिकं च यत् । वासुदेवे भगवति अत्मभावं ददं भतः ॥४॥
^: श्रीधरस्वाभिरूता.भाकाथेदीपिकाव्याख्या
तर्ये परीक्षिता प्रष्टं सृछ्थादिरिचेष्टितम् शुकेन ब्रह्मतत्युत्रसंवादे नोपवण्यैते ।॥। १॥ श
राज्ञः प्रदनं कथयितुं तस्य प्राक्तनीं खितिमाह चतुर्भिः । वैयासकेः शुकस्य इति एवंभूतमात्मनस्तत्त्वस्य निश्चयो यस्मा-
त्द्रच उपधार्याकख्य्य सतीं कृष्ण एव सेन्यो नान्य इव्येवंभूताम् । ॥ १॥ & % आत्मा देष्टः । पश्चवो गजादयः ॥ २॥
4 ॐ . इममेवाथं हरिलटीलारक्षणम् ।। ३॥ ` # ॐ संख्ां मरदयुं विज्ञाय । त्रैवर्गिकं धमीथेकामप्रधानम्। संन्यस्य यक्त्वा
आर्मभवे परप्रम्णा भगवदात्मत्वं गत; प्राप्रः सन्पप्रच्छ। ४।
वशीधर्छृता मावाथेदोविकाप्रकाशव्याख्या
ब्ह्मपुत्रे । नारदः ।। (१) ॥ सतीं विद्यमानमेव मतिं चिश्षेषेणाधात् । यत ओत्तरेय उत्तराया गें प्रविष्टं कृष्णं
तदवधि सदा ` स्मरन्नेवेयथेः । यद्ध सतीमव्यभिचारिणीम्।। १।॥ . जहौ यः पृवमेवेति ज्ञेयम् । विमर्शितौ हेयतया
पुरस्तात् इरयुक्तेः । निरूढा दृढीमूताम् ।। २॥ $ यन्मां प्रच्छयति । आयुहैरति वै पुंसाम् इलयादिवाक्यैग्यजितां कृष्णकथां
बरूहीति यद्यृच्छधेममेवा्थं राजां शुकं पप्रच्छेयन्वयः । दे सत्तमा इति । शद्धव्यवहारग्ष्टारः संतः सामान्यतो धर्मकथाप्ष्टारः
सत्तणाः श्रीकृष्णकथामर्त्वाय॒यं सत्तमा इति भावः! ३।॥ पूवं सिद्धमपि तदा दृष प्रापतसतद्राथं चकारेय्थैः ।। ४ ॥
श्रीराधारम्रणदासगोम्यामिलिरदिना सीपनीद्याख्या
।| ० | १-~--१७ ॥
श्रीमद्धीरराघवम्याख्या
एवमाप्रषटः सूतो राज्ञः प्रन कथयितुं तस्य प्राक्तनीं स्थितिमाह- वैयासकेरिति । वैयासकेः श्रीशुकस्यात्मनः तत्वनिश््थरं
यथावस्थितस्वरूपनिश्चायकं वचः इदयुक्तप्रकारेणोपधायै श्रुत्वौत्तरेयः. उत्तरापुत्रः राजा श्रीकृष्णे सतौ मतिं व्यधादकसोत्.\.१॥
& ऽ किंच आत्मां देहः द्रविणं धनमात्मादिषु अविकं निरुपद्रवे राच्ये च निरूढां निखयरूढां ममतां खत्वाभिमति
रप्राज || २॥ ॐ: # हे सत्तमाः ९ शौनकार्दयः १ इममेव हरिकथाङक्षणमेवाथं पप्रच्छ मां प्रति यर्रच्छथ युयं कथंभूतः
पम्रच्छ श्रीङृष्णानुभावश्नवणे श्रीकृष्णङीरखाश्रवणेः भ्रदधानः अतएव महायशाः ॥ ३॥ छ # संस्थां मृत्युं: विज्ञाय ज्ञात्वा
त्रैवर्गिकं घमीथंकामसाधनं कमै संन्यस्य यक्त्वा भयवति वासुदेवे खात्मभावं खस्यात्मत्वं ममात्मा वासुदेव इति ` बुद्धिविष्केषं परं
दृढंगतः प्राप्त इत्यथः । एवंविधः परीक्षिसग्रच्छेति पूर्वेणान्वयः ।। ४ ॥ व
॥ ष , श्रोमद्विजयध्वजतीथङ्वा पद्रत्नावलीव्याख्या
संक्षेपतः श्रुतहरिचरितत्वात्तस्मिन्नेवावदितांतःकरणस्य परीश्चितो भक्त्यतिश्चया्युनर्विशेषतः श्रोतुकामस्य हरिसल्न-
लीखाविखछासविषयमप्रश्नप्रकार : श्रीञ्चुकाचायैस्य गुरुदे वतानमस्कारपुरःसरं तसरदमं प्रतिवचनप्रतिज्ञाप्रकार इवास्मिन्नध्याये प्रतिपाधते
तत्र प्रथमतः शुकोपदेशात्तस्य प्रवृत्तविन्ञानविरक्ती अनुवदति वैयासकेरिति ! आत्मनः सबेगुणपृणस्य हरेस्तस्वस्य निद्रचयो येन
१, प्रा° प्रा०--महायशाः । २, प्रा० प्रा०--विन्यख। `
` स्क. २.य्न. ७ श्लो. १-४| ध श्रनेकम्यास्यासमलंङृतम् ` ` १३३
तत्तथा उपधाय हृदि निधाय सतीं मतिं भक्तिपरिष्टुताम् ॥। १॥ # & आत्मजायाराञ्यादिचितामखकलिलातःकं
तस्य कष्णे सन्मतिविधानं कथमत्राह् आत्मेति । स ओत्तरेय आत्मजायादाबन्येषां नित्यं निरूढां ममतां जहाविलन्वयः। हरे
सखातंडयादिज्ञानविधुरणामहं ममेति निलनिरूढामनेन नित्यं तद्टिदुषा पुरेव यक्तामपि तदा . बिशेषतस्त्यक्तवानियस्सिन्नथं च ` `
ङाब्दः आत्मा देहः स्वाम्यमाययौ पुरं राष्ट कोशरदंडौ तथा सुत् सप्तेतानि समस्तानि टोकेऽस्मिन् राज्यमुच्यत इति मघुवच-
नादविकठे सप्तप्रकृतिपूरणे ॥ २॥ % # किमन्यत् प्ष्टवानिति प्रश्नं परिहरति पप्रच्छेति ॥३॥ % ॐ संख्यां मरणं `
. यत् त्रैवर्गिकं धर्माथकामसाधनं. यत्कर्म तच्च खस्यात्मा स्वामीति भावं भक्ति गतः एवमधिकारसामग्रीमान् राजा यमधं यूर्य मां
` प्रच्छथ इममेवाथं परिपप्रच्छ जुकमिति शेषः ॥ ४ ॥ न [र
श्रीमजीवमोस्वाभिक्रतवा कमसन्दभव्याख्या =:
सती विद्यमाना कृष्णे ~या मतिस्तामेव व्यधात् विशेषेण अधात् ।` अकाम इयादिनां ` सामान्याकारेणोपधारितेऽपि
विशेषे तात्प्यावगमात् कृष्णे इति विशेषोक्तिः | १।॥ $ जहौ यः पृव्वंमेवेति ज्ञेयं ` विमर्शितो हेयतया: पुरस्तात्
इ्युक्तः ।॥ २, ३॥ # आत्मनो भावं प्रमाणमेव हदं यथां स्यात् तथा गतः प्राप्तः ।। ४ ॥
श्रीमद्विश्वनाथचक्रवत्तिक्ता सारा्थदशिनीन्याख्या
चतुथे तु ञ्यकः प्रोक्तः सष्िखीखां परीक्षिता । ब्रह्मनारदसंबादेनाद नत्वा गुरं हरिम्।। १॥
आत्मनस्तत्त्वस्य निदचयो यस्मात् तत् । कृष्णे सतीं वि्मानामेवं मति विशेषेण अधात् । यतत ओत्तरेयः उत्तराया
गभं प्रविष्टं कृष्णं तदवधि सदा स्मरन्नेवेयथंः । यद्रा सतीम् अव्यभिचारिणीम् ॥ १॥ % # आत्मा देहः ॥ २॥ #
यन्मां प्रच्छयति ` आयुर्हरति वै पुंसाम् इयादिवाक्यैव्यैञ्धितां कृष्णकथां ब्रूहीति यत् 'परच्छथ इममेवाथ राजा शकं
पप्रच्छेटयथेः ॥। ३॥ ¢ संखा मृत्युम् । संन्यस्य यक्त्वा । आत्मनो भावं प्रमाणं पूत्वेसिंद्धमपि तदा हटंगतः प्राप्तः ।। ४ ॥
श्रीमच्हुकदेबरूतसिद्धान्तप्रदीपः.
सखकीयतबुद्धि जहौ तयाज ॥ २॥ शैः ॐ दहे सत्तमाः! हे मुनयः! कृष्णानुभावश्रवणे कृष्णटीरखाश्रवणे श्रदधानः युय
मां प्रति ` प्रच्छथ इममेवार्थं दरिखीखाटक्षणं पप्रच्छ ॥ २॥ # छ संस्थां देविनां विज्ञाय ज्ञात्वा । यत् तरेव्णिकं घ्मथ-
कौमसाधनं प्रवृत्तं क्म तत् संन्यस्य त्यक्त्वा वाघुदेकेऽिनि। आत्मनौऽन्ञभूतस्य भावं स्थितितादारम्थं हदंगतः ` प्राप्रः सन्
पप्रच्छ |} ४।॥ | ५५४
श्रोमदुवल्लभाचायविरचिता सुब्रोधिनीय्यास्या
साधनं द्विविधं परोक्तं क्रियाकनतृ विभेदतः । पूर्वाध्याये करियाङ्गानि वणितानि द्िरूपतः ।॥:१॥
प्रइनेऽप्युत्तरशेषतवात् क्रियायाश्च निरूपणात् । खरूपतो ज्ञानतश्च ` कायैसिद्धियैतो द्विधा ॥ २॥
साधनं श्रोकृवक्त्रोश्च विमर्पाधिक्रिया यतः । तदुच्यते मुख्ययो्िं प्रभस्त्वाये ससाधनः ॥ ३॥ `
ज्ञात्वाऽथ नमनं देवे गुरावपि विश्चेषतः। सामान्यसुत्तरं यद्धि तद्रक्तरधिकारकृत् ॥ ४।॥ .
. अतोऽध्याये चतुर्थे तु "परी्षिच्छुकयोः क्रमात् । विमरषणाधिकारो हि विचाराङ्गं निरूप्यते ॥५॥
. व्यवसायात्मिका बुद्धिमैमताल्याग एव च । कथाया; . ्रवरणे श्रद्धा संन्यासो ज्ञानमेव च।.
` प्रभाब्रतु्टयं पूव श्रोतुरङ्गमिदोच्यते॥ ६॥ _ | ; | |
एवं पूर्वाध्यायान्ते राज्ञः छकस्य चः सम्बन्धिनी कथा वक्तव्येति प्रभ उक्तः । तत्रोत्तरमाह--वैयासकेरिति ७०५०१ चतुभिः. +.
प्रथमतो भगवति सती मतिरुत्पन्नेयाह । . यय्पि पूवं भगवति मतिः. स्थितैव तथापि: -शरद्धासा हि
„< असतीवदेव भवति । इदानीं सामान्यतो . भगवन्तं ज्ञात्वाः अस्ति कथि इगवान्फटरू
। भक्तिसध्यः श्रवणादिना? सेस इति,
सर्वरूपोऽन्तरश्च । तस्मिन्ध्याते तत्सायुज्यं च फरमिति । तद्धजनाथंमेव सर्वा कामना कर्तव्या । साधनानि च तत्रेव योजयितव्या
नीति वैयासकेवेचः श्रुत्वा । अनेनाऽऽर्मतन्तवं आत्मनो भगवतः सखस्य च तत्तवं याथारम्यं विनिश्चय, मनसि पुनर्विचाय, तद्ध
१ विविधमिति क, ड, २ षारीकिच्छुकयोरिति इ, ३ चकारो नासि क. ख, ङ, -४ -योजितभ्याति- इति. क. श.
श. ` श्रीमद्धागवतम्। [ स्कं. २ अर. ४ दलो. १-४
, दये खापयित्वा, आराध्यो भगवान् सवैदेति सदर द्धि कृतवानियर्थः । १॥ % # पूर्व सामान्यतो गृहं यक्तमपि ममताया
विय्मानत्वादयक्तभिव भवति। तदिदानीं वैयासकेवौक्याततयक्तवानिलयाह--्रातमेति । ममता हि व्यालय भगवति प्रविष्टा |
अतो ममताया उत्तमं विषयं प्राप्यः पूरवेस्थामसमीचीनां यजति । आत्मा देहः । जायासुतागाराः भारयापुतरगृहाः । गावो द्रविणं
वन्धवश्च । तेषु । राज्ये च ससाधने सिंहासनोपवेश्चनप्रशति अद्यावधि नियनिरूढां ममतां जहौ ॥२॥ # % पूवं यथा
मम॑ताविषये देहादावितिकृलयचिन्तां करोति, तथेदानीं ममताविषये भगवति इतिकृयचिन्तापरपर्यायं॑ सन्देहं तदुन्नतिसिद्धयथं
ृरष्टवेनियाद--पथ्रच्छ चेति । चकारस्तूक्तसमुश्चयाथः । जहौ पप्रच्छ च । उक्तारथस्य च साधनतासिद्धयथं तेन यसय
मितीदानीमपि प्रच्छयते । स्वत्पष्टे तस्य च पष्ट सरखतीसंवादो जात इयाह । हे सत्तमाः, यन्मां एच्छथ, इममेवाथं स पृष्टवान् ।
ुकवाक्यस्य साधनलत्वान्तस्य च भवतां च श्रोवृत्वेन तुस्यत्वाद्यथा भवतां तथा - तस्याऽपि पष्ट वुद्धिरुत्पननाः युक्तेयर्थः । परम-
वान्तरभेद्ः कश्चिदस्तिः। भवतां तु तद्वाक्यपरकारेण पदा्ंज्ञानेच्छा । तस तु भगवन्माहात्मयज्ञानमेवेष्टमिति । तदाद-रृष्णा-
जभावध्रवणे रद धानं इति ।भगवन्माहाल्यश्रवणे तस्य द्वयं जातम् । श्रद्धाः मनसोः विपुलता च श्रद्धया तदूम्रहणम् । विपुख्तया
अपूर्तिः ॥ ३॥ #% @ शिष्टमत्रसयं छस्यं कृतवानित्याह--संस्थां विक्षायेति । सप्तमेऽहनि ` मृस्युं विज्ञाय धमौथंकामोपयोगि
कस क्त्वा, तत्साधनान्यपि यक्त्वा, मोक्षदातरि भगवति वासुदेवे आत्मनः अन्तःकरणस्य भावं रतिं रने टं प्राप्य पप्रच्छेति
सम्बन्धः 1 आत्मनः स्वरूपस्य चा सत्तामग्रे सितिरूपाम् । आत्मत्वं वा । ४ ॥}
्ीमद्गोस्वामिश्रपुख्योत्तमचरणविरचितः सुवोधिनीधकाशः
अथ चलुप्यायविवरणं चिकीषेवः . सङ्गतिं बोधयितुं द्वाभ्या पूबोभ्यायाथमनुवदन्ति साघनमिलादि । करिये श्रवणः
की्तनरूये, तो, कीसी, एकेषकतं दिवं तयोर्िमेदतः अतिवैराग्यरूपाद्ेलक्षणयादत्र दरिविषं दृटा्रूपं साधनं प्रकर्षेणासिन्
प्रकरणे उक्तम् । तत्र पूर्वाभ्याये क्रियाज्गानि श्रवणाथङ्गानि भगवद्रतिभगवदीयसङ्गो तटुमयसाधिका कथारतिग्रेत्यतानि साक्षा-
लयरम्परामेदेन द्विरूपतो वर्णितानि ! न च तानि शुकोक्तावेव सिद्धानि, न ज्ञौनकोक्ताविति शङ्कनीयं, पश्नेपि शौनकठृते
उत्तरशेषत्वात्। उत्तरं प्रति कारणतया तदङ्गत्वात् क्रियायाः तदङ्गभूतायाः सत्सङ्गमक्रियाया निरूपणा तानि व्णितानि यतः
कार्यसिद्धिः श्रवणसिद्धियैतः स्वरूपतो ज्ञानतश्च द्विभकारिका । तथा चैवं श्रवणस्य शाब्दग्रहणेऽथेज्ञाने चैतदुक्तसाधनैरपकारादेतस्य
पूवैप्रकरणाङ्गत्वदेतुतासङ्गतिरिय्ः । [ि
एवं पूर्वोभ्याया्थमनू्योत्तरकरणं प्रयपि येन रूपेण हेतुता तद्वोधयितुं चतुर्थाध्यायार्थं सादधे्तु्भिराहुः साधनमियादि ।
यतो येन साधनेन मुख्ययोः श्रोकवक्तोर्विमर्शाधिक्रिया चिचाराधिकारस्तत्साधनमुच्यते । तत् किं क्षौमे वसानावाद्धीयाताभितिव-
` दुभयकर्कमेकम्, उत तत्तत्ककैकं प्रथगिलयाकाडक्षायाम्राद्य श्रोतरि ससाघनः सदूबुद्धयादि रूपसाधनसदितः प्र्नोऽधिकारछृत् ।
अथैतादश्भान्तरं ज्ञात्वा देवगुरबोः खरूपमवगल देवे गुरावपि विषोषतः यन्नमनं तद्धि यतो हेतो प्रभस्य सामान्यसुत्तरम् ।
अतो वन्ुरधिकारकृत् । तथा च, विशेषपरहनरूपत्वेनं सङषपोत्तररूपत्वेन चैतस्मन्ुक्तस्य तत्ततसा धनस्यत्तप्करणं भरति
हेतुतेलयथः । अच्र क्त्वेति पदमुपचक्रम इ्यस्याथंसूचकम् , (ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः" इतिकोशात् । फडितमाहुः अत इत्यादि । सूतोक्ति-
सङ्गतिमाहः व्यवखायेदयादिः। तथा चाङ्गनिरूपकत्वास्सङ्गतिरिलयथंः । एवं व्यासोक्तिसङ्गतिमुक्स्वा व्याचिख्यासवः सूतोक्तेऽवसर-
रूपां सङ्गतिमाहुः पवमिस्यादि । इति कारिकाप्रकाशः + छ
बैयाश्केरियत्र अनेनेति । शुकवचसा । मूले तर्वनिश्चयमियत्र तत्त्वस्य निश्चयः इति व्यधिकरणपदो बह्रीदिः
॥ १॥ ॐ # प्रपच्छेस्यत्र उन्नतिसिद्धः्थ्थमिति, उन्नतिज्ञाना्थम्। नलु राजग्रभानायुत्तरं सर्वं शुकेनोक्तमेवेति तदवगतौ
पुनः किमिति प्रच्छयतं इति शङ्कायामाहुः उक्ता्थस्य च साधनतासिद्धःचर्थमिति । पूवं शुकेनोक्तस्याथैस्यापि प्रभरसाधन-
सिद्धयर्थम्। तथा च, पूर्बोक्ता्थस्यापाततोवगमाद्भबहाक्यस्येव सन्देदजनकतेति शुकबोधनारथं पुनः प्रच्छयत इयथः । साधन-
स्वादिति दुङ्ञंयत्वेन प्रशरपरयोजकत्वात् ॥ ३ ॥ ` 8 % संस्थामिर्यत्न पुनश्च भूमादिति । प्राथेनावा्येनैव रविदाब्यैस्योक्ततवे-
नात्र पुनः केथनेभयोजनोभावोदात्मपदवैय्यधयाशच नेदं युक्तमियरच्या पश्चान्तरमाहुः श्रात्मनः इत्यादि । अभ्रे स्थितरूपामिति
भावविकाराद्धिननाप् । अस्मिन्पक्षे गत ॒इयत्रादिकरमणि ^्तः' । - अस्य ॒कलष्टत्वात् पश्चान्तरमाहुः ्ात्मत्वं ` वेति, अहम्रहेण :
८-१५-० +> ~~
१ ग्या ग्वदूतिःकः, भ्यादुखःङति खः ग. ङ,
स्क. २ अ.४ रल. ५.८] १३५
तुर्ये राज्ञा विष्रष्टस्य गुणानुकथने हरेः ॥ मङ्गरोक्त्या ब्रह च्छृद्ाः श्रीरुकस्य निरूप्यते ॥ १॥
राज्ञः प्रदनं कथयितुं तस्य प्राक्तनीं स्थितिमाह-- वैयासकेरिति चतुर्भिः । वैयासकेः कस्य भगवान्सवभूतेषु रुश्चित .इत्ये-
बम्भूतमात्मनो भगवतस्तत्त्वस्य निश्चयो यस्मात्तद्च उपघा्यऽऽकलय्य ओौत्तरयः परीक्षित् श्रीकृष्ण एव सेव्य इस्येवभ्भूतां सतीं
संसारदुःखनिवर्सिकां मतिं विषेण अधाद्कसेत् ॥ १ ॥ पूवं सामान्यतो गृहादिकं यक्तमपि समताया विच्यमानत्वात् अ्यक्तमिव
भवति तदिदानीं वैयासकेवक्यात्यक्तवानियाह--आत्मेति). आस्मादिषु नित्यं सबेदा विरूढां ममतां खकीयत्वाभिमानं जहौ
तदयाजेत्यन्वयः । आत्मा देहः । आगारं गृहम् । पक्वः गवाश्वादयः । द्रविणं घनम् । . अविकटे निरुपद्रवे ।। २॥ $ छ श्रेष्ठानां
भगवहीखाप्रहनादिकमेव उचितमिलाश्चयेन सम्बोधयति-हे सत्तमा इति । युयं यन्मां पच्छथ तमिममेवराथं हरिलीखलक्षणं प्रपच्छ
चेयन्वयः । तत्र हेतुमाह-कृष्णानुमावश्रवणे श्रदधान इति । तत्रापि हेतुमाह--महामना इति, विञुद्धबुद्धिरिय्थः ॥ २॥ 4
ननु धमदिसाधनक्मानुष्ठानपरस्य कथं कृष्णे मतिर्देदादौ ममतायागश्च सम्भवतीयाशचङ्याह्-यत् तरेवर्मिकं धमौर्थकामसाधने करम
तत्सैन्यस्य यक्त्वेति । कथं तत्र विरक्तिजातियत आह-- संस्थां मृत्यु विज्ञायेति । ननु “आत्मनस्तु कमाय सर्व प्रियं भवति"?
इति श्तेः कथं तस्य दृष्णे निरुप्राचिकस्नेहः सम्भवतीययाशङ्कथाह-- वासुदेवे इति । भगवदात्मत्वं गतः प्राघ्ठः
सन् पप्रच्छेलयन्बयः ।॥ ४॥ 7 त
हिन्दी श्रनुबाद
राजाका सष्टिविषयक प्रन ओर शुकदेवजीका कथारम्भ |
सूतजी कहते है-शुकदेवजीके वचन भगवत्तर्वका निश्चय कएानेवाटे थे । उत्तरानन्दन राजा परीक्चितूने उन्
सुनकर अपनी शद्ध बुद्धि भगवान् श्रीक्ृष्णके चरणेमिं अनन्यभावसे समपिति कर दी॥१॥ # फ शरीर पृ, पुत्र,
महल, पञ्ु, घन, भाद्े-बन्धु ओर निष्कण्टक राञ्यमें निलके अभ्यासके कारण उनकी टद् ममता हो गयी थी । एक कषणे ही
उन्होने उस ममताका याग कर दिया | २।॥ ॐ # श्ौनकादि ऋषियो ! महामनसखी परीश्ितने अपनी मृटयुका निश्चित
समय जान लिया था । इसलिये उन्दने धर्म, अथं ओर कामसे सम्बन्ध रखनेवाे ` जितने भी कर्म थे, उनका संन्यास कर
दिया । इसके वाद भगवान् श्रीकृष्णमें सुहृद आत्मभावको प्राप्र होकर बड़ी श्रद्धासे भगवान् श्रीकृष्णकी सदहिमा सुननेके चयि
होने श्रीरुकदेवजीसे यही प्रन किया, जिसे आपरोग युज्ञसे पूछ रहे है ॥ ३-४॥ ` |
[र | राजोवाच
समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो श्रि्ीयते मद्यं हरेः कथयतः कथाम् ॥५॥
भूय एव विवित्सामि ` ममवानात्ममायया । यथेदं सृजते विष्वं दुविभाव्यमधीश्वरेः ॥६॥
यथा मोपायति षिशुयथा संयच्छते पुनः। यां यां शक्तिुपाधित्य पुरुशक्तिः परः पमान् ॥
आमानं क्रीडयन् कीडन् करोति विकरोति च ॥७।॥ `
नुनं भगवतो त्रक्षन् दरेरद्ुतकमणः - दुर्विमाव्यमिवाभाति कविभिधापि चेष्टितम् ॥८॥
श्रीघरस्वामिृता भावाथेदीपिकाभ्याख्या ध
महयं मम तमोऽज्ञानं विज्ीयैते नयति तव कथयतः सतः. अतः समीचीनम् ॥ ५॥ ॐ ॐ पुनश्च बेदितुमि-
च्छामि । इदं दुर्विभाव्यमवितक्यं विश्वं यथा सजति ॥ £ ॥ 8 छ गोपायति पाटयति 1. संयच्छते संहरते । -पुरुश्षक्ति-
वैहुशक्तिमान् । क्रीडन् यथा केति आत्मानं श्रह्यादिरूपिणं क्रीडयन् विकारोति विविधं कसेति ॥ ७।॥ ८ ॥
१. साधनं द्विविधं परोक्तं क्िमराकवुविभेदतः॥ पूर्वाध्याये करियाङ्गानि वणितानि द्विरूपतः ॥ प्ररनेध्युत्तरशेषस्वाक्कियायाश्च
निरूपणात् ॥ ख्व रूप्लो ज्ानतश्च काथैसिद्धि्यंतो द्विधा । साधनं श्रोतृवक्तरोश्च विमर्धाधिङ्किया यनः 9 ` तदुच्यते सख्य योहि परश्तस्त्वाद्ये ससाधनः।
्ाव्वाऽ्थ नमनं देतरे सुरापि विशेषतः ॥ सामान्यषठुत्तरं यद्धि. तद्रक्छरधिकारतः ॥ श्रतोऽध्यापरे चतुरे तु प्ररी्निच्छुकयोः क्रमात् ॥: विमष॑ण-
धिकारो हि विचाराङ्ग निषूप्यके ॥ व्यवश्चाया स्मि बुद्धिमता व्याग एव च ॥ कथायाः श्रव्रसे श्रद्धा संन्यासो ज्ञानमेव च ॥ प्रशनाश्चतुष्टयं पूव
भ्रोतुरङ्गमिदहोच्यते इति वल्ल ° सुबोधिनीकारिकाः २. वक्डृश्रद्धाऽत्र प्रतिपाद्यते । ३ परीत, द यथा तथा च्ात्मभावं मत्तः सन् पप्रचधेव्युत्त
श्लोकेन सम्बन्धः ) | २ | 4 भ
. [स २ ५.४ श्लो. ५
हे ब्रह्मजनिति । साक्षाद् ब्रह्मस्वरूपं एव त्वमसीति भावः।। ५॥ छ # भूय एवेयत्र राज्ञोयमभिप्रायः । भ्रियमाणस्य
मम कृलयानि श्रवणकीत्तनस्मएणान्येवो्तानि तेषु च विषयाः कृष्णीखारूपगुणाद्यासतत्र प्रथमं मायाकचक्तिमतस्तस्य सृष्टयादिरीरा
जिज्ञास्यास्ततश्च चिच्छक्तिमतो गोवद्धेनोद्धरणा्या इति भूय एव पुनरपि विवित्सामि । इडमाव आः | ६॥ % # पुरवो
बहयश्चिन्मया जीवां अंतरगा बहिरंगाः तटस्थाभिधानाः शक्तयो यस्य सः इति विश्वनाथः । क्रीडन्मायान्चक्या सह दीव्यज्नात्मानं
करोति महदहंकारादि रूपत्वेन सजतीति सर्गप्रभः । तथां क्रौडयन्त्रह्यमरीच्यादीन्देवयन्विकरोति आत्मानं देवतियैग्नरादिरूपत्वेन
सृजतीति विसर्गप्रश्नः ॥ ७ ॥ # & नन्विदं त्वं प्रायः सवं जानास्येव तक्ति प्रच्छसीति तत्राह ! नूनं निश्चितमेव भगवत-
शरष्टितमिदं सष्ख्यादिचरितं कविभिश्चापि न्यायादिश्षाखदृद्धिरपि दुर्विभाव्यमिव विभाति तैरपि परमाण्वादिद्धारा स॒ष्टयादिकथ-
नाद्धवदमिप्रायाज्ञानादुर्विभाव्यं दुज्ञ॑यं ममाज्ञस्यात्र कौ कथेति भावः ॥ ८ ॥
श्रीमद्लीरयधघवव्यास्या
सखबुभुत्सितमवतारयितुं मुनिवचोऽभिनंदति राजा समीचीनभिति । हे ब्रह्मन्ननघ मह्यं हरेः कथाः कथयतः सवंज्ञस्य
तव वचः समीचीनं यतस्तमोऽज्ञानं विशीर्यते नह्यति ॥ ^।॥ # % वबुमुल्सनप्रच्छति भूय इति । भूयः पुनः विवित्सामि
वेदितुमिच्छामि । अधश्व्बह्यदिमिदुर्विभात्यमभरतक्यं इदं भिश्च यथा सृजति ।॥ & ॥ 8 % यथा गोपायति रक्षति यथा पुनः
सं यच्छति संहरति पुरुशक्तिनंतश्चक्तिः पटः पुमान्परमपुरषः यां यां ब्रह्मादिरूपां शक्ति शरीरं उपाश्ियाधिष्ठाय आत्मानं ब्रह्मरुद्रा-
दिषूपेण स्वात्मानं कीडयन्सष्टय(दिञ्यापारविक्ेषाभिनिविष्टं र्वन् खयं क्रीडन्सियादिव्यापारं कुबेन्करोति स्वयमेव तत्तदंत-
रात्मतया सृष्थादिव्यापार करोति विकरोति विरुद्रं करोति उपसंहरति इयं जगद्र थापार रूपा क्रीड! खातंत्यमूला न तु बाछादीनामिव
कसैमूटेयभिप्रायः । ७॥ कै क हे मगवन्नद्रतकर्मेणः विस्मयनीयव्यापारस्य हरेः । विचेष्टितं कविभिज्ञानाधिकेरपि
दर्विभाव्यमप्रतक्यैमिवाभाति प्रतीयते || ८॥. ,. | | ति
श्रीमद्धिनयध्वज्नतीर्थङ्कता. पद्रलावलीव्याख्या
स्वाभीष्टं प्रष्टं कवचनं स्तौति समीचीनमिति । यदिष्टसाधनावबोधकं तस्प्रतिषंधनिवन्तेकं च तदेव वचनं समीचीनं
मेतत्कथमव्राह तम इति । मद्यं मम तम आंतरमज्ञानं विश्षीयेत इनेन समृष्टभूतमुच्छिद्यत इत्युक्तं भवति मह्यमिलयनेन
वेष्टसाधनं ज्ञानं च येन न दीयत इति सूचितं भवति हेतु्वाऽनेनोच्यते मह्यं तमो र्विंश्शीयेत इति येन तस्मात्समीचीनमिति ॥ ५ ॥
क्षैः % आत्ममायया स्वेच्छया खनियतया श्ङृत्या चाऽननयदुर्बिभाव्यं दुरुत्पा्मिदं विश्वं यथा येन प्रकारेण खजते ॥ ६ ॥
छै क येन प्रकारेण गोपायति रक्षति पुनर्येन प्रकारेण संयच्छते संहरति तं प्रकारं भूयः पुनरपि विवित्सामि ज्ञातुमिच्छमि
पुरुशक्तिरनंतहाक्तिः परः पुमान | ७।॥ ॐ # आत्मानं जीवं संसारे क्रीडयन्नवतारेश्च कऋीडन् यां यां शक्तिमुपाश्रिय
विश्वष्य यद्पेक्ितं तत्सब्रं सामान्यतो विशेषतश्च ` करोति तदपि विवित्सामीति च शब्देन निर्विकारः सदा शद्ध इति वाक्यं
प्रमाणयति । भगवच्चेष्टाविषयस्य ज्ञानस्य वक्ता ज्ञानिष्वपि दुखेभ इति भावेनाह नूनमिति । अज्ञेुर्बिज्ञेयमिति किं वक्तव्यमिय-
स्मिन्नर्थे चशब्दः ॥ ८ ॥
श्रीमजीवगोस्वामिकृता क्रमसखन्दभेष्याख्या
यतो ममापि तमो विक्ञीयथते अतो हरेः कथां कथयतः कथयितुमारभमाणस्य सबव्वेज्ञस्य तव॒ वचः समीचीनमिव्येव
योऽयम् || ५॥ छ भूय इति । एतदपि ज्ञातुमिच्छामीयथेः । आपाततः साक्षात् श्रीकृष्णचरितश्रवणे तद्धियोगदुःख-
बुद्धिः स्यादिति निजयैय्यीपादनाय तदै्य्यैविशेषप्रभोऽयं ज्ञेयः ॥ ६ ॥ क # यथेति साद्धद्रिकम् ॥ ७ ॥ ८ ।॥९ १० ११॥
श्रीमद्िश्वनाथचक्रवतिकरता सारार्थदर्शिनीन्यास्या
` तमः अज्ञानम् । मह्यं मम ॥५। क # भूय एवेदयत्र राज्ञोऽयमभिप्रायः--च्रियमाणस्य मम कव्यानि श्रवण-
कीत्तैनस्मरणान्येवोक्तानि, तेषाच्र विषयाः कृष्णलीला रूषगुणाध्ाः । तत्र प्रथमं मायाशक्तिमतस्तस्य सखष्टयादिटीला जिज्ञास्य
ततश्च चिच्छक्तिमतो गोवद्रनोद्धरणाद्या इति । भूय एव पुनरपि । चिचितूसामि वेदितुमिच्छामि । इडभाव आर्षः । दुर्विभाव
ध्यातुमप्यहक्यम् ।! ६ ॥ ‰ $ गोपायति पाटयति । संयच्छते संहरति । पुरवो बहयश्चिन्मया जीवा अन्तरङ्गा बहिरङ्गा
तटश्चाभिधानाः शक्तयो यस्य सः क्रीडन् मायाक्क्या सह दोढ्यन् आत्मानं करोति महदहङ्कारादिरूपत्ेन सृजतीति सम्रग्रभः ।
तथा क्रीडयन् ब्रह्ममरीच्यादीन् देवयन् विकपेति आमानं देवतिय्यैडन तदि रूपत्वेन सजतीति विसगंप्रभरः ॥ ७॥ क्षैः $
॥
[ [9 । ॥४ * थमेव
ज्ञानरूपं तमस्त्द्वाकयाद्विीयेते । तत्त॒ मदथमेवोक्तम् । त्रयं तु मया बिनिश्ितम् । स्वद्ाक्येन ममाऽज्ञानं न्म् । मदथमेव च
ऽप्यवान्तरभेदाः सन्ति । यतः पुखशक्तिः । कारमेदाश्च बहवः सन्ति । यतः काखादिनियन्ता अयं पुमान् । आत्मानमेव करोति,
वि रुद्धमपि करोति, न करोति, विविधं वा करोति। अथवा । आत्मानमेव क्रीडयन्नन्यदेव किञ्ितकरोतीद्यादि सम्बन्धः|
अथवा कोडन्नात्मानमेव करोतीति । चकारादन्येऽपि पक्षाः | स्वयमूह्याः ॥ ७॥ # % तद्योवमनेकधा सन्देहे गुरः प्ररनं
= ५ नि
नाऽहंति । अतिवादात् । अतोऽन्य एवं प्रष्टव्य ` इयां थाऽऽद-- नूनमिति । व्रह्मन्नियतिप्रदनेऽध्यक्षोभांय । भगवतो हरेरिति
दुःखाभावसुखयोः सिद्धथथसुक्तम् । किच्च । सामान्यत एवः भगवतश्चरितर दुर्बोधं केन गुणेन करोतीति । तत्रापि हरेः । अन्य-
दुःखनिवारणार्थं करोति । तत्राऽन्येषामानन्याहुःखानां चाऽऽनन्यात् केन प्रकारेण करते सर्वेष षा खं गच्छतीति न ज्ञायते । तत्राऽ-
ति। अत एव कविभिरपि निपुणैरप्यनेकधा कर्पकेरपि दुर्विभाव्यम् । अतो नाऽन्यः
प्रश्रमर्हतीदय्थः || ८॥ ` ।
भ्रीमद्गोस्वामिधीपुरुषोत्तमचेरणविरचितः खुबोधिनी्रकाशः
' समीचौनमित्यश्न श्रमिनन्दनमिति। रोजकृतं तद् , अरथाज्ञाने कथं वाक्यसेमी चीनस्वमिलयाकाङश्चयासुत्तराद्रस्या्थ-
माहुः तथापि ममेलादि 1 तथा च काथैवलात्तथा ज्ञायत इयर्थः ॥५॥ शः छ भूय पवेयत्र भर्थापरिकञानादिति, भूतभव्यन्यवहार्
बिषयत्वानन्तत्वबोधकयोवाक्ययोः परस्परविरोधेन तत्तासर्यापरिजञानात् श्राधार इति उपादाने । नाशितस्य नाशनमित्यादि,
नष्टः पुनरुत्पन्नः पुनर्ष्ट इतिवद्वा । काषटाेवहितं ततो भस्मघ्वं ततो वायुजलादिना तस्याप्यभावे इतिवद्रा तथेलथः। 1& ॥
१ वक्तृदोषाभावायेति ख. २ अभिमानामावयेति क, ख, ३ वा कल्पत्रतवसप्रसूते वा श्रमिग्यनक्तीति क, ४ श्रत्र यदेति ध.
‡ सनीश्ररेरिति ख. मूलम्यास्ययोः, ६ पुनरिति नासि घ, ङ. । ऽ कलामिति क. ध, छ. = इदं नासि ग पुरत ।
१८
"~न म
१३ श्रीमद्भागवतम् । [ स्कं. २अअ. ५ शो. ६१२
क्षैः & ` यां यामिटत्र अत्रेति, सष्िप्रक्रियायां विश्वस्मिन्वा । पञचस्वपीति सन्देहेषु न करोतीति चकाररुम्योऽयं पक्षः 1
श्रन्यदेवेति इन्द्रजारुमिवेयर्थः । श्रन्येऽपि पक्षा इति, एकां शक्तिं क्रीडयन् आत्मानं विकरोति, शक्यन्तरं वा विकरोति, काडा-
दीन् वा आ्मरूपान् करोतीत्येवमादयः ॥ ७॥ क ॐ नूनमियस्यामासे त इति, अतिवादांसितिक्षेतेः तिवाक्येन
ममातिवादोपेश्चकत्वात् । विचृतो, केन गुणेनेति, रेधर्यादिषटकमध्ये केन ! श्रत एवेति, अद्धुतकर्मत्वादेव । श्रत इति,
अत्रह्मरूपस्व।त् ।॥ ८ ॥ | | [ि
॥ि श्रीगिरिधरङृता वालप्रबोधिनी |
| राजग्ररनमेव दक्षयति-समीचीनमिति । दे ब्रह्मन् हे सर्वज्ञत्वेन ब्रह्मभूत हे अनघ काव्यादिवक्ठृदोषरदित सववज्ञस्य
तव वचः समीचीनम् । कुतः ‰ यत्तस्तव हरेः कथाः कथयतः सतो मद्यं मम तमोऽज्ञानं विञ्चीयेते विनदयति ॥। || # #
एवं तद्रचोऽभिनन्दनं कृत्वा ष्वुभुत्सितं पृच्छति--भूय इति । मुनीदवरेरपि दुर्विभाव्यं अप्रतक्येमिदं विद्रवं भगवानात्ममायया
यथा सृजते यथा च गोपायति रक्षति यथा च पुनः संयच्छते संहरति तथा भूय एव विवित्सामि बेदितुमिच्छामीयन्वयः ।
पुनरिखयनेन खष्टिसंहारादेः प्रवाहो दर्दितः ॥ ६॥ # % पुरुशाक्तिरनन्तश्चक्तिः परः पुमान् परमपुरुषः यां यां शक्तिमुपा-
त्रिलाधिश्ठाय कऋीडन्नात्मानं ब्रह्मादिरूपिणं करोति वत्तदरूपिणं चात्मानं क्रीडयन्नात्मानं विविधंः रामकृष्णादिरूपिणं करोति ॥ ७॥
क श हे ब्रह्मन्निति सम्बोधयन् वार॑वारं प्रदनेऽपि त्वया कोपो न काथ इति सूचयति-भगवतशचेष्टितं टीला कविभिरति-
निपुणैरचापि दुर्विभाव्यमप्रतक्थैमिवाभातीयन्बयः । किमथ भगर्वोहीटां करोतीलपेश्षायां श्रवणकीत्तेनादिना स्वभक्तदुःख-
निवृक््य्थमेवेलयाश्चयेनाद--दरेरिति, भक्तदुःखहरणक्षीरस्येयथैः । तर्हि तच्छूवणादिना दैद्ादीनामभक्तानामपि दुःखनिदृत्तिः
स्यादेवे्याश्चङ्कथाह--अद्धतकमैण इति, अद्धतं दैल्यादीनामाखादाजनकं कर्म यस्य तस्येयथंः ।॥ ८ ॥
हिन्दी अवाद् |
परीक्षिते वृच्वा--भगवत्खरूप मुनिवर ! आपं परम पवित्र ओौर सर्वज्ञ ह । आपने जो कुछ कहा है, वह सत्य एवं उचित `
स
भ ~
= ॐ =
-=~ -= ~= प च्व ---- ~~~
ह नं जतन उना -ज च्छ न नकरन्यगन-कच्त ट ल्ज्व रद दसा र्द च च करम जन व्र त ।
फिरभी यह जानना चाहता दू कि भगवान् अपनी मायासे इस संसारकी सष्ठ कैसे करते दहै १ इस संसारकी रचना तो इतनी
रहस्यमयी है कि ब्रह्मादि समर्थं छोकपार भी इसके समश्चनेमें भूल कर् बैठते दे ।॥ ६॥ % % भगवान् केसे ध विश्चकी
रश्चा ओर फिर संहार करते है १ अनन्तश्चक्ति परमात्मा किन-किन शक्तियोका आश्रय टेकर् अपने-आपको ही खिौने बनाकर
लेते ह १ वे ब्ोके बनाये हुए घरदोकी तरह ब्रहमाण्डों को कैसे बनाते ह ओौर फिए किस प्रकार वात-की-वबातमें मिटा देते
ह १॥७॥ & ॐ भगवान् श्रीहरि की टरा बडी दी अदुभुत--अचिन्य ह । इसमे संदेह नदीं कि बड़-बदे विद्धानोके
द्यि मी उनकी टीखाका रहस्य समञ्चना अयन्त कठिन प्रतीत होता है ॥ ८ ॥ | |
यथा गुणांस्तु प्रहृतेयुगपत् क्रमोऽपि वा । बिभति भूरिशस्त्वेकः इव् कर्माणि जन्ममिः ॥ ९ ॥
बिचिकिस्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा| काद ब्रह्मणि निष्णातः परस्मिश्च भवान्खलु ॥ १०॥.
षत उवाच [र |
ह्युपामन्ितो राज्ञा युणानुकथने हरेः । हषीक्षेशमसुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११॥
। | श्रोश्चुक उवाच ` | वि
नमः परस्मे पुरुषाय भूयसे सदु द्धवस्थाननिरोधरीरया ।
गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनामन्तर्भवायानुपरक्ष्यवत्मने ॥१२॥
धीघधरस्वाभिकृता भावार्थवीपिकान्याख्या
एकः पुरुषरूपेण युगपत् जन्मभि्ह्यायवतारः क्रमशो वा यथा प्रकृतेगुणान् गृह्णाति ॥ ९॥ # % विचिकित्सितं
संदिग्धम् । श्ञाब्दे ब्रह्मणि विचारेण निष्णातः परस्मिन्ननुभवेन ॥ १०॥ . ॐ उपामंत्रितः प्रार्थितः । प्रचक्रमे देवतागुर
नमस्कारादिरूपमुपक्रमं कृतवानिदयर्थः ।। ११।॥ ॐ # तदेवोह त्रयोदक्षभिः परस्मै । सर्वोत्तमाय । तत्र हेतुः भूयसेऽपरि
मितमदिम्ने तदक्षंयति । सतः प्रपंचस्य उद्धवादिषु निमित्तभूता या छीला तया गृहीतं ब्रह्मादिरूपेण रजआदिशक्तित्रितयं येन
तस्मै । अंतभवायातयीमिणे अत एव सर्वातरत्वादनुपटक्ष्यं वत्मै यस्य ।। १२ ॥
क न ण ५ ~न ~~
9, बोदुपुमिषटम् । २. विकरोतीस्यस्यायमर्थः । ३. १० पा०--विभोः।
स्व. २ श्र. ४ शलो. ९-१२ - शनेकव्यास्थासमलंरृतम् । | १३९
ह श्रीवंशीधरृता भावायेदीपिकाप्रकाशव्याख्या ` `
यथैकः पुरुषरूपेण युगपसमकतेरणान्विभतति तत्रािप्त एवेक्चणादिमिर्धारयति पालयति च । तथा जन्मभिनत्र इमरीच्या-
दिप्रादुभावैभूरिशो बहुरूपं कमश्चोपि वा विभि । कीशः कर्माणि ङ्व॑न् ॥ ९॥ ॐ % नलु कविभिश्चापि दुर्विभाव्यमिदं
चेदहं जानामीति तत्त्वं कथं जानासि तत्राह । यथा भगवान् छृष्णसद्धक्तो भवानपि तथेयथः। तत्रापि इ्दे बरह्मणि वेदे परस्मि-
न्रह्मणि छृष्णे चालुभवेन अपरे ज्ञाखकन्तौरस्तु श्रीकृष्णं नेवानुभवंतीति ते न जानन्ति किं विधत्ते किमाचष्टे" इयादिभगवदुक्ते
भगवानेव वेदाथ जानाति तत्करपया तद्भक्ताश्च नान्य इति भावः । इह चिच्छक्तिप्राधान्येन कृष्णरासाद्यवतारखीखा इव मायाश्च-
क्तिमाधान्येन पुरुषाययवतारटीखा न्रद्यंडनिर्माणाया अपि वैष्णवैः श्रव्या एव नात्र कटाक्षः कायै इति श्रोकवक्त्रोः परीष्ठिच्छक-
योरभिप्रायो वेदितव्यः ॥ १०॥ ॐ हृषीकेरमिति । सवेंद्वियप्व्त॑कमिति । मद्वाचि स॒ एव स्थित्वा प्रतिवदत्वियभि-
भ्ायेण प्रचक्रमे इलयर्थः इति । देवतैव गुरुरिति तन्नतिरूपं म॑गटम् शुरु्ह्या रारर्विष्णुः इयाुक्तेः । यद्वा रारुव्यांसो देवता
परमात्मा तन्नतिरूपं वा मंगलं चकारेति भावः ॥ ११॥ # % तदेवं मंगकमेव । तत्र सर्वोत्तमत्वे । तत् अपरिभितमदि-
मत्वम् । अत एवां तर्यामित्वादेव । अत्र विश्नाथः--परस्मै पुरुषाय पुरुषोत्तमाय श्रीकृष्णाय नमः । "यस्मारक्षरमतीतोदम्
इलयादि तदुक्तेः । पुरुषोत्तमत्वं तम्ैव नान्यत्रेति 'हरियैथैकः पुरुषोत्तमः स्छतः' इति महाकव्युक्तेच । प्रथमे्यैमाह-भूयसे
पुरुषाद्यवतारैरपरिमितमहिम्ने । तत्र पुरुषावताररीटामाह । देहिनां ब्रह्मादीनां समष्टव्यष्टीनामतमंवाय अनुपल््यं योगिभिरपि
दुज्ञेयं वत्म भक्तियोगलक्षणं यस्य तस्मे ।। १२॥ ं
श्रीमद्वीरराघवव्यास्या |
अन्यदपि षच्छति यथेति । स्यमेकः जन्मभिरवतारेभूःरिशः कर्माणि चेष्टितानि इवंन््रकृतेगणान्सत्वादीन्युगपद्पि वा
क्रमश्ञः यथा बिभर्षि अत्र यथा सृजतीति निमित्तोपादानाधिकरणानां प्रस्नः । यथा गोपायतीयनेन रक्षितुः खस्य किं सष्टथादाविव
रक्षणेऽपि जीवातर्यामित्वेनोत स्वावतारेणैव रक्षणमिति ग्रभः। यथा संयच्छत इयनेन संयमाधिकरणप्रञ्रः । नारदीयानां प्राना
तत्रैवावतरिष्यमाणत्वात् । यथा गुणास्त्वियनेन भगवद वतारस्य गुणत्रयात्मकत्वमथवा त्रयाणामेव अन्यतमगुणात्मकः्वमथवा
ऽप्राकृतत्वमेवेति प्रश्रः । अत्र यद्यपि न वृतीययपक्षः प्रश्रारूढः तथापि प्रषटुरभिप्रेतः । तस्यैव सिद्धान्तकोटिव्वात् | ९॥ 8 ॐ
एतलयरबोक्तं मे मम॒ विचिकिस्सितं विचारयितुमिष्टं मगवान्भवान्यथावद्न्रवीतु । स्वमेव कथयितुं समथं इत्याह शाब्दे ब्रह्मणि
शब्द्रह्मातमके बरह्मणि निष्णातः परिनिष्ठितः कर्नशाखार्थवित्। परसिशच ब्रह्मणि निष्णातः स्वस्विलन्वयः। अनेन पर्रह्मविषययोग-
जन्यज्ञानसंपत्तिर्ता 11 *१०। . # श हरर्गणानुकथन इत्यक्तप्रकारेणोपामंत्रितः प्रार्थितः हषीकेकषं भगवंतं स्ेद्वियनियंतार-
मनुस्मृय प्रवक्तुं देवतागुरनमस्कारा दि रूपयुपक्रमं ङतवान् ॥ ११॥ % तदेवाह त्रयोदशभिः नम इति परस्मै प्रकृति-
पुरुषविरश्चणाय पुरुषाय तत्र हेतुः भूयसे खरूपतो गुणतश्नान्तवैहि व्याप्य वत्तंमानाय तदेवं दशेयति सतः ्रपच्स्य उद्भव
उत्पत्तिः स्थानं पाठनं निरोधः संहारः त एव छीखा तया गृहीतद्यक्तित्रितयाय गृहीतदिरण्यगभखवावतारश्ंकररूपक्क्तित्रितयं येन
तस्मै अनेन बैरक्षण्यमुक्तं भूयस्त्वमाह अन्तभेवायांतरारमने “अनेन सवस्य खव्याप्यत्वाततदपेश्षया खस्य व्यापकत्वसुक्तम् `
अनुपलभ्यं वस्म यस्य तरमे'” वर्त्मछब्दः गंतन्यमार्मपरोऽप्यत्नोपासनारपज्ञानविषयीभूतमगवत्खरूपरूपादिपरः उपचारात् । अनेन
प्राकृतकरणागोचरत्वमुक्तं इदमपि वेरक्षण्यापादकम् ॥ १२॥
श्रीमद्धिजयभ्वजतीथंङृता पदरल्ञावलीव्याख्या
अथाप्येकः प्रन्नोऽस्तीलयाह यथेति । एको हरिजन्मभिर्वासुदेवायवतारैभूरिशः । सष्टयादिकमैणा वेन् भक्तेः सत्त्वादि.
गुणान् बिध्रयथाकथं बिभति युगपत् क्रमश्चः क्रमेण वेति । तु शब्देन गुणानां विरुदधस्मावत्वेन युगपदूम्रहणेऽतुपपत्ति सूचयति
अपिपदेन क्रमञ्चो प्रहरणं संभावितमिति ।॥ ९॥ न केवरं विविस्सामि किंतु वक्तव्यमिति प्राथंये इत्याह विचि
किर्सितमिति । यथा यथावद् एतदकं तव पांडित्यं चास्तीयाश्षयेनाह इग्देति । अनेनालकिकमपि वस्तु यथा बोद्धुं स्यं तथा-
बक्ता बोधयितुं त्वं समथ इत्युक्तः भवति ।। १०॥ ‰ % परीकषत्ष्टः किं चकारेति सूतः श्ौनकस्य हादेशंकां परिद्रति
इतीति । इतिशब्द््रकारवचनः हृषीकेमिलयेन युख्यतो बागार्द्रियश्चसयदधोधकलवं हरेरियभिग्रति प्रतिवक्तुं परचक्रमे मारब्धवान्
भागवतसंहितामिति शेषः! १९॥ & क परीक्षिसमश्नोत्तर रूपत्वेन भागवतपुराण वक्तुकामः शुकः शिष्टाचारं परिपाख्यन्
सवष्देवत' { प्रणमति । नमः परस्मा इ्यारभ्य नमस्तस्मा इत्य॑तैः शोकैः ! भूयस्त्वसुपपादयति सदिलयादिना । सतः सखस्य जगत
उद्भव उत्पत्तिखानं पाटनरूपस्थितिः निरोधो छ्यः ण्तन्निमित्तं लीखयागृहीतं शक्तीनामिच्छाज्ञानक्रियाख्यानां त्रितय येन स
तथोक्तस्तस्मै इच्छा ज्ञानं क्रिया चेति निलयाः शक्तय ईशषितुरिति वचनाश्नत्येति पदमध्यादायं निल्य गृीतक्षक्तत्रितयाययथः
बेदादिरेवात्र प्रमाणं न प्रयश्चमिति भावेनाह देदिनाभिति । देदिनां जीवानां चश्चुरादिनानुपरभ्यवत्मैने दुङ्ञेयमागय दृरसथत्वाः
१७० ` श्वीमद्धारवतम् 1: [ स्क. २ श्र. ४ श्लो. ६१२
दिति नेव्याह-अन्तथ्रुवायेति । अंतर्यामित्वेन सततमं
प्रमाणम् । १२॥
्तःस्िताय यो वै भूमा तल्ुखं द्वाविमौ पुरुषो रोके इलयादिवाक्यमत्र
श्रीमन्जीवगोस्वाभिङृता क्रमसन्दभेन्याख्या
तत्र प्रथमं भगवनत्तर्वं विवृण्वन् नमस्करोति नम इति तरयोदश्चभिः ! परस्मै श्वयं भगवते श्रीकृष्णाय । यत्तः भूयसे
स्वतः परिपूणीय । अतोह्यंशचतः पुरुषादिरूपाय सखतस्त्वनुपलक्ष्यवत्मने । १२ ॥
श्रीमद्िश्वनाथचक्रवत्तिता स्मराथंद शिनीन्याख्या
यथाः एकः पुरुषरूपेण युगपत् प्रकृतेर्गुणान् विभक्ति तत्राटिश्च एव ईश्छणादिभिर्धीरयति पाटयति च । तथा जन्मभिः
जहममरीच्यादिप्रादुभविः भूरिशः बहुरूपः क्रमस्चोऽपि क्रमेणापि वा बिभर्ति। कीरः कर्म्माणि सष्टयादीनि इव्वेन्ः।। ९ ॥
ॐ ॐ विचिकित्सितं सन्दिग्धम् । ननु कविभिश्चापि दुर्विभाव्यमिद्ं चेदहं जानामीति तत्त्वं कथं जानासि तत्राह । यथा
अमवान् कृष्णः तद्भक्तो भवानपि तथेलयर्थंः । तत्रापि छाब्दे ब्रह्मणि वेदे विचारेण निष्णातः परस्मिन् ब्रह्मणि क्रष्णे च खर्बनु
भवेनेतति एवमपरे शाख्क्र्तौरस्तु नैवानुभवन्तीति ते न जानन्ति । किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य चिकस्पयेत् । इस्यस्याः हृदयं
लोके नान्यो महद् कश्चन । इति भगवदुक्तः इह चिच्छक्तिप्राधान्येन कृष्णरामादयवतारटील इव मायाक्षक्तप्राधान्यन ` पुरुषा-
वतारलीटखा ब्रह्माण्डनिर्माणाद्या वैष्णवैः श्रव्या एव नात्र कटाक्षः काय्यै इति श्रोकृवक्तरोः परीश्चितद्यकयोरभिप्राये वेदितव्यः
॥ १० ॥ क # हषीकेड। सब्वेन्दरियप्रवत्तंकम् इति मह्राचि स एव स्थित्वा प्रतिवदलित्यभिप्रायेण । प्रचक्रमे देवतागुरनमस्कार-
पूठवेकमुपक्रमं कृतवानिय्थः ॥ ११ ॐ तमेवाह । त्रयोदश्चभिः। परस्मै पुरुषाय पुरुषोत्तमाय श्रीद्ृष्णाय नमः ।
्रथसेश्वयैमाह । भूयसे पुरुषाद्चवतारैरपरिमितमहिम्ने। तत्र भ्रथमं पुरुषावताररीरामाह सबुद्धबेति । शक्तित्रितयं
देतीयतृतीयपुरुषावताररीखमाह । देहिनां ब्रह्मादीनां समश्िव्यष्ठीनाम् अन्तभंवाय अन्तर्यामिणे । अनुपलक्ष्यं
भच्ियोगे यस्य तस्मे॥१२। = `
श्री मच्छुकदेवरुतसिद्धान्तप्रदीप
एतस्ू्बोक्तम् । विचिक्रिर्सितंः संदिग्धं यथावद्भगवान्त्रवीतु । तत्र योग्यतामाह् । शाब्दे इयादि ।।१०॥ ॐ ॐ
णाजुकथने _उप्रासंत्रितः : हृषीकेशं स्वेन्द्रियमियंतारं श्रोतणां श्रावयितदचेग्द्रियनैकचस्यहेतुरवेनोषकत्तीरमसुस्मृखयः । ` अचक्रे
खादिरूपमुपक्तमं कृतवान् ॥ ११॥ ` 8 तदेवाह । नम इति त्रयोदङ्शभिः। पररस्मे चिदचिद्धयां भिक्रल्लरूपाय
गुसुषाय नमः । तत्र हेतुः । भूयसेऽपरिमितगुणस्वरूपायं सतः प्रपच्चस्य उद्धवस्थाननिसेषेचु । -उत्पत्तिपाङनसंहारेषु निमित्तमूतया
पाश्रस्वावताररुद्ररूपेगहीतं रजःसस्वतमोलक्षणं चक्तित्नितयं येन तस्मे अन्तरात्मने अभन्तरनोपलक्यं वस्म प्रािमार्ो यस्य
तस्मे ॥ १२ ॥
भ्रीमद्वज्ञभाचायेविरचिता सुबोधिनीव्याख्या
| किच्च । केन साधनेन भगवान्करोति । गुणैरिति चेत् । तान्गुणान्कि कमक्ञो गृह्णाति । युगपद्वा । न दि सर्वे युगपदु
स्यन्ते छीयन्ते वा । किच्च भूरिशो वा गृह्णाति । प्रकृतेगुणान्बहुविधान्डृर्वा भूरिशो राक्िप्रकारेण गृहणाति । अथवा । तु पुनः
'स्वयमेकोऽप्यनेको भूत्वा युगपदादिभेदेन ( ? ) गृह्णातीति । किर । कर्माणि जन्मभिः कुवन् । नानाजन्मानि कृत्वा कमणि
इवेन्करोति । कमीधीनतया करोती; ॥ ९ ॥ ॐ क एवं . पर्नप्रस्नाश्निरूप्य साभिलाषतया प्रहनानुपसंहरति-विचि
कित्सितमेलन्म इति । -मद्यमेतज्ज्ञातुमिष्टं यथा यथाबद्कगबान्नरवीतु कथयतु । कथने सामभ्यैमाह् । श्ञाग्दे ` परस्मिन्नषिः बरह्मणि
तत्ततसाधनेभेबान्निष्यातः 1. खर्त्रिति प्रसिद्धे ॥ १० ।॥ ॐ शुकोऽपि "ससाधन. उत्तरमाददेयाद--शस्युपामन्त्ित इतिः ।
उपमन्त्रणं प्राथना । तदाऽस्मिननथं सव्रंसन्देहवार को. मगवानेबेति हषीके बुद्धप्ेरकमलुस्म्र्य भ्वयत्तरं दातुः प्रचक्रमे।
बः तबानियथः । उपक्रमो, नाम् देवतागुरुनमस्कारः । हसे!णानुकथने. उपामन्तित इति स्कन्धादाबनुपक्रमे.हेवुः ॥ ११॥ ॐ.
सव॑शासराथनिदधरः सक्तसिनंमनोक्किमिः । प्रञ्चमि; पाथेनावाक्येर्माहरम्यं एखनमनमेतावल्ज्ुकः
भाषितम् । अन्यत्कश्रापरस्ङ्गेन. पोकत्या -वानिरूपितम्। नमनदरेव भयवानसवस्तंशयवारकः भाथितः. काम्रनां दद्याल्नमऽ-
न्यथेति रयेरणमर ॥ यद्यपि तेनःपच्च अरदनाः कृतास्तथापि सर्वसन्देहनिवारपयाथं .ममवान्स्रत. इति. तन्तत्सन्देहनिषृत्तिपूवः
मनूद्य नमस्करोतिः। तत्राऽऽदौ सृष्ठिरकारे सन्दद्यनं प्रति. प्रकारं बद्न्नमस्यति- नमः इति आदौ. परः असङ्कोदार्स
("न ---------------------------*-- "~+"
दौ कथिकः! तदनु “बहुस्यामिः'ति वाञ्छया
एक एव भूयान् । तदनु क्रीडार्थं जगदु्पत्तिखितिसदारः 'सखमायागुणभूतङ्चक्तित्रयस्वीकारमाह--गरृहीतशक्तित्रितयायेति । सदिति
वचनादसतः सत्ता निवारिता । किच्च ! तस्योद्धवः स्थानं निरोधरच लीलार्थ॑मू। सद्रपेण मगवानुखद्यते तिष्ठति रीयते चेति ।
अनेन क्रमोऽपि दर्दितः । सदंशस्य व्यापकत्वात्सृग्यमानस्य परिच्छेदाभावाश्गषदेव देशभेदेन एकत्र क्रमेणैव यथा टीला सम्पद्यते
तथो करोतीलयथः । तदनु तत्राऽन्त्याभितया ग्रविश्चतीदयाह--देहिनामन्तभंवायेति 1 नहि बहिःस्थितोऽन्तः प्रविशति । किन्त्वन्त-
रेवाऽऽविर्भवतीयर्थः । सृष्टरनामरूपमेदेन दवैरूप्यान्नामसष्टयर्थं सर्वं स्रा । सवेमनुप्रविशय । सर्वैरप्यनुपलभ्यं वत्म यस्य तादृशो
जात इत्यथः । तेन गुरुवेदादिभिरेव तजञ्ज्ञानमियथः ॥। १२॥
श्रीमद्धोस्वामिश्चीपुरूषोत्तमचरणविरचित्तः सुबोधिनीध्रकाशः
यथा गुणानिति शोकं व्याकुवन्ति किञ्च केनेयादि ॥ ९॥ & श्स्युपामन्त्ित इयत्र स्कन्धाद्ावियादि ।
एतेन प्राथनां विना भगवदूगुणा न वक्तव्या इति भक्तिमार्गीयः सिद्धान्तः सूच्यत इलयथैः | ११॥ # नमः परस्मा
यत्र कारिकासु एतावदिति, उपक्रसशब्द वाच्यमेतावदियर्थः । अन्यदिति, एतदेवेति श्छोकोऽभिमच्च । क्रीडार्थमिति कीडच्छया ।
एतेन सदुद्धवस्थाननिरोधलीलापदे मयूरव्यं सकादिसमासो बोधितः । सदुद्धवसखथाननिरोधा्था ीेति समासाद्रणे “स वै नैव
रेमे" इयादिपुरुषविधत्राह्मणविरोधादिति । अच्र शोके भूयस इलयादिविरेषणद्रयेन व्यष्टिरुपनिरूपणं बोध्यम् । इदश्च पदं
कुवेन् कमणि जन्मभिरि' व्येतद्वथतिरिक्िसर्वप्रभोत्तररूपं ज्ञेयम् ।॥ १२॥ ` |
श्रीशिरिधरक्ृता बालप्रबोधिनी
स्वयं त्वेको जन्मभिरवतारेभूंरि्ः कर्माणि रखीखाः वन् प्रकृतेर्गुणान् सत्त्वादीन् युगपत् कमक्चोऽपि वा यथा बिभति
गृह्णाति तथा ॥ ९॥ # एतसूरवोक्तं स्थं मे मम विचिकिस्सितं सन्दिग्धमतो भगवान् सर्वज्ञो भवान् यथा यथावत्
त्रवीत्विति द्रयोरन्वयः । कथमहं सर्वज्ञ इलपेक्षायामाद- खल निश्चयेन भगवान् चछा्दे ब्रह्मणि वेदाख्ये निष्णातो विचारेण
पारगः परस्मिन् ब्रह्मणि चानुभवेन निष्णात इति । १८॥ # & इव्यव पूवोक्तप्रकारेण हरेगणानुकथने राक्ञा उपामन्तरितः
प्राथितः जकः मदचसि श्ितः सन् भगवानेवोत्तरं ददास्वियभिप्रायेण हृषीकेशं सर्वेन्द्रियनियन्तारमनुस्मरय प्रतिवक्तुं उत्तरं
दातुं प्रचक्रमे देवतारुरुनमस्कारादिरूपक्रमं छतव्रान् ॥ ११॥ # # तत्र देबत्तानमस्कारमाह-- नम इति. द्वादश्चभिः
परस्मै पुरुषाय पुरुषोत्तमाय. नम॒ इत्येवं सर्वत्र चतुथ्यैन्तेन शब्देन नमर्चव्दस्यान्वयः । पुरुषोत्तमसे हेतुमाह-- भूयस इति
अपरिमितमहिगरे इयथः । तदेव. दहेयति-सतः प्रपन्नस्योद्धव उत्पत्तिः खानं पालनं निरोधः संहार एतत्वरितयरूपा या छीटा
तया निमित्तभूतया गृहीतं बह्मविष्णुरुद्ररुपेण रजस्स्त्वतमोरूपं शयक्ततनितयं येन तस्मै । यद्यपि सवं काय स एव कयोति कार-
यति च तथापि तन्मार्गमपि दुर्यं तज्ज्ञानं तु सुदृरत इयाद--अनुपटक््यवत्मने इति । तत्र हेतुमाद्-देहिनामन्तभवा-
येति ।। १२॥
हिन्दी श्रतुजाद ^ |
भगवान् तो अक्टे ही ह । बे बहुत-से कम॑ करनेके चिये पुरुषरूपसे भ्रङृतिके. विभिन्न गु्णोको एक साथ दी धारण
करते हँ अथवा अनेकों अवतार ब्रहम करके क्रमश्चः धारण करते है| ॥ ९॥।.#‰ # मुनिवर ! आप वेद ओर ज्ह्मतत्व
दोनोके पू मर्भ॑ज्ञ ह, इसल्यि मेरे इस. सन्देहका निवारण कीजिये ।। १० ।॥ ॐ. क. सूतजो कते है-- जव राजापरिक्षितने
भगवाम्के गुणोंका वणेन करनेके लिये उनसे इस प्रकार प्राना की, तब भीष्युकदेवजीने गवाम् श्रीकृष्णका बार-बार स्मरण
करके अपना प्रवचन प्रारम्भ किया ॥ ११॥ ® ‰ श्रीश्युकदेवनीमे कक्ा--उन पुरुषोत्तमः भगकानकेन्वरणकमदोमें मेरे
कोटि-कोटि प्रणामः हँ, जो संसारकी उत्पत्ति, स्थित ओर प्रल्यकी खीला कनेक. लिये सन्त्र, रजः तथा. तमोगुणरूपः तीन: शक्ति
यको सखीकार कर. नद्या, विष्णु ओर शङ्करका रूप धारण करते है; ` जो समस्त चर-अचर अ्णियोके . हृदयमे अन्तर्यामीरूपसे
विराजमान ४ जिनका खरूप ओर उसकी उपलब्धिका मागे बुद्धिके विषय नहीं है; जो खयं अनन्तः हः तंथा जिनकी महिमा
भी अनन्त है | १२॥ |
पुसां पूनः पारमहस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुभ्ग्पदाश्ुषे ॥१२॥
नमो नमस्तेऽस्त्ृषमाय सात्वता विद्रकाष्ठाय यहुः योगिनाम् ।
१४२ (त श्रीमद्भागवतम् । | [ स्क. २ श्र. 9 श्लो. १३-१६
` यत््ीतनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छवणं यदृहेणमू ।
लोकस्य स्यो विधुनोति कस्मषं तस्मे सुमद्रधवसे नमो नमः ॥१५॥
विचक्षणा यचरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽ्तरात्मनः।
विन्दन्ति हि जक्मगतिं गतक्टमास्तस्मे सुमद्रभवसे नमो नमः ॥१६॥
श्रीधरस्वामिकृता भावार्थदीपिकाव्यास्या
विचित्रफलदाठत्वमनुस्मरन्मणमति । भूयः पुनश्च नमः सतां धर्मैवरतिनां बृजिनच्छिदे दुःखत । असतामधर्मक्षीला-
नामसंभवायाजुद्धवहेतवे । अखिरसत्त्वमूर्तये तत्तदेवतादिरूपेण तत्तत्फटदात्र इयर्थः । समग्रसत्त्वमूतेये इति वा । पुनरिति
ूर्वोक्तोमयवैलश्षण्यमाद् । पारमहंस्ये ्रयङ्निषठारूपे आश्रमे व्यवस्धितानां पुंसामलुसग्यमतन्निरसनेन पुनः पुनर्मग्यं यदात्मतत्व
तस्य दाद्युपे दात्रे । दाशर दाने इति धातुः । १३॥ ॐ छ सात्वतां भक्तानामृषभाय पारुकाय । कुयोगिनां भक्तिदीनानां
विदूर काष्ठा दिगपि यस्य दुङ्ेयायेयथेः । तदेवं वैषम्यप्रतीतावपि निर्दोषत्वायाविसयमेश्रयैमाह । निरस्तं साम्यमतिश्चयश्च यस्य
यद्धक्षयान्यस्य साम्यमतिशयश्च नास्ति तेन राधसा रेग्र्थेण खधामनि खसरूपे ब्रह्मणि रममाणाय ॥ श ।॥ # छ सर्व-
साधनेभ्यो भक्ते शर्ठ्यमनुस्मरन््रणमति यत्कीर्तनमिति द्वाभ्याम् । अर्हणं पूजनम् । सुभद्रं मंगलं श्रवो यज्ञो यस्य तस्मै ॥ १५ ॥
ॐ % विचक्षणा विवेकिनो यस्य॒ चरणयोरुपसादनादुपसत्तेभजनात् । अन्तरात्मनो मनसः उभयत्रेह च परत्र च संगं
ठयुदस्य निरस्य गतद्कमाः प्रयासरहिताः ॥ १६ ॥
वंशीधर ता भावा्थ॑दीपिकाप्रकाशाय्याख्या
इयथं इति । तत्तदेवताभक्तसूपेणाचयित्वा तत्तदेवतारूपेण फरदातापि स एव श्यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितु-
मिच्छति ।' इयारम्य रभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान् इत्यन्तश्रीभुखोक्तेः । श्टेवेण तमग्रसत्त्वमूैये शुद्धसत्त्वमूतेय
इति । विश्वनाथः--कृपामाधुयैमाह । सद्ुजिनच्छिदे रामकृष्णाद्यवतारेः सखभक्तटुःखच्छिदे असतां पापिनामभक्तराक्षसासुरा-
दीनामपि स्कठेकवधेनासम्यग्भवदुःखनिवतकाय व्यवस्थितानां विशेषतोवस्ितानां भक्तिमिश्ज्ञानिनां शद्धभक्तानां चानुमूम्यो
ब्रह्मानंद प्रमानन्दश्च तस्य दात्रे । संदर्भः । सतां वेदानुवर्तिनामसतां वद्रहिर्ज॑खाना शयादीनामप्यसंभवाय मुक्तिदाय पुसां
पुनरिति । तत्रानुसम्यं भक्तियोगेकसाध्यं खचरणारर्विदमेव ज्ञेयम् । तथा परमदहंसानामिति-कुंतीवाक्यात् । परमहंसमहामुनीना-
ममलात्मनां भक्तियोगविधानाथंमिति । प्रथमे "परमहंसमहामुनीनामन्वेषणीयचरणौ चख्यन्सहश्रीः' इति दृतीये च निरूपित-
स्वात् ॥ १३॥ ॐ 8 द्यं इति । दुराराध्यमसाघुमिः' इ्यक्तेरयं भावः। विश्वनाथः रेर्यमाधुयैयोः परिपूर्णत्वमाद ।
नमो नम इति । वीप्सया निरन्तरमेव नम इत्यर्थः । ते तुभ्यमिति । युष्मसख्रयोगेण साक्षात्कारात्ेष्देवत्वं ध्वनितम् । सात्वतां यादव-
विशेषाणां वृषभाय देवकीनंदनाय सात्वतां भक्तानां पाठकायेयर्थस्तु पूर्वके व्यंजित एव । कुयोगिनां मक्तिदीनानां विद्रका-
्टाय तेषां दूरे वा गुप्तो वा त्वंन च वर्तस इयर्थः । सखधामनि मथुरामंडले रंस्यते रममाणाय रमणोचिततैः सहेयथंतो गम्यम् ।
स्वधामनि कीटे ब्रह्मणि ब्रह्मस्वरूपे "तासां मध्ये साक्षादूनरह्यगोपाक्पुरी' इति गोपारतापनीयश्ुतेः । अत्र राधसेऽव्यै्यं रस्यत
इति साधुयम् । यद्वा । खधामनि वृन्दावने राधसा राधया सह् रंस्यते क्रीडते कीटे स्वधामनि ब्रह्मणि सर्वोत्कृष्टे छोकेषु प्रथिवी
धन्या तत्र बृन्दावनं महत्' इत्युक्तेः । किं भूतेन राधसा निरस्तौ साम्यातिक्चयौ तौल्याधिक्ये यस्य तेन भन राधासदृशी
कोचिदैवताभ्यधिका कुतः । अनेककोरिन्रह्मांडपतियैस्या वके हरिः 1 इयादिपुराणात् । सांतोपि राधधातुनिष्पन्नो राधःब्दो
राधावाचकः समानाथगप्रलययनिष्पन्नत्वात् । द्विरूपकोश्चे अवर्णातिासंतयोः मनश्च मनसा सह" इत्यादिभ्रयोगदश्चेनात्। संदर्भस्तु ।
अंतरंगभ्रयोजनमाह--सात्वतां यादवानागृषभाय तैः सह नानाविहारार्थमवतीर्गाय तथापि कुयोगिनां वद्रिर्मं खयोगनिष्ठानाम् ।
पुनश्च यथावदेव स्थितिमेव द्यति । ब्रह्मणि ब्रह्मखरूपे । खधामनि वैकुंठे । रंस्यते तत्पाद्रममाणाय । १४ ॥ क छ
यदीक्षणं यत्प्रतिमादेरवखोकनम् । एतेन तसराप्षिप्रतिवंधकं कल्मषं तत्कीत्तंनादिभिरेव नश्यतीव्यक्तम् ॥ ९५। ॐ # गत-
ङमा इतयुक्तेरनये त्वभजंतः श्रममेव छभ॑ते । “श्रेयःसूतिं भक्तिमुदस्य ते विभो" इयाशुक्तेः । ब्रह्मरूपा चासौ गतिस्ताम् । गतिगैम्यो
खकोवा। १६॥ वि | | - । |
` : : , :. श्रीमद्गीरराधकवन्याख्या
अनुपलभ्यवत्मैत्वेऽनुपायस्यतवं -स्यादियत आह भूयो नम इति । सद्ुजिनच्छिदे सतां पापच्छिदे असतां दुष्टरवामसं-
भवाय विना्चाय । अखिरसत्वमृ्तंयेऽखिं पूण सत्वमेव मूर्तियस्य तस्मे उपात्तपूर्णसत्वदेहायेयर्थः । स्वतोऽनिद्रियत्वेऽपि सौरभ्याति-
शयेन साघुपरित्राणाय दुष्डृतबिनाश्ादि कुवन् अखिखमनुजनयनविषयतां रामकृष्णादिरूपेण गताय इयर्थः, प्रकृतिपुरुषविरक्षणसात्
स्कं २अर. ७ इलो..१२-१६ ] श्रनेकभ्याख्यासमलंकूतम् । १४३
सवंजगत्कारणत्वादरात्सस्यादिगुणवत्वाञ्च मुमुश्षपास्यत्वं मोक्षप्रदत्वं चाह पारमर्हस्ये परमहंसानां संबंधिनि आश्रमे चतुर्थाश्रम
ष्यर्थः । तस्मिन् व्यवसितानाभिदं सुयुश्षामात्रोपलक्षणं परमहंसानां प्रायेण मुुष्चुत्वात्तदाश्रमनिदेशचः । ब्रह्मविदयांगस्वेन तत्
स्ाश्रमप्रयुक्तधर्मानुष्ठानपशणामनुखम्य दाशुषे अनुमृम्योखच्धुमिष्टोऽथंः तस्य दाष्ुषे दानक्षीखाय णएवंभूताय भूयो नम इति
॥ १३॥ ॐ % सौरभ्यविशिष्टमेव नमस्करोति नम इति । सात्वतां यदूनागृषभाय श्रष्ठायाश्रितवात्सहप्रातिरेकार्सात्वतश्र-
छतवेनावतीणायियथंः । एवंभूतोपि दुर्योगिनां दुकंभ एवेत्याह विद्र काछायेति । कुयोगिनां कुत्सितियोगिनां मगवद्धक्तिएहितयोगनिष्ठनां
विदूरकाष्ठाय विदूरे दूरत एव काष्टा दिक् यस्य तस्मै दुर्योगिभियैस्य दिगपि दुर्या तथाविधायेलयथः । तदेवं वेषम्यप्रतीतावपि
निर्दोषत्वायाचित्यैश्वयैमाह निरस्त इति । सराधसा स्वतेजसा निरस्तं साम्यमतिश्चयश्च यस्य तेन तेजसा उपछक्षिते स्वधामनि स्वे
महिभ्नि प्रतिष्ठित इति श्रुवयक्तरीया खप्रतिष्िते स्यंञ्योतिषि ब्रह्मणि सखव स्मिन् रस्यते रममाणाय ते तुभ्यं नमो नमोऽस्तु तत्तद् गुण-
विशिष्टकारोदेशेन नमस्छृतेः पौनःपुन्यं निंःसमाभ्यधिकसखकीयतेजसोपलक्षिते स्वस्मिन्नेव रममाणस्य न किंचिदपि. वैषम्येण
प्रयोजनमिति नहि कस्पद्ुमस्य भजवामभीष्टान् ददतो वैषम्यमिति वक्तं युक्तम् ॥ १४ ॥ &. ॐ यत्त एव विचिच्ेश्येवत््वेन
वैषम्यमत एव तत्कीतेनस्मरणादेः समस्तदुरितनिव्तेकत्वमिलयाह. यत्कीतेनमिति । ईश्षणमर्चाविग्रहादि निरीक्षणमर्हणं पूजनं यत्की-
तनादिकं कीतेनादिनिष्ठस्य करमर दुरितं विधुनोति सदयो विनाङ्यति तस्मे सुभद्रश्रवसे सुभद्रं सुमंगलम् श्रवः कीर्तिः यस्य
तस्मै नमः॥ १५॥ कै 8 न केवलं श्रवणादिभिदुंसिविनिवृतिरेव कंतेनादिभिर्विशुद्धेनास्मना परिपूणेभक्तियोगं ततो ब्रह्म
प्राप्तुवंतीयाह विचक्षणा इति । यञ्चरणोपसादनायज्चरणयोरूपसत्तेः भजनादियथेः । तस्मादंतरात्मनो मनसः उभयतः इषामुत्र च संगं
व्युदस्य गतङ्कमाः निवृत्तसांसारिकतापत्रयाः ब्रह्मगर्तिं ब्रह्माख्यां गतिं परमं प्राप्यं विदंति प्राप्नुवंति हीति प्रसिद्धिं द्योतयति त्रह्म-
विदाप्नोति परमिति श्रुतिप्रसिद्रेः तस्मै सुभद्रभरवक्ते नमो नम इयथः ।॥ १६ ॥ ५ |
श्रीमद्धिज्ञयष्वज्ञतो्थंकृता पद्रलावललीष्याख्या
सर्वस्मान्नारायणप्रसाद साधनाद्धक्तिपूवेकं पुनः पुनर्ममनमेव तःप्रीतिजनकमिति भावेनाह भूय इति । भूयोऽपि परस्मे पुर-
षाय नम इलयन्वयः । गत इष्टावाप्रितस्प्रतिवंधकनिष्त्ती स्यातां ख एव वेयौ टष्टोऽस्य कथमिति तत्राह । सदिति । सतां नमनादिग्रक्स्त-
मणां पुंसां ब्रजिनं दुःखकारणपाज्ञं छिनत्ति निमूखयतीति सद्रुजिनच्छित्तस्मे । असतामप्रशस्तकमेणामसुयदीनामसंभवायासत्ता-
पादकाय सुखप्रतिर्वंधक जननिभूखकयेलथंः । एतत्करणसामथ्यैमस्यास्तीति भावेनाह अखिकेति । अखिलसत्वमूतेये पृणंसाघुभाव-
स्वरूपाय निःशेषगुणपूत्वात्सस्व इत्येव तं विदुरिति वचनात् साघ्ुभावो गुण इति ज्ञायते अनेन समस्तचराचरलक्षणप्राणिमूतेय
इत्येतन्निरस्तम्। अथाप्यस्मदिष्टा वातिः कथमवगतेयत्राह पुंसाभिति । परमहं ससंबंधिन्याश्चमे ठवद्धितानां संन्यासघमवतां पुंसामल
मृग्यद्ञ्ुषे निजानेदानुभवलक्षणमोक्षदात्रे ! दाद दान इति धातुः अवधारणावाचिना पुनः शब्देनान्ययोगं निवारयति एतेभ्य एवानु-
मृग्यं ददाति नान्येभ्य इयथः | १३ । ॐ #‰ नन्बन्यशन्देन संन्यासीतरक्ञानिविवक्षायां तमेवं विद्वानमृत इतीदमप्रमाणं
स्यादज्ञविवक्षायामज्ञानां ज्ञानदो विष्णुरिति चातः केऽत्र विवक्षिता इति मंदाक्ष॑कां परिषर्ष्यिन् भागवतश्चास्मोक्तबिरुद्रयोगापेत
इति वक्ति नमो नम इति । सात्त्वतसंहितोक्तविधिना विष्णुमचैयंतः सात्वंवस्तेषां सात्वतां ऋं ज्ञानं भासयति दीपयतीव्युषमः
ज्ञानमुदीप्य मुक्तिं ददातीयर्थस्तसमे सत्वं तु श्लोभनव्वं स्यात्तदुक्ताः सात्वता मता इति वचनात्. सास्वताः शोभनत्ववंतः. तेषामनु-
सन्नज्ञानानां तयोगपुण्यवतां ज्ञानं ददातीर्यु षभः तस्मा इति वाऽनेनोक्तं वाक्यद्यमपि प्रमाणमियायातमितिः। यः परस्मै पुरुषायेति
मरकतः ते तस्मै यद्रा खचित्तस्थं संबोध्यते तुभ्यं नम इति । एवंविधफठ्दातृत्वेन तत्खामीति वा्याथः । मस भत्संनदीप्योरिति
घातोष्टिखोपेन सरोपः श्चाख्क्कुर्सितो योग एेक्यध्यानरक्षणः स एषामस्तीति छकुयोगिनस्तेषां विदूरे कष्ठपरिपूर्तिरपरिच्छन्नरक्षणा
यस्य स तथा तस्मै भगवदधिष्ठितदिड््रात्रमपि न जानंतीयतो वा विदृरकाष्टायेति । आश्चास्तु ककुभः काष्ठा इयमरः । स्तस्तृप्तत्वेन
खप्रयोजनमपेक्ष्य ज्ञानादिदावृत्वमिति भावेनाह निरस्तेति-निरस्तौ साम्यातिश्चयौ येन तथोक्तं तेन राधसा संसिद्धथा खधामनि स्वय
प्रकार ब्रह्मणि अनवच्छिन्नचिदानदैकरसे रंस्यते रममाणाय सदातनोऽनुभावोयमिति शतृप्रययः ॥ छोकविरक्षणेयं रतिरिति द्योतयितुं `
प्रस्मैपदप्रयोगः प्रतिपदमनुसंधेयमिति नमसां बहुत्वम् ॥। १४ ।॥ % कीतंनादिना विधूतकस्मषस्य नमस्या संपश्यत
इति भावेनाह यत्कीतनमिति । सुभद्रश्रवसे सुमंगरकीतेये सद्य इयनेन भक्तिपूवैकमिति सूचयति मद्रोप्यखरी तु मंग इति यादवः
॥ १५॥ ॐ श वैराग्येण ददीभूतया मक्टा भगवज्चरणनिषेवणं ब्रह्मज्ञानसाधनं भवतीति भावेनाह विचक्षणा इति । यज्चर-
णोपसादनाद् यक्च(णेकञ्चरणप्राप्तिटक्षणनिषेवणादंतरात्मनौंऽतःकरणस्य । उमयत इष्ामुत्रविषयेषु संगं स्नेहं व्युदस्य निरस्य ब्रह्म-
गतिं ब्रह्मज्ञानं तेन मोक्षं च विदंति । यस्य गुरुरूपस्य दरेश्वरणोपसत्तेर॑तयस्मनः क्षेत्रजञस्योभयतः संग श्थुटसुक्ष्मक्षरीरसंगं
ठयुदस्यापोद्य ब्रह्मगतिं श्रह्म्वरूपं विंदंयवगच्छ॑तीति यन्मतं तद्वेतुवाचिना हि शब्देन निरस्तं यतो भदः प्रयक्षा दिप्रमाणसिद्रोऽतो-
ऽनुपपन्न एेक्यवादः । सुभद्रं श्रवः श्रवणं यस्य स तथा तस्मै ॥। १६ ॥ १७ ॥।
१४४
[खक ८ श्लो १६.१६
तत्र खप्रयोजनं रीछावतारं दश्चेयन्नाह भूय इति द्वाभ्याम् । सतां बेदमार्गावुसारिणां देवादीनां दुःखदन्तरे । असतां
तद्रहियखानां दैदयादीनामपि असम्भवाय सुक्तिदाय । पुंसां पुनरिति । अत्रानुखम्यं भक्तियोगैकखराद्ं स्लचरणारविन्दमेव ज्ञेयम् ।
तथा परमहंसानां अनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानाथं कथं पद्येम हि खियः॥ इति प्रथमे, परम्ंसमहामुनी-
` नाममन्बेषणीयचरणौ चखयन् सहश्रीः इति तृतीये च निरूपितत्वात् ।॥। १३॥ क ॐ. तत्रान्तरङ्गप्रयोजनमाह । सात्वतां
यादवानाम् ऋषभाय तैः सह नानाविदाराथेमवतीणाय । तथापि कुयोगिनां तद्रहिुखयोगनिष्ठानां विदूरकाष्ठाय । पुनश्च यथा-
वद्वस्थितिमेव दक्षैयति निरस्तेति । ब्रह्मणि ब्रह्मस्वरूपे खधामनि स्वकीये वैकुण्ठे रंस्यते तत्पश्चात् रममाणाय ॥ १४६॥ ‰
न केवछम वतारसमय एव तस्य ताशत्वं किन्घवन्यदपीयाह यत्कीत्तनमिति । यच्छरदादृत्तयैकवचनेन च सत् तत्तन्मात्रमपी-
यभिद्ितम् ॥ ९५॥ # रणागतिमत्रमपि यस्य सिद्धिकरमिलयाह विचक्षणा इति । तथोक्तं श्रीगीतान्ते मन्मना भव
इयादि स्वधर्मान् इ्यादिं च ब्रह्मगतिं ब्रह्मस्वरूपा च सा गतिः गम्यो लोकश ताम् ॥ १६ ॥ ९७ ॥
श्रीमदिश्लनाथचक्रवन्तिङ्घता सारा्थदशिमीव्यास्या
कृपामाधुय्यैमाह । भूयः पुनरपि नमः । सदुव्रूजिनच्छिदे रामकृष्णायवतरिः स्मक्तदुःखदन्त्रे। असतां पापिनाम्
अभक्तराक्षसासुरादीनामपि स्वकत्त॒ कवधेन असेम्भवाय सम्यग्. भवदुःखनिवत्तकाय । खिलं निकृष्टं प्राकृतं सततवम्, अखि
भकृषटम् अग्राकृतं सत्त्वं, शदधसन्त्वमेव मूर्तिः शरीरं यस्य तस्मै । परमहंसानां भावः पारमहंस्यं तस्मिन् विषये य आश्रमः तत्र
विशेषतोऽवस्थितानां मक्तिमिश्रज्ञानिनां शुद्धभक्तानाच्च अनुमृग्यो यों ब्रह्मानन्दः प्रेमानन्ददच तस्य तस्य दाशुषे दात्र ।। १३॥ &
एेरवय्यैमाधुय्येयोः परिपूणेत्वमाह । नमो नम इति वीप्सया निरन्तरमेव नम इलयथः । ते तुभ्यम् इति युष्मतूपदप्रयोगेण साक्षात्-
कारात् स्वेष्टेवत्वं ध्वनितम् । सात्वतां यदेवविशेषाणांम् ऋषभाय देवकीनन्दनाय । सात्वतां भक्तानां पालकायेयर्थसतु पूर्वके
व्यञ्जित एव । कुयोगिनां भक्तिदीनानां विदा काष्ठा दिगपि यस्य तस्मै । न च चं दूरे वा गुप्तो वा वत्से इलाह । निरस्त
साम्यमतिश्ंयरच यस्य यद्पेश्चया अन्यस्य साम्यमतिजयदच नासि तेन राधसा रेरवयगरेण स्वधामनि मथुरामण्डठे रंस्यते रम-
माणाय रमणोचितजनैः सहेयथंतो गम्यम् । सखधामनि कौटृशे ब्रह्मणि ` ब्हाखरूपे “तासां मध्ये साक्षातू्रह्गोपाल्पुरी हि इति
गोपाठतापनीधरुतेः । अत्र राधतेत्यैदवथ्यं रस्यत इति माघुय्यम् ।॥ १४॥ क ॐ ततुप्रातिप्रतिबन्धकं कस्मषं तत्कीर्तनादि-
भिरेव नदयतीयाह यदिति । यदीक्षणं यतप्रतिमावलोकनम् । सुभद्रं समङ्गरं श्रवो यश्चो यस्येति कीर्िमाधुरभुक्तम् ।। १५ ॥
रः वीतकल्मषा ज्ञानिनोऽपि यमेव भजन्तीयाह. विचक्षणा इति । उभयतः इह परत्र च । व्युदस्य निरस्य । अन्तरात्मनः
अन्तःकरणस्य गतक्छमो इतिं अन्ये त्वभजन्तः श्रममेव ठभन्ते श्रेयः सति भक्तिमुदस्य इत्यादेः । १६ ॥
श्रीमच्छुकदेवकतसिद्धान्तप्रकीपः `
सतां साधूना वृजिनच्छिदे पापतरे भूयः पुन॑रच नमः अखि सम्पूणं स्वमेव मूर्तियैस्य तस्मै पारमहंस्ये परमहंसानां
मुनीनामा्रमे व्यवस्थितानाम् अनुख्म्यं छच्धुभिष्टं निजपादपद्मदरयं तदाश्युषे दात्रे ॥। १३॥ कैः सात्वतां निजोपासकानां `
ऋषभाय पांछकाय कुयोगिनां ङुरस्सितयोगिनौं चिदूरा काष्ठा दिग् यस्य तस्मै । निरस्तं साभ्यं अतिश्चयदच यस्य तेन राधसा तेजसोप- `
रश्चिते खधामनि स्वे मिम्निं ह्मण स्वस्मिन् रस्यते रममाणाय | १४॥ क छ अर्हणं पूजनं सुभद्रं सुमंगलं श्रवो चस्य ` `
तस्मै ॥। १५॥ क @ विचक्षणाः विवेकिनः यस्य चरणयोरुपसादनादुपसततरुपासनात् । अन्तरात्मनः मनसः उभयतः इहामुत्र
च संगं व्युदस्य निरस्य गतक्लमाः निंवृत्तवलेज्ञाः ब्रह्मगतिं गम्यते इति गतिः ब्रहषगतिस्तां विदंति प्राप्नुवंति ॥ १६॥ ` `
| श्रीमदुवल्लभाचा्यैविरचिता सुबोधिनीव्याख्या | | ५ =
एवं भगवतो मूलरूपसमष्टिव्यष्टयन्त्यामिफलरूपाणि पञ्च निरूपितानि सषटिख्ितिप्र्यभोगमोक्षाथम् । इदानीः `
मवतारभ्रयोजनसन्देहं वारयज्नसस्यति--भूय इति । अन्तर्यामितया करोत्येव पापादिनाश्चम्। बहिरपि करोतीति भूयःपदम्। ५
अट्युपकारित्वाह् नमस्कारविश्ेषणम् । ममवतोऽवततारस्य सतां दुःखदूरीकःएणमेव प्रयोजनम् । यथपि प्रकारान्तरेणाऽपि दुख .
दूरीकए्णं भवति, तथापि न सर्वास्मना त्वत्त मवति । सा दुःखसन्ततिर्मगवद्विनिगेमनमारभ्य पुनः भ्रवेञपयन्तभुद्ध.तानुद्धतं, `
रुपेण तिष्ठति । तां दृरीकंतु भगवस्सम्बन्ध एव शक्त इति मध्ये प्रादुभूतस्तां छिनत्ति । किच्च । सतामसम्भवाय पुनरत्पत्यः `
मावाय । परनह्मणो देदगहणे, आविभावि वा नाऽन्यन्निमित्तमस्ति । सन्तो हि मगवद््मसम्बन्धात्सत्वं प्राप्ता नतु चिदानन्दत्वम् ।
१. अन्तर्यामितयेति क. ! २.नवुइतिध. ङ.) | ए ॥ = +
स्कं. २.अ, ४ शलो. १३-१६ | श्रनेकब्यास्यासमलंृतंम् । | १७५
£ सम्भवे सत्त्वसन्देहोऽपि । साधनानि तु ससव एवोपक्षीगानि । अतो मगवान्खयंमाविभूंतस्तेषामाविमवामावाय । अतो
‡खच्छेदनमल्पम् । तदीयो मावोऽपि ख्वयमङ्गीक्रियत इति । किच्च । अखिलानि सत्त्वानि सत्तवगुणभेदा मृत्तौ यस्य । सत्त्वगुणः
विने । तेन साधनापेक्चायासपि स्वयमेव सवंसाधनानि कोति । देवान्वा आविर्भावयति । एतदर्थमेव सतत्वगुणावि भौव इति
ोकभसिद्धिः । अखिलानि सत्त्वानि जीवगणा मूर्तौ यस्येति वा । अनेनाऽनन्तजन्मसम्भवेऽपि तत्पतिनिधितया सर्व॑विधसर्वः
जीवानुत्यादितवान् । अतस्तेषां भगवद्वतारेणेव खप्रतिनिधितया सर्वावतारान्नैवंविधो'ऽन्यो भक्तवत्सर इति भजनीयं रूप-
युक्तम् । किच्च न केवरं मक्तानमिवो दरारार्थे भगवानवतीगेः किन्तु ज्ञानिनामपीलयाद--पुंसामिति । पारमहंस्ये आश्रमे उयवस्थितानां
परतिकर्म संन्यासिरूपेषेव जातानां सनकादीनां ज्ञानेन पदार्थनेकश्यं भासमनानां दूरखितत्वेऽपि तथाभानरहितानां तदथंमतिक्टेशं
` श्राप्नुवताम् । सभ्यं सृग्यमनु क्रमञुक्तिसाक्षान्मुक्त्यवान्रभेदानपि सामीप्यादीनपि दयुषे दात्रे । अनुगृग्यानां दात्रे ¦ वैदिकपदप्रयोगा-
त्फटानां केवर्वेदिकत्वम् । अनुखग्यं विचायं वा । इदानीमपि जन्भकोरिभिर्विचार्मेवारहति । अतस्तेषां क्ठेक्षनिराकरणाय खात्मद्
इत्यथः । न दि प्रकारान्तरेण भगवानात्मा लभ्यते । ज्ञानेनाऽप्यात्मत्वेन भ।सत एव । वाकानां हस्तभस्यचन्द्रवत् । पुनरिति पुनः
पुनः । पारमहस्याश्चम इति प्रयङ्निश्ारूपे आश्रमे । तत्र प्रविष्टा अबहिरमुखा एव अवन्तीति । हंसास्तु मानसेऽपि रमन्ते ।
प्महंसास्तु ततोऽप्यन्तरतमे आत्मन्येव । आत्मानात्मसङ्घाते वा आत्मविभर्ञनादनुमृग्यत्वम् ॥ १३ ॥ ` # ॐ एवमवतारसन्दें
वारयन् स्ववणनामावदयकम जनीयत्वं निरूपितवान् । इदानीं प्रयोजनसन्देहं वार यन्भक्तयैकलम्यस्वं सोपपत्तिकमुपपादयन्नमस्यति
नमो नमस्तेऽस्त्विति । अत एव भक्युद्रेकेण बहुवारं नमस्यंस्तदेव प्रार्थयते । राखे पूर्णानां भगवद्ने जाते नमस्कार एव
कन्तेठय इति सदुपशिक्षाविचारेणाऽन्यस्य स्वतोऽकक्तव्यत्वात् | “किमासनं ते गरुडांसनाये"” व्यादिबाक्यात् । अतस्तथाभूताना-
मस्माकं भगवत्साक्षात्कारे तथा नमनमेवाऽस्त्विति प्रार्थनया एतावदेव प्रयोजनमिदयक्तं सर्वैरेव साधनैः । किच्च । ते तुभ्यमिति
मयक्षतया न तु मह्यमिति तस्मा इति वा । इतः परमधिकं प्रयोजनमुदेश्यं नास्तीति शाखसङ्प्रहः । किच्च । सात्तासुषभयेति
सास्रयययुक्तानाम् । “तव् घोनवचने सातिरि"ति सातिप्रययो उयाकरणे विदित आत्मखादिति । तत्र साययुक्ताः सात्वन्तः
कदाचिद्पि न स्वतन्त्राः किन्तु भगवदधीना एवेति तेषामृषभः । एवम्भावेन भगवत्छामिसखमपि प्रयोजनम् । नमनमात्रेणैव
ध
स्वतः पयैवसाने तदधीनत्वलक्षणे अधिके धर्मे सम्पन्ने सखसेवामपि कारयतीति. बन्दनानन्तरं दास्यं प्रयोजनमिति निरूपितम् ।
नियमयन्नमस्याति--यत्कीत्तंनमिति । संसारिणां बाह्यषडविधभक्या तरक्षणं पापक्षय इत्यथैः । ईक्षणं पादसेवनसाध्यम् । अत्र
७. श्रत्रेति क, ग, ध. ८, तत्सवंमन्तर्वा भावनयेति ख. भन्तभावनयेति ग.
4
इति तदोषनिषत्तिः । तदनन्तरं यद्वन्दनं तद्भगवदीयापराधलक्षणदोषनिवत्तैकम् । वस्तृतो दि. जीवो भगवस्सेवको भूत्वा बहुकारं
तस्सेवामकृत्वा स्थित इति सखधमैपरित्यागेनाऽधर्मो भवति । तदर्ष॑नानन्तरं बन्दनेनैव ` निव्तेते । ततस्तदनन्तरं भरवदीयानां
युखायद्धगवन्मादात्म्यश्रवणं तत्सववस्तुषु याथास्यज्ञापकमिति तदज्ञानकृतं पापं मूलमूतमिति निवत्ते । ततो ज्ञाते मादातय
यदनुक्षणं भगवतः अहं पूजनम् । सत्कार इति यावत् । तद्भगवन्मायारूपं तद्रथामोहनरूपं वा कस्मंषं निवर्तयति । सदह
हि प्रपत्तिरूपम् ! अनन्यत्वाभावात्ततवेन न व्यपदिष्टम्। अतो भक्तिमा्गानिविष्टानामन्येषामप्येवंप्रकारेण करणात्तत्त्पापनि-
वसैकतवेन सर्वपापनिवृत्तिः फं भवति । अतो भगवत्कीर्तिमूढत्वात्स्वेषां भगवलत्कीतिंः सुभद्रा भवति । भद्राभद्रयोस्तुस्यत्वाद्-
भद्रनाशिका सुभद्रा मवति ! प्रथमश्रवणं लु तदानीमन्तः ्विश्याऽऽरोडनेन भूतेभ्यो देदादिभ्यः पापनिवर्तनासमथेमिति
परथमं ठन्न निर्दिष्टम् , कीवनं तु तथात्वानिर्दिष्टमिति विवेकः ॥ १५॥ # एवं षड्विधभक्तेः षड्विधपापक्षयकतं त्व-
युक्त्वा कीततेलावन्मात्रपयैवसायित्वे मोक्षपयैवसानाभावाच्छाखविरोधः प्रसभ्येतेति तस्था सुक्तिपयैवसायित्वं प्रकारान्तरेण
वदति--विचक्षणा इति । अचलुराणाभेषा षड्विधा मक्तिरुक्ता । एवं षड्विधया चातुर्यै सम्पन्ने पच्ाष्धिचक्षणाः सन्तो भग-
वच्चरणार विन्द एवाऽवसन्ना भवन्ति ! न ततः पदार्थान्तरे उपयुक्ता भवन्ति । तदा तत्रैवाऽवसन्ना उमयतः सङ्गान्निवृत्ता
भवन्ति । अवसादे हि सङ्गानां शैथिल्यं युक्तमेव । तत्राऽप्यन्तःकरणेन भगवलयवसादनादन्तःकरणसरपेवोभयतः सङ्गव्युदांसः ।
तदा पश्चातकर्षकाणामभावाद्भगवता सदह गमनसामर््यं भवति । चरणे ह्यपसन्नाञ्नरणेन सह गन्तुं समर्था भवन्ति । अतो ब्रह्मगतिं
राप्लुवन्ति । ब्रह्मणा सह गतिः । ब्रह्मणि वा गतिः । अक्षरस्य चरणत्वे गृहत्वे वा तदुभयञुपपद्यते । अतो मागौन्तरेणाऽप्येवं
साधनेन पूर्वतुस्थता भवतीति द्वयोरप्येक एवाऽथं इति वक्ष्यमाणयुपपन्नं भवति । तस्य हि. गतिज्ञोनरूपा । अत एव ज्ञानस्य
क्रियात्वं धालवर्थत्वं चोपपद्यते । ज्ञानस्य च क्रियासं भगवक्कियात्वेन । भगवत इन्दरियामावाजञन्या क्रिया न सम्भवति । निया
तु क्रिया न प्रसिद्धा । यागानां तु क्रियारूपेण भगवदाविभावात्यदा्न्तरवक्कियाऽपि भवति भगवद्रपम् । ““तदेजति तन्नै-
जती''सयादि तु विरुद्रसवेधर्माश्रयस्वेन धर्मरूपेणाऽऽविभूतरूपं प्रतिपादयति । तस्मात्सच्चिदानन्दवन्न क्रिया स्वरूपभूता भवति ।
अतो ज्ञानमेव तेजः सखभावं गच्छतीवं प्रतिभातीति स्मरणेन मनो गच्छतीतिवद्भगवतो ज्ञानमेव क्रियारूपम् । तस्माद्भगवतो गति
चैतन्यरूपं विन्दन्ति । अरुभ्यलाभरवसमाप्नुवन्ति ! “चिति तन्मात्रेण तद्त्मकत्वादि "ति प्रकारेण । अत एव मुख्यसिद्धान्ता-
त्वेऽपि मेदः । हि युक्तश्वाऽयमर्थः । यतः कीर्तिमक्तिपयैवसायिनी । गतङ्कपा इति । मारगान्तरेणाऽपि ज्ञानादिना अध्षरो-
पासनया बा तदैव खरूपं प्राप्तुबन्ति । तथापि "ङ्कशोऽधिकतरस्तेषामि'? ति वाक्यातते कटेशषयुक्ता भवन्ति । कीततेनप्रणा-
छिकया तु ये गच्छन्ति ते गतम एव गच्छन्तीति साधनान्वशदरेरक्षण्यम् । अत एव कीर्तिपुरस्सरं तन्नमस्यति । खुभद्रश्रवस
इति पूववत् । बाह्यभक्टयाऽभ्येवमनुग्रहं करोती्यादरेण नमनवीपसोभयत्र ।। १६ ॥
श्रीमदोस्वामिश्चीपुरषोत्तमचरणरिरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
सा ~~"
स्क; २ ऋ. 8 शलो, १३-९६ 1 श्रनेकव्याख्यासमर इतम् । १४७
नन्वेवं सति साधारणानामेवार्थे भववद्वतारो न तु ज्ञानिनां तस्योपयोग इलयस्च्या पक्छान्तरमाहुः विचायं वेविः। ` इकानीभिति
पूणेज्ञानोत्तरम्। - स्वात्मद इति हंसरूपेण सखात्मप्रकाश्चक इयथः । तदुपपाद्याहुः न दीयादि, प्रकारान्तरेरेति, अवतीय
दानन्यतिरिक्तेन । नन्वेवं सति ज्ञानस्य वैयथ्यैमेव स्यादित आहुः क्ञानेनापीत्यादि । तथा च, मानान्न वेयथ्यैमियर्थः । व्यवसितः
पद्सूवचितमर्थ॑माहुः पुनः पुनरिति, अन्यथा व्याख्याने व्यवेति व्यथं स्यादिलयथः । मानस इति, मानसं वे प्राजापत्यं पवित्रमिति
श्रुत्युक्ते र ` "` " `" ` `` ` एवच्च मूलेऽनुमृम्यपदे एककेषमहिम्ना्थान्तरखाभान्न वृत्तिद्रयविरोध इति बोधितम् । नयु ज्ञाने जाते
विचायैत्वं न युज्यते इलयाकाङ्क्षायां प्रकारान्तरेणाह -आस्मेयादि ॥ १२॥ ॐ नमो नम -इयत्र इदानीभियादि ।
सन्देहपद्छकनिवारणोत्तरं नमनपौनःपुन्यफटस्य वास्तविकफरस्य च सन्दे निवारयन्नियथेः । शत एवेति "पुरुषः स पर॒ पाथं
भक्त्या छम्यस्त्वनन्ययेतिवाक्येऽनन्यभक्तिरभ्यत्वकथनादेव । तदेवेति भक्तिमेव, सामान्ये नपुंसकम् । सवे रेव साधनैरिति,
सर्वसाधन प्रयोजनं भगवत्साक्षात्कार स्तस्मिश्च जाते इदमेव कर्त॑न्यमिति सर्वेषां तेषामेतावदेव प्रयोजनमिलयर्थः । नु सामान्यतो
नमनापेश्षयात्र नमने को विह्ेष इलयपेक्षायामाहुः किञ्चे त्यादि । इदं नमनं न वन्दनमात्रमिति ज्ञापरनायाहुः किञ्च सात्वतेयादि
भअस्थाधीन इति जीवानधीनः । ननु भगवतो व्यापकत्वात् कथं दूर काष्ठत्वमिलयाशङ्कायां तत्खरूपमाहुः प्राीत्यादि । श्रत इति ।
विश्चेषणद्थोक्त्या एतावतेति पदं इतिसूचितमिलयनेनान्बेति । एतावतेति, उ्तरार्द्धन । अनत इति, गृहसेवकत्वाभावात् । श्रनयेति,
नषि कश्चित्कच्ित्स्तेदव्यतिरेकेण गृह आनयतीति गृहानयनरूपयेलय्थः । श्रत इति तारृशप्रम्णा केवरं . भगवदेकतन्त्रत्वात् ।। १४॥
8 # यत्कोतेनभिलयत्र । ननु भक्तिमध्ये इक्षणस्य भक्तिमध्ये गणनाभावेन तत्राम्वेञ्चात्कथं तस्याः षड्बिधत्वमिलयत आह
हेक्षणमिस्यादि । तथा च, पादसेवनसाभ्यताधटितस्यैव तस्यात्र विवक्षितत्वात्तेन धर्मण षड्विधत्वोपपत्तिरिलरथ; । नन्वत्र बाह्यभक्तिरेव
चेष्ठिवध्चिता स्यात्तदा श्रवणादिक्रमं न जद्यादतो नायमाश्चय इत्यत अत्रेत्यादि । अत्रेति संसारिकृतेषु । तथा च, प्रयोजनभेदा्रमः
भद् इति न दोष इयथः । तर्हि कीरतनादिक्रमे को हेतुरियत आहुः तत्रेलादि । तत्रेति पदार्थभेद विवक्षिते । स्वस्येति । कीतत
यितुः । नन्वसति क्रमे विवक्षिते क्षणमेवाघ्रोच्यत इयत्र किंडगमकमिलयपेक्षायामीक्षणान्तरे बाधकमनुवदन्तः प्रकृतं साधयन्ति
पवमिलयादि । निचृत्तिरियन्तम्। श्रन्तर्मावनयेति सानुभावाधिष्ठानस्यान्त्भावनया किन्तदिलयाकाङ्क्षायामाहुः यदित्यादि ।
श्रतिस्तु तेत्तिरीयकारण्येस्ति, "यदन्नमदम्यनृतेनदेवादास्यन्नदास्यन्नुत वा करिष्यन् । यहेवानां चष्ुष्यागोस्ि यदेव किचित्
प्रतिजम्राहमभ्रिमतस्मादनरणं कृणोतु" यदन्नमसि बहुधा विरूपं वासो हिरण्यमुत गामजामधि यदेवानामिग्यादि । यन्मया मनसा
वाचा कृतमेनः कदाचन, सर्वस्मात्तस्मान्मेषितमोग्धित हिसवेथ, यथातथमिः"ति । रतिपन्िरूषमिति अवान्तरविनियोगरूपम्।
त्वेनेति । सत्कार रूपार्णत्वेन । अत्राप्रहेणेवं भक्तीनां भेदनिरूपणे मूटस्थं रोकपदं फटकथनच् बीजत्वेन बोध्यम् | एवमेतसफख्कथ-
नेन यत् सिद्धं तदाहुः अत इत्यादि । मूले यच्छब्दाब्रुस्या भगवत्सम्बन्धेनैव तेषां फलर्जनकत्वबोधनात्स्वंत्र भगवत्कीर्तिरेव तथात्वं
पयैवस्यतीति सा तथेति सिद्धमियथैः ! ननु तर्हि भ्रायश्ित्तवद्धद्रत्वमस्तु कथं सुभद्रत्वमियत आहुः भद्वेयादि । “कर्मणा कभनिदीरो
न द्यायन्तिक इष्यते' (६-१-११) इतिवाक्यासायश्ितानां बुद्धिस्वाखनात्मकपापनाश्चकत्वाभावेन । अस्यास्तु भद्रे वासनात्मक-
तन्नाशचकव्वेनाभद्रे चोभयविधतन्नाशषकववेन समीचीनासमीचीनयोस्तुस्यत्वादियमभद्रस्यायन्तनाश्िकातस्तथे्यथैः 1 १५॥ #
व्चिक्तणा इयत्र षड़बधपापेति । स्वसमानाधिकरणसखस्यधिकरणाधिभोतिकाध्यास्मिकाधिदेविकभगवदपराघजनकभगवन्माहात्म्य-
ज्ञानप्रतिबन्धकमायातत्कायान्तरभेदेन षड्विधे पाप इयथः । उपसादनस्य निक्रटगतौ ज्ञापने च छन्दोभ्यादिषु प्रसिद्धत्वात् ,
षद्ल" धातोः विङारणगत्यवसादने रूढत्वादत्र मूरे चरणोपसादनस्य को वार्थो विवक्षितः ९ इयपेक्षायां श्रकारविरोषेण सर्वेष्य
पेक्ठिता इति बोधयन्तो व्याकुर्वन्ति एवमित्यादि । श्रवसन्ना भवन्तीति । वैचक्षण्येन चरणनिकटगताः प्रथमं पूर्वावस्थानु
धानेन किला भवन्ति, तस्येव फं न तत इत्यादि । तदेति, अनुपयोगदस्चायाम्। शैथिस्यमिति, विश्षरणरूपम्। उभयतः
सङ्गव्युदास इति, बदिषठोन्तरतश्च सङ्गविश्चरणम्। उपसन्ना इति, निक्रटे प्राप्ाः । अत -इति उक्तप्रकारेण गतिसामथ्यैराभात् ।
समासद्वयस्य तातयेमाहुः श्र्तरस्येदयादि । एतेन धद्य व गतिब्रह्यगतिरि'ति समासे गतिपदकेयथ्यं बोधितम् । सिद्धमाहु
इसयादि । नन्वक्षरस्य व्यापकत्वेन गलखयसम्भवात्तेन सह गतिरनुपपन्ना इयाक्षङ्कायां तद्रतेः स्वरूपं . वदन्तस्तस्य गतिभुपपादयन्ति
तस्य .होलारभ्य क्रियास्वरूपमियन्तेन । गतेज्ञानरूपतवे गमकमाहुः श्रत पवेति । अक्षरगते्ञानरूपत्वादेव ज्ञानस्य क्रियात्वं
गतिक्रमेकधात्रथरवं चोपपद्यते । अन्यथा ज्ञानस्य क्रियारूपत्वाभावात्तदर्थकानां जानालयादीनां धातुत्वमेव न स्यात् , क्रियावाचित्व
एव तत्सङज्ञाविधानात् । "ये गलयर्थकास्ते ज्ञानार्था इति च । तथा च, व्याकरणस्सृतिरेव तत्न समिकेय्थः । नतु क्रियाय
यस्नोत्तरभावित्वात्ततपूवं भाविनो ज्ञानस्य कथं क्रियात्वं व्याकरणस्पतेस्तु पारिभाषिकलवाङ्गीकारेप्युपपत्तेशियत आहुः क्ञानस्य
चेयादि । तथा च, पारिभाषिकत्वस्यागतिकगतित्वाद्भगवति ज्ञानप्रयत्नादीनां निलत्वेन तप्पर्वोत्तरभावस्य रौकिकर्वेन च
तत्रादूषणत्वान्न ज्ञानस्य क्रियाताङ्गीकारे कोपि दोष इयर्थः । अत्र यस्य ज्ञानमयं तपः" इति श्रतिरपि अनुप्राहिका ज्ञेया 1 . नन्वेव
१, श्रन्यसंवादृश्रलिफलकेपि नास्ति ` इयं पडकः
९४८ | श्रीमद्भागवतम् । `
संयोगानां क्रियागमकानामभावात्कथं तथांत्वावगतिरिलयत आहुः श्रत इत्यादि |
भावा्था विषयाद्धिषयान्तरं गृहणन्मनः मनो गच्छतीति प्रतीतिमुत्पादयति, न तु हृदयं विहाय गच्छति, हृद्य एव तथाभावात् ।
गमनेऽमनस्स्कत्वापत्तशच । तथा ज्ञोनमिव प्रकाशस्वभावमव्यक्तं ब्रह्मणि तद्रेण वत्तमनान् विषयान् प्रकाश्चकत्वेन क्रमाढयज्जयद्
गच्छतीव प्रतिभाति, तेनाखोचनात्मकं ज्ञानमेव भगवतः क्रियारूपमियर्थः । तथा च, यथाविर्भावदञ्ञायां श्राणन्नेव प्राणो भवती'
यादिश्रया तत्तत्काथैकरैत्वास्ाणादिरूपत्वं ब्रह्मणस्तथाविर्भावपूैदज्ञायां ज्ञानात्मकस्य तस्येव क्रियाका्ैकत्वाक्कियारूपत्वमिति
भावः । ननु भवत्वेवं ज्ञानरूपर्यैव क्रियात्वं, तथापि प्राप्तिः कथं, नदि तदालोचनं जीवः प्राप्नोति, अभिध्या तत्वस्य भगवद्-
साधारणत्वादिव्ाकाङ्क्षायामोहुः तस्मादित्यादि । भगवतो ज्ञानस्येव गतिरूपत्वाद् भगवतो ज्ञानं यथा भगवद्रूपेणः भगवति
वत्तमानसर्ववस्तुप्रकाङाकत्वेनं धमेण गतिरूपम् , तथा सष्टीच्छावश्षगो सुख्यजीवोऽपि सृञ्यमानसवेवस्तुप्रकाशकत्वा्तिस्पः ।
गति चैतन्यरूपं सुषटीच्छावक्गं सुखूयजीवं विन्दन्ति, सूत्रोक्तरीत्या तदात्मका मवम्ति । तथा च, तदात्मकत्वमेव प्राप्निरियथः ।
एतस्य -ोकस्यायमेवाद्चय इत्यत्र गमकमाहुः अत पवेदादि । तथा च, मध्यमकक्षात्वादेव “नमो नमस्तेऽस्त्विति "रोके उत्तम-
कश्चारूपा भक्तिः दास्येन भगवद्रसं मुख्यं प्रापयति । "यत्कीतंनमि'ति शोके दीनकक्षारूपा पापना करोति । अत्र श्छोके मध्यम-
कष्षारुपा श्रदमरूपतां सम्पादयति इति फलमेदविवेकः । फलमेद इति स एव गमकः इतर्थः । नन्वेवं सति ज्ञानमागात् को विङेषः
इ्याकाङक्षायामाहुः गतक्लमा इत्यादि, वैलक्षण्यमियन्तम् । त॒ एवेति, अस्मादेव विशचषात् । उभयत्रेति, पूव
शोकेऽत्र च ॥ १६॥ . ` क | | |
` ` श्रीगिरिघरछृता बालप्रवोधिनी
` नु तश्चनुपकारित्वादरक्ष्यवस्मैमच्वाश्वालुपास्यत्वं स्यादिलयाशङ्कय तस्य विचित्रफख्दावृत्वमनुस्मरन् प्रणमति--भूयः
पुनश्च नम इति । स एव सर्वफल्दातृस्वात् सर्वंथोपास्य इति भूयःपुनरशब्दाभ्यां सूचयति । सतां धमैवत्तिनां बृजिनच्छिदे दुःखनि-
हन्त्रे ! जन्ममरणादिकक्षणसंसारस्य विद्यमानत्वात् कथं स्व॑था दुःखनिवृ्तिरियपेश्चायामाह--सतामसम्भवाय जन्मादिनिदत्ति
हेतवे इयर्थः । ` यद्रा सः केवलं सतामेव दुःखनिहन्ता किन्त्वसतां धर्मश्चीसनामपि दैयादीनां वधेन संसारटुःखनिबवेकः. स
एव अन्यथा तेषां कथमप्यद्धारो न स्यादि्याह--असतामसम्भवायेति । सरबोद्धारे हेतुत्वं तस्यैवेति कथमित्यपेश्वायामाह--अखिं
समग्रं विद्धः सत्वं मूर्ियेश्य तस्मा इति । यद्रा असतामधसेश्षीसानामसम्भवाय अनुद्धवबदेतवे दुःखप्रदायेत्यथंः । तर्हि तस्य वेष
म्यनैचृ्ये स्यातामिलयाशङ्कधाद--अखिखसन्त्वमूरतये इति, अखिलानि सत्त्वानि सवं प्राणिनो मूतियस्य तस्मा इति । तस्य सवास्म-
कतेन द्वितीयस्यामाचाज्नोक्तदोषाविति भावः । क्षीर नीरविवेचका हंसाः प्रसिद्धाः तत्रापि सव्यानृतात्मानात्मविवेकस् दुष्करत्वात्
तत्कर्तासे ज्ञानयुक्ता मगवद्भक्ताः परमहंसास्तत्सम्बन्धिन्याश्रमे संन्यासाश्रमे व्यवस्थितानां पुसां यदनुमृम्यमन्वेषणीयं स्वरूपं
तस्य दाद्युपे दात्रे ॥ १३.॥ # # एवं विचित्रफलदावृत्वसुक्तवा भक्तानां सुखभत्वमभक्तानां दुरंमत्वं च प्रदेयम् प्राथयते--
नमो नमस्तेऽस्त्विति । सात्वतां स्वभक्तानां यादवानां ऋषभाय भक्तवाट्सस्यतया श्रेष्ठत्वेनावती्गोय श्रीकृष्णाय ते तुभ्यं नमो
नमोऽस्तु स्वस्रसादेनैव निरन्तरं नमनं भवतु । नमस्कारेऽप मम सामर्थ्यं त्वस्सादं विना नास्तीति स्वदैन्यं वृ्ौयन्नन्थेरप्येवमेव
विभावनोर्यामलयन्यान्. मक्तान् शिक्षयति--मुहुः पुनः पुनर्निरन्तरं कुयोगिनां भगवद्धक्तिराहित्येन विषयाविष्टचित्तानां तु विद्रा
कृष्ठा दिगपि यस्य तस्म दुज्ञे'यायेलर्थः । कदाचित् कुयोम्यपि पुनभेक्तः स्यात्तर्हि तस्यापि सुखभ एवेति सुहुःपदेन सूचितम् ।
नयु यदि पादयेप्ववतीेः कृष एव स्पकाद्धग्ारतदा वहुमिद छः श्वः कीर्तितरच कथं ठस्य दुहञयसवं १ सत्ये, सामान्यनो
द्दःनादिविषयत्वेऽपि याथाथ्यैज्ञानामावादूदुङ्खयत्वं सिद्धमेेलयाश्चयेनाह--निरस्तेति । निरस्तं साम्यमतिश्चय आधिक्यं च यस्मात्
यदपेक्षयाऽन्यस्य साम्य्म{तश्चयदच नास्ति हेन राधसा तेजसा एेइवर्येण खधामनि निजस्वरूपे ब्रह्मणि रंस्यते रममाणाय नमः ।॥ ९४ ॥
8: - दैः तर्हि किं तदशचैनादर्निष्फरत्वमेव तथा सति तद्वतारस्थव वेयथ्यं स्ादियाशङ्कय ततत्वज्ञानाभावेऽपि साक्षात्तसतिमा-
दर्वाः दश्चेनादः फलमटस्मर ज्नमस्यति--यदिति । यस्य कीतेनादिकं रोकस्य कीतेनादिकन्तुः पुरुषस्य कस्मषं पापं सद्यो विधुनोवे
बिनाश्चयति तस्म नमा. नमः दयन्वयः । तत्र हेतु सूचयति- सुभद्रं मङ्गखरूपं श्रवो यक्षो यस तस्मा इति । कीत्तेनस्मरणश्रवणानि
ढीराविदिष्टस्येत ज्ञेयम् । रक्षणं दहनम् । अदणं पठनम् ॥ ५॥ ॐ ॐ ठर तञ्ज्ञानं तत्प्रापचिश्च कथ स्यादिखपेश्ा
पूरयन् प्रणमदि- विचक्षणा इति । वेदिकतान्तरिकपक्षादिकमेभिः पूर्वोक्तभगवरकीतेनादिमिश्च प्रतिबन्धकस्य तिरासान्निषएण-
स्क. २श्र.७ इलो. १७-२० | श्रनेकल्यास्यासमलंृतम् । ` १४६
जुद्धयो यस्य॒ चरणोपसादनाच्चरणक्षरणगमनात् उभयत्र इहामुत्र च अन्तरात्मनोऽन्तःकरेणसङ्गं ४ वयुद्स्य यक्त्वा
अत एव कारणाभावात् गतहृमाः निदृत्तसांसारिकतापाः सन्तः ब्रह्मगतिं भगवन्तं विन्दन्ति ` प्राप्नुवन्ति तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो
नमः । वीप्सा सरवं्ादरार्था । दिकच्दः मामेव ये प्रपद्यन्ते माथामेतां तरन्ति ते ॥ ते प्राप्नुवन्ति ¦ मामेव, दयादावयमर्थः प्रसिद्ध
इति सूचनार्थः ॥ १६ ॥ ५ ध 111 र
हिन्दी अनुवाद 1 |
हम पुनः बार-बार उनके चरणोमें नमस्कार करते है, जो सत्पुरुषौका दुःख मिटाकर न्दे अपने प्रमका दान करते है,
टोंकी सांसारिक बदृती रोककर उन्दँ मुक्ति देते है तथा जो छोग परम्ह॑स-आश्रममे सित है, उन्हे उनकी भी अभीष्ट वस्तुका
दान करते ह । क्योकि चर-अचर समस्त प्राणी उन्दीकी मूरति ह इसलियि 9 भी उनका पक्षपात नहीं है ॥ १३॥ ॐ
जो वदे दी भक्तवत्सल हैँ ओर हटभूवक भक्तिदीन साधन करनेवाटे छोग जिनकी छाया भी नहीं छ सकते; जिनके समान भी
किसीका रे नहीं है, फिर उससे अधिक तोहोही कैसे सकता दै तथा एेसे रेशवयैसे युक्त होकर जो निरन्तर ब्रहमस्वरुप
अपने धामे विहार करते रहते दँ, उन भगवान् श्रीकृष्णको मँ बार-बार नमस्कार करता दू ॥ १४॥ ॐ 8 जिनका
कीतेन, स्मरण, दोन, बन्दन, श्रवण ओर पूजन जीवोके पारपोको तःकाट नष्ट.कर देता है, उन पुण्यकीतिं भगवान् श्रीकृष्णको
बार-बार नमस्कार हे | ९५॥ ॐ ॐ विवेकी पुरुष जिनके चरणकमरोंकी शरण ठेकर ` अपने हृदयसे इस छोक ओर
परलोककी आसक्ति निकाठ डारते है ओर विना किसी परिश्रमके ही ब्रहमपद्को आर कर ठेते है, उन मङ्गरमय कीर्तिवाटे
भगवान् श्रीक्रष्णको अनेक बार नमस्कार है ।। १६ ॥ | ह + "2 न ।
तपस्विनो दानपरा यश्च्विनो ममस्विनो मनविद्ः सुङ्गलाः ।
कषेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मे सुमद्रभकसे नमो नमः॥ १७ 1
किरातहणान्धपुरि्दपुरकसा आभीरकङ्का यवनाः , खसादयः ।.
येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः शुध्यन्ति ` तस्मेः श्रमविष्णवेः नमः॥ १८ ॥
स॒ एष आत्माऽऽत्सवतामधीश्वरल्यौमेयो (1 धर्ममयस्तपोमयः । |
गतन्यलीकैरजशङ्करा दिमिवितक्यलिङ्गो मगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
श्रियः पतियज्ञपतिः प्रनापतिधियां पतिरलोकपतिर्धरापतिः |
पतिगतिभम्धक्ष्णिसातवतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पतिः ॥ २० ॥
श्रीधरस्वामिङता भावाथद्मीपिकाभ्याख्या. ,. ˆ ` ‹, `
भक्तिशल्यानां सवैसाधनवेफस्यं दक्षेयन्नमति । तपस्िन इति । मनख्िनो योगिनः ! सुम॑गलाः सदाचाराः यस्िसतप-
आद्यपेणं विना सुमदर्रवस इयस्यादृत्तियश्चः श्रवणादेः प्राधान्यज्ञापनाय । १७॥ क भक्तेः परमञुद्विहेतुसवं दश्ैयन्नाह् ।
किरातादया ये पापजातयः अन्ये च ये कर्मतः पापरूपासते यदुपाश्रया भागवत्तास्तदीश्रयाः संतः शुद्धयति । असंभावनारोकां
परिहरति । प्रभविष्णवे प्रभवनक्नीटायति | १८॥ कै क सर्वोपासख्यत्वमनुस्मरन्म्राथैयते । स॒ एष आत्मवतां धीराणामात्मा
आत्मत्वेनोपास्य इत्यथः । तरयीमयत्वादिविशेषणेसतत्न्मागेणोपास्मत्वं विवक्षितम् । गतन्यलीकैरनि्कप भक्तेवितक्यैमलाश्चयेण
वीकष्णीयं दिग मूर्तये सः प्रसीदतु ।| १९। # क सरवपालकत्वमनुस्मरजनाह । भिय इति । गतत सर्वापत्सु
रक्षकः |! २८ | । ४ 4 ५ |
। भ्ीवंशीधरकूता मावार्थदीपिकापकाशन्यास्या ` |
किं बहुना भक्ति विना महास्मनोपि विफरसाधना विगीता एव भर्व॑तील्याह । तपस्िनो नो ज्ञानिनः दानपराः कर्मिणः यञ्-
स्विनः कर्मिविशेषा अदवमेधादिकत्तारः मंत्रविदः आगमीयाः।। १७ ॥ क क गुध्यंति निष्पपिं भवंति न तु वस्तुतस्तज्ातियागो
भवति यत्तु वैष्णवे जातिबुद्धिरिति विष्णुधर्मोक्तिः सा हि तस्याद्रा{धिक्यमतिरसं कोयैतवं वक्ति अन्यथा नारद्चिदुरादौ विप्र
५० ` -श्रीमद्धासतम्। ` ` [ स्कः. २ श्र..४ श्लो. १७-२०
क्त्तरिलयादिसंबुद्धिभवग्राह्रथासमेत्रयादीनामपि परातकित्वं स्यादिति । करिराताखुस्पत्ति्तु मन्वादिभ्योऽवसेया विस्तर{मियाचर नोक्ता ।
यद्वा किरातादयो विजयध्वजेनोक्ता ग्राह्याः कबरारपराव्यां जाताः किराताः आंध्रकाः। वेदेदातपुष्कसीजाताः हूणाः । वेश्या-
दतराह्मणीजातो बैदेहस्तत्पतराश्चान्धाः । अज्ञातविप्रादिभवा मधुपायिनः । ततः किरातीजाता; पुर्टिदाः । निषादाच्छट्राजातः
पुस्कसः । ब्राह्मणादरैश्याजातोबघ्ठः । त्राह्मणादंबष्टथां जाता आभीराः । कंका अपि नौचजातय एव यवनानरपाद्रेरयां जाता यवनाः
इमश्रुलाः । एवं खसादयः । आदिना ऊुरुविदडोवादयः । इति तीर्थः । असंभावना शंका कथं ते शुध्यति विना तपश्चयादिनेत्येवं
रूपा हका ताम् प्रभविष्णवे कतुप्कतुन्यथाकतु समर्थायेलयर्थः ।। १८ ॥ & कैः इयथं इति । आत्मैव भगवान्दरिने तु
भिन्न इव्येवमुपास्य इति भावः । निष्कपटैमेक्षपर्यतकामनाशन्यैः परमभक्तेः ॥ १९ ॥ % ® तदेवं निजोपास्यविकेषं रहस्य-
सवेनामिन्यज्य परमप्रेमाबेश्चेनैव ग्य॑जयन्नाह । श्रियः सर्वसंपदाधिष्ठात्रयाः पतिः खामी । अतो यज्ञानां सर्व॑श्रेयःसाधनानां च पतिः
फल्दाताऽतः भरजानां सर्वासामेव पतिर्वरः । यतो धियां पतिस्तासामंतर्यांमी च तवस्तवश्च तासां ये छोकाभोग्यमुबनानि
तेषामपि पतिर्भोक्ता च य एव च धरापतिः कृपयावतीयै धरापतित्वं टीलां च व्यजितवानियथः । कोसाविलयपेक्षायामाह । ` पतिः
पाको गति्निलयाश्नयद्च ततर प्रमाणमाह । सतां तदयु भविनां पतिराश्रय इति । वस्तुतस्तु लोकपतिरित्युक्तरेव सवेपतित्वमायाति
सर्वस्य श्रूयादेर्छोकांतःपातित्वात्तदपि पार्थक्येन पतित्ववणैनं प्रमावे्चादेव हेतवंतरालुपठन्रेरिवि ध्येयम् ॥ २० ॥
श्रीराधारमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनीभ्याख्या
किरातेति । शवरात् पण॑ज्ञवरीजाताः किराताः आटविकः ! वैदेहकात् पुल्कसीजाताः हूणाः वैश्यात् ब्राह्यणीजातो
वैदेहकः । वेदेहकपुत्रा आन्ध्राः पुतिखवाः अज्ञातविप्रादिभाषाः मघुपायिनः । निष्ठयात् किरातीजाताः पुडिन्दाः ठ्यभिचासाक्ञात-
शचर स्तस्माञ्जाता वा । श दरात् ब्राह्मणीजातश्राण्डारस्तस्माज्नाताः षुरकसाः ! ब्राह्मणादवैदयायां जातोऽम्ब्ठः ब्राह्मणात् तस्यामम्बष्ठस्य
कन्यायां जाता आभीराः । कङ्काः करपराः । रृषीद् वैश्यायां जाता यवनाः रमश्वुलखाः । शंकास्तुरु्कविशेषाः । टोम्बुङ्रुविन्द्-
पृतिस्पूर्वा आदिश्षब्दग्हीताः ।. तथा चानुक्तैः सहः चुःषष्टिजातयः । तथा चोक्तम्--
ब्रह्मणस्त्रयः पुत्रा वर्णाक्िष्वनुलोमजाः । श द्रस्य च त्रयः पुत्रास्तष्वेव प्रतिखोमजाः ॥
त्रयस्य -क्षत्रविक्लो अतिरोमानुखोमजाः । एते द्रादक्च वणनां पुत्रा एकेकरस्तु ते ॥
चातुर्वर्ण्ये प्रसूयन्ते चतुरश्चतुरः सुतान् । ते चत्वारिशदष्टौ च पू्वै्ीदश्शभिः सह ॥
ब्रह्मणाथचंतुरभिश्च चतुःषष्टिं जातयः । ते सर्वे दस्यवो दोपेश्रौय्यायैः सद् बहिष्कृताः ॥
इति जातिविवेकाभिधाने । इति विजयध्वः
ध्वजः | १८-२३ ॥
श्रीमद्धीरराघकष्याख्या
भक्तिदयल्यानां सर्वाण्यपि साधनानि निष्फलानीलयाह-तपस्िन इति ! तपिस्वनः छच्छरचान्द्रायणादितपोनिष्ठाः मनस्विनः
मनदीन्द्रियनिप्रहपराः मंत्रविदः मंत्रजापपराः सुमंगखाः सदाचारपराः एते सव्व तपआदियद्पणं यस्मिन् भगवति
समरप्॑णयदुपासनांगत्वेनादुष्ठानं विनेति यावत् क्षेमं ततत्तप॒ आदेः परमं फट न विदंति न ङभन्ते यद्यपि यत्किचिद्
दुरतिनिवृस्यादिरूपं फटमाप्ुवंति तथापिं नाक्षय्यं फलमाप्युवन्ति भक्तियोगं गत्वेन तप आदिङकवीणास्तु निरतिशयं फक
प्राप्ुवंतीयभिप्रायः । १७ ॥ क & किं वक्तव्यं भागवता आत्मानं विज्लोध्य ब्रह्म प्राप्लुवंतीति ` भागवताश्चिता
हीनजातीया अपि प्राप्लुवंतीदयाह किरातेति । किरातादयो हीनजातयः अन्ये ` च ये पापाः पापजातयः यदुपाश्रयान्रयाः
य॑ परमपुरुषमुपाश्रिता यदुपाश्रया भागवतास्तदाश्रया भागवताभरिताः डुद्धथंति असंभावनाक्षंकां परिहरति भविष्णवे
प्रभवनश्चीटाय पूर्वोक्ततप आदीनां फलम्रदायेलययंः । अहं हि सवेयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव चेति भगवद्भचनात्सवेकमफट-
परदस्वेन स्व॑ंसाधनानां तत्समणणमेव युक्तमिति भावः॥ १८॥ # छ एतदेबोपपादयति स दति। स प्रसिद्ध
एषः आत्मा परमात्मा आत्मवतां केवख्योगनिष्ठानामधीश्वरः योगफटप्रद्ः त्रयीमयः पूवंभागोक्तकमोराध्यस्तत्फलभ्रद्
इयथः । . धर्ममयः - स्मातंदानादिधर्माराध्यः , त्तफरद् इयथः । तपोमय उपनिषद्धागोक्तोपासनास्मकन्ञानमयः तदुज्ञानप्राचुय-
वेद्यस्तत्फटंद इयर्थः । तत्तरेबतानां वत्तर्फर्दावृत्वश्रवणास्कथं तस्यैव स्व॑कमराभ्यत्वमिलयत आह गतव्यलीकैगंतदोषेरजशंकरा-
दिमिवहारद्रादिभिर्वितक्यैटिगः निशवेठुमक्ञक्य हिंग रक्षणं चिह्व' यस्य सः । ब्रह्मादयोऽपि यदिदं र्षणं वितकयति तथाभूतः
तेषामप्यतरात्मत्वेन उपास्य एव तत् तद्र्यादिरूपेण फल इति हृदयं एवंविधभगवस्मसादं खस्य प्राथयति भगवानिति अनेन
देवताविरोषश्च विवक्षितः ।} १९॥ छ श सर्वपाटकल्वं भोः स्मरननाह भिय इति । भियः ठक्षम्याः पतिभत्तेयथः । यज्ञपतिः
स्कः. २ अ. 9..श्लो.-१७-२०-] अनेकन्यास्यासप्रलंकृतम् । । १५१
वेदिकक्मेमयादापारुकः प्रजापतिरान्रक्मस्तंनपर्यतप्रनापालकः । धिया ध्यानानां उपासनानां पतिस्तन्मयादापालकः यज्ञपतिधियां
पतिरिति भागद्वयाभिभ्रायेणोक्तम् । टोकपतिः समस्तभुवनानां तद॑तगतानां च पाकाभिग्रायेण रोकपतिः प्रजापतिरिति चोक्तम् ।
धरापतिः. भूर्खोकपाछकः धरायाः छोकांतगैतत्वेऽप्यधर्मेबाहुर्यातपथराक्तिः रामकृष्णादिरूपेण भूर्छोकेऽवतीथै दुष्डृतविनाज्ं
ुवन्विधेपेण मर्थादापाटक इ्य्थः । अवतारप्रयोजनमाह पतिरिति । अंघकादयो यादवप्रभेदाः तेषामकरोद्धवादीनां पतिगेतिश्च
पार्कः प्राप्यश्च पतिगेतिश्चेदयुभयोपादानेन साधुपरिजाणमेवावतारङृत्यं दुष्कृतविनाश्चनं त्वानुषंमिकमिति व्यंजितं न केव
खकुरीनानामेव सतां पतिः किं त्वन्येषामपि सतमिलयाह सतां पतिः । गतिश्रेयनुषञते एवंविधो मगवान्मे मं प्रसीदतु ॥ २० ॥
धीमद्विजयध्वज्ञतीथंर्ता पद्रत्नावलीभ्यास्या
| सञ्जनसेवाया अप्येतादृशमाहात्म्यं किमुत भगवत्सेवाया इति भावेन तन्महिमा । विशिष्टं नमति किरातेति ।
किंरातादयो येऽन्ये पापास्ते सवे यद्पाश्रयाश्रयाच्छुध्यन्तीलन्वयः । यस्मादन्थ आश्रयो नासि येषां ते यद्पाश्रया विप्रादयस्तेषामा-
भ्रयात्सेवाठक्षणात् छध्यंति विपापा भवंतीय्थः । शवराखर्णज्चवरीजाताः किराताः । आटविकाः वैदेहास्पुल्कसीजाता हूणाः ।
वेदयाद् ब्राह्मणीजातो वैदेदकः वेदेहकपुत्रा आंध्रा पुति वा अज्ञातविप्रादिभाषा मधुपायिनः। निछठ्ात्किसातीजाताः पुिदाः
वयभिचाराजातश्वीरस्तस्माजाता वा । च द्द् व्राह्मणीजातश्चांणाछस्तस्माजाताः पुस्कसाः ब्राह्मणाद्रेहयायां जातो ऽवषठः त्राह्मणात्तसयां
बष्ठसखय कन्यायां जाता आभीराः केकाः कपरः नृपाद्ेदयायां जाता यवनाः इमश्वुखाः श्चकास्तुरुष्कविश्ेषाः ट म्बुकुरुबिदपूतिंवपूरवा
आदिश््दगृहीताः तथा चानुक्तैः सह चतुःषष्टिजातयस्तथा चोक्तम् । ` गि |
नाह्मणस्य त्रय पुत्रा वर्णाखिष्वनुखोमजाः । य द्रस्य च त्रयः पूत्रास्तेष्वेवप्रतिखोमजाः ॥ `
त्रय्यः क्षत्रविश्ोः प्रतिखोमानुलोमजाः । एते द्रादश्व्णौनां पुत्रा एकेकक्षस्तु ते ॥
चातुवर्ण्य प्रसूयंते चतुरश्चतुरः युतान् । ते चत्वारिकषदश्यौ च पूरवैद्ादश्चमभिः सह ॥
त्राह्मणादेश्चतुर्भिश्च चतुःषष्ि्हिं जातयः । ते सवे दस्यवो. दोवैश्धौर्याओैः सद्रहिष्छृताः ।
इति जातिविवेकाभिधाने अन्ये पापा ब्रहमहुलयादिकर्तार तस्मै भविष्णवे. म्रभवनक्षीशछाय नम इयन्वयः ।। १८ ॥
$ ॐ य एवंविधमदहिमत्वेन प्रसिद्धः स एष आत्मा परमात्मा भगवान््रसीदताभिखन्वयः किंविशिष्टः । आत्मवतां भक्टा-
ऽपरोक्षीकृतपर मास्मतत्वानां मुक्तानां प्रंसायां मतुबिति भ्रक्स्तमनसां ज्ञानिनां वाऽधीश्चरः वेद धमैतपोनु सारिणां पुंसां बङागस्वात् ।
त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय इस्यनेन भक्तत्रात्सत्यं दर्दितं तदुक्तं वेदानुसारिवश्चगः स्वेच्छयेति । तच प्रमाणमाह गतेति । व्यटीकं
त्वप्रियेऽनृत इत्यभिधानाद् गतव्यदीकैरजश्चंकरादिभि्बैद्यशिवादिभिवितक््यं विकेषेणानुमेयं लिगं जगन्नन्मादिलक्षणं यस्य स
तथोक्तः ।। १९।। # 8 चित्ती्कततत्तद भोष्टसिद्धये तत्तद्गुणविशिष्टस्य हरेः प्रसादं प्रार्थयते. श्रियः पतिरिति । श्रीधरयोः
पतित्वकथनेन सवोधिपत्यं सिद्धेऽपि तदृबांतर्देवतानामाधिपत्यं निवारयति वेदादिवाड्ात्राभिमानित्वेन श्रीधरसादोऽपि प्राथनीय
इयभिप्रायेण श्रियः पतिरितीतरविकेषणान्येवमनुसंधेयानीति वहुजनाश्रयत्वेन क्वमागुणनिधित्वेन स्िरायाः धरायाः पतिः । मन
आददीन्दरियव्यापार साध्यस्य देदहांतरभोम्यफटस्य यज्ञकर्मणः फल्दातृत्वेन ततकर्पांटकः फटपाखने किमथेमियत आह प्रजापतिरिति ।
कर्मण्यधिक्तस्य जनस्य जीवनहेतुत्वेन पतिः प्रजा तु जनपुत्रयोरिति प्रजापतिज्ञब्दवाच्यस्वं मुख्यमस्येति वा प्रवत्तेज्ञीनपूवंकत्वेन
संमवात्तदथं धियां पतिरिति छोकपतिरियनेन पुर॑ंदणदीनां तत्पतित्वं ` निवारयति ` पतिर्गतिश्रेलयादीना भक्तवात्सस्यातिश्चयत्वं
दीयति निरपेक्षत्वेन सतां स्वामित्वापेश्चा नास्तीति शंकां निवारयति सतां परतिः॥ २०१ = 1. न
. ्रीमज्लीचमोस्वामिशता क्रमसतन्दभेन्याख्या
मक्तभ्रितानां पापजीवानामपि परमञुद्धौ हेतुत्वं द्चयन्राह किरातेति । अव्र यदपाश्रयाश्रयत्वं त्यवदहारेच्छयेव ।
परमार्थेच्छुते तु पू्ववेषामपि भगवद्पाश्रयाणां ततपूर्वं भक्तान्तराश्रयत्वं विद्यत एवेति न विशेष १ स्यात् ॥ १८॥ कै
परयक्चवत् स्छुरणात् स एष इलयुक्तम्। त्रथीमयःः कम्मैकाण्डोपास्यः । धम्मैमयः मन्वादिधम्म्ास््ोपास्यः ४ तपोमयः उपासना-
काण्डोपास्यः । गतव्यटीकैः प्रोजच्ि तकैतवैः मोक्षपयैन्तकामनाशल्यैः परमभक्तैः ॥ १९॥ 8 ॐ तदेवं निजोपास्यविशेषं
रहस्यत्वेनाभिव्यज्य परमप्रेमावेशेनैव प्रकटं ` व्यञ्जयन्नाह । भियः सव्वं सम्पद धिषठाडयाः पतिः स्वामी । अतः यज्ञानां सव्वंश्रयः-
साधनानां च पतिः फ्दाता । अतः प्रजानां सनव्वासामेव पतिरीश्वरः । यतो धियां पतिः तास्तामन्तथीमी च ततस्ततश्च तासं ये
५ क र)
लोका, भोम्यभुवनानि तेषामपि पतिर्भोक्ता । य एव च. धरापतिः कृपयाऽबतीयये घरापतित्वलीद्ाच् ठ्यद्धितवानियथेः । कोऽसं
इलयपेक्षायामाद पतिरिति । पतिः पाटकः गतिः निलयाश्रयश्च । ततर प्रमाणम. सतां तदघरुभविनां पति आश्रय इतिः॥ २० ॥
१६८२ ¦ & श्रीमद्भागवतम् 1 [+ ४ [ स्कः. २ छ, £ श्लो १ॐ-२०.
किं बहुना भक्तिं विना महात्मानोऽपि विफरुसाधना विगीता एव भवन्तीयाह् । तपस्विनः ज्ञानिनः । दानपराः
कर्मिणः । यश्ख्िनः कर््मिविशेषाः अश्वमेधादिकर्तारः । मनस्विनः योगिनः । मन्त्रविदः अआगमीयाः । सुमङ्गलाः सदाचाराः
सुभद्रभवसे इति! अस्यावृत्तियैशषः श्रवणादेः प्राधान्यज्ञापनाय ॥ १७॥ ॐ ॐ भक्तिगन्धेनापि केवठेन युक्ताश्चेत्
पापात्मानो विगीता अपि कृतार्था भवन्तीयादह । किरातादयो ये जातित एव पापाः अन्ये च ये कम्मैत एव पापाः ते च शुध्यन्ति ।
यद्पाश्रया वैष्णवा एव गुरुत्वेनाश्रयाः येषां ते तथाभूताः सन्तः इति । सदूगुरुचरणाश्रयमात्रेणेव जातिकमैभ्यां सकाशात् पापिनः
शुध्यन्तीति प्रारब्धा प्रारब्धपापनाह्कत्वं भक्तेव्यैञ्जितम् । तथाहि किरातादीनामञ्ुद्धौ दुजातिरेव कारणम् । दुजलयारम्भकं यत् पापं
तत्प्रारब्धमेव । शुध्यन्तीति शुद्धयन्यथानुपपच्या दुजतिस्वस्य नाक्चान्यथाऽनुपपस्या च प्रारब्धपापनाश्चोऽवगम्यत एव । तथापि
ते तज्ञातित्वेन यदाख्यायन्ते तत् उ्यवहारतं एव, न तु तद् परमाथत इति ज्ञेयम् ।. अर्च्येविष्णौ शिराधीगु, रषु नरमतिवष्णवे
जातिबुद्धिः इति तेषु जातिवुद्धर्िषेधात् । तथाऽत्र तादृशंदुजौतयोऽपि भक्तिमुपेष्टन्या इति विधिश्च प्राप्तः । वक्ष्यते चेकादशे--
सिवः श द्रादयश्चापि तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् । इयत्रादिपदेन दुर्जातय एव रमभ्यन्ते । अत्रासम्भावनादिसव्वक्षेपपरिदाराथे माद्
प्रभविष्णवे इति । एषाप्येका भगवतः प्रभुता सख्ाभाविकी नात्र युक्तिर्योजनीयेति भावः ॥ १८ ॥ & # एवं श्छोकट्वयेन
ठ्थतिरेकान्वयाभ्यां भक्तिमतामेवं सर्व्वोतिक्षमभिव्यञ्यं परेषामप्ययमेव प्रतिस्ा्थसिद्धये उपास्य इयाह् । स प्रसिद्धः एषः
अधीश्वरः आत्मवतां ज्ञानिनां योगिनाच्न आत्मा आत्मत्वेनोपाश्यः । त्रयीमयत्वादि विशेषणैस्त्तन्मारगेणौपास्यत्वम्। न च कैरप्येष
जञातुं शक्य दाह । गतग्यलीकैः निष्कपटः वितक्येमेव न तु निश्चयेन ज्ञातु श्क्यं लिङ्गं लक्षणमपि किमुत लिङ्गगम्यं स्वरूपं
यस्य सः । सकपटानामात्मवादिनां का वा्तंति भावः ॥ १९॥ ® श सन्व॑पाखकत्वमाह भिय इति । तत्रापि विशेषमाह
पतिः गतिश्च प्राप्यश्च अप्रकटप्रकाशे संः याद वरूपस्वेनेयथः ॥ २० ॥
+; श्रीमच्छुकदेवकुतसिद्धातप्रदीपः ` |
तपस्विनः कृच्छ्रादितपोनिष्ठाः दानपरयज्ञादिमिंषेण सवंखलागिनः यज्ञसिनः यश्चोऽ्थं शुभकारिणः मनखिनः निर्जित-
गणाः मंत्रविदः मंत्राथज्ञानपूवेकतज्पपराः सुमंगखाः सदाचारपराः । यद्यस्मिन् तप आपणं विना क्षेमं तप अदेः फठं न विदं
ति न प्राप्नुवंति । १७ ॥ # # यस्योपाश्रयाः भागवतास्तदाश्रयाः सन्तः कियातादयो ये पापाः पापजातयः अन्ये च ये कमतः
पापास्ते शुद्धयति तस्मे प्रभविष्णवे प्रभवनशीटाय नमः|| १८ ॥ क छ स एष अधीश्वरः एष सर्वेश्वरः प्रधानश्चेतरज्ञपतिगं
णेश्चः इ्यादिश्वुतिश्रसिद्धः भगवान् प्रसीदताम् । कथंभूतः गतव्यलीकैगतदोषेः ब्रह्मशिवादिभिः वितक्यं उपासनाथ दिग चिन्दं
यस्य सः । एतद्रे स्फुटीभविष्यति पुनः कथंभूतः च्रयीमयः तपोमयश्च केवखाश्रमधममीयध्यः तत्तदाश्रमधर्मफर्द् इत्यथैः । तत्र
त्रयीमय इलयनेन त्रयीप्रोक्ताभिहोत्रादिगृहस्थधरमेण धर्ममय इत्यनेन ब्रह्मचारिधर्मेण तपोमय इखनेनाश्रमद्वयधर्मस्य तपःप्रधानत्वा-
तेन च आराध्यः तेषु ये ज्ञानभक्तिसम्पन्नास्तान् प्रति विरेषमाह-आत्मात्मवतामिति आत्मा ¦ श्रीभगवानुपास्यतया विद्यते येषां
श्रीमद्उद्लमाचायैविरचता सुबोधिनीव्याख्या
एवं ज्ञानमक्तिमा्गौ सम्यगुपपाश्च कमेमारमेऽपि भजनावशहयकतां वदन् तेषां स्वरूपसन्दें बारयति-तपसिवन इत्ति ।
यद्सिनः कूपारामादिकत्तरः । मन्त्रविदो मन्त्रोपासकाः । याज्ञिका वा । सुमङ्गलाः सदाचाराः । एते हि कर्ममार्गे षडिवधा
उक्ताः । तपो हि सन्तापात्मकम् । तत्तु पाकबर्साधनपयैवसायि न सुखं प्रयच्छति } न हि देहेन्द्रियाणि किकिष्टानि सुखं प्रयच्छन्ति ।
विदितत्वात्फ्दनेऽपि दातुः सम्बन्धाभावात् । आज्ञामात्रेण तथाकरणेऽपि स्वात्मसमर्पकत्वेनैव तद्रोधनाभिप्रायात् । अदष्टद्रारा
फरजनने मानाभावात् । “कर्षयन्तः शरीरस्थं भृतच्राममिःःति बाधश्रवणाच्च । “मत्त धव पृथग्विधा इति हेतुव्यपदेश्चादरम्परा-
कल्पनायां मानामावाद्धगवत्कीडौपयिकतां सम्पादयदेहं भगवयोग्यं करोति । यत्तु भगवान्सबात्मकः कटे द्वा फट प्रयच्छति ।
अन्यक्ठेश्चनिव्रत्त्यथ वा । तन्न क्षेमात्मकम् । न हि भगवता दन्तं स्प्धसूयादिसदितं भवितुमर्हति । एवं बहूनां भागिनां स्वय-
मन्येभ्यः प्रयच्छज्छोषणेन् बरस्तुश्चोधनवद्बश्चिष्टानि , शोधयति । दत्तद्रव्यस्य तु "नानाविनियोगसम्भवान्न .फठसाधकस्वं निश्चितम् ।
अतो `भगवत्कत्तव्ये तत्मोषणक्रियायाः पयैवसानपत्तदसतमर्पणे स्वावन्त्ये चौर्यापत्तेः सुतरां न क्षेमप्राध्चिः। क्रूपारामादिष्वपि
विश्रामजनक्खेन भगवचिकीर्षितकरणादहानवदेव तश्य निर्णयः । मनखिनस्तु योगिन एव । ते कुयोगिविचारेणैव विचारिताः
सर्वेषामेव निरोधने' तत्तदधिष्ठादृदेवद्रोदो भवत्येव । भगवत्समर्पणे तु तद्वचनेन तदुक्तमेव कृतमिति न कोऽपि दोषः सम्भवति ।
पे ----------------- +
१, करीडोपयिकतामिति खं. ङ. । २. नानाव्रिधयोगेति क. घ. ङ, नानाविधयोगेति ख, । ३, मगवस्कसतस्ये तत्पोषरैस्यादि क, ङ. ।
४. भगवस्कतंम्यतत्पोषणेत्यादि ख, भगवत्कर्तम्यतच्डोघणेत्यादि घ. ।
स्क, २ श्र, ४ इलो. १७-२० ] ्नेकव्याख्यासमलंङृतम् । | १५३
धरमेमार्मेऽपि “धमः क्षरति कीतनादि”” यादिना नाश्चसम्भवात्समर्षणं युक्तम् । छोकेऽपि महाराजसमपणादौ भोगो वा कारनाशो
वा सम्भवति । तत्र भगवदीयानां कारनाञ्चामावाद्भगवद्धोगे पुनस्तदीयत्वं वा प्रसादो वा भविष्यतीति पूववदेव ज्ञानमार्गे मक्ति-
मार्गे वा प्रवेशो भविष्यतीति खुभद्रश्रवस इ्युक्तम् । मार्गत्रयस्था अपि भगवदौीया इति भगवत्कीर्सिः । अन्येषां तु तत्र प्रवेश्ञा-
भावादादरेण वीव्सयौ नमनम् ॥ १७ ॥ # & एवं साक्षाद्गवस्सम्बन्धिनां भगवस्मरवेशप्रकारमुक्त्वा साक्षासम्बन्धरदिता-
नामपि तस्प्रवेश्षने प्रकारमाह ठृती यगतिठ्याद्च्यथेम् । तद्वक्ष्यति भगवान् “उद्ासीनोऽरिवद्वज्यै” दति । तद्धगवदाश्रिता
भगवदीयाशचिता वा एकत्र । अन्ये द्वितीयकोटाविति निर्धारो भवति । तत आद-किरातेति । किरातादयस्तत्तदैकगिरिवासिनोऽ-
न्त्यजा जातितः कायेतश्च दुष्टाः मक्तसमाश्रयणमात्रेण शुद्धा भवन्ति । भक्ता इव भगवत्सेवायोम्या भवन्ति । अन्येऽपि पापाः
प्रायञ्नित्तानधिकता अपि । एते नवविधा गणिताः । अष्टदिडमध्यविवक्षया भक्तद्वाराऽपि माहात्म्यास्रभविष्णुलम् । "'च्रपपरी
वजन” इति ज्ञापनादपोपसर्गोऽतिङ्घयार्थेऽपि वर्तते । व्याप्त्य वा । परित इयथं वा । तेन विश्वाधारस्वेन दुष्टानामपि दैवादीनां
तदाश्रयसवं निवारितम् ।। १८ ॥ & एवं खरूपतः प्रमाणतश्च सर्व॑सन्देह वारणं कृत्वा फर्तः साधनतश्च तस्य माहास्य-
माह्-- घ पप इति । तत्र प्रथमं साधननिधरमाह--प्रसीदतामिति । साधनं भगवस्मरसाद एव । फं स एव ! उभयोरेष
विनिश्चयः । तदाह--परगवान्प्रसीदतामिति । अन्यत्तु साधनं प्रसादोपक्चीणम् । टोकद्रारा स्वानुमवद्वारा च स्वणि आख्राणि
प्रवृत्तानि । वेदस्याऽपि तत्परत्वेनाऽर्थो निरूप्यते । तत्र--त्रचिक्रारी प्रमाणं च सन्तश्च प्रीतिहेतवः । पतेऽप्याएाततः प्रोक्तास्त
स्मात्सम्प्राथनं वरम् । सम्पराथेने हि सुमदहान्साधनं फलमेव वा । 'कायादिभिः करोव्येव तस्माटसाघननिश्चयः । तत्राऽधि-
कारिणो द्विविधाः । ये हि भगवत्प्रसादयोग्यास्ते आत्मवन्तः। आ्मश्चब्देन हि अन्तःकरणमातमा च । तत्र ये आत्मवन्तस्ते-
षामात्मसवेनाऽयं प्रकाशते । ये पुनरन्तःकःए्णवन्तो यथासुखमन्तःकरणं कतु सम्भवन्ति तेषामधीश्वरः स्वामी । अन्तःकरणप्रेरको
वा । स्वसेवां कारयति तद्योग्यं वा करोतीति । प्रमाणं च त्रिविधं श्रतिस्दृतिपुराणास्यम् । तत्र प्राधान्येन वेद इति तेनाऽपि यज्ञः
प्रतिपादित इति यज्ञप्रतिपाद कत्वेन त्रयी प्रमाणम् । स्परतीनां तु धर्मप्रतिपादकत्वेन तत्राऽथस्येव प्राधान्याद्धमेभ्रयोगः । पुराणं तु
तपःप्रतिपादकम् । यावन्ति हि फलानि निरूपयति तपसैव तानि निरूपयति । तच्तितयरूपोऽपि भगवानेव । अथतः स्वरूपतदच ।
ततः किमधिकारेण किंवा प्रमाणेन ९ उभयोरपि फरकोटावेव प्रवेश्चात् । सतामाश्रयणेऽपि तथा । यतः अजज्षङ्कुरादिभिरपि वित-
कयैमेव जङ्ग यस्य । सतां हि पराकाष्ठा ब्रह्मा वा महादेवो वा । तच्छिष्यास्ततपुत्रादचाऽन्ये । तैरपि विशेषेण तक्येमेव लिङ्गं यस्य
न चिद्भित्थतया ज्ञेयम् । तर्कित "हि भवति न भवति च ! तेऽपि स्वस्य माहात्म्यमेव दृष्टा भगवत्कृपया तज्ननितमिति भगव-
त्ाक्षात्कारेण च तत्सवरूपप्रसादयोर्निणैयं कल्पयन्ति । एतादृशो हि भगवानेवं प्रसन्नो भवतीति । तत्र प्रमाणे नानाप्रकारेण
निरूपणाहोकतरेचं तथा प्रतीतेन तावन्मात्रतेति निचीयते । ते तु “शब्दात्पत्यक्तं बलीय इति विशेषेण तकंयन्ति । तस्मादेव-
मवगनम्यते भगवानेव प्रसादं प्राथनीयो नाऽन्यन्नाऽन्योऽपि ॥ १९ ॥ ॐ % तस्मासखराथनायां "सम्भवन्त्यां नाऽन्यत्कत्तेव्य-
मिति सिद्धम् । यदि प्राथनायां (भगवान्न क्रध्येत् । रोके ह्यनधिकारी प्राथैयन्कोधसुत्पादयति । यद्यपि प्रसादस्य साधारण्याद्-
न्यस्याऽग्रार्थितत्वाक्रोधो न सम्भवति तथापि सामान्येऽप्यनधिकारिणं प्रति तद्धवस्येव । अतस्तन्निणैयाथं प्राथनायोग्यं रूपमाह--
धियः पतिरिति । पतिः प्राथंनीय इलयविवादम् । क्रध्यतु मा वा । तथेषां पतिस्ते प्राथनीयः । तत्र प्रथमं षडिवधानां पतित्वं
निरूपयति । प्रथमं भगवँहक्ष्मीपतिः । ततो लक्ष्म्यः सीभिः प्रार्थितो न क् ध्यति । अनेन स्नेहमागौनुवर्विभिरन्यरपि प्रार्थितो
न क्रुध्यति । एवं यज्ञपतिः । यज्ञपुरुषः प्रार्थितो न क्रुध्यति । अत एव “यज्ञे यः कामयेते'ति बहुधावचनं भगवत्पतित्व-
ज्ञापकम् । किच्च । प्रजापतिः । ये केवरं लौकिकाः प्रजामात्ररूपाः प्रकर्षेण जाता वां तेषां पतिः ¦ साधारणैरपि प्राध्येः । अल्य-
विशेषैरपि । किच्च । धियां पतिः । ये केचित्कामपि वुद्धिं जानन्ति क्रियायां ज्ञाने वा शशब्दतोऽथंतो वा तेरपि प्राथ नीयः । किच्छ ।
खोकपतिः स्व्गादिरोकानां पतिः । अतस्तदरतैरपि प्राथ॑नीयः । ततो धरायादच पतिः । अतो भूमिष्ठेरपि प्राथनीयः। खीमिश्च
याक्षिके लेकिवुद्धिमदिभः स्थितैः कचित् । श्रस्ाघनैरपि छयेतैः प्राथंनीयो हरिः पतिः । किव । अन्धकब्ृष्णिसात्वतां पतिगतिश्च ।
पं मगवतमराथेनायोग्यता निरूपिता । इदानीं फटमुखता निरूप्यते । पतिः फलम्) गतिः स्वनिष्ठं साधनम् । तचवेत्फलं स्वनिष्त्व
सति साधनतां भजतेः तदा फटोपभोगो भवति । न हि स्वसुख दर्थः असाधनं वां स्वतन्त्रो वा तस्यां क्रियायां हैतुभवति ।
तद्भगवान्यादवैः प्रार्थितः पतिः सन् तेषां क्रियारूपोऽपि जातः । अतोऽनेन यावत्कत्तुं शक्यते तावत्तेषां भवति । अतः फल्मुख-
पतित्वमत्र सिद्धमिति करोधसम्भावनाऽपि दूरे । चकाराक्कियासाध्यरुपश्च । त्रिविधा हि यादवा गणितास्तामसराजससात्त्विंकं
पुरुषभजनी यत्वं निरूपयितुम् । किव । यत्र गुणव्याप्रैरपि भगवान्प्राप्यते प्राथ्यैते च तत्राऽस्मदादीनां का चिन्तेति प्रसीदता स
१. इति वचनादिति ख २ एतेन विविधा इति घ.ड. ३ कार्यादिभिरिति ग. कामादिभिरिति ड. । ४ वितकितमिति क, ङः
&, सम्भवस्यामिति क. ख. घ, ऊ, । ६. भगवान्क्रध्येदिति क, घ. ङ. । ७, यन्ते यज्ञे यत्कामयते इतीति ख. ग. ध. ड. 1 ८, शब्दाद्धंतो
वाइति ग. । ६. भजेतेति घ. भजेदिति ङ. ।
२०५
६८ व 1
इत्याह म परलीदतामिति । किंच । सतामयं पतिः । ये भगवत्येव सन्ति गुणेषु प्रविष्टाः गुणद्ारा भगवदाश्रयस्तेषं तु पतिरेवं ।
अन्यानप्रयौपचारिकं पतित्वम् । युक्टया सत्रेण च सतामेव पतिः । अतोऽपि महयं प्रसीदतामिति भावः ।। २०॥ |
भरीमदरोसवामिश्रीपुरुपोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
तपस्विन ह्यत्र तेषां स्वरूपसन्देहमिति । केवखकरमकनिष्ठाः शुद्धकर्मिणः उत भगवति कर्मापिकाः शरुद्धक्मिण इत्येवं
प्रकारकं सन्देहमित्य्थः । विवृतौ “कूपारामादौ' लादिपदेन यज्ञोजनकानां कान्यकरणादिरूपाणां कमान्तराणामपि खडगरहः ।
नलु "कर्मणैव हि संसिद्धिमासिता जनकादयः इलयादिवाक्यैः केवलस्य कर्मेण एव संसिद्धिसाधनतावगतेः समर्पणे कोवा विष
इस्याशङ्कायां समर्प॑णादेव संसिद्धिने तु केवडेन कर्मणेद्युपपादयिष्यन्तः प्रथमं तद वान्तरभेदरूपस्य तपसस्तथात्वमाह; तप. इत्यादि ।
तपः श्ञब्दस्य सन्तापार्थकधातनिष्यन्नत्वादथ॑स्य च कृच्छ्रादिरूपत्वात्तादरश्ं तत्सन्तापात्मकम् । तपस्तु पाकवत्साधनपयेवसायि,
पाकः अन्नादिविधितिः, सा यथा सुखसाधनीभूते भोजने पयैवस्यति, तथेदमपि ददेन्दरियाणि पाचयत्सुलसाधनीमभूते भोगे
पथैवस्यतीति न खख प्रयच्छति न सुखदमिलथैः । ननु पाकजन्यस्य तापस्यान्यनिष्ठस्वेन तपसश्च सखनिष्ठत्वेन वेटश्चण्याद् अभर
सुखलाभदशेनाश्च सुखदत्वङ्गीकायैमियत आहुः न दीयादि । सुखानुभवदज्चायां क्लेकराहिखयद्नेन सन्तापात्मकस्य तपसस्तदानीम-
भावान्न तस्य सुखद्त्वमङ्गीकर्तु शक्यमियर्थः ! ननु तपसा देवा देवतामग्र आयन्! तपसषंयः सुवरन्वविन्दन् तपसा सपत्नान्
्रण॒दामारातीस्तपसि सवं प्रतिष्ठितं तस्मात् तपः परमं वदन्तीलादिश्रुत्यु्ीतविधिमिस्तपसः फलदादृत्वस्य विदितसवादं वत्वादि-
द्वारस्तु तपः सुखदमिलयत आहुः विहितस्वादिस्यादि । उक्ततया विहितत्वात् साक्षाससुखददेवत्वादिलक्षणफर्दानेऽपि वावुसरपसः
सम्बन्धाभावाद वत्वादिकं जनयित्वोपक्षयेन सुखकरणत्वस्याञ्चक्यवचनतया सुखेन सह् सम्बन्धाभावात् साधनपयैवसायित्वमेव,
न तु सुखदत्वमियथैः। ननु केवङतपसः सुखसम्बन्धाभावकथने भगवदाज्ञप्तपःफलबोधकस्य श्रह्मणे दशेयन् रूपमिः'लयादिवाक्यस्य
विरोधः स्यादियत आहुः आक्ञामातरद्ादि, मगवदाज्ञामात्रेण ! तथाकरणेऽपि भगवद्विचारानुरूपतपःकरणेऽपि स्वात्मसमपे-
कत्वेनैव तद्वोधनाभिप्रायात् । "तपोधनः इ्यादिप्रयोगेण तपोरूपरं यत् स्वं धनं तेन सदित आत्मा सात्मा, तस्समपेकत्वेनेव तस्या
आज्ञाया बोधने तथा ज्ञापनेऽभिभ्रायात् । मदीयः सन् तपः छत्वा मामपंयेत्येवं प्रकारकभगावत्तातपर्यौत् । न केवलं तपसा
तारक्फलम् , अपि तु समर्षिते तपसि भगवतैव तादृक्ष फलम् , अतो नोक्तवाक्यवचिरोध इयथः । स॒चाभिप्रायः सप्तमाध्याये
“तप्तं तप इयत्र नवमे च दुस्तोषः कूटयोनिना' मियत्र स्फुटो भावी । ननु ष्दवारा मास्तु तपसः सुखसाधनत्वमच्छद्वारा तत्कल्पने
को दोष इयत आहः . अदृ्टेत्वादि । तथापि फलजनने मानाभावात् , दृष्टेन समर्पणेनैव फठसिद्धो सम्भवयात्मदृ्टकस्पनस्या-
स्याय्यत्वात् , ततकर्पने प्रमाणानुपलम्भात् । प्रदीततयाऽदृष्टाद्धीकारेऽपि "कर्षयन्तः इतिवाक्ये भूतम्नामकषेणरूपवाधश्रवणाच्
नाच्छद्रारापि तत्कस्पयितु शक्यत इयर्थः । नन्वेवं सति "फलमत उपपत्तेरिति न्यायेन साक्षासपरंपरया वा भगवत एव फल्दा-
तृत्वाद् भगवदाज्ञप्तेऽपि तपसि संतापात्मकत्वतौस्येन साधनपयैवसाथित्वस्यापि तौस्यात्केवरतपस्यपि यथा कथञ्िद्धगवतैव यद्।
कव् चित्घुखसम्भव इति को विशेषः समर्पणे इत्यत आहुः मत्त इयादि करोतीयन्तम् । “सुखं दुःख' भिटारभ्य 'मत्त एव
्रथभ्विधा इत्यन्ते वाक्ये खस्यैव खुखदेतुस्वन्यपदेशात् परंपराकख्पने मानामावाद् भगवदाज्ञप्तमपि तपः . देहेन्द्रियादिपाचनेन
तेषां भगकतक्रीडोपयिकता सम्पादयद् देहं भगवद्योग्यं कोति, भगवद्िचारितकायेकर णकसं करोति । तथा सति तदा प्रसन्नः
खयं साक्षादेव सुखं प्रयच्छतीति अयमेव विशेष इ्र्थः । नलु फलस्य तौस्ये परम्परयैव तदस्तु को दोष इत्यत आहुः यस्ित्या-
रभ्याहतीयन्तम् । तथा च, परम्पराहतेऽयं दोष इयथः । नन्वेवं दानेन भगवान् किं साघयतीयत . आहुः पवमित्यादि । एवं
तन्निर्न्धेन अचदिष्टानि भोग आच्छिन्ने तत्करणारथमुरवरितानि अकृतभोगानीति यावत् । तादृशान्याच्छिन्नभोगानि देहेन्द्रियाणि
जलोधयति, स्कायैकरणश्षमानि करोतीलय्थ; । एवं सति भगवद्टिचारितावुपूर्वीकतपःकरणे भगवदीयत्वम् । विदितेन इत्वा
समपगे शद्धकमित्वम् , असर्मपणेऽश्चुद्धत्वम् , अविदितकरणे चासुरत्वमिति तत्खरूपविवेकः । इदभेवं “यत्तपस्यसि कौन्तेय
त्छुरुष्व मदर्पणम्! अफलाकादिश्वभियकतैः सास्त्विकं परिचक्षते अभिसन्धाय तु फं मूढग्राहेणात्मनो यदि' यादिवाक्येभंङ्गयन्त-
रेणोच्यते इति जेयम् , तेन सर्व॑मनवथम् । एवं तपसः साधयित्वा दानमपि साधयन्ति द्तर्यादि प्राप्तिरियन्तेन । नलु 'दानय-
ज्ञानां वरूथं दक्षिणा कोके दातार सवभूतान्युपजीवन्ति दानेनायतीरपानुदन्त दानेन द्विषन्तो मित्रा भवन्ति दाने सवं प्रतिष्ठितं,
तस्माहानं परमं वदन्तीयादिश्रुया दानस्य परमत्वभोधनादस्तु केवलक्षेमसाधकत्वमिति पू्पश्चनिरासे तुः। तथा च, ` दानस्य
तथात्वेऽपि दन्तद्रव्यस्येयादयुक्तरीया द्रव्यस्य तथात्वात् केव्दानस्य न फरसाधकलतवं निध्रितम् › अपि तु द्रव्यविनियोगसहकृतस्भेव
तन्नि्ितम् , अन्यथा “ऽहानर्हापरिज्ञानादानधर्मोऽपि दुष्करः! अपात्रेभ्यश्च दीयते तत्तामसमुदृषतं' स्यं त्रवीमि वध इत्सतस्यः
दीयमानं रुदयन्नमि'लादीनि वाक्यानि विरद्धयेरन्। अतः द्रव्यविनियोगसदितस्मैव दानस्य फठसाधकल्वानद्विनियोगस्य च
जातुमकषकयत्वाद् मगस्कतेग्यभूते तस्य सम्भदनस्य पोषणे दानक्रियायाः पथैवसानात्। यस्य भक्तादिरूपस्य सम्प्रदानस्य
पोषं धतो कतरि तमेष एुपतिताय पतोपर पषयति | पृरापतेमितेकोधकतफी वषे
क्क. रश्च.४श्लो. १७२०] ्रनकब्थाख्यासमलंङृतम् । | ०५५
क्रीडाथंमात्मन इदं त्रिजगच्छतं ते खाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश इु्यरिःति वाक्येन स्ेस्य भगवदीयःवाद् दन्तस्य, भगवः
स्वातन्त्ये दानाथंमपि ततः खयं प्रहणे
-दयष्कीभवे, चौरजारमथपादिभिरुपदरूततवे तत्कः पापमेव निमित्तमन्यथा स्वेत यथा स्यात् । एवं सति तत्कर्मणोऽपि ` कूपादि-
विनियोगसहितस्यैव फटसाधकत्वाद्विनियोगस्य च ज्ञातुमशक्यत्वात्तदसमपंणे खातन््य पूर्वोक्तपापभाविस्वम् । सद्धिनियोगेऽपि
स्वाम्यस्य करणादेव कुधीत्वम् । समर्पणे तु चिश्रामजनकेयाययुक्तरीया तस्य कृूपादिकर्मणो निणेय इयथः । काव्येऽपि (न तद्रच
धित्रपदं' "तद्वाग्विसर्गो जनता' इत्यादिवाक्येस्तथात्वं स्पष्टम् । अत्रापि भ्यत्कपोषिः “कायैमित्येवेः यादीनि पूववदेव ज्ञेयानि अथ
योगस्य तथात्वं साधयन्ति मनस्विन इत्यादि । अत्र (मनसी' शब्दो दानदण्डे युद्धवीरे अन्येषु च तादृशेषु प्रयुज्यते, तत्र
योगिपरामनञं किं बीजमियाशङ्कानिरासे तुः । मनस्विशब्दवाच्या योगिन एच । तत्र हेतुः, त इयादिः। विचारिता इति ।
तथा चामर निराकायैत्वाावे पूर्व न ते विचारिताः स्युः । अतो न पुनर्निराकार्यास्तिथाप्यत्र तटुक्तसतु अयं हि परमो धर्मो यद्योगे-
नात्मद्षनमिःति धरमप्रकरणे पाठेन भाकरणिकलवाज्जञया । ननु भ्योगेनैव दददे धारणाभिश्च किर्विषानि' व्यादिवाक्येर्योगस्य
पापनिवारकत्वस्मरणात्कृतो न क्षिममाधिरियत आहुः सरवैवामिदादि, सम्भवतीप्यन्तम् । तथा चेतान्यपि वाक्यानि समपेण-
पराण्येव । एवं पूर्वत्रापि यथासम्भवं ज्ञेयानि । एवं योगस्य साधयित्वा श्रौतस्मातेधमेस्यापि तथात्वं साधयन्ति धममागे इलयादि ।
ना ण तमनो -पराततसेणदरेत्कम्पस्डयपराभवोक्तः। सापि स्मायैते . श्रतिस्त् वासिष्ठो
न= न = ज्नत्-- -्द- न्द-== -5 == =-त्- =-= ==> = = -- = प न 9
साक्हव्यो देवभागं पप्रच्छ यत्सृजजयान्बहयाजिनोऽपि यजोयज्ञ यज्ञ प्रयतिष्ठिपा यज्ञपताविति सदवाच यज्ञपतांविति' सया
सञ्चयाः पराबभूवुरिति होवाच, यज्ञ वा यज्ञः प्रतिष्ठाप्य आसीदयजमानस्यापराभावायेती ति । ` सप्तम्यन्तेन यज्ञपदेन '्यज्ञो वै
विष्णुरिति श्रुसयक्तो भगवानुच्यते प्रतिष्ठाप्येयनेन च समप्यै इति । अन्यथा स्वरूपेण यज्ञस्य स्वस्मिन् सत्त्वात् कोवा प्रतिष्ठा
पदार्थं स्यादिति । तथा चोक्तवाक्यादिषु कीतैनादसमपैणादिभिनाशचसम्भवोक्तेसतद भावाय समपैणं युक्तमियथैः । सुमङ्गटपदोक्ताः
सदाचारास्तु सर्बानुगाः पूर्वोक्तविचारेणैव विचारितप्राया इति पुननै विचारिताः । नन्वत्र कीत्तिपुरस्सरं नमने किं बीजमिलया-
काड्श्चायां फलोत्कषै एव बीजमिति सदृष्टान्तमाहुः लोकेऽपीत्यादि । कालनाशः, कारेन पदार्थनाक्ञ इयथः । भगवदीयानां
भगवति समपितानां तपओआदीनामियर्थः । ननु यत्पुरःसरं नम्यते सा कीर्तिः का वेखत आहः मानंतयेत्यादि । शन्येषां पद्यत्रयो-
क्तविधेभ्यो भिन्नानाम्। तच्च भक्तिमार्गे ज्ञानमार्गे वेय्थः ॥ १७॥ ॐ ॐ किरतेयस्याभासे तदिति । तस्माद् उक्तभगवद्रा-
कयादिलर्थः । अत्र कोटिद्रयकथनेन "वरः हृतवहञ्वारापञ्चरान्तव्यैवस्ितिः । न कषौरिचिन्ताविुखजनसंबादवैशस मिःति स्मारितं
ज्ञेयम् , अन्यथा किरातेतिपदयोक्तिरसङ्गतां स्यादियर्थः । विवृतौ अ्रभविष्णुस्वमिति प्रकर्षेण सत्तासम्पादकत्वमिलयथंः । ननु भगवदा-
शरितत्वमात्नेण चेचुद्धिसतदा भगवतो विश्चाधारत्वेन दुष्टदतयानामपि तदाश्रितत्वात्तेऽपि शद्धयन्तामिदयत आहुः पेलयादि ।
निवारितमिलन्तम् । तथा च, “अपः” नामातिश्योधिकः व्याप्तो वा परितो वा आश्रयः अपाश्रयो, यो मगवानपाश्रयो येषां ते
यदपाश्रयाः, तानाश्रयन्त इति यद्पाश्चयाश्रयास्ते शुद्ध चन्तीति कथना्येषां यथाकथच्चिदाश्रयस्ते न छुद्धयन्तीलपोपसर्गेणायाति ।
तेन हेतुना तेषां शद्धथाश्रयत्वं निवारितमियथैः।। १८॥ ४ # स पष दइयत्र। ननु म्रसादस्येव साधनत्वे स एष
भगवान् प्रसीदतामिव्येव वक्तव्यं विश्ञेषणान्तराणां. किं प्रयोजनमियत आहः श्रन्यच्िलयादि । तथा चः साधनान्तरोपश्चयज्ञा-
पनमेव प्रयोजनमियर्थः । नन प्रसादे कथं सर्वसाधनोपक्षय इलयश्वायामाह लोकेलयादि । तथा च, सोकादेश्ौन्तित्वाखमाणा-
इुटीभावे तदुक्तसाधनानामपि तथात्वात्तसरमिया्थ प्रमेयप्रसाद एवावहयक इति तथेयर्थः । ननु कथमिदं विनिगन्तव्यमिलया-
काङक्षायां कारिकाभ्यां कोकार्थं सङ्गृह्य विनिगमनोपायमाहुः तकरेयादि । एते आत्मादिपदोक्ता अधिकार्यादयोप्यापातत
परसादहेतवः श्रोक्तास्तस्मादापातप्रतिपन्नान्निश्ितं प्रा्थनमेव प्रष्ठम् । तत्र हेतुः सभ्प्ार्थने हीयादि । तस्मादत्र कोके साधननिश्चय
एव क्रियते, अन्यथा प्रसादातिरिक्तं साधनान्तरमेव प्राथयेदतस्तयेयर्थः । अत्रात्मवतामितिपदे आत्मा चात्मा चात्मानौ, तदुभयव-
` ताभिलयर्थो विवक्षित इयभिप्रेयाहः आस्मशब्देनेयादि करोतीयन्तम् । मयडत्र प्ाचुयै इयभमिप्रायं स्फुटीकुवेन्ति तत्तन्रितयल्यादि ।
तेन सिद्धमाहुः तत इलयादि । तथा च ्यमेवेषः इति शरुया 'अनुमम्यदाञ्ुषः इति पूर्वं निद्धीरणेन च दानं विनाधिकारप्रमाणाम्यां
त्फ न रुभ्यत इति दानं ग्रसादाधीनमिति तत्रैव सर्वसाधनोपकश्यात् स॒ एव साधनमियथः । ननु तर्द उन्तरकाण्डोक्तया
गुरूपसत्त्या रभ्योऽस्स्विति चेत्त्राहः सतामिलयादि । तत्र तुः यत ॒दयादि । 'तज्ञनितमितीयत्र इति हेतौ । नयु तेषु प्रसन्न-
श्त्मयक्षोऽभूत्तहिं तत्तकितं फल जनकमिति निश्चितम् , तथा सति तदुपसादनेन तदुक्तं कतव्य, किं प्ाथनयेल्यत आषु; तञ लयाद् ।
तथा च, यथा तत्र प्रय गमकं तदतिरिक्तखरूपतसरसादपरकासणां कच्दो गमक इति प्रमाणयोः परस्पर्रावरोषे प्राप्त विदितकरणे-
` नैव तेषां तथासामथ्यौत्तस्रयक्षस्य शब्दोपजीवकतया न तद्वाधनसामथ्येम् । वस्य का्यटिद्गकानुमानगृहीतस्वाच्छच्दो न तं बाधि-
` तं शवनोतीति समानबरतायासुमयसामसस्यार्थं खरूपसाधनयोसताबन्मात्रत्वाभावो निश्चीयत इयथः । नलु यद्येवं स्यात्ते ताव-
१५६ | श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ अ. ७ रलो, १७.६०
न्मात्रतवाभावसवगच्छेयुस्ततश्च न कल्पयेयुरतो नैवमत आहुः ते त्वियादि । ( तथा च, यद्यपि ) तथापि, तेषामेकसाधनः
कतवाभावात्तद्धिकस्पे प्रापे व्यवस्थापकसवाभावान्मम केन साधनेन प्रसाद इयनिश्चये प्रसादभ्राथनमेव युक्तमिय्थः । तदेतदुदि
कृत्वाहुः तस्मादियांदि, तस्मादिति, प्रसादसाधनेषु ख्वोपकारकत्वेनैकतरस्यानिश्चयात्। फलितमाहः तस्माट्थनायामियादि ।
तस्मादिति । एवं शाख्रतकौयाटोचने प्राथनाया एवोपकारकत्वनिर्णयात् ॥ १९॥ 8 % शियःपतिरियत्र । प्रसादप्रा्थ-
नायामधिकारिणं निश्चेतुं शछोकमवतारयन्ति यदि पार्थनायामियादि, साधारण्यादिति । एतस्यैव विवरणमन्यस्याप्राथितस्वादिति
सामान्येपीति प्रसाद् इधर्थः । रूपमिति प्राथेनीयस्य धर्म॑ तद्येषामिलयादि । तथा च, ये पर्तित्वेन भगवन्तं नालुसन्दधते त
एवानधिकारिण इति तादृशैरेव प्रसादप्रार्थने क्रोधः नेतशान्प्रतीतिबोधनाय मन्दादीखिविधानधिकारिणः क्रमेण वदन् तत्र प्रथमं
| मन्दानां पतिरिति निरूपयतीलयर्थः । भगवत्पतिस्वक्षापक्मिति, भगवतः सवैयज्ञपतित्यज्ञापकम् । तथा चैवमनुसन्धाय प्रार्थने
भगवतो न क्रोध इयथः । यत्कामयेतेति पाठे, यत्तदोर्निखयसम्बन्धात्तदिलस्याध्याहारः । श्रस्पविशेषैरिति, उत्तमकुरोतन्नादि
स्पप्रकषैयुक्तैः । फलम्ुखतेति प्रार्थनायाः फलसुखता खनिषठत्वे सति साधनतामिति, उपभोज्यनिषठत्वे सत्युपभोगसाधनताम् ।
तत्र गमकं न हीलयादि, स्वतन्त्र इति उदासीनः । क्रियारूपोपि जात इति, तंथामवनं च बद्धानां युबस्यादिना भगवदवतारोत्तरं
केवलानामपि सालकिग्रश्तीनां 'सौवीरणाजमदहिषीं भोजां नाम हरद्रकादिण्टादिषु भारतीयवाक्येषु पराक्रमवर्णनाञ्ज्ञेयम् । श्रत
इति एवं कृपाकरणात् । क्रियासाध्यरूप इति, जन्यफङरूपः । गुरेष्विति भगवदीयेषु गुणेषु रीखासु च । ज्नौपचारिकमिति
दुरस्थतया प्रार्थितदानादक्रोधाच्र तथेलयथंः | २० ॥
श्रीभिरिधसर्ङृता बालप्रबोचिनी
भक्तिदीनानां तत्तत्साधनेयैत्किच्धित्त॒ विनाक्चिफटलभेऽप्यविनाशिपरमफर्स्य लखाभाभावात् सर्वाण्यपि साधनानि
निष्फलन्येवेति वदन् प्रणमति-तपखिन इति । तपखिनः कृच्छरचान्द्रायणादितपोनिष्ठाः, यश्चखिनः कूपारामादिनिर्मातारः,
मनस्विनो मनञआदीन्दरियनिभ्रहपराः, मन्त्रविदो मन्त्रजपपराः मन्त्रज्ञानाद् यज्ञादिकमानुष्ानपरा वा, सुमङ्गला अन्ये च खतवा-
चारपराः, एते सर्वेऽपि स्वानुष्ठिततपअद यैस्मिन्नपणं विना क्षेमं तपे; परमं फं न विन्दन्ति नैव लभन्ते तस्मै सुभद्रश्रवसे
ममो नमः । सुमद्रश्रवस इयस्यादृत्तिभेगवद्य ारश्रवणादेः प्राधान्यद्योतनार्था ॥ १७॥ क किं वक्तव्यं भागवता आत्मानं
विशोध्य भगवन्तं प्राप्नुवन्तीति भागवताभिता अतिहीना अपि तथा तं प्राप्नुबन्स्येवेयाह--किरात इति । किरातादयो जातितो
दृष्टाः अन्ये च ये पापाः पापाचारतो दुष्टा येषां प्रायश्ित्तेरपि न विष्ुद्धिस्ते यदपाश्रयाश्रयाः यो भगवान् अपाश्रयः उपाश्रयो
येषां ते भगवद्भक्ता यद्पाश्रयास्ते आश्रयो येषां तथाभूताः सन्तः शुद्धथन्ति मुक्तिप्रतिबन्धकदोषरदिता भवन्ति विमुच्यन्ते च
तस्मे नमः । असम्भावनाश्षङ्कं परिदत्तं विशिनष्टि- प्रभविष्णवे इति, प्रमवणक्षीखाय सवं कत्तु समर्थायेयर्थः | १८1 #
एवं भगवन्तं नमस्छय तन्नमस्कारसम्ततिं सम्प्राथ्यै राजघृष्टं कथां वक्तु तत्सद् प्राथेयते-स इलयादिना । स पूर्वं नमस्कृतो
भगवान् मे प्रसीदतामिलयन्वयः । देवतान्तरं विद्ाय तमेकमेव किं प्राथयसे इयाशचङ्कां परिहत्तं तन्तन्मार्मभेदेन तस्यैव सर्ब
पास्यत्वमाह--आत्मवतां ब्रह्मामेदद्तिनामेव आत्मा आत्मतवेनोपास्यः, योगिनामधीश्वरः परमेश्ररसेनोपास्यः, अभ्ययनादिपराणां
त्रयीमय ऋग्यजुस्सामात्मकवेदत्रयरूपेणोपास्यः, यज्ञादिपराणां धर्मैरूपेणोपास्यः, तपस्िनां तपोमयत्वेनोपास्य इयर्थः । नन्वे-
कस्यैव कथमनेकरूपेणोपास्यत्वमियाश्षङ्कय तत्तत्तकानुसाशदियाक्येनाद--अजक्षङ्करादिभिरपि वित्य खङ्गं स्वरूपं यस्य स
इति । ननु वितकितरूपोपासनस्य निष्फर्त्वं स्यात्तत्राह-- गतव्यरीकेरिति, विप्रहिप्साकपटपाटवादिदोषरहितैरियर्थः । महतां
निर्दोषाणां तर्कोऽपि प्रमाणमेवेति भावः ॥ १९॥ $ सवंपारुकस्य मय्यपि प्रसादो युक्त वेदयाश्येन सर्व॑पारुकत्व-
मनुस्मरन् प्राथंयते-श्रिय इति । श्रियः श्म्याः पतिः पालकः; यज्ञपतिः वैदिककर्ममयोदापाखकः, प्रजापतिः आन्रद्मस्तम्बपयैन्त-
प्राणिपाटकः, धियाम्पतिः सवंवुद्धिपारकः बुद्धिनियन्ता, टोकपतिः पातारादिचतुरदंशलोकपाल्कः । प्रिथिव्या. छोकावान्तरगत-
त्वेऽपि तत्रेव पुनःपुना रामकरृष्णा्यवतारतया तत्पाङनाधिक्यसूचनायाद्-धरापतिरिति । अन्धकादयो याद्वग्रभेदास्तेषां पतिः
पाठकः, गतिरधिकारान्ते प्राप्यश्च । सदाचारनष्ठानां सखभक्तानां प्रजान्तगैतत्वेऽपि "परित्राणाय साधूनां सम्भवामि, इलयादि
बाक्मेनावतारस्य तत्पाखनाथंत्वेन तत्र विष्ेषसुचनाथमाद्--सताम्पतिरिति । स एवम्भूतो भगवान् मे महयं प्रसीदतु ॥ २०॥
हिन्दी श्रनुबाद् ॥ि
बड़े-बड़े तपस्वी, दानी, यश्शखी, मनस्वी, सदाचारी ओर मन्त्रवेत्ता जबतक अपनी साधनाओंको तथा अपने-आपको
उनके चरणेिं समर्पित नहीं कर देते, तदतक उन कल्याणक प्रात्र नदीं होती । जिनके प्रति आत्मसमपेणकी देसी महिम दै,
उन कस्याणमयी कीर्तिबाठे भगवान्को बार-बार नमस्कार हे ।॥ १७ ॥ $ ` किरात, ण, आन्ध, पुलिन्द, पुस्कस,
ठ त ४ | ४1 गेकी नेसे
आभीरः कङ्क, यवन भौर खस आदि नीच जातियों तथा दूसरे पापी जिनके कारणागत भक्तोकी शरण अहण करनेसे पवित्र हो
स्क. २ श्न. ४ शलो. २१-२५ 1 गनेकव्याख्यासमलंङतन् । १५३
जाते दै, उन सर्व्ञक्तिमान् भगवानको बार-बार नमस्कार दै ।॥ १८ ॥ # बे ही भगवान् ज्ञानियोकि आत्मां है, मक्तोके
स्वामी है, क्मैकाण्डियोके लिये वेदमूतिं है, घार्मिंकोके लिये धरम॑मूर्ति द ओर. वपखियोके टियि तपःखरूप हें । ब्रह्माशाङ्कर, आदि
बेडे-वडे देवता भी अपने शुद्ध हृद यसे उनके सखरूपका चिन्तन करते ओर आश्चयैचकित होकर देखते रहते ह । वे मुद्चपर अपने
अनुग्रहकी-प्रसादकी वषा करं ॥ १९ ।॥ # 8 जो समस्त सम्पत्तिर्योकी स्वामिनी लक्ष्मीदेवीके पति द समस्त यज्ञो-
के भोक्ता एवं फलदाता ह, प्रजाके रक्षक दै, सबके अन्तर्यामी ओर समस्त छोकोके पालनकता ह तथा प्रथ्वीरेवीके खामी है
जिन्होने यदुवंशमें प्रकट होकर अन्धक, वृष्णि एवं यदुवंश्चके रोगोकी रक्षा की है, तथा जो उन लोगोके एकमात्र सहारे रे
ह--ते भक्तवरसल, सं तजनोके स्वैख श्रीकृष्ण मृञ्चपर प्रसन्न दों ।। २० ॥।
यदङ्घ्यमिभ्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तस्वमात्मनः ।
वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे शडन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्प्रतिं हदि ।
स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किरास्यतः स मे ऋषीणामृषभः प्रसीदताम् ॥ २२॥
भूतेमहदधिय इमाः परो विशुरनिमाय शेते यदमूषु पूरुषः ।
युडक्तं गणान् षोडश षोडज्ञात्मकः सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
नमस्तस्मे मगवते वासुदेवाय वेधसे । पपून्ञानमय सोम्या यन्धखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
एतद बात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । बेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदह हरिरारमनः ॥ ८५॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमस्यां संहितायां द्वितीयस्कधे" चतुर्थोऽध्याय
श्रोधरस्वामिकदा भावाथंदीपिकान्यास्या
ज्ञानप्रदत्वमनुस्मरन्नाह यद्घीति द्वाभ्याम् । यस्यांध्योरनुध्यानमेव समाधिस्तेन धौतया श्षोधितया धिया यथारुचं
रुच्यनुसारेण सगुणनिगंणादिमेदैः । यद्रा सुक् प्रतिभा यथामतीयथैः ॥ २१॥ ध $ किंच) पुरा कस्पादावजस्य हि
सतीं सष्िविषयां सृति वितन्वता येन प्रचोदिता सती सरस्वती वेदरूपा वाक् तस्य॒ सुखतः किट प्रादुरभूता । खानि लक्षणानि
शिक्षाययुक्तानि यस्याः सा । ऋषीणां ज्ञानप्रदाना सृषमः श्रष्ठः || २२॥ # क इदानीं स्वाचं श्रोवृजनाहादिनीं श गारक-
रुणादिङ्ोभां म्राथयते । भूतेरिति। स मे वचांसि अ्ंकरृषीष्टाटंकरोतु । अन्यस्य वचसामन्येनारंकारासंमवमाश्चंक्य तस्यातया
मितामाविष्करोति । यो महद्धिमूतौरिमाः पुरः शरीराणि सृष्राऽमूषु पृष्वंतर्यामितया शेते वसति अत्र॒ पुरुपसमाख्यां प्रमाणयति
यदयस्मात्पूरुष इति । अत एव य॒एकादशेद्रियप॑चभूतरूपान्षोडङगुणान्कखा भुक्ते प्रकाशयति पारयतीति वा । तदा त्वास्मनेष-
द्माषेम् । अत्र हेतुः । यतः पोडञ्चानामात्मा चेतयिता । खाये कः नत्वत्र जीवत्वमुच्यते प्रा्थनाविरोधात् ॥ २३॥ #
श्रीऽ्यासं नमस्करोति । नम इति । सौम्याः वैज्ंपायनादयो भक्ताः यस्य मुखाबुरुदे आसवो मकरंदस्तम् ॥ २४॥ ॐ
इदानीं प्रभोत्तरतया ब्रह्मनारदसंवादं प्रस्तौति । एतदिति । उत्यत्तिसमय एव वेदा गर्मे यस्य । साक्षाद्रि$दाह । २५॥
इति क्ाभागवते म° द्वितीयस्कधे टीकायां चतुर्थोऽध्यायः
वंशीधर दृता भावाथंदीपिकाप्रकाश्व्यास्या
स कृष्ण एवमे ज्ञानप्रदो भवसिति प्राथंनां व्यजयति । यदू्रीति । चस्त्वर्थः कवयः खपांडियबलेतैव यथारुचं
स्रुच्यनुरोघेनेवैतत्पर मात्मनस्तत्त्वं खरूपं साकारं निराकारं वा जीवास्मख्वरूपमणुप्रमाणं सर्वगतं वा यद्रेतद्धिश्ं मिथ्यैव सयमेव
नियमेवेत्येचं वदंति युक्सया प्रमाणयति । न तु तेषां धीर्थोताऽत एवास्मनस्ततत्वं न पड्यतीयथः ! अत्र पक्षे तु खानेनेति पाल्यम् ।
यथारुचि कथनं हि प्रमाणं न भवतीति चेदाह्-स्वामी यद्वेति । इयथं इति । अन॑तमदहिमतेन खमलयनुसारेणेव वर्द॑तीति भाव
॥ २१॥ क # अथ तद्रणेनसामप्री मम सएव यथा ब्रह्मणो सुखादरेदं प्रवत्तेयामास तथा मन्मुखार्खलीखाकथां स॒ एव
प्रवत्तयत्वियभिप्रेयाह-किं चेति । स्वान्यसाधारणानि शिक्षादयुक्तानि पाणिन्यादिप्रणीतश्चिक्षादिग्रंथप्रोक्ताम्युदात्तादिस्वरखाना-
------------ --------- +^ -+ ^^ ----
१. प्रा° पा०--वितन्वतोऽजस्य । २. प्रा०. पा०--विलदणा । ३. प्रा० पा०-सव. यदाह हरिरीश्वरः। ४.प्रा० पा०~-पुरष-
-संस्थानुवणेनमिलयश्चिकं बतंते । ॑
१५८८.
“मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्तो धर्मो यस्यां मदारमकः इति ॥ २२॥ # # अत्रोत्यामित्वे पुरुषसमाख्यां पुरुषपदनिशक्तिम् ।
अत एव पुरुषत्वादेव ॥, पुरुष इह दीधैत्वमोणादिकस्वात् |॥ तद् तु पाटना्थें ४ (भूजोऽनवनेः | इति | सूत्रात् । । अन्न पोडञ्चकलाप्रका-
ङाकत्वे अत्र श्टेषेण मदरचसामपि गुणानास््रादयन्प्रसीदतििति । तेन शरीराणि निरात्मकानि वसखराटंकारादियुक्तान्यपि. सद्धिरस्पर-
श्यानि यथा तथा मद्धचांसि तद्धिनाभूतानि मा भवस्विति भावः ॥ २३॥ ॐ क ज्ञानमयं ज्ञायते भक्तितत्वमनेनेति ज्ञानं
भक्तियोगस्तस्रधानं यत्र तञ्जञानमयं भागवतश्चाखरमियर्थः ॥ २४॥ ॐ यञ्ज्ञानमयं पुराणम् । हरिः श्रीनारायणः ।
आत्मन इति द्वितीया षष्ठो आत्मानं स्वं ब्रह्माणं प्रति चतुःदखोकीरूपेणाह एतदेव वेद्गर्भो ब्रह्मा आत्मनः परमात्मनः सकाशा-
द्वतीति तथाभूतः प्रच्छते नारदायाभ्यधादभ्यभाषत । हे राजन्निति ! वैराग्येण दीप्यमानर्त्वमेवास्य श्रवणाधिकारीति तुभ्यमहं
वर्णयामीति भावः॥२५॥ , ` | ५
` इति श्नीभागवतभावाथदीपिकाप्रकाशे द्वितीयस्कंधे चलुरथोऽध्याय
` श्रीराधारमणदासगोस्वाभिविरचिता दीपनीव्याख्या
नमस्तस्मै इति ॥ भगवते अतीतानागतादिज्ञानवते । तथा च विष्णुपुराणम्--उत्पचि ग्रख्यञ्चेव भूतानाम।गति
गतम् । वेत्ति विद्यामविदाक्र स वाच्यो भगवानिति । वासुदेवावतारस्वाद् वासुदेवः तस्मे । यद्वा वसुदेवं शुद्धस्त्वं तद्योगाद्
वासुदेवः तद्विद्यमाने चेति टण् । इति व्याख्याटेश्चः ॥। २४ २५ ॥ छ 4
क श्रीमद्धीरराधचन्याख्या
ज्ञामप्रदत्वेन सतां पतित्वमेव व्यक्ती कुर्वन् तत्प्रसादं प्राथयति यदिलयादिद्ाभ्याम् । यस्याध्रेरमिध्यानमेव समाधिस्तेन
धौतया शोधितया धिया आत्मनः तं याथात्म्यं कवयः खयं पश्यंति जानंति अन्येभ्यश्च यथारुचं यथामति रुक् प्रतिभा वदंति
च उपदिशति चेय्थः स भगवान्मुङ्खंदो मे मह्यं प्रसीदताम् ।॥ २१॥ ॐ ॐ किं च प्रचोदितेति । पुरा कल्पादौ अजस्य त्रह्मणः
हृदि स्मृति स्टिविषयां स्मृति वितन्वता बिस्तारयता येन परमात्मना प्रचोदिता संचोदिता सरस्ती त्रयीरूपा खलक्षणा
स्वरविशेषादिस्वसाधारणचिहवती आस्यतः मुखतः प्रादुरभूसादुभूतवती स प्रचोदयिता ऋषीणां ज्ञानप्रदानां ऋषभः श्रेष्ठः `
मे प्रसीदताम् | २२॥ # ॐ इदानी भगवानेव खवाचां प्रतिपाद्यः स्यादिति प्राथेयते भूतरिति । स भगवान्मे वचांसि
अटंक्रषीष्टाटंकसोतु प्रतिपाद्यः स्ादिलर्थः । वाचा भगवसप्रतिपाद्नमेव द्यटंकारः यथोक्तं तद्वाभ्विसर्गो जनताघविष्व इयादि ।
नलु भवतो्चायैमाणानां नानाविधशञब्दानां कथं स एव प्रतिपा्यः स्यादित आह महद्विभूतैमददादिष्रथिव्यं तैभूतेरिमाः पुरः
पुराणि श्ञरीराणि निमय विभुः स्वयं तत्तञ्जीवात्यापनस्वभावः अमूष्वासु पुरीषु शेते अत एव पूरुषः पुरिश्चयनात्पुरुषङब्दवाच्यः
अवतिष्ठते न केवलं शेते किंतु खीटारसमप्यनुभवतीयाह षोडकगुणान् शब्दादिविषयान्पंच पंचवागादिव्यापारान् प्राणादि वायुचृत्तीः
पच एकं मनसो गुणं संकस्पादि एतान् षोडशगुणान्स्यं षोडक्चात्मकः एकादश्ेद्वियपं चभूतात्मभूतः भुक्ते ङीखारसमनुभवतीयथेः
जीवतर्यामिववेन गुणान् गृह्णता भागवता गुणग्रहणं रीलारसः जीवस्य तु कर्मायत्तमोग इति भावः । एवं च देवादिनामरूपाणां
परमात्मपर्यतत्तवान्नतास्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र श्ा्वतीतिन्यायेन मदचसां स एव विषयः स्यादिति युक्ता प्राथंना ॥ २३ ॥
& % एवं भगवंतं नमस्छृयाथ खवगुरुं पितरं च व्यासं नमस्करोति एतदेवेति । व्यासस्याऽपि वासुदेवावतारस्वाद्वासुदेवायेदयक्तिः
वेधसे सवेज्ञाय सौम्यास्तच्छिष्याः ज्ञानमयं यन्मुखांवुरुहासवं यन्मुखांभोजे यो मकरंदः तं. पपुः तस्मै नम इयन्वयः ।। २४ ॥
क एवं गुरुदेवते नमस्य भ्रकृतप्र्नस्य उत्तरमवतारयितुं तस्य सांप्रदायिकत्वसूचनाय नारददिरण्यगर्मयोः भ्रस्यते
संवादयति एतदिति । स्वया यस्परष्टमेतदे वासुच्छते नारदाय वेदः यस्य ग्मः अंतःखः स वेदगर्भः चतुमुखः अभ्यधात् । किमि-
सत आह हरिभेगवानात्मनः स्वस्मै यदाह भगवांश्चतु्ुखाय यदाह स च नारदाय तदेवाह भवते अभ्यधास्यामीत्त्यभिप्रायः ।२५॥।
| इति श्रीमद्धागवतद्ितीयस्कन्धे वीरराचवङृतरीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४
| श्रीमद्धिजयध्वजतीथंङता पदरलावल्लीव्याख्या | |
, उन्तार्थजातमिदं किं प्रमाणकं कथं वा ज्ञातु शक्यमिति तत्राह यदः रीति । कारस्येनानिचत्तविषयसंस्कारस्मरणमभमिध्यानं
निवृत्तविषयसंस्कारोऽसंप्र्ञाताख्यः समाधिः । यदिविषयाभ्या ताभ्यां धौतया निण्क्ता वि्याकाममसख्या धिया आत्मनः परमा-
प्मनस्तच्वमनुपस्यंति हि यस्मात्तस्मात्तदर्छनं प्रमाणम् । ध्रा च यथारुचं यथाच शिष्याद्भ्यसतत्तरवं वदन्ति चेखतस्तदुपदेश-
` शास्त्रेण ज्ञातुं च श्षक्यभियथः | २१॥ क ` मअन्थारंभे सरखतीचतुुखादिप्रसादश्चामीष्टसाधनं भवतीयामप्रायेणाद-
म्रचोदितेति । पुरा सर्गादौ अजस्माऽऽपरन्र्मणो जातस्य चतुखस्य हृदि सतीं सवेचेतनेभ्य उत्तमां स्थिति स नियमरक्षणां वितन्व-
स्क. २ श्र. ४ रतो. २१-२५ |] जनेकव्याख्यासमलंङृतम् । ` १५६
ता संसकारोद्वोद्ारेण वितारतया थेन भगवता प्रचोदितां प्रिता खलक्षणसखरूपभूतां मिलत्वास्यलश्चणा स्वरूपनिर्णीयकषटं
गाख्यलश्षणा वां सरखती वाग् ऋगादिवेदरूपा तस्यास्यत आस्यचतुष्टयालरादुरमूदमिव्यक्ताऽभूत् चत्वारो निर्गता वेदास्तव वक्त्र
चतुष्टयादियादेश्च ऋषीणां ब्रहमज्ञानिनाखषभो ज्ञानप्रदः परमवागीखरीपतिनौरायणो मे प्रसीदतां प्रसन्नो भवस्वित्यन्वयः ।
किञेयनेन सवेशरुयादिसंबादं द्यति वा्तासंवादयोः किठेति यादवः । यद्वा पुरा शास््रभवन्धेऽधिकृतेनाजस्य मम॒ पितामहस्य
पराश्चरस्य हृदि सतीं ज्ञानोपदेश्चक्षणां स्थितिं वितन्वता येन व्यासेन मम चोदिता संक्ता खलक्षणा स्वयोग्यसगादिदञलक्षणा
सरस्वती भागवतसंहितारूपा यस्याऽऽस्यतः प्रादुरभूत् स ऋषीणाखृषभो व्यासो मे प्रसीदतामियन्वय इति अजः पितामहेऽना-
दाविति प्रव॑े निकटेऽतीते पुराणे नागते पुरेति च छागे विष्णौ हरेह्यन इलयतोऽजस्य विष्णोः सतीं स्थिति वितन्वता हृदि
रोकस्येति शेष इति वा ॥ २२॥ % ॐ इदानीं देहेदरियादिपरवतैकं हरि प्रसादयति भूतैरिति । यो विष्णुमदद्धिऽ्यापमतः
प्रथिव्यादिभिः पुरः करीयणि निमायामूषु पष आत्मादिसूपैः शेते इति यत्तत॒ एव यः पुरुषः पुरिङशयनयोगेन पुरुषनामा ।
“तस्येदमेव शिर” इति श्रुतेः गोखकात्मकदेहव्याप्त्वाद्वा षोडक्चात्मक एकादशेद्वियपंचभूतव्यापी षोडक्ञगुणान् शब्दादिविषय-
सारान् भुक्ते न दुःखानि स भगवान् खविषयपुराणं व्याकतुकामस्य मे बचांस्यलंकृषीष्ट सखग्रीतिजनकानि कुया देत्यन्वयः | २३॥
इदानीं मक्तथातिश्शयेन देवकीनंदनं कटाक्षीृल नमति नम इति । सौम्या ज्ञानसोमाहौः ब्रह्मादयो ज्ञानमयं ज्ञानात्मकं यस्य
दरेयुखायुरुदादुसखन्नमासवं मधु पथुस्तर्मै वेधसे कतरे वासुदेवाय भगवते नमः। सौम्या उद्धवादयो ज्ञानमयं यन्युखांभोरुदासवं
पपुस्तस्मे बेधसे कंपाद्यसुर हंत्रे वासुदेवाय शौरये नम दति वा सौम्या नारदाद्यो ज्ञानमयं ज्ञानप्रतिपादकं भागवतपुराण
नामयन्मुखांबुरुहदासवं पपुस्तस्मै वेधसे चतुमु खाय नमः । कीटाय वासुदेवाय नारायणपुत्राय श्ञौरेः पुत्रः शोरिरितिवत् सौम्याः
व्यासादयस्तस्मे वेधसे विधिपुत्राय नारदाय वासुदेवाय वासुदेवभक्ताय । सौम्या वचैक्षंपायनादयः तस्मे वासुदेवाय वाञुदेवाव-
ताराय व्यासाय नमः वेधसे भारतादिश्चाखकर््े ।॥ २४॥ छ # स्ाभीष्टेवताप्रसादं प्राथयित्वा साप्रतं परीक्षिसदनं प्रतिव-
कुमुपक्रमते एतदेयेति । हरिरात्मनः सखस्य यत्पुराणमाह आत्मभूः परमात्मपुत्रो वेदगर्भ ब्रह्मा तदेतत्सबेमितित्वत्म्रभप्रकारेण
परच्छते नारदायाभ्यधादियन्वयः अर्थव्ययासौ नास्तीव्येवश्चब्द्ः एतदुक्तं भवति आदौ नारायणे न ब्रह्मणे प्रोक्त ब्रह्मणा नारदाय
नारदेन व्यासाय व्यासेन मद्यं तदहं त्वसरञ्नपरिदहारसेन वक्ष्यामीति ॥ २५॥ ` ति | |
इति श्रीमद्धागवतमहादुराणे द्वितीयस्कधेविज्ञयध्वज्कृनरोकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
श्रीमजीवगोस्वामिरृता क्रमसन्दमेव्याख्या ।
ताद्ानुभवे कारणमुपन्यस्यन्नाह यदङघ्रीति । आत्मनः.भगवतः तत्त्वं याथाध्यैम् । अन्यथा तु कवयः; पण्डितम्मन्या
अपि यथारूच्येव वदन्तोयर्थः । यद्वा तथाप्यनन्तमदहिमत्त्वात् तेऽपि कवयो यथास्मप्रकाज्ञमेव वदन्तीति ॥ २१॥ $
अथ तद्रणनसामग्री मम स एवेयाह । प्रचोदितेति द्वाभ्याम् ॥ २२। २३॥ ॐ $ नम इति टीकायां श्रीव्यासं नमस्क-
रोतीति । पपुरियादिखारस्यात्। उत्तरवाक्येन तु चतुःश्खोकीवक्तारभियायाति ॥ २४॥ 8 # आत्मन इति आत्मानं
बरह्माणं एतीयथंः । २५॥ | „ @ | क
इति श्रौमद्धागवतद्वितीयस्कन्धस्य श्रीजीवगोस्वामि तक्रमसन्दभं चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
भरीमद्िश्वनाथचक्रवतिंता सारार्थद्धिनीव्याख्या । - ए |
ख श्रीक्कष्ण एव मे ज्ञानप्रदो भवतति प्रार्थनां व्यञ्जयति । यदङ्घ्रयोरभिध्यानमेव समाधिनं तु ततोऽन्यस्तेन खोधि-
देन्दियपश्चमूतः पान् रणान् भुङ्ते निप एव दृष्टये वास्वादयति ।, अत्र इरोषेण महृवसामपि गुणानास्वादयन् प्रसीदसि
प प 2 यपि ष नी रातति त प्रथा & |
१६० ि | .. श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ श्र. ४ इलो. २१-२५
मद्रचांसि तद्विनामूतानि मा भवन्त्विति भावः ॥ २२३॥ ४ ॐ गुहं श्रीव्यास नमस्केति । वासुदेवाय तद्व्रताराय । वेधसे
शाखकर्वे । यन्मुखवाड्बकरन्दम् । यद्वा वासुदेवाय कृष्णाय 1. सौम्याः कृष्णकान्ताः । ज्ञानसयमिति नूयगीतवाद्यकखावैदरध्य-
रसालङ्काराविज्ञानं सव्वंतो विखक्षणमरिष्चितमपि यं पीस्वैव भ्रापुबेयमपि तदनुगासत्तदाप्लुयामेवेति भाव इति रहस्यम् ॥ २४ ॥
# इदानीं प्रभरोत्तरतया ब्रह्मानारदसंवादं भ्रस्तौति एतदिति । उत्पत्तिसमये एव वेदा गब्भे यस्य । साक्षाद् हरियेदाह ।
आत्मनः आत्मानं प्रति ॥ २५॥ ५
इति साराथेदर्भिन्यां हर्षिण्यां भक्तचेतसाम् 1
द्ितीयेऽत्र चतुर्थोऽयं सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ४॥
` श्रीमच्छुक्देवङतसिद्धान्तशरदीपः ।
` यस्यां्रयनुध्यानमेव समाधिस्तेन नि्मैखया धिया आत्मनो भगवतसत्तं याथास्मयं कवयः कंतदशिनः खनं परयंतिं
एतदेव खटृष्टमातमनस्तत्तवं ज्ञिष्येभ्यः यथारुचं सक् प्रतिभा तामनतिक्रम्य वदंति स मुङ्ंदः मे मद्यं प्रसीदताम् । २१॥ ॐ
पुरा कस्पादौ येन अजस्य विरचेः हदि सतीं पूववत्सृष्टिविषयां स्मृतिं वितन्वता विस्तारयतः प्रचोदिता सरस्वती वेदरूपा वाणी
स्वलक्षणा स्वानि शिक्षादीनि लक्षणानि यस्याः सा आस्यतो मुखतः प्रादुरभूरस ऋषीणां मंत्रदष्टृणाख्रषमः श्र्ठः प्रसीदताम् ॥। २२॥
# अथ स्वमावत एव भगवद्गुणख्वरूपादिप्रतिपादनरूपपरगुणगुक्तानां खवाचां श्गारकरुणादिसौँदयं प्राथयते भूतैरिति
स विभुः सर्वत्र सवं कलै समर्थः मे वचांसि अंकृषीष्ट अरुंकरोतु विभुत्वं प्रतिपादयति महद्धिभूँतेः महदादिविश्ेषातेः इमाः पुरः
शरीराणि निमय ५५२ सृष्टा अमूषु आसु पुरीषु अंतर्यामितया शेते वसति । अत एव पुरीक्ायनाप्पृरुष इति न च केवरं शेते किंतु
स्वानन्यभक्त एकादषेद्रियपंचभूतरूपाम् गुणान् भुंक्ते अनुभवति यतः षोडश्चानामात्मा अंतसत्मा सार्थे कः अनेन भगवतः
कमोयत्तमोक्तृत्वं नास्तीति सूचितम्॥ २३॥ क मुखाम्बुरुदे य॒ आसवो मकरन्दस्तं सौम्याः लिग्धाः शिष्याः पपुः
॥ २४।॥ 8 8 हे राजन् त्वया यल्र्ठमेतदेव विष्रच्छते नारदाय वेदा गभं यस्य सः आत्मभूर्वह्या अभ्यधात् । ननु तेन कुतो
ज्ञातभियत आह साक्षा्दाह हरिरात्मन इति ब्रह्मणे यद्धरिरभ्यधाद्रह्या नारदाय तदहं तेऽभिधास्यामीति मावः ।। २५॥
इति ्रीभागवतसखिद्धांतप्रदीपे द्वितीयस्कन्धे चतुर्थाध्यायार्थप्रकाशः ॥ ४ ॥
श्रीमद्वज्लभाचार्यविरचिता सुबोधिनीव्याख्या
ननु भगवद्गुणेषु प्रष्टेषु तत्कथनं परियञ्य भगवस्मा्ेना कुत्रोपयुञ्यते १ तत्राऽऽह-- यद् ङघ्रधनुष्यानेति । केवलं
भगवस्रार्थनाव्यतिरेकेणाऽप्यङ्त्रयनुध्यानमात्रेणैवाऽऽतपायवस्ानेऽपि समाधौ प्रक्षाङनमात्रेणेव यस्सकप्रमाणेर पि स्रष्टं न भवतिं
ताटृशमात्मतत्त्वं भगवत्खरूपयाथात्म्यं परयन्ति । बुद्धिः खभावतो वस्तुप्रकाशिका । सा सखावरणाद्धिषयावरणादुखन्नाऽपि न
विषयं प्रकाङ्चयति । इन्द्रियाणामाबरणे नोत्पद्यत एव । विषयमात्रं बुद्धयुतपन्तौ कारणत्वेन. मृग्यते । नतु यस्प्रकारिका वुद्धिसत-
्विशिष्टम् । रजतादिभ्रमानुपपत्तेः। अतो विषयमात्रं पुरस्छरय सामग्रयन्तरवश्चादरस्तुनो याथातम्यमयाथात्म्यं वा बोधयति । तत्र
शद्धा वस्तुनो याथात्म्यं गृह्णाति । अत्र भगवच्छास्त्रे सर्वेषां पदार्थानां निलयत्वात्कारणस्वेनाऽभिमतेरभिग्यक्तीक्रियते । एकडच
पदार्थो न जातिन्यक्तिविभेदकत्पना । एक एव घटोऽनेकधा भवति आविर्भवति तिणेभवति च । पदार्थानां स्वेषां भगवन्त्वात् ।
तथा शब्दानां नियता तु सर्वरेवाऽभियुक्तेः काद्यायनादिभिम्यैवस्थापितेति नाऽस्माभिरलयन्तं निरूप्यते । “निच्ये शबष्दाथेसम्बन्धः"
इति । नित्ये शब्दे अथंसम्बन्ध इति च विवरणम् ।. आश्रयाभावे च जातिसम्बन्धयोः -खितिकस्पनाऽयन्ताऽप्रामाणिकी दृष्टस्य
पदार्थस्य याथासम्याज्ञाने श्ञास्त्रतस्तद बगम्यते | अत एक एव घटो भगवत्तवादनेकधा भवतीति “स एकधा भवती" टलादिश्रुति-
बछादुनुपपत्तौ निवृत्तायां खबुद्धिदोषादन्यथा कस्पनं न प्रामाणिकम् । बहुकस्पनापत्तिर्च । अत एकैव बुद्धिबेहुधा परिभृ्यमाना
शोधकद्रव्यसंयोगसङ्घषणेन निरमखा भवति दृपेणबत् । तथा भगवच्चरणारविन्दद्रयं बुद्धौ संयोज्य सह्घषेणे क्रियमाणे शुद्धिविशेषं
प्राप्नोति । शोधकद्रव्याणां तारतम्येन मटनिराकरणं शास्त्रसिद्धम् । अञ्जनादिषु तथा प्रसिद्धः । यथाऽज्ञनविशेषे गोखकसंयुक्त
ततो निर्गता टृष्दँवानपि परयति, तथाऽत्राऽपीति न काऽप्यनुपपत्तिः । अन्या तु वस्तुनो याथात्म्यं न बोधयति । दोषादतत्वात् ।
यथा यथा दोषनिवृत्तिस्तथा तथा वस्तुयाथास्म्यस्फूर्तिः । अत एवाऽभ्याससुक्षमेक्षिकादीनाुषयोगः । विषये तु दोषो नार््येव ।
सुतरां भगवद्धिषये आत्मविषये च । अ"पहतपाप्मत्वादि " श्रुतेः । तु इति निचयेन । अनुध्यानं नाम तत्रतया चिन्तनम् । तथा
चिन्तनेनाऽपि तदात्मकता भवतीति समाधिः । न तु योगसम्बन्धी । किंञ्च । एतद्त्मवत््वं कविभि्येथा बुद्धि निरूप्यते । कवि-
1)
१, स्पष्टमिति घ.ङ. । २. ननु यदिति ख,.} ३. स्थित्िकस्पनास्न्ता प्रामाणिका्ष्टस्येति ग, थ. | ४. च्ष्हुतपापमत्वादिति
ख. घ, पापमस्वादिति,.घ. ङ. । ९, यथाङ्दिरिति क. ` ।
स्क. २ आ. ४ श्लो. २१-२५] | भनेकव्याख्यासमलङृतम् । १६९.
पदेन चोसरेक्चासामध्यं बोधितम्! कंरिवत्कथंचिदुखेक्षते बदति च तथा। अतो न बाक्यार्छौकिकादरस्तुयाधारम्यस्फूर्तिः । |
किच्च । भगवान्भुङ्घन्दो मोक्षदाता । वस्तुयाथास्म्यस्पूर्ति्मोक्षाङ्गम् । तज तदैव सम्पद्यते यदा भगवान्मोभ्र दातुमिच्छति । इच्छा
पुनरङ्छयथनभ्यानेनैव "भवतीति । तस्माद्यः . -करिचद्यक्िच्छिञज्ञातुमिच्छति तत्र भगवान्प्राथनीयः. सकर्तत्सिद्धयथंम् । गुणा `
अपि ज्ञाता एव वक्तव्याः। ज्ञानसाधनं चाऽङप्रथनुध्यानम् । न केवलं तावन्मात्रमेव । किन्तु प्राथंनासहितम् । भगवतः `
खतन््रतवान्नानुध्यानमात्रेण तथा कन्चुमिच्छति । अत आह--प्रसीदतामिति । यथपि भागवतनिर्माणे विषयप्रचाराथं प्रसादो
जात एव तथाऽप्यस्मदरथं पुनर्भवतु खस्याऽपि रससिद्धयथम् | २१॥ छ % इदानीं सामान्यतः प्रसादं प्राथयित्वा प्रकृतोप-
योगिप्रसादं प्राथंयितुमस्य प्रसादावहयकत्वमाह-प्रचोदिता येनेति । अवहयमिन्दरियव्यापारे कर्तव्ये भगवान्प्राथेनीयः । तत्रापि
वाग्विषये । तत्रापि भगवदीधपदाथंवाचके । यतो ब्रह्मणाऽपि पूवं भगवद्धयानासपरर्थितो भगवांस्तस्य ब्रह्मणो हृदये प्रवद्य
स्प्रकाशिकां वेदरूपां वाणीमास्यतो निष्काशितवान् । अतो भगवदुगुणेषु वक्तव्येषु निदयवाण्यैव तद्भवतीति प्रकृते भगवस्राथना
आवश्यकी । ननु योगेन पदार्थान्स्मृखा तद्वाचकपदानामुपनिबन्धने सम्भवति किं भगवद्धयानेन ? इयत आह--'अजस्य ब्रह्मणः
हृदि सतीं स्ति वितन्वतेति । वाक्या्वाक्ययोर्नियत्वेऽपि 'पूवंमनुमूतेऽपि स्मरणमावदइयकम् । स्मरणमात्रं च न प्रमाणमिति
स्मृतपदार्थानुभव सहिता साऽपेक्षिता । योगवद्धगवद्धयानस्याऽपि प्रयासत्तित्वात् । अतोऽन्तःकरणे प्रथमं सती भगवदलुभवसदितां
स्यति पूरवानुमूतानां मगबदी यानां पदार्थानां 'निमीणाय पड्चात्तेनैव हृदा भगवसररितेन अन्तर्वेदप्रादुभावापुनभेगवसररिता वाणी
आस्यतो निर्गता । नहि भगवद्भायां खतो बहिर्निगन्तु' शक्नोति । इयमपि वात्तौ वक्तुमयुक्तेयाश्चङ्कथ किेलयाह । स्वस्य लक्षणमिव
लक्षण यस्याः । नियत्व्रह्मज्ञब्दवाच्यत्वानन्तत्वादि रूपम् । अथवा । स्वयमेव ठक्षणं यस्याः । वेदानामिदमेवाऽसाधारणचिह
यद्भगवानेव वाच्य इति । अतः पूवा नुभूतस्मप्ण तद्द्रास निगमेऽपि सवंन्द्रियप्रेरको भगवान्प्रसीदताम् ॥ २२॥ $ #
एवं जञब्वानां भगवद्धीनस्वेन तसरादुभावाथं भगवसरा्थनामुक्तवा, अर्थोऽपि भगवदधीन इति अस्मन्मुखनिगेतायां वाचि भग-
वान्पतिरलङ्करणरूपेण प्रविक्शतामिति श्राथंयते-मूकतैमहदिभरिति स्थितिर्भोगश्च सर्वत्र भगवत्कतैको यतः । श्रतो वाचि स्थितः
कृष्णस्तां मुङ्तामिति कामन । यद्यपि विर द्रपुरुष एव, तथा प्रक्रिया सर्वत्र प्रसिद्धा, तथापि पुरुषत्वाविशेषात्खस्य भगवच्त्वं
भगवतैव साधितमिति ज्ञापनार्थं भगवत एवेदं शरीरमियभिमानामावा्थ॑वा व्यष्टिष्वपि समश्टिवसक्रियामाह । भूतेमहद्धिः
पश्चमहाभूतैः स्वनिर्भितेरेव । इमाः देवतियैड.मनुष्यादिरूपाः । अमूषु "पू षुः स्वयमेव शेते । अन्यथा खस्य पुरुषत्वमेव न स्यात् ।
पुरि शेत इति उगुत्प््या हि सः । इदं हि श्नं न निद्रारूपं किन्तु “सम्भोगार्थमेव । अत एव दक्षिणिऽक्षिमि इन्द्र॒ इतरन्रेन्द्राणीत्यु-
पाट्यानमेत्परमेव भवति । अत्र च सुप्त्वा न केवलं स्परामात्रसुपभुङ क्ते किन्तु षोडश्नाऽपि गुणान् । भोगेऽपि षोडशात्मको `
भूत्वा मुङक्ते। जडे शुष्के राभावात् । भगवान् हिः व्यापक आनन्दमयदच । तत्र स्वरूपेणेव स्वरूपालुभवे तथा रसो न
भवति । खीपुरुषाद्यवयवेषु तथोपलम्भात् । अतः स्वस्थितरसाविभाविन स्पष्टभोगा्थं भेद रूपमात्मानं विधाय तस्मिन्स्वस्मिन््रविष्टे
वहुधा भिन्नः सन्नन्योन्यस्य रसमनुभवति । देहधारणाप्रयत्नेन भोगे व्यासङ्गो भविष्यतीति सुप्त्वा तथा भुङक्ते । यद्यपि विषयाः
पञ्च, तथापि त्वच एव स्थानविशेषे सुखविकेषजननादिन्द्रियपुरस्सरेण यो विषयः स भिन्नतया निर्िंष्ट इति षोडशत्वम् । यत्रन्द्ि
याणां गौणत्वं तत्र विषयप्राधान्यम् । भोगे कचिदिन्द्रियाणामप्राधान्यं, कचिदिन्द्रियाणामेव प्राधान्यम् । महाराजङ्चरीरवत् । अत
उमयविवश्चया षोडशेति वचनम्। एवं भगवन्माहात्म्यं सर्वत्र पूणैमेव ज्ञातं भवति । अखुढ्कृषीष्ट॑मे वचांसि अलङ्करोतु ।
छान्दसो दीर्धः । नन्वेवं नानात्वमापन्नः कथमल्ङ्काराथं प्राथ्यैते ९ तत्राऽऽह-- भगवानिति । बहुवचनं पसप्राथाभिप्रायम् । मे
इलयन्यत्र सप्रा्थाभावो द्योतितः । भागवत एव सप्ताथ यतः ॥ २३॥ ॐ % एवं प्राथेनामुक्त्वा स्वगुरं व्यासं भगवन्तं
नमस्यति- नमस्तस्मै भगवत इति । वासुदेव इति सर्वमोक्षदानार्थमेव भगवतो व्यासस्यावतारः । शब्द्रूपां सष्टं करोतीति
वेधसं इति मोश्षोपायकथनम् ! ्यासनमस्कारत्वं बोधयति पपुरिति । ज्ञानमयं सवैवस्तुयाथात्मयज्ञानप्रका्कं भारतादि । सौम्या
इति शान्या ज्ञाननिष्ठयोग्यता सूचिता । यस्य मुखमेव अम्बुरुह॑ कमं तत्रो मकरन्द एब प्रपच्विस्मारकत्वादासवशषब्दे नोच्यते ।
मोक्षस्य फठत्वाद्रक्तुश्च भगवत्त्वान्मुखासबपदाभ्यां पानेच्छाप्रतिबन्धेऽपि पानं सूचितम् । कामिनीमुखामोदे तथोपरम्भात् ।
तस्मास्सर्वेषां गुरुत्वाद्धगवच्वाञ्च सभायामपि न्यासनमनं युक्तम् ॥। २४॥ 9 % एवं देवतागुरुनमस्कारं कृत्वा महता प्रबन्धेन
तञ्निरूपयितुपूर्श्रशने उत्तरमाह--पतदेवेति । "यद्धवान्पृष्टवानेतदेव नारदेन पृष्ट आत्मभूत्र हय प्रमेयवपुष्टः । वेदा गभं यस्येति
प्रमाणवबलपुष्टोऽपि । प्रमेयस्य प्रमाणत्वेन विंशिष्टबटपुष्टोऽपि । यदाह शहरिराव्मन इति वाक्यात्ताटशयुखेनैव तग्रोत्तरे सन्देह-
~~~" ~~~
१. भविष्यतीति घ. ङ. । २. यः कचिदिति क. । ३, श्रस्येति क. ग. घ. ङ. । ४. पू्वमनुभूतस्वेऽपीति क. ख. } ९, निर्मायेति ग.
घ, ङ, | ६. ब्रह्मशब्दवाच्यानन्तत्वादिरूपमिति क. ग. घ. ङः, । ७. पूर्षु इति क. ख. । ८. सम्मोगाथं मिवेति घ. ङ. । 8. हीतिनासि क.
ख. । १०. भिन्नया इति क. ख. । ११. समर्थाभिप्रायमिति ग. । १२. यत्वं पृष्टवानिति ख, ग. । १३, हरिरास्मनेति इति ग. ।
२९१ |
१६२. | . श्रीमद्धागवतम् |. `. [ स्क, २ श्र. ४ श्लो..२१-२५
निचरत्ति्म विध्यतीति पूवेबस्पुनः सन्देहप्ररनाभावाय खवतोऽनिरूपणम् । पूर्वमेव करणानां ` दोषतारतम्यस्य निरूपितत्वान्नाऽत्र पुन-
रुक्तिः । साक्षादिदयुभयत्र विशेषणम् । आतण्ने ब्रह्माथ । परम्पराकथने तु मध्ये वक्तदोषः श्र्षव्येत । अत एव स्वतः कथनमपि
निवारितम् । दोषाभावोऽपि प्राथंनया ज्ञानेन च सूचितः। अनेन उत्प्योपपत्त्या च विचार दयं वक्तट्यत्वेन प्रतिज्ञातमिति
सूचितम् 1 २५ ॥ १ | ~. ; व
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां धीलक्ष्मणभट्ात्मजश्रीवल्नमदोक्चितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ७ ॥
श्रीमदरोस्वामिश्ीपुरूषोत्तमचरणविरचितः श्रीखुबोधिनीग्रकाशः ।
यदङ्कथनुध्यानेलयत्र प्रक्षालनमश्रेरेति । बुद्िभक्षाटनमात्रेण । स्पष्टं न भवतीति अधोक्षजव्वेन छोकिकप्रमाणागस्य्-
त्वोद्ेदे च निरक्तत्वश्रवणात्तथेयर्थः । बुद्धिरत्र ज्ञानजनकं पदार्थान्तरमिलम्े स्फुटीभविष्यति । तत्र केन प्रकारेण पद्रयन्तीया-
काङ्श्षायामुपपादयन्ति वुद्धिरिलयादि । ननु वुद्ध्वस्तुप्रकाङकस्वभावस्वे तेनेव विषययाथाल्मयस्परत्तिंसम्भवादुवुद्धिश्षाखनस्य को
वाऽत्रोपयोग इद्याहुः सेदयादि, सा उसन्नापीत्येवं योजना । स्वावरणाद्धिषयावरणादिति) स्वावरणक्रताद्धिषयावरणात् । बुद्धया-
वरणच्च मायाकृतव्यामोहविषयतादिङ्ृतं ज्ञेयम् , तश्च नवमाध्याये स्फुटीभविष्यति । तथा च बुद्धया वरणतिरस्काराथ क्षाटन-
मावश्यकमिलयथः । नन्विन्द्रियाणां बुद्धिजनकव्वात्तान्येव क्षाखनीयानि किं तस्याः क्षाटनेनेयत आहुः इन्द्रियाणामियादि ।
तथा च, क्षाितेषु तेषु बुद्धिमात्रमुतपत्खते न तु यथार्थबुद्धिरितिः तरक्चाटनं ना्रोपयुञ्यत इयथः । ननु शुद्धेष्विन्द्रियेषु जाते
च विषयसन्निकर्षे तंद्धिषयकबुद्धावुखन्नायां कुतो न याथास्म्यसू त्िरिखयत आहुः विषघयमाश्नमिलयादि । तथा च, तादशश्रमदशने
बुद्धिश्वाखनाभावदेव न याथास्म्यस्फत्तिरिति तदावहयकमिलयथेः । तेन सिद्धमाहुः अत इयादि, अतः वबुद्धित्वेन
विषयत्वेन कायैकारणमभावात् । ` सामश्रयन्तवंशात् खगतेन्द्रियग लगुणदोषवश्चात् । . तत्र॒ शद्धसामग्रीसमवधाने । ननु
बुद्धश्िक्षणावस्थायित्वनियमेन क्षणान्तरे नाशात् कृतमपि क्षारनमप्रेयोजकमियत आहुः ` शत्रेदयादि । तथा च, ` तस्याः
्िस्त्याङ्गीकारात्तदावदयकमेवेय्थः । ननु जातिव्यक्यो्भेदाभावे बटेपटाद्यनुगताकारप्रतीःतेवाधप्रसङ्ग इयत . आहू
पक एबरेयादि; यथा घटानयनापसारणपौनःपुन्ये ` एकेनैव प्रतीतिसिद्धिस्तथाऽनेकधा भवनेपीति प्रतीयवाध इयथः
न च विशिष्टज्ञानस्य विज्ञेषणज्ञानजन्यत्वनियमेन जालयमावे घटव्वज्ञानाभावाद् घटोयमिति ज्ञानानुदयग्रसङ्ग इति वाच्यम्
न्द्रियण पदार्थज्ञानोत्तरं शब्दसंस्कारादिसहकृतया बुद्धया प्रथुवुध्नोदगाद्याकारे निश्चिते तमादाय सुखेनोदयसम्भकात् | न च
प्रतीतौ विषम्बाभावान्नेवमिति वाच्यम् , अभ्यासादेव सिद्धेः । अत एव प्राथभिकम्रतीतौ विरम्बोपि युज्यते । केवट्विषशिष्टज्ञान-
सङेऽतीन्द्रियस्य विशेषणज्ञानस्य स्वीकारे मानाभावान्न तेनाविटम्बसिद्धिः। ननु जायभवे सामान्यप्रयासत्तरप्यभावाद् धटत्वेन
रूपेण सकर्घटज्ञानानुखत्तिप्रसङ्गः, न चेष्टापत्तिः कतु शक्या, धूमत्वेन वहित्वेन ( सामान्य ) व्याश्चिप्रहे तदुपयोगाद् इति चेन्न,
एकस्यां व्यक्तौ धूमवहिव्याप्िमहे जाते तस्य ज्ञानस्य स्िरत्वेन भूयोदङैनादाव्ये सति पुनधूमान्तरेण - तद्वोधनाभिर्वादे सामान्य-
ठ्याधिग्रहस्यानावक्यकस्वात्तद्ावदयकस्वेऽपि समानाकारस्वमादायव सामान्यव्याश्चिप्रहसम्भवादपि न जालपेक्षेति । एवच्च, शक्यता-
वच्छेद् कसवमप्याकारस्यैव ज्ञेयम् । स चाकारो. ज्ञाने प्रकाशात्मा, इच्छायामाकंसात्मा, सुवणं विलक्षणरूपात्मा, घटे प्रथुबुध्नो-
दरायात्मा, इस्येवमोदि रूप उदयः ! तेनैव च शक्तिग्रहस्मरणमिति न काचिदनुपपत्तिः! ` एवञ्च, स्वम्रययोप्याकारमेव वक्ति । सत्तापि
सदाकार एव पदार्थोपि. व्यक्याकृती एवेयाद्यपि ज्ञेयम् । अत एव चित्रकेतूपाख्यानेंऽगिरोवचने देहदेहिविभागोयमविवेककृत
प्रभो । जातिन्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि ` कल्पितः इययुक्तम्। ननु शब्दोस्पत्तिना्योः. सावंजनीनत्वात्पदाथंमात्रनियत्वं
त्वसम्भवि । तथा चाद्धेजरतीयाप्या किमन्तगंङ्ना निखयच्वेनेटत आहुः ` तथा शब्दे यादि । यथान्येषामेकत्वेपि अभिन्यज्ञकता-
रतम्येन हस्वदीर्घस्थुखसृक््मगुरध्वादिरूपेणाभिव्यक्तिस्तथाशन्दैकयेऽपि शब्दाभिव्यञ्जकव्यापारतार्तम्येन हखदीघीदिकखादि
रूपेणाभिव्यक्यान्यतिरोभाववबन्तिरोमात्रेन ( न ) च प्रतीद्युपपन्तेः । इदं यथा तथा श्रस्थानरल्लाकरे उयुत्पादितमस्माभिः
शब्दानां ` पदाथीन्तरतुस्यानां नित्यता तु सवे रेवाभियुक्ते तथेति ततएव अमातव्येयथः । तदुक्तां सम्मतिमाहुः. निस्येद्यादि ।
दूषणान्तरमाहुः श्राश्नयेयादि । नष्टायां व्यक्तौ जातिः समवायश्च व्यक्लयन्तरे तिष्ठतः, सवन्यक्तिनाशे तु कादिषु काटे बा
तिष्ठत -इ्येतद्रमकस्य प्रमाणस्याभावाद् अनुगतप्रतीतेराकारेणेव निर्वादाद् महदाप्रख्ये च ज्ञानसामप्रीखयेन तत्सत्ताप्राहकाभावा-
तथेय्थः । ननु प्रयश्चापेक्षया शब्दस्य दुब त्वाच्छब्दमात्रेण प्रयक्चविरुद्रं नाङ्गीकतं श्चक्यभिखत आहुः दष्टेयादि । तथा च,
यथा दष्टस्य सण्यादेः पदार्थस्य केवटप्रयक्चेण याथास्म्याज्ञाने श्ञाखतस्तदवगतेः प्रयक्षस्य दौवेस्यम् , तथात्रापि शब्दापेक्चया
१, मध्यरवक्तदोषदइतिक.ख.घ, | २. प्रप्र इविष, । ३. वर्स्थाने नवाः ४, (नेति ज्वर अं मदि `:
नन्वेवं सति शञाखेणेव बुद्धिः शुद्धयतां किच्चरणारविन्दानुध्यानेनेयत आहुः शोधकेयादि, . तथात्रापीति, बुद्धावपि, वुद्धि्भगवच-
क्के, २ श्र, ४ शजो. २१.२५ | श्रनेकव्थास्याक्तमलंकृतैम् । १६३
प्रयक्षस्य -दौबेल्यमियर्थः । फटि तमाहुः श्रत इल्या{द, अतः प्रमाणास्तरानयेक्षस्य शास्य वख्वत्वाद् इति, अस्मन्नय "स एकधा
स अवति ॥ त र [9 0 ॥ ६ गौ ।
भवतिः: त्रिधा ५ नवधे'यादि छन्दोभ्यश्चुतिबलान्तयेखभथैः । अनेकपदाथकस्पने गौरव रूपं दृषणान्तरमप्याहुः बहिल्यादि ।
बहुकर्पनाश्च अनेकन्यक्तितत्तद्ध्वंसव्रागभावादीनां ज्ञेयाः । सिद्धान्तमाहुः श्रत इयादि, अतः.कस्पनासघवात् प्रमाणिक्रव्वाच्च ।
रणारविन्दानुध्यानसिद्धा सती भगवत्खछरूपयाथात्म्यं प्यतीलर्थः । दोषाघरृतत्वादिति, दोषाश्च कामक्रोधखोभमोदमदमात्सय्-
दूय आन्तरा ज्ञेयाः श्रत एव इति, ुद्धिश्ोधकत्वादेवेयथैः । नन्वभ्यासादिना बुद्धद्धावपि विषयदोषिण श्रमादिदश्चेनाद्विषय-
कोधनं विना केवरुधीक्ञोधनं नातीवोपयुञ्यत इलयत आहुः विषयेत्यादि । विषये शुक्यादौ दोषो भ्रमजनको नास्त्येव । यदि
स स्याद्विशेषदर्ञनोत्तरमपि श्रममुत्पाद्येत् । वि्ेषदचेनोत्तरं मानुत्पादनान्न ततर स दोषः, किन्तु तत्रापि बुद्धिदोष एव
भ्रमोत्पादकः इति बुद्धिश्लोधनमुपयोग्येवेय्थः । पएतेनेन्द्रजाट ( कौलिच ) चमारादयोपि व्याख्याता ज्ञेयाः । नलु “यदेवाग्रतिरूपं
पहयति' दइयादि श्रुत्वा विषये अतिरूपत्वबोधनात् कथमेकान्ततो विषयस्य निदुंटत्वमिलयत आहुः सखुतयमियादि तथा च,
ज्ञानिदञ्चायामिन्द्रियाणां पाप्मविद्धतयाऽप्रतिरूपत्वं भासतां नाम, तथापि प्रस्तृतविषये तदापि तदसंभवाददुष्टत्वमेवेलयथंः । ननु
कपिखादिवाक्यादपि वस्तुयाथात्मयज्ञानसिद्धेः किमङ्कयनुध्यानेनेयत आहुः किश्चेदयादि । अतः परस्परविरुद्धत्वात् तस्मादङ्गथनु-
ध्यानप्रतिबन्धननिवृरत्तेरपि भगवत्कायैत्वात् ॥ २१॥ क ॐ प्रचोदितेयत्र तद्भवतीति, गुणानुकथनं भवति । श्रावश्यक-
मिति, तेन विना कायैजननादर्शनात्तयेयथः । सवैपदार्थानां तिरोदित्वे तद्धिषयकानु भकवाभावात्तसस्मरतिभवतु) परन्तु, तदानी
भगवतोप्यगोचरत्वात्तदनुमवः कथं भवतीयपेक्षायामाहुः योगबदिघयादि । इदच्च॒“वितन्घतेत्यस्य ताखयेम् । वितानस्य सजातीयः
संवलन एव दषनादिति । तेनेति सानुभवेन स्मरणेन ! हृदेति मनसा । तथा चानुध्यानासरर्थितेन भगवता स्यृतिविताने वाक्
प्रेरणे च कृते निखवाणीम्रादर्मावो ब्रह्मणोभून्न केवख्योगेनेति भगवद्धयानमावद्यकमिति भावः । ननु कथमेवं भगवतः प्ररणावद्य-
कतेयत आहुः न हीयादि, अयमर्थः सरस्वतीपदेन सूच्यते । किलेयाश्चर्ये । रत इति प्ररणस्यावश्यमपेश्षितस्वादिय्थः ॥२२॥ $ क
भूतैरियत्र कारिकायां सर्वेत, सर्वदेहेष्विलर्थः । विदत, सर्ति शरुतिपुराणेषु । स्वस्येति दकस्य । श्त पवेति सम्भोगाथ-
स्वादेव । दक्षिणेऽक्ष्णि इन्द्र इत्युपाख्यानं च वाजसनेयिनां, मण्डलब्राह्मणे प्रसिद्धम् । तत्र च, "स एष एवेन्द्रो योयं दक्षिणेक्षन्
पुरुषोथेयमिन्द्राणी ताभ्यां देवा एतां विधृतिमकुर्वन्नासिकां तस्माज्ञायाया अन्तेनाश्रीयादियादिना वामेऽक्षिणि इन्दराणीखितिं
बोधयित्वा तौ हृदयस्याका्ं प्रयवेलय मिधुनीभूय भवतस्तौ यद्] मिथुनस्यन्तं, गच्छतो -यद् तसपरुषः स्वपिति तद्यथा दैवेवं
मानुषस्य मिधुनस्यान्तं गत्वाऽसंविद् दव. भवत्येवं हि दैवैतसंचिद् द्व मवति दैव ९ दयेतन् मिथुनं परमो ह्येष आनन्द्' इयायुक्तम्।
तश्च, एतत्परमेव सम्भोगार्थशचष्यनपरमेवेति यथा तत्र तदरपेण स्थितिस्तदर्था, तथा भगवतो हृदि खितिरपि भोगार्थमियथः । नल
शयनमात्रेण भोगे सम्भवति पोडसञात्मकः किमिति भवतीयत आहुः जड इलयादि । जडे नीरसे शब्दादि रूपे विषयपञ्चक । तथा
च, तदात्मकतया तेषां सारस्यसम्पादनाय तथाभवतीयर्थः। सारस्यसम्पादकं रूपमाहुः भगवानियादि । तथा चानन्दूमयत्वेन
सम्पाद्यतीयरथः । नन्वानन्दमयत्वे कुतो रसेप्तेयतत आहुः त्यादि । तत्र हेतुः स्रीयादि, अत इति। स वै नैव रेमे,
तस्मादेकाकी न रमते, इत्यादिश्रतिभिभेदं बिना रसानाविभविन भोगासम्भवात्तेन तथा भोगार्थं “स आत्मानमेव
द्रेधाऽपातयत्ततः पतिः पतनीश्चाभवतामिति मेदरूपमात्मानं विधाय तस्मिन् भेदरूपे आत्मनि मूरसूपे स्वस्मिन्
प्रविष्ट मिन इयर्थः । अत एव तत्र (तिरोसानी'यादि कथनं सङ्गच्छते इति ज्ञोयम्। तर्द ततरेवात्र देदधारणं
ङतो नेयत आहः देहेयादि । ननु गुणानां कथं षोडश्चत्वमियत आहुः यद्यपीलयादि । स्थानविशेषे नत्रादिगोखकरूपे ।
एवं मनसोप्यतीन्द्रियत्वेन तञ्जनितमपि विषयध्यानादिसम्भवं सुखं हद्यरूपे गोटक एवेति त्वचो व्यापकत्वात्तस्या
` एवं _ सुखजनकस्वमिव्येकादश्षत्वमिनद्रयप्राधान्येन पच्छत्वं विषयम्राघान्येनेवयेवं षोडशेयथेः । ननु प्राधान्याभ्राधान्ययोः
कथं निणेय इयत आहुः भोगेलादि.। तथा च, यथोष्णकाठे बहम्बरलङ्कारादिपरिथाने इन्द्रियाणामरुचावपि राव्यसुखा-
लुभवाय महाराजेन तदापि तक्कियते सभायां रहसि च, तथेन्दरियरुच्युपमोगाः क्रियन्ते, वटदिलथः । श्रत इति
परयक्षालमानाभ्यां तयोरनर्णयात् । एतेन सिद्धमाहुः पवमिलादि । पोडकञात्मकत्वेनानन्दजनकतवे विषयेन्दरिययोः सुखोत्पत्तौ "एष
दयेवानन्दयती'ति शरुलयक्तं भगवन्माहासम्यं तथेलर्थः । अत्राटडङषीष्टेयल्कारस्पेण भगवस्रवेशपरा्थनया पुरषरुपत्वादिकथनेन
च भगवतः पुरुषभूषणत्वसुक्तं भवति, तेनापि “निगमकस्पतरोरि तिन्यासोक्तावुपपत्तिर्च्यते । बीजनिषटरसस्यैव फटे सत्वेपि बीजे
तद् नभिव्यक्तेरिति दिक्! नमस्तरमा दयत्र ज्ञाननिष्ठयोग्यतेति । ज्ञाननिष्ठानां पानयोम्यतेयथैः । ननु भारतादिः कथं प्रपच्छ
बिस्मारकत्वमत आहुः मोक्तेयादि । ननु मोक्षफटकट्वमन्यत्रापि कथ्यत इति कथमत्रैव तदाखास दयत आहुः वक्त॑रियादि ।
०.०७
१ “श्रायन् स्थाने स्थितिः पाडः | ` `
१६४ धीमद्धागवैत् । [ स्क. २ श्र. ४ नी. २१-६५
पानेच्छाप्रतिबन्धेपीति, अन्तरिन्द्रियनि ग्रहस्य जञान्तिपदा्थत्वेन सौम्यानां च तद्वलेन तया पानेच्छाभ्रतिबन्येषपीय्थः। तथा च,
दृष्टान्तस्य यथा इच्छोद्रोधकत्वम्, तथा दाष्टौन्तिकस्यापीति हेतुता बोध्यते ॥ २४॥ क तदेवेयत्र तपद्शमुखेनेति
भगवन्युखेनेयथंः । नात्र पुनखकिरिति पुनःकरणदोपोक्तिनेयथ; । उभयत्रेति, अभ्यधादाहेति क्रियाद्रयेपीलयर्थः । साक्षासद-
योजनमाहः परभ्पराकथन इति परम्परया कथन इलर्थः । श्रत एवेति दोषप्रसङ्गादेवेय्थः । ननु काचित्तु परभ्परात्र सम्पन्नेति
कथं दोषाभाव इयत आहुः धरार्थनयेलयादि । तथा च, यदि दोषः स्यान्न भगवन्तं प्रार्थयेत् । यथाकथद्धितमार्थनसम्भवेपि ज्ञानं
तु न स्यादियथैः । श्रनेनेति ब्रह्मक्तिभगवदुक्त्योरुपक्षेपेणेय्थः । २५ ॥
इति श्रदितीयस्कन्धस्ुबोधिनीप्रकाक्ते चतुरथाध्यायविवरणम् ॥ ४ ॥
श्रीगिरिधरङ्ृता बालप्रोधिनी
ज्ञानप्रदत्वमनुस्मरन् प्रा्थयते--यदिति द्वाभ्याम् । यस्थाङ्खयोरमभिध्यानमेव समाधिस्तेन धौतया श्लोधितया धिया आत्मनो
जीवात्मनः परमात्मनश्च तत्त्वं याथात्म्यं योगिनः परयन्ति साश्चाद्ुवन्ति, अन्ये तु कवयोऽतिनिपुणा अपि यथारुचं सख्वरुच्यनु-
सारेणेव एतदात्मतत्त्वं वदन्ति तदयाथार्थ्यं चैव जानन्ति स सुङ्ुन्दः खभक्तानां मुक्तिदाता भगवान् मे प्रसीदताम् । “रह्म वेद्
ब्रह्मेव भवति” इतयादिक्चाखग्रसिद्धोऽयमर्थ इति दिशब्देन सूचितम् । २१॥ ® किच्च पुरा कल्पादौ अज्य ब्रह्मणो
हृदि सतीं स्वविषयां स्छतिं वितन्वता विस्तारयता येनान्तर्योमिणा प्रचोदिता प्रेरिता स्वलक्षणा खान्यसाधारणानि सर्वप्रमाण-
ष्ठ्वकारणभूतानि शिक्षादिपूक्तानि रक्षणानि यस्याः सा, यद्रा स्वं भगवन्तं लक्षयतीति तथाभूता सरखती बेदात्मिका . आस्यतो
ह्मणो खतः प्रादुरभूत् सः ऋषीणां ज्ञानप्रदानामृषमः श्रेष्ठो मे प्रसीदताम् । एवम्भूतत्वे बहुशाखं प्रमाणभूतमस्त्यतो म सन्देह
-इत्याशयेनाह--किठेति | २२॥ कछ क अच्र भगवस्रसादेन तव किं वा कलमपेक्षितमिलयपेक्षायामाह--भूतैरिति। स
भगवान् मे वचांसि अलङ्कृषीष्ट श्रोतृजनाहाद्कमाधुयैयथाथैव्वादिगुणरूपालङ्कारविशिष्टानि करोत्वियन्वयः । अन्येनान्यवा-
` चामलङ्करणं कथं सम्भवतीदयाक्षङ्कथ तस्य सर्वान्तर्यामिरवादिलयाङयेन तं विशिनष्टि भूतेमेहद्धिरिति । आकाञ्चादिपच्महाभूतेरिमाः
सर्वत्र परिदश्यमानाः पुरः शरीराणि निर्माय अमूषु आसु पुरीषु यः शेते अन्तर्यामितया निवसतीति । अत्र पुरुषसमास्यां प्रमा-
णयति--यत् यस्मात् पुरि शयनात् पुरुष इत्युच्यते इति । कथमेकस्य सर्वत्र शयनं सम्भवति तत्राह--विभुरिति । किमर्थमेवं
शेते इत्यपेक्षायां खलीलयोत्पादितानां पदार्थानां भोगार्थमेव चेतनत्वाजञडेन भोगासम्भवादिलाश्षयेनाह--मुङ्क इति । पञ्च
शब्दादिरूपान् विषयान् पञ्च॒ वागादिव्यापारान् पच प्राणादिवायुदृत्तीरेकं सङ्कल्पादिरूपमित्येवं षोडश गुणान् मुङ्क इति । नन्वे-
- तद्धोगस्तु तत्तदिन्द्रियाणाभेव प्रसिद्धः स कथं तस्येत आह--पोडद्ात्मक इति, दशेन्द्रियाणि पञ्च प्राणा एकं मनश्ेतयेवं षोड-
शात्मकोऽपि स एवेयैः ॥ २३॥ छ & एवं भगवन्तं नमस्कृ भगवदवतारं स्वपितरं गुदं च वेदव्यासं नमस्कयेति-
तस्मे बेधसे बेदादिरष्िप्रवत्तैकाय भगवते वासुदेवाय वासुदेवावताराय श्रीन्यासाय नम इयन्वयः । बेदादिप्रवत्तंकत्वभेव स्पष्ट
यति--ज्ञानमयं यन्मुखाम्बुरुदासवं यस्य ञुखकमट्मकरन्दं सौम्याः शान्दयादिगुणविरिष्टस्तच्छिप्याः पपुरिल्न्वयः । तदुप-
` दिषठज्ञानस्य संसारतापनिवत्तकत्वं च अम्बुरुदासवपद्ाभ्यां सूचितम् ॥ २४॥ 8 ॐ एवं गुरुदेवते नमस्करय प्रङृतप्रभ-
स्यात्तरं अवतारयितुं तस्य साम्प्रदायिकल्वसूचनाय नारदिरण्यगर्मयोः संबादमवतारयति--एतदेवेति । तवया श्रोतम्यमिति
सूचयन्सम्बोधयति-हे राजन्निति । यत्तव प्र ्रस्योत्तरतया मया वक्तव्य तदेतरेव नारदाय आत्मभूः ब्रह्माऽप्यभ्यधात् कथित
वानियन्वयः । अनाप्रषटं न वक्तव्यं तत्कथमभ्यधादियाकषङ्कनिरासायाह-विष्रच्छते इति । तद चनस्य कथं प्रामाण्यभिलाश्च-
ङयाद्--यदिति । साक्षाद्धरिरेव यदात्मन आस्मानं रति यदाह् तदेवाभ्यधान्न सखोक्षितमिय्ः । अन्यथोक्तस्मापि अन्यथा-
कथनं छोके टरयते इति शङ्कानिरासाय तव यथार्थधारणे तथाकथने च सामध्यैमस्तीति सूचयन्नाद-बेदगभे इति, वेदा गर्भे
यस्य सः ॥ २९५ ॥ |
इति भ्रीवलमाचायैवंश्यगोपाटसुनुना । श्रीमन्मुङ्कन्दरायाणां पादसेवाधिकारिणा ॥ १ ॥
श्रीमद्विरिधससख्येन भजनानन्दसिद्धये । श्रीमद्धागवतस्येयं टीका बारुप्रबोधिनी ॥ २॥
रचिता च हितीयेऽत्र हतमसादनिरूपणे । चतुर्थो विवृतोऽध्यायो वक्तु; श्रद्धानिरूपकः ॥ ३ ॥
स्कं. २ श्र. ४ शलो. २९-२५ |] श्रनेकव्याख्यासमलं कतम् १६५
हिन्दी श्रनुवाद
विद्वान् पुरुष जिनके चरणकमलोके चिन्तनरूप समाधिसे शुद्ध. इई बुद्धिके द्वारा आत्मतच्वका साक्षात्कार कस्ते दै
तथा उनके दृश्चनके अनन्तर अपनी-अपनी मति ओर रुचिके अनुसार जिनके सखरूपका वणैन करते रहते हे, वे प्रेम ओर मुक्ति-
के लुटानेवाठे भगवान् श्रीह्ष्ण मुञ्चपर प्रसन्न हों । २१॥ ॐ % जिन्दोनि सष्टिके समय ब्रह्मे हृदयम पूवेकस्पकी स्मृति
जागरित करनेफे लिये ज्ञानकी अधिष्ठात्री देवीको प्रेरित किया ओर वे अपने अङ्गोके सदित वेदके रूपमे उनके मुखसे प्रकट हुई,
वे मूलकारण भगवान् सुद्यपर कृपा करे, मेरे हदयमें प्रकट हों ।॥ २२ ॥ 8 ` ॐ भगवान् ही ` पञ्चमहा भूतेसि इन शषरीरोका
निमण करके इनम जीवरूपसे यन करते द ओर पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पच कर्मेन्द्रिय, पोच प्राण ओर मन-इन सोह कलाओंसे
युक्त होकर इनके द्वार सोखुह विषयोका भोग करते ह । वे सर्वभूतमय भगवान् भेरी वाणीको अपने गुणोंसे अलद्कुत कर देँ
॥ २३॥ धः ॐ संत पुरुष जिनके मुखकमरुसे मकरन्दके समान ज्ञरती हुई ज्ञानमयी सुधाका पान करते रहते हँ उन वासुदे-
वावतार सर्वज्ञ भगवान् व्यासके चरणोमिं मेरा बार-बार नमस्कार है ॥ २४।॥ # # परीक्षित् ! वेदगम ख्रयम्भू ब्रह्मान
नारद्के ग्रहन करनेपर यही बात कही थी, जिसका खयं भगवान् नारायणने न्दे उपदेश्च किया था ( ओर वही मैँ तुमसे कट्
रदा दह) ।॥ २५॥ | | |
चोथा भ्र्याय समाक्त
अ
श्रीधर स्वामिता भावार्थदीपिकान्याख्या
पञ्चमे नारदेनाथ प्रष्ठः सृष्स्यादि वक्त्यजः। हरेर्छीसां विराट्सष्टिं काटकमदिश्चक्तिभिः ॥ १॥
नारदाय विपृच्छते वेदगर्मोऽभ्यधादिदयुक्तं तत्र नारदभ्रश्रमाह । देवदेवेति । हे भूतभावन अत एव सर्वेषां पूवज
अनादे ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं तत्साधनं यत्तद्िजानीहि विरेषेण ज्ञापयेदलयर्थः । कथंभूतम् आत्मतत्वं नितरां दृश्यते येन तत् ॥ १॥
उपरक्षणभूतं विहवमेवात्मज्ञानसाधनमतस्तद्विञषं प्रच्छति यद्रपं येन रूप्यते प्रकाश्यते । यदधिष्ठानं यदाश्रयम्! यतो येन सृष्टं
यत्संस्थं यस्मिन् ठीयते यत्परं यद्धीनं यच्चेति यदात्मकं स्वतः सत्कारणतो वेल्थ; । तस्य तन्वं याथाथ्यं तन्त्रतो वद् । २॥
#&_ # न जानामीति न च वक्तव्यमिलयाह । सवैमिति। भूतं जातं भव्यं जनिष्यमाणं भवत् जायमानं तेषां प्रमुयैतोऽतोचिन्िष्ठन
ज्ञानेनावसितं निधितम् | ३॥ ॐ ॐ आस्तामिदं आदौ तावत्वामेव कथयेलाह । यतो यस्य विज्ञानम् ! कस्तव विज्ञानद
यथः । यदाधारः कस्तवाश्रयः यत्परो यदधीनः यदात्मको यत्स्वरूपः ! मम तु त्वमेव स्वतंत्रः परमेश्वर इति बुद्धिः । तव
तपश्चरणेन तु परशैकया प्रच्छामीलयाह् सार्धैन्नतुरभिः । एकोऽसहायः । ४ ॥
भ्रीवंशीधरकृता भावाथेदीपिकाप्रकाशन्यास्या
सखष्ड्यादिरूपां हरोर्छीसां काटकर्मादिश्क्तिभिर्विराट्सष्िच्न प्रथमादिना सियादिम्रहः द्वितीयादिना स्वभावादि-
महः ॥ १ ॥ हे. देवानामिन्द्रादिदेवानामपि देवः प्रकाञ्चकस्त्वमसीति भावः । अतस्ते नमोऽस्तु । भूतानि खावरजङ्गमानि भावयति
खजतीति हे तथाभूत अत एव भूतो्पाद्कत्वादेव । हे पूरवजेति । तत्साधनं ज्ञानसाधनम् । इय्थं इति । धातूनामनेकार्थत्वा-
ज्ानातेज्ञापनाथेतापीति भावः। १॥ ® यतो विश्ररेवात्मज्ञानसाधनमतो देतोस्तद्विशेषं बिग्वस्यैव विशेषं भेदं यद्र
यलक्षणं यत इति वृत्तीया्थं तसिः । इलयर्थं इति । सतो यत्खरूपं सतः कारणाद्रा यत्स्वरूपं यद्वेद" स्वत एव सलसम्रतीतेः कारणतो
वा कारणसत्तयावत्सदस्तीति भावः । तस्यास्य विश्रस्य तत्त्वतः परमार्थतः प्रभो इति त्वं मत्संदेहापाकरणसमर्थोसीति भावः | २॥
४ # “हिरण्यगभेः समवत्तताम्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्" इति श्रुतौ भूतपदं मवद्धविष्ययोरप्युपटक्षणमिय-
भिम्रायेणाह् । भूतभव्येति । करस्ितामटकफटबाह्याभ्यतरावयवज्ञानवत्सवं भवान वेदेति । नन्वामटकस्य स्थूलांतरावयव-
प्रतीतावपि सृक्षमतरावयवा प्रतीते रते वैष्यम्यमिति चेत्तत्र दठेवेणाह । अमलं निर्मलं च तत्करं जलं चेलमलकं करेऽमलकं
करामख्कं तद्वत् । यथा करस्थनिमेख्जठेऽतिसृक्ष्मरेखादेज्ञानं भवति तथातिसृष्ष्ममपि वस्तु विश्वस्मिस्तवाज्ञातं नास्तीति
[0 ५ ॥ ॐ # इदं विश्ववृत्तमास्तां तिष्ठतु आत्मानं स्वमेव ववं ब्रूहीति । इथं इति । आथिकोयमथ इति भावः ।
एव मग्रेपि ॥ ४॥
श्रीराघारमणदास्रगोस्वामिविरचिता दीपनीन्याख्य।
° || १--११ ॥
श्रीमद्धीरराच्चवभ्यास्या
. नारदाय विप्र्छते तेदगर्भोऽभ्यधादियुक्तं तत्र नारद्प्रभमाह देवदेवेति । हे देवदेव हे भूतभावन भूतरष्टः । अत एव
् > ६१. ®. % * # # # + + ५ ५, ॥ १
ह पूज. आर्मतरवस्य निदङ्ने नितरां प्रकारकं यदज्ञानं तजानी अतमीवतप्जिथ; चिदधचेण ज्ञाप्ये; १।॥ #
# )} ¢ [} ॐ चै >
हद काय जगद्रेप यस्य रपं यदादमकमियथः । अयं निमिन्तप्रश्रः यतः सृष्टं यतत उपादानभूता यदुपादानकमिति यावत् ।
स्क. २ अन. ५ एलो. १७ | | श्रनेकव्याख्यासम्नलं कृतम् । १६७
यदधि्नं यत्संस्थं यस्एमिति च बहुत्रोदिः यः अधरो यद्य तव्रदधिङ्खानं ` यद्ाधःरकमियाधा्रन्नः। यस्मि संखालयो
यस्य तत् यत्संस्थं अयं ख्याधारप्रभनः। यखरं य अस्मात्ये `विङक्षगः ` तयद यदधीनमिदयथे; यञ्च . यदप्यन्य द्यदुपकःरणत्वा-
दिकमस्ति तत्तस्वं याथात्म्यं तन्त्रतो वदेयथः।। २॥ -# $ ` न-जानामीति न वक्तव्यं इयाः सवैमेते । यत्षटं तदेतत्सवं
अगानेयः पयाति 1 ~-कल चत अ -अ वधम - म न्ना सते पाचितः; पव नानधमः पवमानः न न्य
तव त्वया वश्व जगत्वज्ञानन ` ` भगवससादरम्यज्ञाननाबासतः (नाश्चत कप्यामलकवत् एव -जगाद्रषयः अश्रः कृतः | २ ॥
४ # आस्तां तावदिदं स्वामेव : स्वं कथयेयाह-यद्धिज्ञान इति । यस्मिन्विषये तव ¦ चिज्ञानमस्तीतिः सथ्रमीबहुबीहिः । यतो
विज्ञानं यस्य यद्विज्ञानस्तव. विज्ञानद् क इति वा यद्ाधरः य आध्ारो-यख सः कस्तवाश्र थः । यत्परः य पसे यस्य सः कस्तव
स्वामी यदात्मकः य आत्मा यस्य सः . कस्त्रदात्मेयथेः । मम तु त्वमेव स्वतंत्रः. परमेश्वर इति भासि. तपश्चस्णेनःतु परञ्चकया
प्रच्छामीयाह साद्रश्चतभिः । एक -अकटायः अआल्ममायया आत्मनः संक्पेन भूतैः; एरथिरग्रादिभूतेभूतानिः देवादीनि भूतानि
सजसि त्वमिति शेषः ॥ ४ ॥
। श्रीमद्दिजयध्वज्ञतीथंङृता पदरल्ञावलीव्यास्पा
अस्मिन्नध्याये वेदृगभनारदाख्यायिकाकथनग्याजेन भ्रंथादौ प्रतिज्ञातं जगज्नन्मादिकारणत्वलक्षमं तदेकनिष्ठमिति
सप्रपंचं प्रतिपायते यत्रादौ नारदप्र्प्रकारमाह देवदेवेति । यदज्ञानमात्मनः परमात्मनस्तत्वं निदश्चयतीलयास्मतत्वनिदशछनं
यस्परयंयभिसं विश्चंतीति वा यञ्च यदधीनं च यद्धीना यस्य - सत्ता तत्तदिव्येवः मण्यत ` इति विभेद विधमनेऽपिं मिथो निय-
स्वरूपत इति च तस्य रेस्तर्वतःस्वत्तो यथावद्रदेदयन्वयः ।॥२॥ ॐ ; @ मम वक्तठरंशे भवतो ज्ञानसामग्रीवि्यत इत्याह
सवंमिति । दिज्ञब्देनःअ्जापते न त्वदेतान्यन्यः इलयादिश्वुतिप्रसिद्धि योतयति स्वंमेतदिति प्रतिज्ञा, भूतादिग्रभुरिति हेतुः हीतिष्या-
प्रिद्नं कर्तरामलकव्रदिति . निदशंनं ; बिन्ञानेतिः निगमनम् ॥ ३॥ #% ` - नैतरंसामान्यज्ञानं किंतु विशिष्टमेव हरिप्रसा-
दायत्तप्वादिति भावेनाह यद्विज्ञान इति । यस्य प्रसादाष्िज्ञानं यस्य तव ` सखं यद्विज्ञानः य आधारो यस्य स तथायः परो
यस्मात्स तथा य अत्मा खामी यस्च स यदात्मकः सं तं वेदेति शेषः । . उक्तादधिकं ज्ञातुं पूवपक्चः द यति एकः छजसीयादिना
एकस्त्वमेवार्ममायया स्वेच्छया भूतानि चराचराणि प्रथिन्यादिपंचभूतैः खजसि ॥ ४ ॥
श्रीमज्जीवगोस्वायिकरता कमसन्दभव्यास्या
` ० ॥ {--२ यदूविज्ञान इयादौ तं वदेति शेषः। मम तु त्॑तद्रपत्वैन ? भ वमेव भासीयाह् एक इति । ( अत्रासताम्-
इत्यादिटीकायां त्वामेव इत्र आत्मानमेव कथयेति तु वाच्यम् । ) ॥ ४ ॥ ॑ | |
श्रीमदिश्वनाथचक्रवतिकरता साययथद्श्चनीव्यास्या
पच्मे नारदं प्राह तत्त्वानां सष्टिमात्मभूः । ` तैर्विराजश्रे तत्पादाचङ्खै् खदिकल्पनाम् । ०॥
भूतानि भावयन्ति ृजन्तीति भूतभावना मरीच्यादयः पू््वेजाः अस्मद् रातयो ` यस्मात् हे यथाभूत । आत्मना पर-
मात्मजीवात्मनोस्तत्वनिदश्चनं तन्त्वज्ञापकं यत् ज्ञानं तत्. विजानीहि ` विक्षेपेणः जानासि -ल्डये खोद ` विज्ञापयति वा ॥ १॥
ॐ % दरं विश्वं यद्रूपं यदस्य लक्ष्ण, यदधिष्ठानं योऽस्याश्रयः; ` यतः येन ` सष्ठ, :यत्संख यस्मिन् रीयते, यत्परं यस्याधीनं,
यच्च यदात्मकं तस्य तत्त्वं याथाथ्यं तत्त्वतो वद् ॥ २॥ % `: सवव. परमात्मजीवात्मजगदिति त्रिकव् । भूतं पूर्वजातं
प्राणिव्रन्दम् । भज्य जनिष्यमाण्म् । भवत् जायमानम् । तेषां प्रमु्ेतः अतो विशिष्टेन ज्ञानेनावसितमवगतं करस्थम् आमल्क-
फठमिव । २ ॥ . ४ # ` आस्ताभिदम् आदौ तावत् त्वामेव त्वं ` ब्रूहीयाहः। ` यद्विज्ञानः ` यतो ` विज्ञानं यस्य सः यस्तव
विज्ञानप्रदः । यदाधारो यस्तवाश्रयः यतूपरः यस्य त्वमधीनः । ` यदात्मकः यसतवात्मा । ` मंम तु स्वमेव : स्वतन्त्रः परमेन्धर इति
बुद्धिः । तब तपश्चरणेन पराश्ञङ्कया प्रच्छामीयाह सार्द्श्चतुर्थिः । एकः असहायः ।। ४ ॥ ॑
भ्रीमद्धागवतम् ६ । [ स्क. २अ. ५ श्लो, १-४
, ध्री मच्छुकदेवकतसिद्धां तप्रदीपः । भ नी
श्रीनारद श्रीनह्योपदेशचं वक्तु तावत् श्रीनारदपरभानाह देवदेवेति । आत्मनस्तस्वस्य निदश्च प्रकाशकं यद् ज्ञानं तद्विजानीहि
विशेषतो ज्ञापय अंत्भावितणिजथैः ।॥ १।॥ कः ॐ इदं विश्रं यद्रूपं येन रूप्यते प्रकादयते यसरकाडयं यदधिष्ठानं यदाधारकं
यटसष्ं येन निर्मितं यस्मिन्संखाछयो यस्य तचत्संखम् ।। यत्परं यंदधीनम् यच्च यदात्मकं तत्तत्वं तस्य तत्तवमुक्तषटापरश्प्रलयुत्तर-
हारा याथात्म्यं तत्त्वतो वदेति षटप्रभाः॥ २।॥ ॐ 8 तद्रक्तं भवन्क्षमं इयाह एतवस्मत्षठं सर्वं भवान्वेद यतो भूत-
भविष्यवतंमानोनां प्रभुखन्निणये क्षमः । तत्र हेतुः करस्थामखकवद्विदवं तव विशिष्टेन ज्ञानेनावसितं निधितम्।॥ ३॥ # क
किंच यतो विज्ञानं यस्य स यद्विज्ञानः कुतो विज्ञानवानसीयथः । य आश्रयो यस्य स यदाश्रयः कस्तवाश्रय आधार इयथः । यतरः
यदधीनः यदात्मकः य आत्मा यस्य स यदात्मकः कस्तवात्मेयर्थः । इति चत्वारः प्रभाः अहं तु स्वामेव परमेश्वरं जानामि यतं
एकः असहायसतवमात्ममायया खक्नक्याभूतैः प॑चमूतेर्भूतानि देवमनुष्यादीनि सृजसि ॥ ४ ॥
धोमदूबज्ञभाचायेविरचिता खुबोधिनीन्याख्या
विमर्शः षडिभरध्यायैः क्रियते स द्विषा मतः। उत्पत्त्या चोपपत््या च तत्राऽद्योऽपि द्विधा मतः ॥ १॥
सथूखान्तर्यामिभेदेन . मूर्तामूत्तंविभेदतः । स्थूखोऽपि. द्टिविधस्तत्र. स्थूलमूतेवि'मश्ेने ॥ २॥
उत्पत्त्या यपचश्माध्यायः सोपपच््या निरूपकः । पुरुषः क्रमतः शक्तित्रयं गृहन्भवादिकत् । ३ ॥
इत्युक्तवा . नारदाजाभ्यां जन्मःभर्नेति गद्यते । एकीभूते - प्रवेशेन निगेमादपि विहर; ॥ ४॥
अथवा दाह्मैतासिध्यै नारदः पृच्छति स्कुटम् | प्रदनत्रयं॑ नारदेन क्रियते तत्त्वनिणये ।॥ ५॥
आत्मनो जगतश्वाऽपि निदधे भजनस्य च। द्रयोर्निद्धीरशेषत्वं तेन॒ प्रस्युत्तरं ततम् । £ ॥
द्वितीयस्य द्विरूपत्वं बहिरन्तव्यैवस्धया । विराजोऽन्तमुंखत्वाद्धि विपरीतेन - वण्यते ॥ ७॥
स्थूललिङ्कविभेदो वा तेनाऽध्यायद्रयं॑ मतम् । प्रथमस्योत्तरं ` पश्चात्तदन्तयौमिसम्भवे ।॥ ८ ॥
` एवं पूर्वाध्याये परीक्षिच्छरुकयोः "फलमुखं साधनं निरूप्य 'धूरवोक्तस्य च साधनस्य चः विचाराथेमध्यायषट्कारम्भः ।
तत्र पच्चमाध्याये साधनस्य स्थूलरूपस्य चोत्पत््या निय उच्यते । तंत्र प्रथमं तत्त्वस्य दुज्ञंयत्वं बदन्व॑क्तारं विशिनष्टि--देवदेवेति ।
अयं नमस्कारः प्रश्नार्थः । नारदो जिज्ञासार्थं प्रवृत्तः कथं देवनमस्कारं न कृतवानियाङ्कयाऽऽह् । हे देवानां देव । अनेन देवता-
गुसरूपो भवानेव ममेति न प्रथङ्नमस्कारः कत्तव्य इति सूचितम् । असतविति प्राथेना प्रमेयसमाप्रिपयैन्तं ` मङ्गलानुचरत्यथम् ।
आत्मानमुपदेक्ष्यति निश्चयेनेति । स्प्दृत्तौ हेतुज्ञापकं विंशेषणमाह--भूतभावनेति । भूतानि भावयत्युसखादयति । शोधयति
वा । खयं बेदानुदरे दिञ्याग्निरूपान्निवेइय तत्र सवाँज्ञीवान् शद्ान्छृत्वा परचान्निष्कारयतीति श्लोधकःवम् 1 पूजेति । हे पितः ।
सन्मेदे पूज एव प्रच्छयते । अथवा । सवपिश्चया भवानेव पूवमुतयन्नः । अतस्त्वत्तः कोऽप्यन्यो महान्नस्तीति त्वमेव ` प्रष्टव्य
इयर्थः । एवं तं स्तुत्वा प्रष्टन्यमाह-- तद्वि जानीहीति । तद्विशेषाकारेण त्वं जानीहि ज्ञापय वां ज्ञानं किमिति । सरवे हि वदन्ति
ज्ञानं ज्ञानमिति । तर्कं ज्ञानं आत्मा वा, आत्मसाक्षात्कार वा, श्रुतिसहितो वा, प्रवेश्षदेतुबौ, भक्तिजिनको वा, परोक्षं वा,
समृ तेरूपं वेति । तत्र निद्रीयै त्वया वक्तवयमिलयथंः । किक । यत्राऽऽत्मतत्वस्य विमच्चेनं विचारो भवति । अनेन ज्ञानः अङ्खद्रयमपि
षटं क आत्मा किं तत्त्वमिति । तत्राऽपि छोकप्रसिद्धं तन्न भवति । किन्तु विचारसाध्यमिति विचारोऽपि वक्तव्य इति सूचितम् ।
“ठंवं चत्वारः प्रइनाः सम्पन्नाः | १।॥ छ किच्च । तत्त्वे मेदान्प्रच्छामीयाह--यद्र पमिति । तत्त्वमनारोपितं रूपम् ।
तरसर्वस्याऽपि जगतो जन्यत्वादात्मनोऽपि प्रादुभूंतत्वात्सवैस्यैवाऽऽरोपविषयत्वात् । अतस्तस्य रुपं वक्तव्यम् । यदरपं सरूपं यस्य ।
आशरोपितत्वानारोपितत्वे हि साधिष्ठाने भवतः । अतस्दथिष्ठानमपि वदेदयाह--यदधिष्टानमिति । छोकेऽपि जगतस्तत्त्वव्यवदारा-
तत्त्वानां च तत्त्वन्यवहारान्भू "खतस्वाभावे तन्न घटत इति जगतः कारणमपि तत्तवं बदेलयाह--यतः खृष्टमिदमिति । वादिविप्रति-
पत्तेश्च कुतो जगञ्जातमिति । किच्च । यत्सं स्थम् । यस्मिन् संस्था स्थितियैस्य । संस्था मृल्यु्वां विमहोशेषत्वेन जगतो वा प्ररनः।
तदा तत्वे म्रभद्रयम् । सृष्टौ प्रश्रचतुष्र्यम् । उत्पत्तिस्थितिप्रख्याः स्वरूपं चेति तद्विषया; । तस्य भावस्ततत्वमिति भगवतो
भावो जगदेव । आत्मा तु तत् । अथवा सामान्यतस्तत्त्वं विचायते । तेनैकमनेकं वा फङिष्यंति । यत्परमिति । यः; परो नियन्ता
य॒स्य । अनेन स्थितिरुक्ता । एकपक्षे तत्तत्वं कस्य प्रभूतमिति । को वा तस्य तत्त्वस्य ग्राहक इयथः । रूपं हि द्विविधं, प्रमाणतः
=
। । १. विमषं इति ग. । २. विमर्षणे इति क. ख. । ३, इव्युक्ता इति घ. ङ. । ४, साधनमुखमिति ग. । £. ूताचिस्य साधन
स्थेति क, ख. । ६. ज्ानेनेति ग. ¦ ५. लो प्रसिद्धमिति घ, इ. । ८. एते इति ग. । ६. सवंस्यैवापरोकेत्यादि ग. । १ ° स्थूलतत्वामावेति ग. ।
११. कस्यापरभूत मिति क, ख. परिभृतमिति ष, । | । 4 । |
स्के. रर. ५ शलो. १-४ | श्रनेकवाख्योसमलंङूतम् । १६६
चं { तेत यद्रपभिति प्रमाणतः । ये
रूपतः । तेस्व थय जगद्रपस्वे भिन्नत्वे ब षडङ्गानि प्र्रनि । एतेषा मेनं } (जानं
भार्द-- षर्व हेतद्ध वौन्वेदेति । अतीतानोगतयोर्ञानि न भविष्यतोति तस्यं कालसाध्यत्वात्काररपंसन्नियन्ता वा भवानेवियाह ।
यथौ रहषटरवरिकयां केचनोद्तामञ्जन्त्युद्च्छन्ति च, तथा कारे जगन्निस जति ततः उद्रच्छति । ततो यः कौडे बहिरपि ॥ सं
विज्ञानदाती कं इत्यथः । किच्च । तेवं आधारः कः । तवं च नियन्ता ! तवं च किमास्मक इति । ण्व चत्वारः प्रभाः । साधा-
रणेतवं वारयति यथा स्वँ तथाऽहमिति । पकः खज्ञसि । त्वमेक एव भूतानि देवतियैड्मुष्यरूपाणि ` भूतैस्तेरेव महाभुतैव
खजसि । अतरूकयि चत्वारः प्रश्ना इयथः । आस्म॑माययेयमग्रिमश्छोकः स्वातैन्त्ये देतुप्रतिंपादकंः । मादात्म्यबोधको वा पूष ।
आस्ममायया । खस्य सर्वेभवनसामर्थ्ये नैव सवं सृजसि ॥ ४॥ : ॑
श्रीमद्धोस्वाभिश्रीपुरुषोत्तमच्चरणविरचितः श्री सुबोधिनी धरकाशः ।
| ` अथ ठृतीयप्रकणं विवरिषवः सङ्गतिमुखेन प्रकरणप्रयोजनंस्य' पुवंमेवोक्तत्वात् तत्कथनेमात्र्मेत्र प्रतिजानन्तंसंदंवान्तर-
प्रकर्णोथरमध्यायाथच्च विवेक्तुं प्रकरणाथं तद्रेविध्यमध्यायसङ्क्थाच्च निरूपयन्ति चिम इलयादिचरणत्रयेणे
णे) त॑त्र प्रथमकरणाथे-
देविध्यमोहुः तत्राद्य इति, धिमक्षोष्ये | ठृतीयप्रकरणे, श्रायः उत्पत्तिविमश्षप्रकाणार्थः द्विधा, सथूटोन्तर्याभिभेरेने, द्विपरकास्को
मतं इयथः ` नन्बेवं सलयध्यायद्रयभेवास्ववियत आहुः मूरतंयादि । तथा च, तेद वान्तरप्रकटणार्थस्यापिं दिविधत्वोन्नाध्यायं-
द्रथेनं प्रकरणपूर्सिरि १ दयध्ययनत्यमन्र यक्तमेवेय्थः ` अतः पर प्रस्तुताध्यायाथमाह तनरेः तरेतयादि |. तथ प्रकरणषदरयमभ्ये । स्थलमृतत
विभशेे स्थूलं यन्मृत्तं पच्चाशषत्कोरिपरिमाणकं ब्रह्माण्डम् ; तस्य विमर्षशे याथात्म्यविचारे सोपप्या उपया साधकप्रमाणेः
सहितेन बिराटजनेनः पच्छमाध्यायो निरूपक स्थूलमूत्तेरूपस्यं कायस्य कारं णात्मकंताज्ञापक
तां इसथथं; । नन्वत्र नौर्दन्रहणों
संवादरूपेऽध्याये मूर्तस्य ब्रह्मत्वसाधिका का वाः उपपत्तिरियत आहुः पुरुषः इयां । नारदाजोभ्या श्रोकव्ववभ्या पुरषः क्रमेण
सत्त्वादीन् गृह्णन् उसन्त्यादिकृदिःव्युक्त्वा निमित्तमात्रत्वशङ्काव्युदासाय जन्मभिर्निमिन्तत्वमात्रपरिचायकैन . तावन्मात्रत्वेनः
किन्त्वभिन्ननिमित्तोपादनस्वेन, क्रियाश्रयत्वरूपमपि;. कठसत्रमिर्येवं
रक्रजगदुस्प्यादिकरणं
युत्तरे किमिति विस्तार इयत
तद्धिजानीदयी यादिज्ञापकान्युरख्य
द्वितीयस्येयादि । दीति निश्चयेन, -विसजान्तमुखत्वाद्
तभ्यैवस्थया, द्वितीयस्य जगतः द्विरूपत्वं स्थूललिङ्गविभेवो
। वयु्तम इत्यत आहुः श्रथमस्येयादि । तद्दर्थामिसम्भवे, :
दनात्मानौ तेरिक्तत्वेन तन्नियामकेन . चात्मगोधने -सौक्येणात्मज्ञानसम्भवात्तद् आत्मज्ञानमन्तयामिप्राकद्ये
सति.भवति, अतस्तथोच्यते । श्रध्यायषरकारम्भहेतृक्तो पूवो छस्य साधनस्य. विच्ारा्थमिति । मगवच्छरवणरूपस्य साधनस्य कं
लक्षणको विषयः. कथक तस्य परीकषतयेतदभमिल्थंः । - तत्र्ादि, वत्र श्रवण्विषये निश्चेतव्ये, षडध्यायीमध्ये वा. साधनस्य
विषयत्वेन श्रवणजनकखय स्थूलरूपस्य. उत्पत्या. भगवतः सकाञ्चाजजननेन निय भरबदुपादानकत्बनिय उच्यत इयथः ।
दवेदेवेयत्र कथं शोधयतीयाकाङक्षायामाहुः खयमित्यादि । विजानी्टीति ज्ञाधातुवेदनार्थंकोन्त्मावितण्य्थो बेखयभि-
रेयाहुः श्ञापयतेति । श्युतिसदहित इति, -श्रुतिसहङृत आत्मादिसाक्षात्कारः । परोक्षमिति आत्मभगवदनुमितिरूपं
१, श्रकारट्रयेःति पाडः ।
ध ¢
2.9 [. स्क. २ अ. ५-श्लो. १.४
तिक्पानां
निवसे ज्पकमाहुः. किञ्चेयादि; अतेतेति। विशेषणेनङ्गदयमिति स्वस्यं बरिषयश्च 1 ;-पवमिति ।: तथा. . च); ज्ञानिषपद
प्रव्तिनिमित्तं जानं किमिति सामान्यप्रश्नः एकः । ततस्तःसखरूपं निर्विंषयमात्मरूपन्चत्क -आत्मेतिः हितीयः । सविषयं चेक्कि
तष्य मिषप्ररूपं .तरमिति दृतोयः । विमश्ेपदेन च. उक्चणपरीक्षे. इत्येवमियथंः ॥ १॥. #. $ - -यद्रपरमित्यत्, किञ्च
लशवमिलयादि । सविषयपक्षे तत्त्वभेद्न् › तद्व त्पादयन्ति. तत्वरमियादि । अत. इति दुङ्घेयत्वात्.।. यदधिष्ठानमिति प्रद माया-
वादिबःपूबेपश्चस्य ज्ञापकमियाश्चयेनाहूुः . ऋसयोपितेलयादि । अभरिमे मदने बीजमाहुः लोक, इयादि । तन्न. घटत इति वततवन्यवहार
बरिषयत्तं न युज्यते ! . कारणे प्रदने हेतन्तरमप्याहुः कदीलयादि । . कुत इति कस्मात् किरूपाश्च । अत्र काटः. स्वमाषो नियति-
यैहच्छाभूतानि योनिः पुष इति चिन्यम् । (संयोग एषां न त्वात्मभाकवादात्माप्यनीश्चः.सुखदुःखहेतोरि' ति श्ुतिस्युसन्धेया । “एवच
यतः सष्टं यत्संस्थमि"टयुभाभ्यां . जगदुल्पत्तिखितिभङ्गकतुः प्रम इति सिद्धति । पूवं विवर्तोपादानप्रभस्य सिद्धत्वादिति । अतोत्र
पद्रः श्रञ्ाः! पक्षान्तरमाह विमशचँयादि । तसमकारमाहुः तदेयादिः। तद्धिया इति तेषां प्रभानं विषयाः । तथां च यत्र
मिलयादितच्वे प्रदं, यतः सृष्टमिदयादिना जगतः, तत्रापि यतत इत्यनेनोपादानयोधनात् 'स्वरूपस्य प्रभ इत्येवं षडिय्थंः । बरहा
वादेन विशषिष्टाद्रैतवादेन वाऽयं प्रभ इयाश्चयेनाहुः तस्य भाव इद्यादि । अस्मिन् पश्च यद्रूपमियनेन ततदाथेरूपस्यात्मनः
-स्वसूपग्रश्नः रेषै्मावपदाथंभूतस्य जंगतः त्रः 1 ` अस्मिन्नपि पक्षे चत्वारः पच्च वा प्रश्ना भवन्ति । अत्रावान्तरवादगमकस्या-
भवान्नैव व्याख्यानं .युक्तमिलयरुच्या. पश्छान्वस्माहुः अथक्ेयादि । तथा च, यदिति सवत्र भिन्नं पदम्, तथा सति रूप्यत इति
रूपं जगत्, तद्वा, तदधिष्ठानं वा; तज्जनकं वा, यद्रा सम्यक् तिष्ठति तत् । ` एवश्चेतेष्वन्यतममेकं ना ` सवं वेति प्रभः; फरिष्य-
तीलयथैः !. नियन्तेति स्थापकः, पञ्नभिरेव अश्चपुत्तेयब्ेति षष्ठस्य क्रं प्रयोजनमत आहुः . रूपमिलयादि +: प्तेष्षामियादि । एतेन
तत्तत्वभिलयत्र तेषां ` तस्व . तत्त्वमिति. वा, . तत् तत् ; त्वमिति पदन्नयं वेति बोधितम् ।॥ २॥ # $. स्वंमित्यन्न न
भद्विष्यती
ति । इाश्षङ्कयेति.रेष्रः । देति “भूतमन्यमवबस्मभुरि'ति विक्षेषणेनाहेयथ; । -अच्र काछरूपत्वपश्चि भूतादिभिन्येवहारे
प्रकरेणर.मातीति भूतभन्यमबस्मुरित्येवमर्थो ज्ञेयः । नियन्वृपक्षेः सबंज्ञतां व्युखादयन्ति यथा रह यादि! तत्र रान्तः यथा-
जल्ियादि । शयने जागरणे, च: यथा.यदुभयविषयकं, तव ज्ञानं तथेय्थः ।1-३.॥ ॐ . ® - यद्धिक्ञान इत्रः क्रियात्मकः इति ।
जीवे एच्च पयोमध्ये कस्यां कोटौ 1 अत्मर्नित्यज्रः खयिलयस्य र द्वितीयान्तस्वमभिं र प्रत्य पश्चास्तरमाहुः आर्मन | वेदादि अद् ।॥ ४॥
` 1 . ` श्रीभिरिधरछता बालप्रबोधिनी `
` हस्रसाद्ं निरूप्याथ मननं विनिरूप्यते 1, तन्न तु प्रथमेऽध्याये जननं विनिरूप्यते ।
नारदाय विष्रच्छते ` वेदगर्मोऽभ्य्धात्' इदयुक्तं तत्र नारद्र्रमाह--देवदेवेति । अनेन प्रभादौ गुरुदेवतापि्न-
मस्कारात्मकं मङ्गलं कृतम् । कथं देवंदेवत्वमिद्याकाङ्कषायां त॑त्र देतुखेन सम्बोधनान्तरमाद--हे पूरवंजेति, सर्वेभ्यो देवादिभ्यः
पूवमेव जातेत्यथः । तत्रापि हेतुत्वेन ` सम्बोधनोन्तरमाह--हे भूतंभावनेति, ` भूतानि प्राणिनो भावयति उत्पादयतीति वथा ।
आत्मत्वस्य निदनं नतय प्रकाशकं थञ्ज्ञोनं ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं शाखं तद्िरेषेण जानीहि ज्ञापयेयथः ॥ १।॥ #
एवं सामान्यतः परष्ट्रा तद्िशेषतः प्रच्छति--यद्रपमिति । इदं विश्वं यद्रेपं येन रूप्यते प्रकाश्यते इति प्रकाश्चकप्रभः, यदधिष्ठानं
यदाश्रयमियाधारप्रश्नः, यतो येन सुषमितिं क्त प्रश्नः, यस्मिन् संख ` ख्यो यस्य तत्संस्थमिति ख्याधारप्रञ्नः, यत्परं यदधीन-
मितिं खामिप्रभः, यच्च यदात्मकं च, तस्यैतस्य तत्त्वं तत्वतो यथार्थतो वंदं । एतंज्जञाने कथने च तवं समर्थोऽसीलयोश्चथेनं
घंयेति--हे भ्रमो इति ।॥ २ # # ` न जानामीति न वक्तव्यमिटयाद्--सवेमिति । यन्मया प्रष्टं तदेतरसवं भवान् वेद्
जानात्येव । तत्र हेतुमाह--करामरकवत्सवैमेपि विश्वं तव विशिष्टेन ज्ञानेनावसितं निधितम्। तत्रापि देतुमाद--हि यस्माद्ूतं
यं जनिष्यमार्णं भवज्ायमानं तेषां प्रभुः त्वभेवोतयोदक इयथः | ३॥ 8 8 एवं जगद्विषयकप्रदनं छत्वा इदानीमास्तां
तोबदिदं त्वमेवं कथयेवयाह--यद्विज्ञान इतिं । यतो विज्ञानं यस्य स यद्वज्ञानः, तव विज्ञानद्ः क.दय्थः । य ' आधारो यस्य
स यदाधारः, तवाधारः कं इयथंः ! यः परः खामी यस्य स यत्परः, तवं स्वामी क इयथः; । य आत्मा यस्य सं यदात्मकः
तवात्मा क इत्यथः । ममं तु व्वभेषे सखवतन्त्रः परमेश्वर इति प्रतिभाति परन्तु तव तपश्चरणेन परशङ्कया प्रच्छामीयाद--एक
इति सार््तुरभिः । एकोऽसहाय एवं अंधोष्नातममायया सवसङ्कल्पमात्रेण सष्टैभूतैः प्रथिव्यादिपन्रमदामूतेभूंतानि देवतियैड-
नष्यादिरूपाणि सजति ।॥ ४ ॥ |
~ न + + = = ० ~
१. भवानिव्यध्याहृष्य तद् नुसारत धुव भ्याख्यानं कृतमेतत् ।
स्क एका. ५ शलो. ५ श्रनेकञ्याख्यासमलंङृतम् । ` १७१
श ` -दहिनौ ज्लुवाद क +
नारद जीने पृदधा--पिताजी ! आप केवर मेरे ही नही, सवके पिता, समस्त देवतास श्रेष्ठ एवं सृष्िकतां ह । आपको
भेरा प्रणाम है । आप मुञ्चे बह ज्ञान दीजिये; जिससे आस्मतत्वका साक्षात्कारं हो जाता दहै ॥ १॥ % 8 पिताजी ! इस
संसारका कया लक्षण ह १ इसका आधार क्या है १ इतका. निर्माण किसने किया टै १ इसका प्रख्य किसमें होता है ९ यद्
किसके अधीन है ! ओौर वास्तवे यह है. क्या वस्तु १ आप -इसक्रा तत्त्व बताये || २॥ # % आप्र तो यद् सबं कुछ
जानते है; क्योकि जोः कछ हआ दै; हो रहा है या - होगा, उसके स्वामी आपः द्यी हैँ । यह् सारा संखार हथेटीपर रक्खे हु
ओंबलेके समान आपकी ज्ञानदष्टिके अन्तरत ही है ॥. ३ : क # : पिताजी ! आपको `यद् ज्ञान करसे मिखा १ आप किसके
आधारपर ठहरे हृ हैः १ आपका खामी कौन है ओर आपका. सरूप क्या है ९ -आप अकेटे ही अपनी मायासे पच्नमूतोके द्वारा
प्रागियोकी खुष्टि कर ठेते है, कितना अद्भत हे †॥ ४॥ ` ॥
आतमन् भावयसे तानि न परामावयन् स्वयम् | आत्मक्षक्तिमवष्टम्य उणनामिखिक्रमः ॥५॥ वि
नाहं वेद प्रं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो नामरूपगणेरभाव्यं सदसत् िचिदन्यतः ॥६॥ `
स॒ भवानचरद् घोरं यत् तपः सुसमाहितः । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां प्रयच्छसि ॥७॥
एतन्मे पृच्छतः सवं सवेज्ञ ` सकलेश्वर । विजानीहि यथेबेदमहं ` बुद्ध ऽलुजलासितः ॥८॥
भ्रीधरस्वाभिङूता भावार्थदीपिकराव्याख्या
आत्मनि भावयसे पाख्यसि खयमेव पराभवमप्रापयन्नङ्कमः श्रमरहितः यथोणेनाभिरात्मन एव ज्ञक्तिमवष्टभ्य सजति
तद्वत् ॥ ५॥ ‰ & तस्माद खस्मिन्विश्वस्मिन्परमुक्तत्तममपरमधमं समं मध्यमं च तत्रापि नाम मनुष्यादिरूपं दविपदत्वादि
गुणः शतवादि तान्य साध्यं तत्रापि सदसदथूलं सूम च किंचिदष्यन्यतो न वेद॒ किंतु त्वत्त एव सवं भवतीति मन्ये ॥ ६ ॥
ॐ ष सं तथाविधोऽपि भवांस्तपोऽचेरदिति यत्तेन नोऽस्मान्खेदयसे मोहयसि यतः पराञंकाम् इेशवरान्तरा्ंकाम् प्रयच्छसि ।
स्वत्तपो दृष्ट्रा दपेक्षयाऽन्यो महानस्तीति हका भवतीयर्थः ।। ७।॥ # ® यथैवाहं त्वयानुक्षासितः शिक्षितः सन्वुद्धयं
बुद्धं यं तथा विजानीहि विरेषेण ज्ञापय ॥ ८॥ |
श्रीवं शीधरछृता भाक्ाथदीपिकाप्रकाशव्यास्या ५. म
आत्मनि भावयसे न पराभावयन्निति च स्वतैभवाधिक्येपि सतीति शेषः सूयौदौ विश्यमाने दीपादेः पराभवध्शेनात् ।
अत उपादानकरणत्वमेव भवत आयाति सूर्यादौ विद्यमाने रहम्यादेस्तदददनादिति भाव इति संदभः । भावयसे पालयसि तानि
न पराभावयन्नन्यतः पराभवमप्रापयन् | ५॥ ॐ & यस्मात्वमेव संर्केश्रस्तस्माद्धेतोः तत्रापि उत्तमाधमादिरूपत्वेपि हे
विभो इति अदो सर्वश्वरो भूत्वाऽयमपि कंचन ध्यायतीति तव विभुत्वेपि संदेहोस्तीति भावः॥ ६॥ @ # तेन तप-
आचरणेन ।। ७। ॐ ॐ सर्वेति । सरवजञतवान्मम लुद्धिमपि जानास्थेवेति भावः । सकटेशवरेति । सकरजगतस्त्वभेव
बुद्धिदाता सकरेश्वरत्वान्मम तु पुत्रस्य तदाने का वार्तेति भावः॥ ८ ॥
श्रीमद्वीरराद्यवव्यास्या
तानि खष्टानि. भूतान्यात्मन्नासनि ` स्वास्मिन्नियर्थः । स्वयं न पराभावयन्खात्मानं परिभवमप्रापयन् अमोरा
इयर्थः । भावयसे पालयसि । उणेनाभिः सूत्रनाभिः कीटविशेषस्तददारमानं शक्ति प्रकृतिं 'अवष्टभ्याङ्खमं असखधृष्टश्रमः रजसि
पासि संहरसीलय्थ; ।। ५। ॐ एतदेबोपपादयति नाह{मति। अहं त्वस्मिस्कारणविषये परमुत्ृष्टमवरं निषृष्ट समं
मध्यमं देवादिनामद्टिपदादिरुपटयञ्यदिगुणै्माव्यं सदसदात्मकं चेतनाचेतनात्मकं. किंचिदपि बस्त्वन्यतो न बेद् किंतु तवत्त एव
जानामीयर्थः यद्वा अस्मिन्कायोबस्थं नामरूपाभ्यां सत्त्वादिमुणैख्ोपरश्चितत्वेनानिष्पायं चेतनाचेतनात्मकं किञ्चिदपि वस्त्वन्यता
न वेद् किन्तु तवत्त एव जानामीत्यथः । यद्वाऽस्मिन्कायौवस्थे नामरूपाभ्यां सत्वादिगुणेश्चोपरक्षितस्वेनानिष्पायं चेतनाचेतनात्मकं.
छाद्त्त्त्वः
किंचिद पि वस्तु इदमनेन सममिदं निृष्टमिदमुल्ृष्टमिति न जानामीदयथेः ॥६।!. $. यद्परस्त्वमियादिप्रभः कतः प्रसक्त इयत्राह-
स इति । घोरमितरैश्चचैमश्षक्यं महत्तपः. स भवान् जगत्कष्ठा. भगवानिति .पाञञान्तरं तदा पूञ्यत्वमिल्यथैः । अचर द्राचरति कृतवान्.
तेन.तपश्चरणेन किमस्माद्पि परमस्तीति शंका प्रयच्छसि ततत्वं नः खेदयसे परकषंकाप्रदानेन चित्तविक्षेपं .जनयसीयथेः ॥ ५ ॥॥
१, प्रा० पा०--सूत्रनाभि० । २. प्रा पा०्-तसि०।
१७२ ~ [ स्क. २.अ. ५ श्लो. ५८२
छ प्रभ्रमुपसंहरति एतदिति । हे सर्वज्ञ सकलेच्धर त्वयाऽनुक्चाक्तितः ्चिक्षितोऽरहं इदं भवतोपदेक्ष्यमाणं यथेव बुध्ये जने
तश्चैतसव प्रच्छतो मे .मद्यं विज्ालीदहिः विशेषेण ज्ञापय ॥ ८ ॥ |
| श्रीमद्िजयध्वज्तीथकता . पदर त्नावलीव्यास्या
कुखाख्मदेः कालाध्धिष्ठानं षटं किंमस्याधिष्ठानमत्राह आत्मन्निति । अङ्कमस्तवं तानि भूतानि सूत्रनाभिरूणंनाभिरिवा-
शक्ति निजसामशध्यैमवष्रभ्यात्मन्नातमनि भावयसे उत्पादयसि पालयसि च पराकत्वत्तो बहिनं भावयेः | ५1 ॐ
भावयसे वर्धयसे च इति यत्तस्मादस्माद्धवतो विश्वस्य परमुत्तमं कारणम न ` वेद अवरं हीनं समं कारणं च न वेदं तु शब्देनो-
ाथेमवधारयति । निगमयति । नामेति । नास्ना वाचकेन रूपेण शुञ्चादिना राणेः सत्त्वादिभिः सत्स्थुल
यद् भाव्यमुत्पाथं वच्वदन्यत इलयपि गर्हितं निदितं अतस्त्वमेव ` सब्रंकारणमिलय्थंः | ६॥ & छ ज्ञातत्वेन त्वया श्र्नः
किमिति कृत इति तत्कारणमाह स भवानिति । तपाऽचरदिति यत्तेन हेतुना त्वं नोऽस्मान्खेदयसे त्व्रय्यनटंबुद्धिः ` प्रापयसि
त्वदितरक्वसद्भावे परां शंकां च प्रयच्छसीयन्वयः । तस्मासरभः कृत इति भावः ॥ ७। # एतन्मे प्रच्छतः सवं सवेज्ञ-
सकटेश्वरेति विंशेषणद्रयसुक्तार्थसिरीकरणायोक्तं यंथावुद्ध ।
ूवपधोऽव्िति बदिन +
ावयन्निति, च खवैमवाधिक्येऽपि , सतीति शेषः । सूर्यादौ विद्यमानः दीपादेः पराभव-
हेनात् । अत उपादानकारणत्वमेव भवत आयाति । सूय्यादौ विध्यमान रर्म्यादरेसदददहौनादिति भावः।। ५॥ ॐ #
तदेवाह नाहमिति । तदेतत् तथोत्तर वाक्यच्छ तन्मुखेनैव अन्यात् शिंक्षयितुमुक्तम् ।। ६ ॥ ७।। ८ ९ ॥
[क
0
, {¦ , ;, आत्मन्. आत्मनि अधिष्ठाने भावयसे पाठयसि । तानि न-पराभावयन् अन्यतः .पराभवमप्रापयन् । यथोणेनाभिरात्मन
एवःशक्तिमव्रष्टम्य खजति तद्वत् । अङ्कमः अ्रमरहितः ॥ ५ ॥ .. $ .#. तस्मादहन्तु अस्मिन् जगति, परमम् उत्तमम् , अपरम्
अघम, समं, मध्यमच्च, तत्रापि नाम. मनष्यादि, रूपं दिपदत्वादि, गुणः सुक्छत्वादिः, तेभाव्यं . साध्यं, तत्रापि. सदसत् स्थूलं
` सृक्ष्मश्च किंचिदपि अन्यतो न वेद्, किन्तु त्वत्त एव स्वं भवतीति मन्ये ।। ६॥ छ छ स तथाविधोऽपि । पसश्ङ्काम्
दरान्तरशङ्कां प्रयच्छसि 1 ७॥ कैः 8 पृच्छतो ममैतत् सव्व॑मभिप्रेतं वस्त्वियर्थः। विद्रोषेण जानीहि स्वयं परामृश्य
ततो वदेयं; ! किंद् यथेबेदम् अनुशासितः सनं अहं `वुध्ये संम्येगवगच्छीं
` तानि सस्वसषटानि भूतानि आत्मन आत्मनि बिराटेश्चरीरे भावयसे पाख्यसि न पराभावयन् स्वयम् स्वार्मानं परिभवम-
प्रापयन् अङ्कमः श्रमरहितः यथोणैनाभिः आत्मन एवं शक्तेमवष्टभ्य सजति तदत् ॥५॥ # # अतोऽहमस्मिरोके
परमुक्छृष्टमपरं निष्टं समं मध्यमं च सत् स्थुलमसन्नामरूपगुणेः संज्ञया ` आङ्रया धर्मेण च भाव्यं निष्पाध्ं किंविद्प्यन्यतो
न वेद् न जानामि फितु त्वत्त एव सव भवतीति जानामि ॥ ६। ॐ ननु तर्हिं यद्विज्ञानो यदाधार इत्यादिः तव प्रभो
निरथंक इयत्राह स इति स उक्त प्रकारोपि भवान्यद्यतस्तपोऽचरतः तेन हेतुना नोऽस्मान् खेदयसे मोहयसि अतः पराश्चकामीश्वरा-
तर्कषकां प्रयच्छसि ।॥ ७ ॥ कैः ॐ हे सबेज्ञ अहमनुश्षासितस्त्वदनुश्िष्टः इदं प्रस्तं तथेव बुध्धे जाने तथेव एतत्सर्व प्रच्छतो
मे मह्यं विजानी विरेषेण ज्ञापय् ८ ॥ ~
भीमट्रल्लभाचार्यविरचिता सुबोधिनीभ्याख्या | |
आत्मन्येव भावयसि पालयसि । तान्येव सखवयमेव पराभावयन् नाशयन् । न पराभावयन्निति पठे परामवमप्रापयन् । ,
यस्मात्त्वमेव स्वशशक्स्यैव जगदुस्पत्तिस्ितिनाशं करोषीय्थः। आत्मानं वां पराभवमप्रापयन् सृष्टिखिती करोषीयर्थः । द्वयोरेव
कंर्थनं तथा दह्ेनात् । असहायकरणे टृष्टन्तमाह---श्रात्मशक्तिमिति । खस्यैव सामध्यैमवटम्न्य आकाञ्चगसने पक्षिण इव ।
उणेनाभिः कीटविक्षेषः । स हि उर्णा सृत्रूपां स्वमुखतो निष्कारय तेन विहारस्थानं कृत्वो विद्यय पुन प्रसितिं । तथाऽपि मर
हितश्च भवंति ! एवं भवानिय्थंः । ५॥ ‰ % ` एतादृशं तव साम्यं खत एव न पं त्र इति मम मतिरियादह- नाऽहं वेदेति ।
अस्मन्संखारे सवं सवत्र एव भवतीयं जानि । परमुृषटम् अपरं दीनम् । समं वा अन्योऽन्यम् । एवं करंणे सामध्यैमाह--हे विभौ
००५५१०4
१ सृष्टिं श्िरीकरोषीति ग, २ गिलतीति ग. गच्छतीति घ,
स्क. २ अ. ५ शलो. ५-८] त्नेकम्याख्यासमलंकृतम् । १७३
इति । किञ्च । नाम वेदाः. । रूपं जगत् । गुणा त्राष्यणादयः ।.तेर्माव्यमुत्पायम् । सदुच्छषटम् । असदपकृष्टम् । कायैकारणरूपं वा ।
किंचिदप्यन्यस्मात्तवद्रयतिरिक्ताद्धाव्यमिदयदं न जाने ॥ ६ ॥ # # किमतो यद्येवम् ? तत्राऽऽद्-सर भवानचरदिति । नदि खतन्त्ो
धोरं तपः करोति । घोरशब्देन भगवत्तपोच्यदासः नरनारायणादिभिः क्रियमौणं शन्तं तपण: यर्यस्मात् । सुसंमाहितं इत्यतिसाव-
धानः । स्वामाविकतपोव्युदासः 1 “तपो मे-हदयमि'ति वाक्या “दस्य ज्ञानमयं तपःः..दतिः चः: खवमावरत एव भवति । नहि स
सावधानान्तःकरणः करोति । तेन ज्ञायत एतस्मादन्योऽस्ि महान्य्रमाराधयितुं तपः करोतीति । किच्च । तेन. तपःकरणेन कर्मणा नः
अस्मान्खदयसि । अस्माकमयमभिमानः स्थितोऽस्मत्पिता सर्वोत्तम इति ।, तपसि. क्रियमाणे, त् मर
प्युतद्यते । अत्तः सन्देहः । किं त्वत्तोऽन्यः कथिदस्ति न वेति ॥७। श एतत्सवं कथयेयाह--पएतन्म इति । अचर
त्रयोदश प्रभा भवन्ति । ज्ञानप्रभ; ! आत्मम्रचः । तत्त्वप्रश्रः षट् । ब्रह्मविषयकाश्चत्वारः । अयमन्तिमश्चेति । सर्वं विजानीहि विक्ञेषेण
विचायं बद्, बोधय वा । यथा अचुञ्ञासितः सन् शिक्षितः सन्नहं बुद्धये ¦: सर्वज्ञत्रात्करथनसामथ्यैम् । स्बेश्वरत्वान्मद्रोधजनन-
सामथ्यम् । प्र्रमात्रेण न वदेदिति तस्य मगवद्धानबोधनम्.1। अज्ञानादयं भ्रञ्नो न.भवति किन्तु. यथा ; पिवा. -कथयेत्तदथमेवं प्रक्रि
यया प्रम इत्युत त्त वक्ष्यते । अनेन भ्रभोत्तरे अप्यग्र बिचार्मदहेत इति ज्ञापितम् । “अहं यथा बुद्धय . इति ` वचनात्सर्वेषां पदाथा
नामुतपात्तितः स्वरूपं वक्तव्यभित्युक्तं भवति । अन्यथा.भगवतोतत्तरनुक्तत्वाद्रह्याऽपि न -बदेत् 1 अतो यथाधिकारं . पदार्था ` वक्तव्या
इति निद्धारितम् ॥ ८ ॥ |
श्रीमदमोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः-सुबोधिनीभ्रकाशः : ; ` |
संष्िसिलयोः केवरं खसामथ्यं कुत्र दृष्टमियाशङ्य चष्टन्तमोहुः आकाशं इत्यादि । "नाहं वेदेति श्लोक
उत्तर श्ोकशेषत्वेन ज्ञेयः | ५1 छ स भवानिलयत्र खामाविकं तपः किभित्याकाङक्नायामाहुः ` तपो म॒ इयादि । ७ ॥
$ 8 एतन्म इयत्र घ्रयोदशपश्ना इति, यद्यपि पूर्ंत्रन्थवि चारे पश्चदेश भवन्ति । ` तथापि किं तत्त्वमिति सामान्यप्रञ्नस्य
तद्विशेषप्रदनेऽन्तर्भावाद् विमर्च॑नस्योपकारकत्वेन प्रवे्ञान्मुख्याः त्रयोदशचेयर्थः। : सम्बुद्धद्रयतात्पयैमाहुः परश्नमात्रेयादि । इत्यु-
पपत्तौ वदरत . द्रति 1 इतीदं ब्रह्मवाक्यगते कारुणिकपदेः बक्यत ददयर्थः । अनेनेति सर्वज्ञक्ैकस्वेन । ननु. 'विजानीदही' यन्तन
प्ररनेनेव क्ञातापेक्षा सस्य ज्ञापिता भवत्येवेति यथरैवैदमियस्य किं प्रयोजनमत्. आहः . ्रहमियादि.। श्रन्यथेति प्रकाराकादश्चा-
नुक्तौ । ननु: तथाज्ञानस्य किं प्रयोजनमत आहुः श्रत इति । एवमधिकारभेदस् च्लात् ।।.<:॥॥
श्रीगिरिधरङ्ता बालपर्रोधिनी
आत्मन् आत्मनि स्थितानि तानि स्वसष्टानि भूतानि भावयसे पाख्यसि । नन्वेवं सति स्वपराभवः स्या्ोके तथा-
दङनादियाश्चङ्कयाह--सयमात्मानं न पराभावयन् पराभवसमप्रापयन्नियथेः । एवं कथं सम्भवतीदयपेश्चायां टष्टान्तेन साधयति-
ऊणनासिः कीटविशेषः सं यथा आस्मकक्तिमवष्टम्य अहम आयासरदित एक एव तन्तृन स्रैजति अवति आत्मपराभवरदहित
एव तत्र विहरति तथेयथः | ५।। यत एवं अतोऽहं स्वस्मिन् विश्वस्मिन् पर मत्तममपरमधमं समं मध्यमं तत्रापि नाम देव-
मनुष्यादिरूपं द्विपदत्वादिगुणाः शुद्खदयः तेमौव्यं साध्यम् । तत्रापि सदसस्स्थूलं सुक्ष्म च यद्र्तु तक्किच्िदप्यन्यतो न वेद,
किन्तु सव त्वत्त एव भवतीति मन्ये ॥ ६।॥ छ $ `स णवंविधोऽपि भवान् यतः सुसमादितोऽतिसावंधानः सन् घोर-
मन्यैदु अरं तपोऽचरत्तेन तपश्चरणेन नोऽस्मान् पुत्रानस्मसिता सवतो महानिलयभिभानोष्पारटनेन त्वं खेदयसे यतः परस्य पर-
मेश्वरान्तरस्याहङ्कां प्रयच्छसीति ॥ ७।} ॐ & प्रभ्नमुपसंहरति--एतंदितिं । दहे सवेज्ञ दे सकलेश्वरेति सम्बोधनद्टयं कोपा-
भावपूवेकप्रभोत्तरप्रदानार्थम् । स्वयाऽनुश्षासितोऽनु्िक्ितोऽहमिदं भवतोषदेक्ष्यमाणं , यथैव बुद्धये जानीयां तथेतत्सर्वं प्रच्छतो
म मम विजानीहि विशेषेण ज्ञापयेलन्वयः॥ ८ ॥ = त~
हिन्दी श्रनुकाद् 6 |
जैसे मकड़ी अनायास ही अपने अंहसे जाखा निकालकर .उमेःखेखने खगती है, वैसे ही आप अपनी शक्तिके आश्रयसे
जीरको अपनेमे ही उत्पन्न करते हैँ ओर फिर, भी आपे कोद विकार नदी. दोत्ा--। ५.11 . ~ . ॐ: जगते नाम, रूप
ओर गुणोंसे जो कुछ जाना जाता है, उसमे यँ ठेसी कोई सत् , असत् + उत्तम, मध्यम या. अधम बस्तु नीं देखता, जो आपके
सिवा ओर किसीसे उन्न हुई हो । & ॥ 8 ` # इस रकार सबके: दर. ोकर्;भीः आपने एकाग्र चित्तसे घोर तपस्या
स बातसे सुश्च मोहके साथ-साथ बहुत बड़ी शङ्का.भी .हो सही हे क ` आपसे ब्रड़ा-भी- कोई दै कया ? .॥ ५॥ :. 4 --:
पिताजी ! आप सरव॑ज्ञ ओर सर्वेश्वर हैँ । जो कुछ में पृछ रदा र, बह सव आपः कपा-करकेःमु्चे. सः प्रकारः समञ्चादये.कि जिससे
म् आपके उपदेश्चको ठदीक-टीक समञ्च सक्र 11८ 1: : {= ˆ :. , ` 1. लन 1४; ८ 0. ४. 3
म त ननन
$ ब्रह्मादय इति ग. २. च ष्टीनः ख पाटः} ३, इष्युषपताविति करः ग, च -9; यदहमिति-खः |: `
क ` ब्रह्मोवाच १०८. ४६
५५
सम्यक् कारुणिकस्मेदं तस॒ ते विचिकित्सितम् ।. यदहं चोदितः सौम्य भगनद्रीयदशने ॥ ९ ॥
नाश्रृतं तव ठचापि यथा मां भ्ररवीषि मोः । अविज्ञाय परं मत एतावच्छं यतो हि मे ॥६०॥
येन् सवरोदिषा मिं रोचवं रोचयाम्यहम् । यथाकोऽनिर्य॑या सोमो यथचारकाः ॥११॥ `
तस्मे नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया `दुजेयभ्या माँ रुवन्ति जगदुगुरम् ॥१२॥
¦ ~ ` श्रीधरुस्वामिङृता मावाथदीपिकान्याख्या नक ह ५
पर्मभिनंदति । वत्स हे पुत्र तवेदं विचिकित्सितं संदेदः ततपूवैकः प्र भोऽयं सम्यगिद्य्थैः । यतः कारुणिकस्य तवायं
प्रभः । अत्र हेतुः । यद्यतो भगवद्रीयैप्रकाशने ।
ने धमं प्रवर्तितोऽस्मि अतस्त्वं जिज्ञासुरपि मयि कृपामेव कृतवानिलथः ॥ ९ ॥
कै ननु त्वमेव भगवानित्युक्तं स्वया "एकः सजसि भूतानि! इलयादिना । सवयम् । यथा मामीश्वरत्वेन प्रभाषसे तदपि
तव भाषणं नात्यंतमसृतं यतः कारणादेतावसपरभावस्यं भावं एतावत्त्वं मेऽस्ति किंतु मत्तः परमीश्चरमविज्ञाय नषे अतः सादृश्या
तवेयं श्रातिनं तु वुद्धिपू्वमनरतमियर्थः । यत $वरान्ममैतावत्त्वं तमविज्ञायेति वान्वयः।। १०॥ 8 # तर्हिं कोऽसावीखर
इत्यपेक्षायां भक्त्या नमस्कुर्वन्नेव तं कथयति त्रिभिः । येन स्वप्रकाशेन रोचितं प्रकाशितमेव प्रकाश्चयामि खष्टयाभिव्यक्तं करोमि ।
यथाकौदयश्चेतन्यप्रकाश्यमेव अकराशयति 4 तथा च श्रुतिः । “न तत्र सूरयो भाति न चंद्रतारकं नेमा विद्युतो भांति तोऽयमग्निः ।
तमेब भांतमनुभाति सर्वः तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ।1› इति । ११॥ ४ & तस्मै नमो धीमहि चितयेम मनसैव
नमस्कुर्महे इयथः । यस्य मायया विमोहिताः संतो युष्सद्यदयो मां जगद्शुरं जगत्कारणं वदंति तस्मे । १२॥।
| क वंशीधरछृता मावाथेदीपिकापकाशन्याच्या ॥
हे वत्सेति स्नेदाधिक्ययोतनाय । तपूवक संदेहपूर्वकः । इयथं इति । “्ष्टम्या गुरवो नित्यं ज्ञातमथमपि स्वयम्"
इस्यक्तर्निःसंदेहार्थस्यापि प्रभविधेः संदिग्धस्य प्रभस्तु सर्वैव शोभनो भवतीति भावः। कुतः सम्यगिति । तत्राह--यत इति ।
अर कारुणिकत्वे यतोहं परमधर्े प्रवर्सितोस्मि अतोः हेतोः इयथः । इति “वासुदेवकथप्र्नः पुरषांलीन्पुनाति हि । वक्तारं
प्रच्छकं श्रोवंस्तत्पादसलिटं यथा ।'” इति श्रीदश्लमोक्तन्यायेन प्ररनोत्तरदानेनाऽहमपि परमपावनो भविष्यामीति भावः ! भग-
वद्रीयैश्च विश्वसष्ट्यादिमयं वस्य दर्षते ॥ ९॥ ॐ ॐ अव्राङञंकते । नन्विति । भोः पुत्र । इलयथं इति । बुद्धिपूवकारृतसंभा-
पण एव दोषो न त्वबुद्धपूर्वकेपि तस्य सलयभ्ायत्वादिति भावः । इथं इति । एतावत्वमी्रोयं साश्वादिति भरातिजनकवैभवं
स्ात्तमन्ञातवैवेतत्कथनोपपत्तेरिति भावः ॥ १० ॥ क छ भगवानेव खप्रकाश्स्तदितरत्सवं तसरकाशितमेवेयत्र प्रमाणमाह--
तथा चेति । तत्रात्मखरूपे तमात्मानं भतं खतः प्रकाश्चमानमनुपश्चास्सवं सूर्यादि विभातीति श्रुतिपदाथः । ऋक्षाण्यत्िन्यादीनि ।
ग्रहा भीमादयः । तारका ध्रवागस्यादयाः ।। ११॥ : # छ ननु जगद्गुरुब्रदह्या विदवं सृजतीति सवत्र ख्यातिस्तवासि तत्र स
विस्मयः । सोप्रासमाह । तस्मा इति । यदः बुभूषुणा दुर्म तश्रवणापराधो भगवन्नमनेन परिहत्तेव्य दइयमिग्रेय वा भगवन्तं नमति--
नम इति । तस्मै नमो वयं तं धीमहीति योभ्यम् । अनेन पद्येन “ओं नमो भगवते वासुदेवाय नारायणाय विदे वासुदेवाय
धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्" इति दवादश्षाश्चरी चतुर्विशयक्षरी चेति दे विद्ये दिरण्यगर्भेण नित्यं सेव्ये इति द्चितम् ॥१२॥।
श्रीराधारथपदासगोस्वाभिबिरचिता दौपन्रीष्यास्या |
नमो धीमहीति । मनसा नमनं कत्बीमहीलयर्थः । एवमेव भगवतो स्वामिनां प्रथमस्कन्धीयपच्चमाध्यायस्य सप्तवि-
कच्छरोकटीकायासुष्तमिति ॥ १२॥ हि
^ अीमद्वीरराधवभ्याख्या ` । |
अथ बरह्मा यथाप्र्मुत्तरयिष्यंस्तावस्श्रमभिनन्दति सम्यगिति । हे वेत पुत्र कारुणिकस्य मयि करुणावतः ते स्वया
इदं सम्यग्बिचिकित्षितं ज्ञातुमिष्टं तं इत्यत आह् यद्यस्मादहं भगवद्रीयैवर्ञने भगवत्प्रभावज्ञापनरूपे धमे प्रव्तितः ।। ९ ॥
छ अभिमता्थंजिधृश्चया प्रभ विविनक्ति नानृतमिति । भो नारद मां प्रति यथा -परत्रवीषि एकः सृजसि भूतानीदयादिना
यत्पृच्छसि तच्चापि तव त्वदीयं वचः नानृतमतीव नासत्यं किंतु मत्तः पर -भगवन्तमन्ञात्वा व्रवीषीति । अज्ञानहेतुमाह मम एता-
वत्वं एतावन्महिमवत्वं यतः परमकारणाद्धंतिः तं मत्तः धरमज्ञातवा त्रवीषीलर्थः ।। १० । धः ® तर्हि कोऽसावीश्र इयपेक्षायां
भक्तया नमस्करिष्यज्नाह येनेति । अ्कादयो भगवत्तेजसा रोचितं विश्व॑ तत्तेजोकेश्चमुपजीव्य स्वयं रोचयंतीति ख्वात्मानमभि-
१, प्रा प्रा०-तस्वमेलावष्वं 1 २. भा० त्रा०--दुजंस्या मां बदन्ति।
स्क, २.अ. ५ दलो, ६-१२ 1 अनेकव्याख्यासमरंकृतम् । १७४
मन्य॑ते एवमहमपीलयर्थः । न तत्र सूर्यो भातीति -रुतिरतारुखंषेया पः ९९. & तसमै वासुदेवाय नमो धीमहि नमः
कुम हे यद्वा धीमहीलयत्र तमिति शेषं जेतुमशक्यथा यस भगवतो. मायमाः मां जगद्गुरं बदति - -ग्रह्मायाः सकला देवा मनुष्याः
पञवस्तथा विष्णुमायामहावर्तमोहांधतमसाघ्रक इति न्यायेन मायया. मोहिता मां जगद्गुरुं वदंति न्. तु तच्वंचिद् इयथः ।। १२॥
श्रीमद्धिज्ञयभ्वजतीर्थङता पदरलावलतीभ्याख्या `
नारदप्रनं परिहरिष्यन् तञ्जिक्ञासितं स्तौति सम्यगिति । अहं भगवतो हरेर्वीयिस्य सृष्टया देखश्चणस्य द्चने स्यापने
चोदित इति य्यस्मादतस्ते चिकित्सितं सम्यक् समीचीनमिलयन्वयः । कारणिकस्येयनेन छोकोपकारकं चेदमिति क्षयति
॥९॥ @. % तत्र प्रथमतः पूयक्षांलमाक्षिपति । नानृतमिति त्वमेक;-खृजसीति यथा मां प्रत्रवी पे तथा तदृतं न किम् !
अनृतमेव बत स्वद्रचनं शरुत्वाऽदं खिन्नः. खेदानुकंपासंतोषविस्मयामंत्रणे चतेति वचनात्! यञ्च सत्तः परमधिकमीश्व्मविज्ञाय
नाहं बेदपर त्वस्मादिति मामात्थ तच्रानृतं तदप्यनृतमेव कुत इति तत्राह अपीति । अतिगर्हितत्वात् । अपिः प्रदा्थंसंभावनान्व-
सगगदहीसमुञ्चयेष्विति सूत्रात् गहसमुशवयप्रभरक्ंकासंमवनास्रपीयभिधानाच्च कस्मान्मदुक्तमाक्षिपसीति तत्राह एतावन्वमि
हि शब्द् एवाथे मे एतावत्त्वं तद्रोचिषा रोचित॒ रोचकत्वं ह्येव नातोऽधिकमभिति तस्मादिति शेषः | १०॥ 8 एतदेव
स्पष्टयति येनेति । तत्र प्रमाणमाह यथेति । तमेवाभातमनुभाति सवं यदादियगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिरमियादेः ।॥ ११। #& #
भूषणादुमतश्रवणप्राप्तापराधो भगवन्नमनेन परिहत्तेव्य इति भावेन भगवन्तं नमति नम इति तस्मै वासुदेवाय भगवते नमः
वयं तं घीमहीलयन्वयः । अनेन नमो भगवते वासुदेवाय नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि. तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् इति
दाद ्ाक्षरीचतुर्विश्चयक्षरीचेति द्वे विये दिरण्यगर्भेण निव्यं सेव्ये इति दर्चितं यद्ध मत्तः परमविज्ञाय यथा एकः सृजसीलयादि
प्रकारं मां ्रवीपि तच्च तस्रकारविषयवचनमेवानृतं नान्यद् यद्रपमियादि । तदेवानृतं कृत इयत आह् नेति प्रमाणविरोधात् ।
नाभावान्यविरोधेष्विति वचनाद् अयं पक्षः संभावित इयाह अपीति । बत संतोषदेतुर्वात् कुतोऽनरृतमिति तत्राह एतावक्वमिति ।
यतो यस्माद्विष्णो्मे एतावत्त्वं परिच्छिन्नप्रभावन्त्वं हि प्रसिद्धं कथं प्रसिद्धमियत उक्तमेव विश्षिनष्टि येनेति । अनेन हरेः कणत्वं
तच कन्त तवं प्रतीतं न तु हरेः खातंञ्यकन्त् स्वमिद्याक्षक्य दासभावकथनेन तत्सपष्टयति नम इति । रामेण मुक्तः ज्ञरो रावणम-
वधीदियादाविवकरणत्वमपि मुख्यक्तु त्वं प्रयोजयतीयतः करण्त्वप्रयोगो न किंचित्करः नन्वेवं वेत्तवकर्वृ प्रवादः
कथमत्राह यन्माययेत्ति । त्रिविधा माया एका हरेरिच्छा मुख्या द्वितीयाऽमुख्या प्रकृतिस्तरती याऽमुर्यतमा जीवानां बंधकश्चक्ति
रिति तत्र यस्य विष्णोरिच्छाधीनया दुजेयया हरिभजनवजितैजेतुमश्चक्यया ॥ १२॥ त
श्रीमज्जीवमोस्वायिशता क्रमसन्दमव्याख्या
किंवा तवेदमज्ञानमेषेति खियमन. आह नानृत्तमिति।॥। १०॥ . # श यथार्कादयस्तत् प्रकाक्ितास्तच्छन्तथःव
यस्य निर्दोषस्य नेत्रगोचरे सातं विखजनमानया अश्ुया मायया विमोहिता। अस्मद्रद्यो दुर्धियः कत्थन्मे आत्मानं
इखाघ्न्ते ॥ १२॥ १३॥ १४॥
भीमदिश्वनाथचक्रध्तिकता सा राथंदशिनीन्यास्या ष |
भान्तमनुभाति सव्वं तस्य मासा सन्वंभिदं विभाति. ॥ इति। ११॥ क # ननु जगदूगुरुन॑ह्य विश्वं सृजतीति
सज्वैत्रैव तव ख्यातिः तत्र सविस्मयं सोत्प्रासमाह तस्मे नमो धीमहीति ॥ १२॥
[ स्क. २.५ रलो. ९.१२
उत्तरं वक्त प्र्मेभिनंदति सम्यगिति । हे व॑त्स पुत्र ते तव कारणिकल्य सर्वत्र करुगावतः इदं पिचिकिरिसतं निःसरेदाथ
प्रभ्ररूपं चेष्ठितं सम्यक यतोऽहं भगवद्रीयैदक्ेने भगवंखभावज्ञापने चोदितः प्रवसितः।॥९। # मो वत्स तज्ापि
तव एकः सजतीयादि वचोऽपि नायतम् तत्र हेतुः. अधिज्ञायेति । यतो भगवतः मे मभैतातस्वं सष्ट्रस्वादि युक्तत्वं मत्तः परमविज्ञाय
यथा यथेष्ट" परमेश्वरत्वेन मां प्रतरवीषि ॥ १०॥ 8 तमेव खस्मात्परं कथयति येनेति निभिः । अहं येन परमेन्रेण
इत्यं च कृताथः कत्तेञ्य इति च । अन्यथा. प्रमभागवतस्य तवाज्ञानं न सम्भवतीलयमि प्रायः । चस्सेति । स्नेदेन सम्बोधनम्,
मातुरौधसं पय इव ब्रह्मणो हृद याद्धगवञ्चरितरसुपतमस्तीति ज्ञापयति । विचिकित्सितं विचारं ज्ञातुमिष्टवा॥९॥ & #
एवं॑प्रमाभिनन्द्नमुक्त्वा सन्तोषेण वक्तुख्राधिकारं च. निरूप्याऽन्तिमश्नस्योत्तरमाह- नाऽहं बेदेयस्य--नाऽन्रतमिति
यत्तव वचनं त्वत्तोऽन्ग्रा महान्नास्तीति + तदेनरतं न भवति । अनृतं नामाऽन्यथा ज्ञात्वा'ऽन्यथावचनम् ।. न .तवज्ञानात् । तद्
चनमितयेव छोकप्रसिद्धिः । अप्रामाण्यस्य तुर्यस्वेऽप्येवंवचने अनरतवाददोषो नाऽस्तीय्थः ।. यथां मां प्रत्रयीषि त्वमेव महानिति ।
भान्तमनुभाति सवं तस्य भासा सवमिदे विभाती “ति । तत्र विर्थतां कादाचित्कत्वान्न तद्ग्रहणम् । यथाऽ्को ज्ञानेन प्रकाशि-
तमेव स्वयं प्रकाशयति । स्वयं च प्रकाशितः । ““यद्वादित्यगतं तेजः इति ` वाक्यात्तत्रापि. भगवत्तजञ एव प्रकाक्षकम् । तथा
मय्यपीलयथंः । एवमग्न्यादयः ऋष्षाण्यश्चिन्यादीनि 1. भ्रहा बुधादयः . अन्यास्तारकाः ॥ ११॥ ॐ ॐ एवं ज्ञानखरूपं
भगवन्तं प्रतिपाद्य तत्कत्तेव्यान्तराभावाद्भक््या नमस्यति-- तस्मे नमो भगवत इति । रोकवरेदप्रसिद्धसच्छन्देनोच्यते1 भगवत
इति तस्य ज्ञानस्य न॒ धर्मत्वं नांऽश्वम् 1. प्रयोजनं तु मोक्षः । तदाह--वासुदरेवायेति । , मक्तिनमनम् । निदिध्यासनमन्तरङ्ग
साधनम् । तदाह-धीमहोति । तन्नमा. वा । एवं ज्ञानं निरूप्य सर्वेषां तदज्ञानं युक्तमेवेति विरोधामावायाऽऽद--यन्माययेति ।
यस्य भगवतो ज्ञानरूपस्य वडवत्तिनी, काचिच्छक्तिमायिति । सा जगत्क ततु मायातो ` भिन्ना । एतस्या व्यामोह एवः फलम् ।
तस्यास्तु जगतः करणत्वं कठत्वं बा भगव्रदाज्ञया । तत्र मायायाः सामथ्यमाह--दुजेययेति। तस्या जयः प्राणिमात्रस्याऽश्चक्यः
इयमेव माया वेदस्तुतो मारणीयतेन वेदैः प्रार्थितः । ते हि ज्ञानं बोधयन्ति । एषा तु मोहयति । तस्याः फलं महस्वपि दृस्यतं
इयाह-- मां व्रबन्ति जगद् गुरुमिति,।: क्रियाश्क्तेरन्याघीनत्वाज्नगद्गुरुमिप्युक्तम् ।। १२॥ क
आन ८००८००८००१
१, क्ञानाऽन्यथेति ख. ध. । २. भगवहानमिति ग, । ३. सवंपरकाशस्प्रकाशमिति ग. । ४, स्वप्रकाशकमिति घः । ‰, तस्येति
क्र, ख, घ, । ६, जगह्कृतृ मायात इति कं; |
सक. २ श्र. ५ शलो. १३-१६ ] श्रनेकभ्यास्यासमलंकृतम् । ` १७७
श्रीमदयोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
, . सम्यगित्यन्न अन्यथेति, अतिवादाञ्ज्ञात्वा प्रभप्रकरणाच्च ॥९॥ &. श - येनेयत्र एवमिति। भगवत
परत्वोक्त्यैव तपःकरणस्याप्युत्तरप्ाप्या । तस्भात्सवेँयादि । एतेन ज्ञानिपदपरवृत्तिनिमित्तभूतं ज्ञानं चिद्रपो, भगवानेव, स येष्वेव
स्वेच्छयावि भेवति केनचित्प्रकारेण, तान् माया न व्यामोहयति, तदा ते छब्धार्मानो ज्ञानिन इ्युच्यन्त इति ज्ञापितम् ॥ ११॥
कः # तस्मै नम इयत्र भक्त्येति, मादास्म्यज्ञानपू्ैकस्नेहेनेय्थः । विधृतौ भक्तिरितिवाह्यभक्तिरिर्थः । निदिध्यासनमिति
विश्िष्टाखम्बनरूपं ज्ञानमियथंः । तन्नमो वेति । “नमो धीमहि" तन्नमनमेव ध्यायेमेयर्थः । इतिविरोधाभावायेति, अस्मिन्न
विरोधाभावायेयथेः । विडृत्तौ, वेदानु सरणे सा पराजिता भविष्यतीयादचङ्कायामाहुः इयमियादि । अत्र यन्माययेति सार्द्न
देवी ह्यषे' ति व्याकृतं ज्ञेयम् । महःस्वपीति ताटृशेष्वपीयर्थः । जगद्वरमिति ज्ञानदातारम्; न,. तु सखीयक्रियासमक्रियादातार-
मिथः । एतेन मथि तादकक्रियादानसाम््याभावं जानतोपि ते या मयि परत्वबुद्धिः सा तत्कायैमिति ज्ञापितम् ॥ ९२} `
प्रीभिरिघस्दछरता बाक्लप्रबोधिनी
+.
॥९॥ 8 # एवं प्रञ्रमभिनन्य “एकः रजसि" इति यदुक्तं तत्राह-नेति। अनुदेगेन सम्यगवधीारणाथं सम्बोधष्यति-
भोरिति, भो नारद् “एकः सूजसि भूतानि! इत्यादिना मां परति यथा यन्ममेश्रत्वनिरूपकं वचनं मरन्रवीषि त्वपि तव वचनमनृतं
न भवतीलयन्वयः । कुत इयपेक्षायामनरतं नाम अन्यथा ज्ञात्वाऽन्यथाकथनम् , अज्ञात्वा कथने तु नानृतमिति व्यवहारः
किन्त्वज्ञवचनमित्येतावन्मात्रखोकप्रसिद्धिरतस्तव वचनं नानृतमिदयाश्येनाह--हि यस्मात् यतः परमेश्चरान्मे. मरैतावस्वं एता-
वन्महिमवतत्वमस्ति तं मत्तः परं अविज्ञाय मां परमेश्वर्तया प्रत्रवीषीलयन्वयः ॥ १०॥ # # तर्हिं कोऽसावीन्धर ईसय-
पेक्षायां भक्या तं नमस्कुवेन् यद्रुपभिलयस्योत्तरमाह-येनेति त्रिभिः! येन भगवती स्वरोचिषा सखप्रकाश्चेन रोचितं प्रकशितमेव
विश्वमहं रोचयामि प्रकाञ्चयामि तस्मे नम इदयत्तरेणान्वयः । त्मकाशितमकराशञने दृषटान्तमाह--यथेति । अकादयो यथा
भगवत्तेजसा प्रकाशितमेव विशं प्रकाङायन्ति तथाऽहमपीयर्थः । तथाच श्रुतिः “न तत्र सूर्यो भति न चन्द्रतारकं नेमाि्यतो
भान्ति कुतोऽयमभ्रिः ॥ तमेव भान्तमनुमाति सं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, इति । ऋक्षाणि अध्धिन्यादीनि । ग्रहा बुधा-
द्यः ॥ ११॥ 8 # यस्य मायया विमोहिता युष्मदादयो मां जगतः गुरं स्वामिनं पूज्यं वदन्ति तस्मै भगवते वासुदेवाय
नमो धीमहि कुम दे इयन्वयः । ननु नारदादीनामपि कथं मायया मोह इलयाशङ्कथ तां विक्षिनष्ि-दुजययेति, "मामेव ये
प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इति वाक्या द्वगवच्छरणं तत्कथां च विना निवत्तयितुमक्चक्ययेलयर्थः ।! १२ ॥
हिन्दी श्रनुबाद्
` बरह्माजीने कहा-बेटा नारद ! तुमने जीवोके प्रति करुणाके भावसे भरकर यह ¦ बहुत ही सुन्द्र प्रदन किया है
क्योकि इससे भगवान्के गुणका वणन करनेकी प्रणा सुच प्रप्र हुदै है ॥९॥ $ तुमने मेरे विषयमे जोःकुछ कहा
है, तुम्हारा बह कथन भी असल नहीं है । क्योकि जवतक्र. मुञ्चसे परेका वतत्व-~जो खयं भगवान् ही है--जान नही छिया
जाता; तबतक मेरा फेसा ही प्रभाव प्रतीत होता है ॥ १०॥ $ $. जैसे सु्ै, अभि, चन्द्रमा, ग्रह्, नक्षत्र ओर वारे
उन्हीके रकाज्ञसे प्रकाञित होकर जगतमे प्रकाश फेकते हँ, वैसे ही में-भी उन्दी सखयप्रकाह भगवानके चिन्मय भरकाङसे
प्रकाशित होकर संसारको प्रकाशित कर रहा हू ।। ११ ॥ उन भगवान् वासुदेवकी मँ वन्दना करता ह ओर ध्यान भी, जिनकी
दुजेय मायासे मोहित होकर खोग मुञ्चे जगद्गुरं कहते १२॥ `
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽ्छया । विमोदिता विकरथन्ते ममाहमिति दुधियः ॥१२॥
द्रव्यं कमं च कालश स्वभावो जीव एवे च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न चान्योऽर्थोऽस्ति त्तः ॥१४॥
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः ॥१५॥
नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः। नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः ॥१६॥ |
१ परशडकामिःलपि पाठः । ठत्राथस्वयेक एव | `
धः
भीमद्धागवतम् । _ [ स्कं. २ भ. ५ श्लो" १३.१६
भ्रीघरस्वामिङ्ता मावाथेदौोपिकान्यास्या |
. , यन्माययेति मायासंवंधोक्तेस्तस्य दुजैयत्वोक्तेश्च तस्यापि किमसि संसारो नैवेत्याह मसकपटमसौ जानातीति यस्य दृष्टिपथे
` सथातुं बिलज्ञमानयेव तस्मिन्खकायैमकुवंलयाऽसुया मायया विमोदिता अस्मदादयो दुर्धियोऽविधाऽऽवृतज्ञाना एव केवटं विकत्थते
छात । अनेन यद्रूपमियस्य प्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवति ॥ १२३॥ ॐ % तदेवं सख्स्मादन्यं परमेश्वरं निरूप्येदानीं यदधिष्ठान-
मियादिनवप्रभानां स एवाधिष्ठानादिकं सव॑मियुत्तरं वक्तं तद्रतिरेकेणान्यस्यासत्त्वमाह । द्रव्यमिति । द्रव्यं महाभूतान्युपादान-
रूपाणि करम जन्मनिमित्तं कालस्तरश्षोभकः खभावस्तत्रिणामदेतुः जीवो भोक्ता वासुदेवातपयोऽधिकोऽन्योऽर्थो नासि कारणाव्यति-
रेकात्का्ैसख ॥ १४॥ ॐ ‰ तस्रपंचयति द्वाभ्याम् । नारायणः परः कारणं येषां ते । नारायणः परः तात्पयैविषयो येषामिति
वा । अनेनैव शाख्रयोनित्वभरतिपादनेनेश्वरे प्रमाणं स्ंज्ञत्वादिकं चोक्तम् ! देवाश्च तदंगाज्ञाता अतो न तद्रथतिरिक्ताः। रोकाः
खर्गादयस्तदानंदांश्षाः मखास्तत्साधघनभूताः ॥ १५॥ क योगः प्राणायामादिः तपस्तत्साभ्यं चित्तेकाम्य्" ज्ञानं तत्साध्यं
गतिस्तत्फलम् । अनेनैव सवं यदधीनमिर्युक्तम् ।। १६॥ |
ध्री वंशीधरशृता भावार्थदीपिकाप्रकाशब्याख्या
.. अत्र विश्वनाथः--जगदूगुरर्विश्सखष्ठा स्वं भवस्येवेति तुभ्यमादरदायिनः संतः किं मायामोहिताः सव्यं भगवत्संबधं
विना ये आदरदायिनो ये च तेभ्य आद्रम्ादिणश्च ते उभयेऽपि बदहिद्॑िनो भगवतः प्रषठदेशस्थया मायया. मोहयत एवेव्याह--
विलञ्जेति । अत्र तद्धिमुखतैव तख्रषटकषो ज्ञेयः । तदै मुख्ये सत्येव तस्याः प्रभावो न सांमुख्य इति अनेन प्र्॑धेन भगवतेवेदं
परकार्यत इ्युत्तरमुक्तम् ॥ १३॥ # % अनेन कारणस्यैव कार्याधिष्ठानत्वात्सवंस्य भगवानेवाधिष्ठानमिप्यक्तम् ।। १४ ॥
& तत्कारणानन्यत्वम्। ““तस्यैवानंदस्य सवे मात्रामुपजीवंति" इति श्रुतेः । खगदिरोकानंदस्यापि भगवदानंदां्चत्वमेव
॥ ५५॥ क ॐ आदिना यमनियमादिसप्तागपरहः “चिन्तैकाम्य्' परं तपः? इति स्मृतेः । तत्साध्यं चित्तेकाग्यूसाध्यम् ।
तत्फटं ज्ञानफरम् । ब्रह्मापि तत्परमतस्सामान्याकारपरकाशचतेन तद् धीनाविभावस्वात्। तदुक्तं श्रीमत्स्यदेवेन सयत्रतं रति ।
“मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् ॥ वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे संप्रदनं वि्ृतं हृदि" इति अनेनैव पदयद्रयेन सर्वं वेदादिकं
तदधीनमेवेव्युक्तमेवकारेण तद्धिष्ठानत्वमप्युक्तम् ।। १६॥
¦ | श्रीराधारमणदासगोखामिविरचिता दौ पनीध्यास्या
तस्यापीति परमेश्वरस्यापीयथेः ॥ १२--१८ ॥
| श्रीमद्वीरराघकन्याख्या
इतरेषां मायाया दुर्जयत्वं भगवतस्तदसंस्पक्शं चाह विलज्ञमानयेति । यस्य भगवत ईष्षापथे दृष्टिपथे स्थातुं विल-
स्नमानया तस्मिन्वकायैमङुवयाऽयुया मायया विमोहिताः संतो ममाहमिति दुरदधियः विकस्थंते ।। १३॥ क $ विकत्थ-
नमेवाह द्रव्यमिति । दरव्यं प्रथिव्यादिभूतमेव कारणं इति केचित् कर्मैव कारणमिति केचित् कार इलन्ये खमाव दइयपरे कर्माधी-
नत्वाजीव एव कारणमियपरे एवं यन्मायया मोहिता विकर्थंते इत्यथः । एवं तेः खतंत्रतयाऽभिमताः पदाथा भगवदधीना इत्याह
बासुदेवादिति । दे बहनन्द्रव्यादिष्वर्ेषु वासुदेवात्पोऽन्योऽर्थो नासि यथा बासुदेवात्पो नासि तददतदात्मकमत्यरतंतरं च नास्ती-
लयक्तं वक्ष्यमाणेषु सूचितम् | १४॥ % % एतदेवोपपादयति नारायणपरा इति । वेदाः नारायणः परं कारणं येषां ते तथोक्ताः
“तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निः्वसितमेतदयद्बेदः' इत्यादिश्रुतेः । यद्वा नारायणः परं प्रतिपाद्यं येषां ते तथोक्ताः “स्वे
` वेदा यसपद्मामनंती"तिश्ुतेः । देवा इद्रायः नारायणः नारायणस्यांगाञ्नातास्तच्छरीरभूतश्चेतयपि विवक्षितं “चन्द्रमा मनसो जातः
` स आत्माडगान्यन्या देवता इत्यादि श्रुतेः । छोका नारायणपः परः स्वामी येषां ते तथोक्ता मखाः क्रतवः नारायणः पर आराध्य
येषां ते तथोक्ताः ।। १५ ॥ ® % योगो विवेकादिजन्यउपासनात्मको योगो नारायणपरः नारायणः पो गन्तव्यो यस्य स तथोक्तः
तपः विद्यांगभूतं कमै नारायणपरं नारायणः पयैवसरानमूमियस्य तथोक्तं ज्ञानं श्ाख्जन्यज्ञानं योगस्य पूवेमुक्तेः तद्पि नारायणः
परो ध्येयो यस्य तन्तथोक्तं गतिर्योगफरमर्चिरादिका साऽपि नारायणः परो ग॑तव्यो यस्यास्तथाभूता ।। १६॥
| . `. श्रीमद्विजयध्वजतीर्थङृता पद्रल्लावलीव्याख्या
यस्य ॒हरेरीक्षापथे दृष्टिवाग खातं विरुजमानया ` चिलकृयाऽभिमन्यमानया शैवस्याख्यया जीवस्वरूपाच्छादिकया
ऽमुया मायया मोदिता अन्यथाज्ञानमाप्रा अतएव दुर्थियो जना मम बके विश्वमस्ति ¦ सर्वस्या कत्तति विकत्थन्ते तं धीमदीय-
स्वयः मुख्या माया हरे; शक्तिरमुख्या प्रकृतिमैतेत्यादिना व्रैविष्यावगमान्नेद्रनाललक्षणा मायाऽ्रोच्यते ॥ १३॥ 8 # ननु
बिष्णोरितरत्करणं नास्तीति कथमुरयते । प्रथिठ्यादीनां भरातिस्िककृारणत्वप्रतीतेरिति तत्राह द्रग्यमिति। द्रव्यं प्रथिक्यादि कमे
पुण्यपापलक्षणं प्रथिव्यादीनां परिणामविश्चेषो वा काटः परिणामहेतुः अरटिट्वापमकः रूभावः सारिवकादिः जीवः सुंखदुः-
खाश्रयः द्रव्यं पुरोडाक्ादि क्म ऋत्विगादिव्यापारः कालो वसंतादिः खभावो ब्राह्मणत्वादिः जीवो यजमानसंज्ञ इति वा द्रव्यादय
न्यतरोऽन्योऽर्थो वासुदेबासरोऽ{धिको नास्ति तर्हि तत्समः कथिर्स्मादत्राह तात्त्वत इति । नेयनुवतंते तात््वतः तद्देव धितः
समोऽपि नास्तीलयर्थः तद्देव सितं यत्त॒ तात्वतं ततपरचक्षत इति वचनात् अनेन द्रव्यादीनां ्रातिखिककारणत्वस्वभगवदेकनिय-
तत्वेन हरेरखण्डकठृत्वं सुस्थिरभिति सिद्धम् ॥ १४ ॥ ॐ ॐ ननु “'हिरण्यगभेः समवतताप्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्
ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य गोघ्रा भुवनस्य कर्ते " व्यादिशरुतयस्त्वद्गुणप्रतिपादनपराः कथमन्यविषयाः स्युरिसयारक्य
यद॑तस्थस्य मन्नान्मा हरेगुणम्रतिपादका इयाश्चयेनाह नारायणपरा इति । स्वभ्रतिपादयेषु वस्तुषु नारायण एव प्रतिपाद्यत्वेन परोऽधिको
येषां ते तथोक्ताः सर्वस्मादु्छृष्टनारायणमेव अरतिपादयंतीति तत्राह देवा इवि । नायणस्यः चश्षुराद्यवयवेभ्यो. जाता इल्यनेन
देवतानामवरत्वं नारायणस्योक्छरष्टत्वमुक्तमिति ज्ञायते नारायण एव पारकत्वेन परो येभ्यस्ते तथोक्ता; अद हि सवेयज्ञानामिया-
देरिच्येष्विद्रादिष्वयं पर इति कृत्वा नारायणपरा मखा इत्युक्तम् ॥ १५।॥ # % . अष्टगयोगेन योज्यमानेष्वपि परो हरिरेव
छच्छ्चाद्रायणादितपसां विषयोऽपि स एव अच्रापि तपसा युज्यमानानां पर इयथः । नारायणपरं ज्ञानं ज्ञानेन. परमज्ञेयो हरि
नारायणपरा गतिराश्रयेषु गम्येषु वा भुख्याश्रयो मुख्यगम्यश्चायमेव तदुक्तं गम्येचयज्ञेयवाच्येषु योज्येषु चापरो हरिरि्यादि अनेन
दिरण्यगभौदि्नब्दानां चतुर्मुखादिविषयर्वमपहस्तितं “सर्वे बेदा यत्पदमामनंती°ति ॥ १६ ॥ ।
श्रीमजीवगोस्वामिशृता क्रमसन्दभ॑व्यार्पा
सन्वं्ञाख्समन्वयेन नारायणपरा इति द्वयम् । श्रीनारायण एव उपास्यत्वेन परः तातपय्यैबिषयो यषां ते बेदाः
नन्वन्येऽपि देवास्तत्रोपास्यव्वेनाभिधीयन्ते । सलयम् तेऽपि नारायणाङ्गप्रभवस्मेनैव तथा वण्यैन्ते इयथः । येऽपि तदाश्रया खोका-
स्तेऽपि तत्पदप्राप्िहे वचो मखाश्च ततूपरा एव । तदानन्दांश्ञाभासरूपत्वात् ततसाधमत्वाज्रति भावः ॥ १५॥ % $ तथा
योगोऽष्टाङ्गः सांस्यच्च । ततसोध्यं तपः चित्तेकाग्रथ' तदसाध्यं ब्रहमज्ञानक्र तत्परम् । तदीयसामान्याकारभ्रका्कत्वात्, तज्ज्ञानस्य
योगतपसोसततसाधनत्वादिति भावः । किं बहुना गतिस्तत्प्राप्यं ब्रह्मापि तत्परा तत्सामान्याकारम्रकाश्त्वेन तदधीनाविभावब-
त्वात् । तदुक्त श्रीमस्स्यदेवेन सलत्रतं प्रति-मदीयं मदिमानच्च परब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगरृीतं मे संप्रधनरविष्तं दिः
॥ इति । अत्र मखादयस्ततञ्क्त्य॑ञ्चरूपाः गतिस्तु तत्तत्फरत्वात् तदानन्दांश्चभूतेव । १६ ॥
श्रीमदिश्वनाथचक्रवस्िङता सारार्थदशिनोन्यास्या
जगद्गुसर्विश्वसष्टा सवं भवस्येवेति तुभ्यमाद्रदायिनः सन्तः किं मायामोदिताः। सलयम् । भगवत्सम्बन्धं बिना ये
आदर्दायिनो ये च तस्मादादरप्ाहिणश्च ते उभे अपि बहिर्दशिनो भगवतः प्रषठदेशसथया मायया मोह्यन्त एवरेदयाह । विख्ज्नमानया
मत्कपरमसौ जानातीति कपरिन्या खिया इव यस्य रृष्टिपथे खातं विलज्जमानया अर्थात् ततप्रषठदेशे. एव स्थितबलया अमुया
मायया विमोहिता विकस्थन्ते । अत्र तद्धैमुखतेव तत्प्ष्ठदे शो ज्ञेयः । तद्रेमुख्ये सव्येव तस्याः प्रभावो न साम्मुख्य इयथः । १३ ॥
धैः § यद्रुपमियादिग्रभ्रदश्चकस्योत्तरं वक्तु प्रथमं भगवद्यतिरेकेणान्यस्यासत्त्वमाह द्रव्यमिति । द्रव्यं महाभूतानि उपादान-
रूपाणि । कम्म जन्मनिमित्तम्। कारः गुणक्षोभकः। सखवभावस्ततूपरिणामहेतुः । जीवो भोक्ता । बासुदेषात् परोऽन्योऽर्थो
नास्तीति द्रव्यादीनां मायाकाय्यैत्वात् मायया जीवस्य च तच्छक्तित्वादिति विश्वस्य वासुदेवरूपत्वमिति यद्रपमिसयस्योत्तर-
मुक्तम् ॥ १४॥ # § नारायणः परः कारणं येषां ते। अनेनैव श्चाख्लयोनित्वम्रतिपादनेन इईन्रे प्रमाणं सब्बेज्ञत्वादि-
कञ्चोक्तम् । तथा वेदादयो नारायणे ख्ितत्वान्नारायणाघीनत्वाच्च नारायणपरा इति यद्धिष्ठानमियस्य चोत्तरमुक्तम् ।। १५ ॥
४ ९ गतिर्मोश्ठिः ॥ १६॥ | |
श्रीमच्छुकदेवक्तसिद्धांतप्रदीपः
न केवरं भगवन्मायया मोहित। मामेव जगः र' बरुवंखयपि स्वहमीश्वरोऽस्मि मभेवेदमिति विकत्थते इयाः । विलज-
मानयेति । यस्य प्रधानकषेत्रज्ञपतिरियादि श्रुतेः चेतनाचेतनस्रामिनः ईश्चापथे स्थातु विज्जमानयाऽमुया मायया विमोहिताः
अत एब दुधियः ममाहमिति विकरथंते \लाघंते।! १३॥ $ ॐ एवं खस्मासरं परमेश्वरं निरूप्य अथ यद्धिष्ठानमिलया-
दिनवप्रहनानां विश्वस्य भगवनेवाधिष्ठानादिकमिव्युत्तरं वक्तु सवस्य सखरूपतो भिन्नत्वेऽपि चिदचिच्छक्तिमतः कारणाद्धगवतः
सकाश्चात्प थरवद्यानामवेनाअमनत्वमाह् द्र यमिति ! ह नद्यन् ; द्रव्य ब्राह्कतम् मह दादिश्चयीरातम् कमज मनिमित्तम् कष्टः
` क्षोभकः स्वभावः परिणामहेतुः जीवः कषेत्रज्ञ एवसुक्तानुक्तः अर्थः अन्यो बेदरूपः शब्दश्च वासुदे बात्परः अवासुदे वात्मकस्तत्वतो
नैवास्ति “सर्वं खरसिविदं रद्य” ति श्रुतेः वासुदेवः सर्वमितीति स्मतेश्च ॥ १४॥ % ® एत देव प्रपंचयति नारायणपरा इतिं
| धरोमद्धागवतम् । ` [ स्क, २ त्र. ५ इलो. १७-६०
द्वाभ्याम् । नारायणः. परः कारणं येषां ते नारायणपरः. “तस्य वा महतो भूतस्य निःसितमेतद्यद्टग्बेदः इति श्रुतेः देवाः
अस्मदादयः नारायणागाञ्जाताः “नारायणादूत्रह्या जायते नारायणादुद्रो जायते एको ह नारायणः" इयादिश्वुतेः नारायणः परः
आश्रयो येषां ते तथोक्ताः नारायणः परः फटं येषां ते मखाः क्रतवः । १५॥ 8 योगः पूर्वोक्तः तपः कच्छादि ज्ञानं
वेदांजन्यम् । गतिर्चिरादिः ॥१६॥
| भीमद्वल्लमाचायंविरचिता सुबोधिनीग्याख्या
तर्हीयं शक्तिर्मोदिकस्वरूपतवारखाश्रयमपि व्यामोहयेदिदयाश्चङ्कयाऽद--विलल्जमानयेति । सा हि भरावतो भाया स्वस्य
भगवता सह् निरन्तररमणार्थमन्येषां बुद्धिं मोहयति । तस्यास्तथात्वं भगवान् जानाति । अतो विलज्माना दक्षापथेऽपि सातु
विजते । अव एव ये तत्सन्मुखासतान्न व्यामोहयति । प्रष्ठतः प्रघृत्तानेव व्यामोहयति । तदेवाऽऽह । अमुया विमोदिताः ममाह-
मति विकस्थन्ते । मोहने द्वारमाह--दुधिय दति । यतो धियमेव व्यामोद्टयति | १२॥ # श णवं ज्ञानं सपरिकरं -निर्प्य
आत्मनिरूपणाथं प्रथमतसतस्वं निरूपयति द्रव्यमिति । इदं हि तत्त्वं न नाना । किन्तु सर्वेषामेकमेव तत्त्वम् । तत्र सवं
पच्ाङ्गम् । तेषां पञ्चानां यदि भगवानेन तन्तवं तदा तत्कार्याणां सुतरामेव तदैव ततत्वं भवति । तानि पञ्च गणयति । दरव्यं अधिभूतं
समवायिकारणं महाभूतादि । क्म जगतो जन्मनिमित्तं साधारणम् । चकाराद्भूतसंस्काररूपं च । काला गुणक्षाभकः । चकाराः
मित्तभूतश्च । यसत्वाधारत्वेन सर्वत्र प्रतीयमानः । सभावः परिणामहेतुः । जीवो भोक्ता भगवदंश्षः । चकारात्तत्तदभिमानिनी
देवता च । तत्र काठकरमस्वभावा निबन्त्े सम्यङ् निरूपिताः जीवोऽपि प्रथदधिनरूपितः द्रव्यं स्वैव । सवं प्रकृतिकायेमग्रे निरूप-
यिष्यते। एते सर्वे वासुदे वादन्ये न भवन्ति एतेषां देवरूपत्वात्सत्त्वमूतिभेगवान्निरदिष्स्ततत्वनिरूपणे । तत्त्वत इति प्रतीयमानतया
अन्यत्वेऽपि परमार्थतो नाऽन्यत्वम्। यतोऽस्तित्वं तस्यैव । ब्रह्मन्निति सम्बोधनं निरुपितेऽथे' असम्भावनाव्याव्र्यथैम् । यतस्स्वमेव
कनन द ‡ शा.
~~ 9 कन
भह । अत जर्यस्स अस्त्व कर सन्द्ह ६६्त नतः 1 ककरन सद्ाजय न च्छाल्ललर 1 स्मर्पत्कग स्तनेन वद्दु त चरस ६ क
धि्ठावृभेदः । अर्थं इति युक्तिरुक्ता निलो हि खब्दार्थसम्बन्धः । तत्र छदा अर्थाश्च निध्याः । ते यदि भगवद्रूपा एव भवन्ति तदैव
सदैकर्पं नियव्वं सिद्धयतीति । १४ । # % एवं स्वेषां त्त्वं भगवानिव्युत्तरमुक्स्वा वि मञ्चन यद्पष्ट तत्रा्तरमाह--नारायण-
परां वेदा इति † यदिभिंन्ना्थतवं सम्भवति तदा भूयान्विचारः क्तठयो भवेत् । तत्र खरूपतोऽथतः फटतः साघनतः 'परस्परातः
द्वितीयकाण्डेऽपि साधंनतः काथैतः फटतश्च भगवानेबेति कसिमन्नप्यश्े विवादाभावाद्धगवानेव तत्त्वमिति ` विमश्चः । तत्र वेदान
भगवन्निःासाननिर्गतानां पुनस्तत्रैव प्रवेक्ष्यमाणानां तायं नारायण इति निर्विवादम् । मध्येऽपि ते खाथं प्रलयाययन्तस्तदथेस्य
भगवद्रपत्वाद्धगबत्परा एव भवन्ति । किञ्च । वैदिकानि चतुरविधान्यपि पदानि भगवद् नुद्धयवस्धितमथं व्याप्नुवन्ति सन्ति रोके
पुरुषप्रयत्नोद्यतास्तमथंमभिधाय कृतार्थानि सन्ति निवततैन्ते । भगवदूचुद्धथवस्थितानथान् जानन्त्विति दहि तेषां प्रयासः । तता
मंगवदभिप्रेतार्थसाधकस्वाद पि भगवत एव । एवं चछब्दतोऽ्थ॑तोऽभिधानतश्च भगवत्पराः । ननु संसगैरूपो वाक््याथस्तेषाम-
भित्रेतोऽर्थो भवति । स च चतुर्विधो विध्यथंवादमन्त्रना मधेयात्मकः । तत्र विध्यथंस्य पुरुषप्रयत्नग्र रणाखक्षणस्य पुरुषप्रयत्नं
लास्यम् । पुरुषप्रयत्नामिवयङ्गधे भावे वा । विधेयार्थस्तबने त्वथंवादाः । मन्त्रा अपि याञ्याव्यतिरिक्ता देबताप्रतिपादनस्तुलया-
दावुपयुक्ताः । योभ्यास्तु देवतोदेशद्रञ्ययागे । नामधेयान्यपि धातर्थावच्छेदने तास्यैयुक्तानि । तस्मात्तत्तदथं उपक्षीणानि कथं
भगवति तात्पयैमाचहिष्यन्ति । तत्राऽऽद-देवा नारायणाङ्गजाः । नारायणपसा लोका नारायणपरा मखा इतिः। सर्वो हि वेदः
प्वत्तंमानश्चतुर्विधोऽपिं यागे उपयुज्यते । महावाक्याथंत्वाद्यागस्य । तत्र हि यागः करणम् । स्वगादिः साध्यम् । तत्र साम्प्रतं
पुरुषप्रयत्नेनाऽमग्यक्ता यागाः खज्यापारं दे वताप्रीतिं मध्ये जनयन्ति । अन्यथा व्यापाराभावे करणमभावादेव प्रच्यवन्ते । अदृष्टा
दिकं तु न व्यापाराः । यागेनाऽजन्यत्वात् । कल्पनायां मानाभावात् । दृष्टस्य व्यापारस्य विद्यमानत्वाश्च । ते दि. देवतादेशन
द्रव्या कुर्वन्तः सर्गं साधयन्ति । देवता चाऽन्यदीयं हविर्विधानेन गृहीत्वा किच्िदुपकठुमुचिता भव्रति 1. कोके तथोपङब्यः।
अन्यथा तदुदेशचद्रव्ययागत्वं यागस्य न स्यात् । द्रव्यसंस्कारकत्वेनाऽपि देवतोपयोगस्य वक्त शक्यत्वात् । ` निवोपादारभ्य
तत्सम्बन्धवचनस्य चः प्रोक्षणा{दव''त्संस्कारपरत्वं घटते । यद्यपि देवतापदेषु विद्यमाना चतुर्थीं न भवति । उपपद विभाक्तत्वात् ।
्रीविरप्यानलया । कालान्तरस्मारकस्याऽप्यमावात् । तत्कस्पनायां गौरवम् । तथापि चतुश्यां निरथंकत्वदोषानिवरत््यथंमवरयमर्था
वक्तट्यः । स चाऽन्यत्र सिद्धत्वात्सम्परदान एव भवति । देवतोदेश्षप्रसिद्धेश्च । “यस्ये देवतायै हविग्रहीतं स्या''दियत्र ` करग्नये युं
निवपामी"' यादौ च चतु्यासाः'द्थ्य्थतवम् । नहि तत्र नमः स्वस््यादिपदानि सन्ति । यागे तु पुनः सगः फर्त्वेनाऽभिमत इति
म = न
१ महाभूतानि इति घ. २ शब्दार्थश्िति क. ग. घ. ड. ३ अनित्या इति ग. ४ विमषंणमिति क, ग. ड. ~+ परम्परां गत
इति क. ख. ६ नामघेयार्थास्मक इति घ. ड, ७ विध्यथंस्यतु इति ख. ङ. ८ श्रमिग्यङ्गं इतिक. ख.ग. ड. \ उपक्लयमाननीति ग
१० कल्पनायां मानामावादिष्ययिको प्रन्थः ग. ११ चेति नासति ग. ध. १२ तस्संस्कारेति ख. । १३ तादाध्यस्वमिति क. ख. ग, ङ,
वदर्थस्वमितिष,।
स्क. २ श्र. ५ श्लो. १२-६६ । शरनेकव्याख्यासमलंङृतम् । १६६
केवरं देवताया उदेश्यत्वामावादवान्तरव्यापार विवक्षाथं “नमःखस्तिखाहे"त्युपपद्विभक्त्यनुश्ासनम् । न च प्रीतिर्व्यापारः । तस्या
अन्यधमैत्वेन स्वगंजनकत्वामावात् । देवता तु सखगीदावधिकृता फट दातु" शक्नोति । अतो द्रव्येण श्रोता देवता व्यापारः । सां
च निलया चतना च । यथानुरूपं च फं नि'यमयथितु' शक्ता । परं तस्या अपुरुषाथेत्वात्पुरुषस्याऽभिप्रेता न भवतीति न तावन्मा-
जाताः । न हयङ्गसेवाथं प्रवृत्ता अङ्के तात्पयैयुक्ता भवन्ति । किन्त्वङ्किनि । यद्यप्यज्ञान्येव वक्तव्यानि तथापि तेषां विग्रहस्यैवाङ्ग-
स्वात्तत्र जाता अङ्गजा भवन्ति । ग्रीतिपक्षेऽपि दृष्ट्वास्रामाणिकत्वाच्च पुनः स्मरणादिकस्पनं न गौरवाय । किच्च । यत्र देवता
व्यापारत्वेन गृहीता स स्वगीदि इद् श्यो भवति । तस्य खोकत्थे सुखत्वे वां भगवदीयत्वं न व्यभिचरति । सखर्गादिरोकानां
“इदा खर्गादिलोक'' इलयादिना तद वयवत्वेन प्रतिपादनात् । “अस्यैवाऽऽनन्दस्याऽन्यानि ` “भूतानि मात्रामुपजीवन्ती"ति श्रुया
भगवदानन्दांश्चत्वारस्वगादीनां यागकन्तु; स्वसम्पादने भगवदानन्दोपजीवकत्वात्फर्दाठृभगवक्कियानिष्पाद कत्वाद्धगवत्परतवं
सुखस्याऽपि । एवमवान्तरमहाफलयोभगवदीयत्वे तदथं प्रवृत्ता मखा अपि भगवत्परा इयविवादम्। अतो वाक्यार्थविवक्षा-
यामपि मगवत्परत्वमविबादभिवि वेदना मगवरससरत्वावमश्चेः सिद्धः । अतःपरं ` पुराणाना भगवत्परत्वविमशे कत्तव्यः|
पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीय इति । तत्र पुराणेऽथचनुष्टयं साङ्कय' योगः पडयुपतिमतं वैष्णवं प्रतिपाद्यम् । तत्राऽन्तिमस्यैत-
त्प्वेशचान्न विरोधज्ञङ्का । योगो हि चित्तदृन्तिनरोधात्मकः खतोऽपुरुषाधभूतः पुरुषाथंसाधनं भवितुमर्हति । न च वेदविरुदरार्थ
कल्पयितुं ऋक्नोति । अप्रामाणिकस्वग्रसङ्गात् । न चाऽणिमादयस्तस्य मुख्यं फम् । मोक्षपयैवसायित्वाभावे- अश्चास्त्रत्वापत्तेः ।
सिद्धयस्त्वन्तरायसरूपाः काछःक्षुपणदहेतव इलयग्र वक््यते । अतो मोक्ष साधयन्नपि योगो भगक्ति चित्तेकाग्यं साधयन्नेव साधयति |
सबीजनिर्बीजध्यानयोभंगवञ्चरणारविन्दविषयत्वात् । अतस्तस्याऽप्यवान्तरविवक्षया पूवैवद्भगवलरीतिरेवावान्तरव्यापार इति
कल्पनीयम् । चित्तसंस्कारपरत्वेऽपि फं भगवद धीनमेवेति भगवन्मुखनिरीक्षकत्वमवरयं करपनीयम् । योगा इति बहुवचनेन
सर्वे योगभेदा भगवत्परा एव । एतस्य भगवत्परत्वमभ् विस्तरेण वक्ष्यत । भगवः तप्राप्टयुपायत्वात्सामान्यतस्तत्परत्वमविवादम् |
तपस्तु भगवदुपयोगि देहेन्दरियसम्पादकत्वेन तत्परमेव । अन्यथा छ्श्ास्मकस्य तस्य ॒पुरुषार्थपयैवसानं न स्यात् । प्युपतिमतं तु
तपस्येवोपक्षीणम् । ज्ञानं द्विविधं-ओपनिषदं साङ्ख्यसिद्धं च । तच्च यद्यपि परस्प्रं विरुद्धम् । ओपनिषदं हि सर्वस्याऽऽत्मल्-
प्रतिपादनेनाऽऽत्मस्वेन सवेविषयकं भवति । ददं तु सवेव्यावृत्तत्वेनाऽऽत्मविषयकम् |. तथापि प्रथमगप्वृत्तस्याऽऽत्मानात्मस-
स्कारस्प्रथक्कृलयाऽऽत्मावगमनं मुख्यम् । अन्यथा सरवंस्यात्मत्वं . श्रतिपद्यमानमात्माज्ञानादश्चक्यमेव स्यात् । ज्ञानस्य च ज्ञेय एव
तात्पयम् । ज्ञेयस्तु नासयण एव । आत्मस्वात्सवेत्वाद्त्रह्त्वाञ्च । गतिरपि पूर्वोक्ता भगवत्परेव । सा दि ्रहमज्ञानफटं भवति । तदुक्त
“विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिमि'? यत्र | १५ । १६ ॥
श्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुगेत्तमचरणविरवितः सुवोधिनीधकाशः ` `
ग्रत एव संमुखे खातुमशक्तत्वादरेवेयथः ॥ १३ ॥ & छ द्रउ्यमियस्याभासे सपरिकर मिति, ताटरश्ज्ञानस्या-
सावात्रकत्समथका य.माहादि रूपः परिकरस्तत्सहितमियथः । विवृत्तौ भूतसं स्कार रूपमिति अदष्टरूपमिय्थेः । पतेषामियादि,
अत्राच्यमाना्ना कालादीनां देवतारूपत्वात् साल्िकशरीरवत्त्वारच्छमूर्तिःः सतो मावो धर्मैः सत्वं न तु ्रक्रृतिगुणभूतं
तन्मूतिः शरीरं यस्य, तादशो भगवान्निर्दिष्टः, कारणतया बोधितोऽनागन्तुकानारोपितरूपनिर्पण इयथः । ` तस्यैवति मूलभूत-
सत एव । त्वमेव ब्रह्मेति न्रह्मदश्चाः इत्यादिश्ुतेरियथः । ध्मेमेदोपि नेति । उपांदानत्वनमित्तत्वक्षोभत्त्ववैजालयजनकत्वभोक्त-
स्वाद्यी धमां अपि मगवदीया एवेति धर्मतोपि भेदौ नेव्य्थंः। नन्वत्र परान्यश्चब्दयोरेका्थ्यादन्यतरवैय्यमायातीद्यत
आहुः श्रन्यत्वेनेयादि । श्रधिष्ठतृमेद् इति भिन्नाधिष्ठावृकत्वम् । तथा च बासुदेवादपरो न किन्त्वपरस्तनिम्य इयर्थः । एवं सति
वादीनां भमवदात्मकत्वेपि न भगवत्त्वं, किन्तु, ततो न्यूनत्वमिस्युक्तं भवति । अयमर्थो दक्लमाध्याये ष्यद्नुग्रहऽः सन्ति न सन्ति
यदुपक्चये' यत्र स्फुटा भावीयनवद्यः । नन्वपच्रष्टत्वेन भिन्नधमैकतवे बोधिते, सत्तामात्रं न स्वरूपान्यत्वसाधकं, द्रव्यादिकं
वासुररेवात्सकं, सद्रपत्वादियत्र न तदात्मकं भिन्नधर्मकत्वादिति सतप्तिपक्चसत्वादियाशङ्यापकृष्टत्वेपि सखरूपानन्यत्वसाधकं
युक्त्यन्तरमाहेयाहः रथं इति । युक्तिरुक्ता अथं अभिवेय दरत्यथंः ननु अथंपद्स्य कथं युक्तित्वमियत आहुः नित्यो दीयादि ।
शब्दाथ सम्बन्धः, द्रव्यादिशब्दैः सहास्य द्रम्यादेः सम्बन्धो वाच्यवाचकलत्वरूषो, हि यतो हेतोः नित्यः, यथा लौकिकैः साङतिकैः
नरसिदादिशचब्दैः पुरुषा अभिधीयन्ते, तथा न, किन्तु, तत्र नियसम्बन्धवादे शब्दा वाचका अर्था अभित्रेयाश्च निलयाः । अतो
१, नियन्तुमिति घ. नियमितुमिति ख. ङ. । २. शर्ा एव वक्तव्या इति ग. । ३. स्वर्गलोक इति क. सर्मादिर्लोक दरति ख. ।
४. भूतानीति नास्ति क. ख. । ‰&. भेगवदुंशव्वादिति क. । ६. वेप्णवप्रतिपाद्यमिति ख. । ७. कालकेपणदेतव इति क, । ८, भरतिपाच्-
मानमितिग षङ. ।
१८२ श्रीमद्भागवतम् । [ स्कं.२श्र. ५ शलो. १३-१द् |
भिन्नधर्माणो द्रव्यादयो भगवदात्मकाः, निलयत्वात् , निलया अथस्वात् , यन्नेवमिति । तथा च, सदेव सोम्येदमि' तिश्चया सर्वस्य
सदार्मकतयैव नियत्वाद्धिकल्पानां वाचारम्मणमात्रत्वाद्भगवद्रपरवेनैवाथंस्वमियथपदस्य युक्तववभिलयथंः | ९४॥ क ४
नारायणेयत्र विमश्नमिति । येन विचारेण सर्वेषामिदमेवानायोपितरूपमिःत ज्ञाते तादशो विचार उद्ापोह रूपः । ननु वेदादीनां
नारायणपरत्वे कथं पूर्वोक्ततत्तवज्ञानसिद्धिरियाकांक्षायां तदुपपादयितुं तकंमाहुः यदीयादि । भूयानिति । अथतत््वस्य नानात्वन
तद्टिषयकतया भूयान् तथा च, श्रुतौ यतो नैवमतो भिन्नाथेतवं नयथः । सिद्धवस्कारेणाहुः तच्च स्वरूपत इल्यादि । तेति पूवेकाण्डे
मगवानेवेति प्रतिपाद्यःइति शेषः स्वरूपतो भरावत्परत्वं दहोयन्ति तच्र वेदानामित्यादि । "एतस्यैव महतो भूतस्य निःसितं यदृग्वेदो
यजुर्वेदः सामवेद" इत्यादिश्रुतेः तादृ्चानां वेदानां तारपर्म् , सः परो नियन्ता यस्यासौ तत्परः, तस्य भावस्तात्पयम् › नियम्यत्वमिति
यावत् । तथा च, तद्रोधितं नियामकषवं नारायण इति खरूपतस्तसरतिपादकत्वमुक्तम् । अथेतो द्होयन्ति मध्येषोत्यादि । मध्य
इति । बहिःस्ितिदश्चायां साधनतो दशेयन्ति किशचैलादि । चतुविधानीति नामक्रियानिपातोपसरगरुपाणि व्याप्नुवन्तीति वदन्ति ।
पुखुषभ्रयत्नोद्यतास्तमिति । पुरुषप्रयत्नेन उद्यतमाविभावः अस्तं तिरोभावे यस्य द्रव्यगुणक्रियादेस्तारश्चम् । एवमिति, वेदस्वेनाथामि-
घायकस्वे चेल; ! परम्पराऽङ्गतस्तथात्वं दशेयन्ति नन्वित्यादि । चतुर्विध इति निषधानां निवृत्तिविधायकत्वेन विधौ पयदासानां
चार्थव्युदासद्वारा नामधेये परैवसानात्तथेयथेः । भावे इति धात्वर्थरूपायां क्रियायाम् । चन्र हीति वाक्ये हि । ठतञेति सखगंसाधने ।
श्रध्रादिकमिति, आदिपदे नापूर्वम् । ननु देवताप्रीतेः व्यापारत्वे किं मानमिलयाकांक्षायां सहयज्ञा प्रजा सष्ठ यादिगीताख्सम्द् भस्य
परमाणसेपि मीमांसकादीनामपरितोषात्कुतकंसम्भव इयतस्तदुपपादयन्ति ते हीयादि । त इति यागकन्तारः । तथोपल्धेरिति भ्रीया
र्युपकारस्य दक्षनात् । श्रन्यथेति ्रीतेव्यपारत्वाभावे । कुतो न स्यादियत आहः द्व्येयादि । तथा च संस्कारस्य उदे इयत्वाभा-
वात्तयेय्थः । ननु संस्कारव्वेऽप्युदे श्यत्वे बाधकामावान्न यागलक्षणस्य प्रीतिसाधकत्वमिलपेश्चायां देवतापदेषु : भ्रूयमाणायाश्चतु्या-
सत्साधकत्वं व्युत्पादयन्ति यद्यपीलयादि । तत्कदपनायामिति स्मारककरपनायाम् स चेलयादि सोः अन्यत्र धिप्राय गां ददाती
लादौ केवलचतु््यां सिद्धत्वात् सम्प्रदाननिष्ठ एव भवतीलयथः । ताद्य॑त्वमिति तादथ्य॑वाचकत्वम्। नन्वेवं निर्वाहे उपपदचलु्या-
नुश्चासनवैयश्यप्रसक्तरनेदं युक्तमिलयस्तदभिप्रायकथनेन साथेकत्वं साधयन्ति यागे त्वित्यादि । तथा चैवं स्वहायोगेनुरशिष्टायाश्चतुथ्यी
व्यापारविवक्चया सार्थकत्वे सिद्धे व्यापारविवश्चया देवताया उदेइयत्वसिद्धिः, तया च प्रीतेव्यापारत्वसिद्धिरिव्यथैः। ननु खोकन्यायेन्
देवता्रीते््यापारत्वमयुक्तमन्यधर्मैकत्वात्फलजनकस्य करणधर्मस्यैव रोके छिदादौ व्यापारताया दृष्टत्वादिति शङ्कायां तदुक्तसुपगच्छ-
न्ति न चेत्यादि, मास्तवित्यर्थः । तद्यन्यथानुपपस्या सिद्रमरृष्टादिकल्पनमित्यत आहः देवता त्वित्यादि । अतःशक्तत्वेपि सर्वेभ्य-
स्ददानास्रीत्यैव सा तथा न तृदासीना । तथा च, ्रीतेर्यागजन्यत्वात्द्द्वारा प्रीतत्वेन रूपेण देवताया अपि तथात्वात् फर्जनन-
क्ततवाज ठयापारलक्षणसमन्वयेलपपत्त्याभान्राहृष्टादिकल्यनं साधीयः छोकेपि प्रदयुषकरादिखले तथोपलब्धेः, अतो मध्ये चेतनस्य
यत्र प्रवेशः तत्रान्यधर्मस्य व्यापारत्वम् यत्र च न चेतनप्रवेश्षः, तत्र तु तथैवेति सवं समज्जसमियथः । नन्वेवं सति यागस्य करणत्वं
` हीयेत , तथेव फलस्य सम्भवे यागस्य प्रीतिं जनयित्वोपक्षीणतायाः श्चक्यवचनत्वादिलयाक्चङ्कायामाहूः परमियादि । तेन प्रद्कतसिद्धि-
माहुः रत इयादि । श्रत इति, एवं यागस्यानुपश्चयात् । भ गवत्परत्वमिति । यागस्याङ्गं देवता, तस्या अङ्ग प्रीतिरिति परम्पराङ्गतो
भगवसपरत्वम् । तत्र हेतुमाहुः तत इत्यादि । तश्र जाता इतिविग्रहे समागता प्रविष्टा इति यावत् । नन्वेवं सति भ्रीतिपक्षः पूवं
किमियादतः इत आहः भ्रीतीलयादि। तथा च, देवेषु योगसस्वेन योगजधमैस्य स्मारकल्वकस्पनेपि दोषाभावात् सोप्यादत इयथः
६. फटतस्तथात्वं साधयन्ति किञ्चेयादि, क्रियानिष्पादकस्वादिति अत्र क्रियानिष्पादितत्वादिति पाठः प्रतिभाति क्रियाया इति पद्-
~ मेदपाठो वा सिद्धमाहुः एवमियादि । अत्र द्वितीयकाण्डस्साधनकायेफलानां तपोज्ञानब्रह्मगतीनां पुराणविमरछेनैव भगवत्परःरव-
सिद्ः न वस्य प्रथङ्निरुपणमिति ज्ञेयम् । पाक्चिकोपि दो इति, “ति्ासपुराणं वेदानां पचमो वेदानां इतिशचतेस्तस्यापि
वेदत्वात्तस्य भगवसपरस्वाभावे पाक्षिको दोष दयर्थेः । ऋत इति ध्यानस्य नश्चरत्वात् । श्रग्र इति तृतीस्कन्ये । तपस्येवोपद्तीण-
५ 4.४८ क ५ ¢ ॥
८, ----- 6 मि मा जतत िन्यगि नरो न्छःन्यान्तम्य स्व नपोमरपन्खान्नशेत्यः || १५ ॥
श्रीभिरिधरदङ्धता बाल्लप्रबोधिनी
ननु यन्माययेति भगवतोऽपि मायासम्बन्धोक्तेस्तस्या व्यामोहकत्व दुजेयःबोतत च स स्वाश्रयं भगवन्तमपि व्यामोहयत्
तहि तस्यापि संसारित्वं स्यादिलाशङ्कथे तरदुर्जयस्वेऽपि भगवति तस्या अकि्चिःकरःवमेवेदयाह-- विरज मानयति । मरकपटमस
जानातीति मघ्वा यस्य भगवतः ईक्षापये दृष्टिपथे स्थादुमपि विलज्जमानया अमुया मायया मोहिता अतएव दुश्टा विषयाभिनि-
विष्टा धीर्येषां ते भगवरकतके भगवद्वये देहादौ ममाहमिति विकत्थन्ते ॥ १२३ ॥ ॐ ॐ तदेवं खस्माद्न्य परमेन्धरं निरूप्य
यद्रूपभिति प्रभस्योत्तरं चोक्स्वेदानीं यदधिष्ठानमियादिनवप्रानामपि स एवाधिष्ठानादिकं सवेमित्यत्तरं वक्त तद्वयतिरिक्तं
किश्चिन्नासीलयाह-द्रभ्यमिति । द्रव्यं महाभूतानि उपादानरूपाणि, कम जन्मनिमित्त कालो गुणकमादिक्षोमकः; सभावः
--- -
१, अरजक्पन्तीश्यथं; ।
स्क. २ श्र. ५ श्लो. १७-२० ] श्रनेकव्याख्यासमलं कृतम् । व १८३
तत्तसरिणामहेतुः, जीवो भोक्ता, अन्यश्चानुक्तः सर्वोऽपि पदार्थो बासुदेवाखयो भिन्नो नास्त्येवेयन्बयः ! कुता नासि द
मानव्वादियाशङ्कथाह-- तत्त्वत इति, परमाथंतं इयथः । कटककरुण्डलादीनां सुबर्णान्यतिरेकवत् कायैमात्रस्य कारणाग्यतिरेक-
नियमस्य स्व॑सिद्भत्वाद्रव्यादेः कार्यस्य वासुदेवकारणकन्वात् तदव्यतिरेक इति भावः। सन्ति वहबोऽपि पक्षाः परन्तु स्वयाञ्त्रेव
विश्वासः कत्तेव्य इटयाक्ञयेन सम्बोधयति--हे ब्रह्मन्निति ॥ १४॥ ¢ उक्तमेव प्रपद्यति- नारायणेति द्रयेन। नारायणः 4
परः कारणं येषां ते तथोक्ताः “तस्य वा एतस्य महतो भूतस्य निदश्रसितमेतयदगबेदः” इत्यादिश्रुतेः । अनेनैव श्ाख्लयोनित्व- `
प्रतिपादनेनेश्वरे प्रमाणं तस्य सवेज्ञत्वादिकं चोक्तम् । देवाश्च नारायणस्याङ्गाज्ञाता अतो न तद्रयतिरिक्ताः “चन्द्रमा मनसो जातः"
इदयादिश्रुतेः । खोकाः खगादयो नारायणपरास्तदानन्दांश्चा इयर्थः ! मखाः यज्ञाः नारायणः स्वगादिप्रा्धिसाघनत्वेन वेदद्रारा
तेनैव भ्रवर्तिता इयथः ॥ ५॥ # ॐ योगाः प्राणायामाद्यष्टाङ्गा नारायणपण नारप्यणेनैव सखाराधनरूपेण प्रवर्तिता
इयथः । तपः छृच्छरचान्द्रायणादि रूपं नारायणेन प्रवर्तितं चित्तविशचुद्धयादिट्टात तस्रधिसाधनं च । ज्ञानं भगवत्त्वविज्ञानं
नारायणाधीनं सकरुसाधनसम्पत्तावपि तत्छृपां विना नैब भवतीलयथः । गतिः वत्तद्टीकगमनं भगवस्राप्रिश्च नारायणपरा तद धीना
तत्तत्साधने प्रवय तदनुसारेण फटं च स एव द् दातीयथंः ।। १६ ॥ ॑
हिन्दी भयुवाद
यह् माया तो उनकी ओंखोके सामने ठहरती ही नही, श्चेपकर दृरसे दी भाग जाती है । परन्तु संसारके अज्ञानी जन
मोहित होकर ध्यह मेँ हरु, यह मेरा है" इस प्रकार बकते रहते है । १३ ॥ $ 8 भगवत्स्वरूपं नारद् ! द्रव्य, कमेः
काट, खभाव ओौर जीव--वास्तवमे भगवानसे भिन्न दूसरी कोड मी वस्तु नदीं हे ।॥ १४॥ # # वेद नारायणके परायण ह ।
देवता भी नारायणके ही अङ्गोमें कल्पित हए है, समस्त यज्ञ मी नारायणकी प्रसन्नताके लियि ही है ओर उनसे जिन खोकोंकी
प्रपि दोती है, वे भी नारायणमें ही करिपित दै ॥ १५॥ ‰ & सब्र प्रकारके योग भौ नारायणक्ी प्राप्निकेदीदहेतु है । सारी
तपस्या नारायणकी ओर ही ठे जानेवाटी है, ज्ञानके द्वारा भो नारायण ही जाने जाते । समस्त साध्य ओर् साधनोका
पयैवसान भगवान् नारायणमें ही हे । १६ ॥ |
तस्यापि द्रष्रीक्षस्य कूटस्थस्याखिलाटमनः । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयेवामिचोदितः ॥ १७॥
स्वं रजस्तम इति निगुणस्य गुणाख्यः । स्थितिशषगनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः ॥१८॥
कायकारणकतृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाध्रयाः । बध्नन्ति निस्यदा शक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः ॥१९॥
स॒ एष मग्बालिङ्गेलिमिरेभिरधोक्षजः । सरक्ितगतिन्रह्न् सर्वेषां मम चेश्वरः ॥२०॥
श्रीधरस्वामिदता भावाथद्रीपिकाव्याख्या
तर्हिं त्वं किं करोषीलयपेक्षायामाह । तस्य सग्यमपि तेन खष्टोहं खजामि इश्चया कटाक्षेण तत्र हेतवो द्रष्डुरिलयादय
॥ १७॥ क # ननु कुतोऽयं जीवेश्वर विभागो यतस्त्वं प्रियैः स च प्रेरकः स्यादियपेश्चायां जीवेश्वरविभागहेतुमाह त्रिभिः ।
सत्त्वमिति । निर्गुणस्यापीश्वरस्यैते त्रयो गुणा बध्न॑तीरयत्तरेणान्वयः । कथंभूताः । तेनैव स्वातंत्येण स्थिया्थं मायया गृहीताः
॥ १८ ॥ छ & वस्तुतः सवेदा मुक्तमपि मायिनं मायाविपरयं पुरषं जीवं बध्नंति काथैमधिभूतं कार णमध्यात्मं कतोधिदैवतं
तेषां भावस्तत्वं तस्मिन् । द्रं महाभूतानि ज्ञानशब्देन देवताः क्रिया इन्द्रियाणि तदाश्रयास्तेषां कारणभूतास्तत्तद् भिमानेन बध्नंति ।
॥ १९॥ कै छ अतः सएष वश्यमाय एभिगििनौर्जोवानामावपकैरपाधिभिः सुद्ररश्षिता गतिश्तस्वं यस्य सः सवैर्मक्तेरेव
छक्षिता गतिस्त्वं यस्येति वा ॥ २० ॥
श्रीषंशीधरङता भावा्थदीपिकाप्रकाशव्याख्या
तर्हीयाक्षिपति-किं स्वेच्छया नहि नहि ईक्षया तस्याज्ञमेवेयथैः । द्रष्टुरिति । मम तस्य साक्षित्वे ईश्वरत्वे सर्वातया-
मिव्वे कूटस्थत्वे सव्येव नान्यथेति खस्य जी वत्वं तस्य चेन्धरतवं वयंजितम् । तधा च श्रुतयः । “एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सवेव्यापी
स्भूतांतरात्मा ॥ सर्वाध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता; केवछो निगणख्न'” इति । “एष भूताधिपतिरेष छोकेश्वरो छोकपालः'"
इति । ब्रह्मादिपिपीलिकापयतसरवप्राणिबुद्िष्ववशिष्टतयोपलमभ्यमानः सवैप्राणिवुद्धिस्थो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते इति च ॥ १७॥
अत्राक्षिपति नन्विति--नेर्गुणस्य सतवादिगुणस्प्ष्टस्यापि त्रयो गुणा भवन्ति केन प्रकारेणेदयपेक्षायामाद । विभोमायया स्थिलयादयथं
3 प्रजस्पन्तीस्थथं; ।
` शदथ ि श्रीमद्भागवतम् । [ स्कं. २ श्र. ४ श्लो. १७-२०
गृहीता इति तच्छक्तिगुणत्येन तद्गुणत्मियर्थः । तत्र मायाया नियमेव तदूगुणल्पव्वेपि गृहीता इतिं प्रयोगो नि्यनरविग्रहत्वेपि
कृष्णस्य “'तस्येच्छयात्तवपुषः' इतिवत् । प्राकृतरोकोक्यतुकरिण ज्ञेयः ।। १८.॥ § # निलमुक्तं बध्नंतीति विरृद्धमुक्तं
तत्राह--मायिनमिति । मायात्र मायातो मोह उच्यते स॒ चानादितगुणावेश्चवियुखस्य तस्य मायापारवरयादेव तेन गुणावेश् एव
वंधः साक्षाद्र धामावाननियञुक्तत्वमपि युज्यतः इति भावः । चिस्सुखस्तु-द्रव्यं स्थूलं कायं ज्ञानमंतःकरणं प्रमाकक्रिया इद्रियाणि
तदाश्रयाः संतो देद्ाध्यासेन कायैत्वे इंद्रियाध्यासेन कारणत्वेऽन्तःकरणाध्यासेन करत्वे निबध्नन्ति निर्विकारस्यैव चितो मायाश्रयत्वे-
नेश्वरत्वं तथा तद्विषयत्वेनाध्यासाजीवत्वमिति भावः।। १९॥ ॐ क एभिरठिगैः करणः स्वैज्ञानिभक्तैः कठेभिट्षिता
गतियैस्य । 'गुणम्रकाशैरनुमीयते मवान् इ्यादुक्तः ।। २०1 `
श्रोसचारम्रणदासगोस्वाभिधिरचिता दीपमीव्यास्या
[ गणाः श्धदयः इयमरकोषविधानात् गुणाः शु्करक्तकरष्णव्णां इति पूत्वश्षोकोक्तख्य त्रया गुणा इति वाक्यस्य
विशेषणम् । यद्रा गुणाऽप्रधानमिति मेदिनीकोषात् सियायर्थं मायया गृहीता अग्रधानरूपा इति पू््व॑कोकेनैव सम्बन्धः । अतः
सामिक्ृतटीका सम्मतपूढ्बेश्छोकेनान्वितस्य बध्नन्तीति पर्छोकस्यान्तमैतगुणा इतिपदस्य न पौनरक्तिङ्क ति ।। | अधिभूतं
गोखकम् । अध्यात्मम् इन्द्रियम् । अधिदैवम् इन्द्रियप्रवत्तेकदेवता ॥ १९॥ २० ॥
श्रीमद्वीरयाधकछ्यास्या
एवं सवं तद्धीनमिति कथनेन नादं वेदपरं स्वस्मिन्निव्य॑श्ष्योत्तरमुक्तं भवति । तर्हिं त्वं किंकरोषीलयपेक्षायामाह
तस्येति । अखिरातरात्मन सर्वातर्यामिणः अभिद्रष्टुः सर्वज्ञस्य दशस्य सवं खवज्ीश्रय नियतः कूटस्थस्य निविंकारस्यक्षयव
संकस्परूपज्ञानेनैव सष्टाऽदं वेन चादितः सग्यं जामी व्यन्वयः । सतु प्रयो कोहेतुप्रयोञय् इति मावः । ।॥ १५ ॥ $ # ननु
कृतोयं नियोऽ्यनियोजकभावः कुतो वा तस्य सवेज्ञत्वादयो ध्मः स्वस्य तु तद्विपरीता इयपेक्षायां मायीश्वरस्वसायावद्रयत्वा-
भयामियाह् सस्वमिति । निर्गुणस्य देयगुणरदहितस्य कटप्राणगुणानां समन॑तरमेवोक्तव्ाद्धि मोठ पापकेन भगवतो मायया प्रकृतिद्रारा-
स्थितिसरीनिरोषेषु निमित्तेषु स्िलयावयथं सत्वादयस्त्रयो गुणा गृहीताः स्वनियम्यत्वेन परिगृहीताः. सृष्टिखितिसंहाररूपटीखापर-
+ कत्वेन सत्त्वादय ईश्वरेण परिगृहीता इवययभिप्रायः ।॥ १८।॥ # $ एवं गुणानामीश्वरटीलापरिकरत्वमुत्क्वा जीव्वंधनत्वमाहं
कार्येति । कार्य शरीरं कारणमिन्द्रियं ताभ्यां कत्त तवे निमित्ते पुण्यपापनिष्पादनाथं गुणाः सच्वादयः सखरूपतोऽव्ययं मायिनं सायावद
नमन्ययम् । तत्र सत्वं निर्मछस्वासखमकाशकमनामयं सुखसंगेन वध्नाति ज्ञानसंगेन चानघ । रजो रागात्मकं विद्धि चष्णासंगसमुद्धव
तननिवध्नाति कौतेय कर्मसंगेन देहिनम् । तमस्तज्ञानजं विद्धि मोहनं सवेदेदिनां । प्रमादारस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारतेति । गीता-
वचनान्यत्र स्मारितानि 1 १९॥ # # एवं गुणानां जीववब॑धकत्वमुक्तमथ स्वटीखापरिकरीकृतमायः परमेश्वरः सर्वेषां मम चेश्वर
इत्याह स इति । लिगौः सत्त्वादिगुणेः क्षरीरभूतप्रकृतिस्थैरुपरक्षितः स्वरुक्चितगतिः स्वरक्चिता स्वच्छन्दा गतियंस्य स तथोक्तः । न तु
तदा दर्धितपंथानावितिवदन्यदर्हितमागेः स एष एवंविधेश्वयंसंपन्नो भगवान् हे ब्रह्मनारद सर्वेषां मम चेश्वरः नियंता ।॥ २० ॥
श्रीमद्विजयध्वज्तीथशृवा पद्रत्नावल्ीव्यार्या
नन॒ भवतः शष्टरत्वाभावे कथं त्वन्नामलोके ख्यातं वत्तेत इयतस्तं प्रकारं दश्चंयति तस्यापीति । तदृृषटि प्रतिरच्धुं काऽपि-
समर्थो नास्तीति ईशस्येति । ईशित्वं च वादि प्राप्रं नेति निर्विकार स्येति । एतदपि बख्वसरतिबंधकेनान्यथा न भवतीयखिख्स्वासिन
इति एवंविधस्य तस्य हरेरपि शब्दात् भरियश्च ईक्षयेव कटाक्षवीक्षणेनैवा यिचोदितस्तेन सखष्टोऽदहं सभ्यं जगत् सजामीयन्वयः । एव-
हाव्दरेन सष प्रयोजकांतरं निवारयति | १७ #‰ 8 एवं दरेख्यकतृरवं प्रदज्ञेयाधुना युगवत्क्रमश्ञोऽपि वेति प्रदनं परिहरति
सर्वं रजस्तम इति । तेन हरिणा नित्यं ग्रहीता अपि सन्त्व॑रजस्तम इति त्रयोगणा निगुणस्य सततं सतत्वादिगुणरहितस्य विभोमाय
येच्छया स्थित्यादिषु निमित्तभूतेषु क्रमश्चो युगपच्च गृहीता इलयन्वयः माययेति । विशेषणान्मूलसष्टयादिषु क्रमशो दैनंदिनसृषथादिषु
युगपद् गृहीतां इति विशेषः तदुक्तं नित्यं गृहीताः स्थिव्यादिषु विशेषतः युगपत्रमहश्चे वेति ॥ १८ । 8 8 रजोगुणमुपादा-
नीय सर्िवक्ष्पन् हरेः सत्वादिगाणेर्जीववंधकसवमदहिमानमाह् कार्ये ति । पुरुषमिति जातावेकवचनं द्रव्यज्ञानक्रियाश्चया; द्रव्य
मसाहंकारका्यं शरीर ज्ञानं वैकारिकादंकारकायं मनः श्रतेद्रियाणि च क्रिया तैजसाहंकारकायं बागादीन््रियजातं आश्रयो येषां
ते तथोक्ताः एवंविधाः प्रकृतेः सत्त्वादयो गुणा अभिमानमंतरेण निव्यदा मुक्तं प्रकृतिसंब॑धविघुरं मायिनं स्वतो ज्ञानिनं पुरुषं जीव-
समुदायं कायैकारणककृत्वे च बध्नंतीर्यन्वयः । तत्रायं विभागः; तमोगुणः । कार्य क्ञरीरे तद्रतदुःखादयनुभवेन वध्नाति रजोगुणः
स्वः. २. ५. श्लो १७-२० 1 अनेकव्याख्या मलंरृतम् । | १८५
कमैकारमैरिद्रिवैः कारणेषु कमु बध्नाति सस्वगुगस्तु मनला ज्ञनिदवियश्वावरं यतसुखमतुभवतीति तत्र कत्ैत्वे बध्नाति इदमुक्तं
भवति शषरीरगतदुःखाद्यलुभवे वमोगुणः कमंसु रजोगुणोऽहं खुखीति सुखानुभवे सत्वगुणः कारणं गुणानामचेतनत्वेन सख्त
भ्वृत््यनुपपत्तेः तन्नियमने कारणमीश्वरेच्छेति वुत्तं ज्ञानेदरिथैश्च मनसा सनतं बध्नाति पुरुषं रजःकरमेन्द्रियनित्यं कषरीरेण तमस्वथे-
लादि ॥ १९॥ % न केवख्मेतानि देदेद्रियमनांसि बंधकानि । हरिप्रसादसामभ्रीयोम्यानां सुक्तिसाधकानि चेदाह स
एष इति ! योगेन खरोचिषा विश्वमित्यारभ्य का्यकारणकवृत्वमित्यंतेन रथेन परविपादितः स एषोऽधोक्षजो भगवानेतेखिभिदे दन्द
यमनोभिर्दिगौज्ञानोपायलक्षणोर्यमादिसाधनैयतमानैरेतैजीविः स्वरक्षितगतिः ्रदर्शितसखरूपो भवति तदुक्तं भवति देहेद्वियमनोजयिन-
सतैरेव साधनैर्भेगवद्विषयेस्तं परयंतीति खप्रसादादिमं जीवः पदयत्तेन खटक्षितमिति च अधःछृतेद्रियजन्यज्ञानत्वेन मुक्तोऽप्यधोक्षजः
स्यादिलतः सर्वेषामिति । सर्वेषां सुक्तानां खस्य सर्वात विऽपि नारदस्य विश्षेषक्ंकापरिहाराय मम चेति विष्ेष्योक्तम् | २० ॥
ध्नी मज्ञीवमोश्वामिक्ता क्रमसन्दर्भव्याख्या
ख्यं खष्टुं योम्यमपि । ९७ ॥ क ननु जीवेश्वत्योः प्रेय्रपेरकत्वं कुतस्तत्राह सच्वमिति त्रिभिः । निगणस्य रु-
णासप्रश्यस्य विभोः स्वामाविकञशचक्त्या व्याप्रसव्वंस्य मायया विलजमानया यस्येत्या्यनुसारेण बहिर ङ्गथा शक्त्या स्थत्यादिषु निमित्तेषु
सत्त्वादयस्मयो गुणा गृहीता भवन्ति । १८ ॥ # # त एव गुणाः कायादितवे तत्तत्तादात्म्ये पुरुषं जीवं बध्नन्तीति प्रथग-
नुषङ्कः द्िःपाटात् । तत्र काय्यं गोखकम् अधिभूतम् । कारणमिन्दरियमध्यात्मम । ततप्रवत्तेकतया करर देवताऽधिदैवम् । कीटृश्चमपि
बध्नन्ति तत्राह नियदामुक्तमपि । नन्विदं विरुद्रं तत्राह मायिनमिति । मायात्र मायाकृतो मोह उच्यते । स चानादिरिति एवेश्ष-
विमुखस्य तस्य मायापारवश्यादेव । तेन च गुणावेश्च एव बन्ध इति साश्षा्रन्थाभावान्नियसुक्तत्वमपि युज्यत इति भावः । १९॥
कैः त्रिभिहिङ्ेढठीरमूतेः सुष्टु अरक्चिता यत्किञ्िदेवानुमिता गतियंस्य सः। गुणपरका्ैरनुमीयते भवानित्यादेः । यद्ध
. भगवान् सन्वभूतेष्वित्यादिरियनुमानेन ्रिभिरिंङ्गैः कारणादितयोपलक्ठितो भगवान् भक्तैरेवानुभूतस्वरूप इयथः । अत्रेत्थम्भूत-
लक्षणे चृतीया । २० ॥ [र
। भरीमद्धिशनाथचक्रवततिरता सारारथदशिनीष्यास्या
तर्हि त्वं किं करोषीलयत आह । तस्य खृज्यमपि तेन सृष्टोऽदहं जामि । किं स्वेच्छया न हि न हि दक्षया तस्थाज्ञये-
बेलय्थः । दरष्टुरिति । तच्चापि मम तस्य साक्तवे इरत करूटखत्वे सर्व्वान्त्याभित्वे सत्येव नान्यथेति सखस्य जीवत्वं तस्य चेश्वरत्वं
व्यञ्जितम्! तथा च शरुतथः--एको देवः सव्वेभूतेषु गृहः स््वव्यापी सव्वैभूतान्तसत्मा । स््वाध्यक्षः सव्वेभूताधिवासः साक्षी
चेताः केवरो निर्गुणश्च ! इति एष भूताधिपतिरेष रोकेश्चरो छोकपार इति । ब्रह्मादिपिपीलिकापय्यैन्तसव्वैप्राणिवुद्धिष्वविशिष्ट-
तयोपरुभ्यमानः स्व्वभ्राणिुद्धिश्यो यदा तदा कृष्टस्य इयुच्यते इति च | १७॥ _ ॐ ४ ननु कुतोऽयं जीवेश्वरविभागो
यतस्त्वं प्रयै; स प्रेरकः स्यादियपेश्वायां जीवेश्वरविभागहेतुमाहं सत्त्वमिति त्रिभिः । निरीणस्य सतत्वादिगुणरहितस्यापि त्रयो गुणा
भवन्ति केन प्रकारेणेलयेक्षायामाह । विभोमायया स्थियाध्थं गृहीता इति तच्छक्तिगुणत्वेन तदुगुणत्वभिलयथः । तत्र मायया
निलमेवः` तदूगुणरूपत्वेऽपि गृहीता इति प्रयोगो निलयनरविगरहतवेऽपि कृष्णस्य तस्येच्छयात्तव पुष इतिवत् प्राकृतरोकोक्त्थ-
जुकारेण ज्ञेयः ।॥ १८ ॥ ॐ ॐ अतएव गुणाः पुरुषं जीवं भगवतस्तटखचयक्तिवृत्तिरूपं बध्नन्ति ! मायिनं मायासङ्गसदितं
रठबोक्तयुक्टथा भगवतः ्षटदेशस्थानां जीवानां परषठदेशचखया मायया सत एव सङ्गसम्भवादिति भावः । निलयसुक्तमिति जीवस्य
यथा अनायन्ञानं तथा अनादिज्ञानमप्यस्तीति सप्तमान्ते व्यक्तीभविष्यति । क बध्नन्ति । काय्यैमधिभूतं कारणमध्यात्मं कत्ता
अधिक्ैवं तेषां भावस्तत्त्वं तस्मिन् । द्रव्यं मूतानि ज्ञानशब्देन देवताः क्रिया इन्द्रियाणि तदाश्रयास्तेषां कारणभूतासतत्तदभिमानेन
बध्नन्ति । अत्र ज्ञानक्रिययोवैपरीस्येन यथासंख्यं ज्ञेयम् ।। १९ % अतः स मायाश्षक्तिमान् पएतै्गणिररिङ्गजीवानामा-
बरकैरुपाधिभिर्ेत॒भिः सुष्टु अलक्ठिता अथात् तेर्जविरज्ञाता गतिसतत्त्वं यस्य सः यद्वा एतैिङ्गः करणे; स्वेज्ञानिभक्तैः कतभि
ठंक्षिता गतियैस्य गुणप्रकाशैरनुमीयते भगवानियदेः ॥ २०॥ त . |
क ध्रीमच्छुकदेवरूतसिद्धान्तप्रदीपः |
अदं तु नैव सष्ठः.उत्पादितः तस्य भगवतः अभिदरषटुः सवेज्ञस्य $शस्य सर्व॑निय॑तुः कूटस्थस्य सवैकारणत्वेऽपि निर्विकार-
सखरूपस्य. अखिखानां चिदचित्पदार्थानामात्मनः दश्वया दृषटथाऽभिचोदितः प्रवर्धितः सज्यं खृजामि तत्कृतमेव करोमि न तु
सातंभ्येण किंचित्कर्तुं शक्नोमीयर्थः | १७॥ ॐ $ न केवलमस्मदादीनां तस्रेयैत्वमात्रमपि तु प्रकृतेस्तदूगुणानां च
तन्नियम्यत्वमिति.तन्मायागुणेः सर्वे जीवा -बद्धासतद्र धननिवृत्तिपू्वैकतसपराप्रये; तद्जनं कैव्यमिति चाह् सत्त्वमिति त्रिभिः {विभोः
चेतनाचेतनरूपस् “ परकृतिद्रयन्यापकस्वरूपस्य ` सत्त्वं रजस्तम इति त्रयो गुणाः सन्ति ते स्वरूपगुणाः नेविज्ञापयितु वि्ःविशिनषटि
निरणस्येति । सत्वाद्यऽस्ष्टसखरूपस्येलयथंः । नलु कथं तर्हि विभोः गुण इत्युक्तमिलत तदचेतनप्रकृतिगुणव्वेन तस्येव गुणा इया
२४
¶८दे श्रीमद्भागवतम् । , [ स्व. २ म. ५ लो, १७.२०
माययाऽचेतनात्मिकया गुणमय्या खभ्रृया कायाथ विभुना गृहीताः कार्याभिञुखीडता इयर्थः । ननु किं तत्कायैमन्राह स्थिति
सगनिरामेभ्विति । सियायमिमुखीकृता इयर । नलु कं ततकायैमतराह खितिसनिरोधेषिति सियाघयमियुसीङता इयथः ॥१८॥
भगवतो मायानियंृत्वभुक्त्वा जीवस्यपर प्रकृतिलक्षणस्य मायावदवत्वमाह कार्येति । पुरुषं जीवात्मानं निदा ते गुणा बध्नन्ति
जन्ममरणपरवाहविषयं डु्वति कथं मूलम् अयुक्तम् “जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य" इति भगवलया शरोक्तो यो ` सुक्तसद्धि्नम्
करहि वद्र इलयाकाश्षायां “अजोऽद्यको जुषमाणोऽतुरेते" इत्येवं मूतश्चतेः पूर्व मागमुप्र यन्नाह ` मायिनमिति । मायामोग्यततय
न प्रेठतमं यस्यास्ति न तृपास्यत्ादिना भगवान्स मायी तम् । कथंभूताः ्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः द्रव्यं महाभूतानि ज्ञानशब्देन
वताः क्या इदविाणि तेषां देववः अत एव -स्वकायेभ्वथिभूतादिषु तं वष्नतीयाद् काथैकारणकनवे इति । क्यमधिमूतं
भोम्यमोगायतनादिरूपम्। कारणमध्यात्मं जीवस्य भोक्तः रूपादिभोगे चश्चुरादिकरणम् । कर्तीऽधिदैवतं जीवस्य चश्चुरादिना रूपादि
भोगकतु रूपकायैस्योपकतु भूतं चश्ुरायधिषठावदैवतम् तेषां भावस्तत्वं तस्मिन् ॥ १९॥ % स एष मायाधिपतिः
भगवान् अधोक्षजः त्रिभिः सत्त्वादिभिर्ठिमेरवरकैरपलक्षितानां तन्मायाुणावरृतानां सवेषां जीवानां मम॒ चकारान्मायागुण-
वियुक्तानां च दैशवरो नियंता स च स्वन ज्ञातगतिर्भवति अपि तु खानन्यशञरणैरियाद् सखटश्वितगतिरिति । स्वेनान्यभक्तेन ठश्चिता
गतियेस्य | १०॥ | | ॥ | [ष
श्रीमद् बल्लमाचायबिरचिता सुबोधिनीव्यास्या |
एवं विमा निरुप्य यदरपमितयादि पद््भानप्रे विस्तरेण निरूपयिष्यन् यद्विज्ञानमिादि प्रभचत्॒टयस् चलुभि
ऋोकैरुततरमाह-- तस्या ऽपीति तत्र मथमं यद्वज्ञान इत्यस्योत्तरम्। इदं टि ज्ञानं ज॑गत्कायोपयिकमिति न रवेण गताभरैता ।
यतो विज्ञानं यस्येति प्ासखथमं तस्य॒ विज्ञानं वक्तव्यम् । तथा च ` उपादानगोचरापरोक्षज्ञानं तस्साधकप्रकारेण संौधनज्ञानं च
हि
सयात् । ततो भक्तिमारगो विरुध्येत । सर्वेऽपि मागां विरुयेरन्। बन्धमोक्षा्यभावाप्रैचित्रयमक्ञानं च न स्यात् । अत उभया
जीवाथ वा क्तंनयमिति मन्तम्यम् । तत्र स्वे खस्याऽऽनन्दपूैत्वं मञ्येत । परार्थे वैषम्यनेधृष्ये भसञ्ञयेयाताम् } अत
आह् श्रचिलात्मन इति । अखिलानामा्मा । आत्मसुषटेनं वैषम्यादि । आं नन्दादिविरोधस्तु नासि । अखिखत्वात् ! यथा
खिला आत्मानो न भवन्ति केनाऽपयश्चेन् । तेषां चाऽथ सृष्टिश्च क्रियते । उपभोगश्च सम्पाद्यते । एवं स्वस्य यः पूरणं आनन्दसतस्याऽ-
प्यात्मा । मोगादिना तश्याऽप्युपचयं करोति । तथापि "न॒ तस्याऽनिलतवं न्यूनत्वं वा । तस्माठुमयविधाऽपि ` सृषटिमगवतः कतं
युक्ता । तथापीश्वप्तवादभक्तिमागेन्यवश्यापनाय मां सद्वा दैक्षयेवाऽऽज्ञाप्य मद्रपेणेव सर्वं सृ स्वयं न
ततस्य छजामि तत एव ज्ञानशक्ति क्रियाशक्तिं च छव्ध्वा । तदाद--रईश्षयैवेति । दृष्टया प्ेरणादभयम्रापिः ।। १७॥ शैः & अनेन
सजत कथंवा एकात्मनि नियम्यनियामकभावः १. तत्राऽऽह्-खत्वं रजस्तम इति -द्ाभ्या --“ज्रवस्थितेरिति काशङ्कत्स्न"
इति मतमत्र सिद्धं भविष्यति । यथोणेनाभिः सृष्ट्थमेकामूर्णामुद्मते तथा मगवानपि त्रिविधस्य बरीनगुणानुद्धमते गुण-
रूपतवाच गुणञञनदव्यवहारः । सदरेण निमौवं सत्त्वमितयुच्यते । केवलचिद्रेण निरीतं क्रियासक्तप्रधानत्वारसदानन्दा भावाच्च
रज दद्यु च्यते । आनन्दा श्च्च तमः ।-ते भगवद्रपा एव भगवता सष्ठः । न चः.भगवति पै पूर्व सिताः । तथा सक्ति अगवदात्म-
कास्ते न भवेयुः । यथा कार्पास नहि सूत्रम् । तपरैव हि पश्चात्खावयवैः पौवापयैमापद्यमानं सूत्रतामापद्यते। अत एव भगवान्नि-
शोणः । ते गुणाः पुनः खितिसरगनिरोधेषु उ'तयत्तिसिति यार्थ ते (१) गृहीताः । तेषामपि ग्रहणं मायया । एषा हि माया जगतक्ी
न तु व्यामोहिका । तदाह्--विभोरिति । सम॑स्य जगत्कतरि्यथः । सा हि तच्छक्तिः सर्वरूपभगवत्सम्बन्धात्सर्वपरतिकृतिरूपा ।
सा जगत्कएणे कएणरूपा । अतः कएणांश्यं तदी यत्वात्करणसरूपेणैव निता गुणा इति माययैव गृहीताः । ते मायावशे तिष्ठन्ति
सु इव । अतो य एव भगवद जीवस्या रनतुमिच्छति । तत्के वा । तं ते गुणां वध्नन्तीयाद-कार्यकारणकनृव-
१. जगत्का्योपयिकमिति क, ख. घ. ड. २, साधनं जानं. चेति व. ड, देषा इतिग. घ.ङ. ४, स्वा इति क, ‡. ्रानन्द्
। विरोष इति ग, च, ड, ६, नकारो नास्ति ग, घ्, ङ, ५. उतपतस्थिविथलयाथंसेन गृहीता इति ग, . व १.९
, ५०५ ५
स्कं. २ श्र. ५ श्लो. १७-२० 1 श्रनेकन्यास्यासमलंङृतम् । १६७
इति । कायैमधिभूतं देहः । कारणमध्यात्ममिन्द्रियाणि । कत्त आधिदैविकः अन्तःकरणम् । एतेषां भावः कायेकारणकनु त्वम् ।
सङ्खातमिति यावत् । जीवस्य सङ्गातत्वनिमित्तम् । यथा केवखो अवः सद्गातरूपो भवति । ते हि मायया गृहीताः स्वकायं स्थापिताः ।
तदाह--द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया इति । द्रव्यमधिभूतम् । ज्ञानमधिदैवम् । करिया आध्यास्मिकी । तच्चयं तेषामाश्रयः प्रव्येकमेकस्य.
अतः स्वस्वाश्रये ते बध्नन्ति । आध्यात्मिकादिभावं परिखयञ्य केवरं भवितुं न प्रयच्छन्ति । सवेदा बध्नन्ति । बन्धने माया-
सम्बन्ध एव हेतुः । न च सम्बन्धमान्रमेव हेतुः । अन्यथा भगवतोऽपि बन्धनं स्यात् । किन्तु तत्र स्वातन्त्रयं योऽभिसन्यते तस्याः
पतिरहमिति । तदाद--पुरुषमित्ति । न तु तां करणत्वेन कायाथ यो गृह्णाति ।. अतो गुणबद्धो नियोज्यो गुणकर्ता नियोजक
इत्येकस्मिन्नेव रूपद्रयमुपपद्यते । १८ ॥ १५ ॥ 8 एवं जीवन्रह्मभावमेदं निरूप्य सामान्यत उत्तरितमपि यदाघारा-
दयत्तरं विशेषाकारेणाऽऽह-सख एव इति । मायातत्कार्याणां द्रव्यादीनां विशेषाधारत्वं भगवतश्च सामान्याधारस्वमिति ततरोत्तर-
मुक्त्वा मायितवेन वि्ेषात्मत्वं च बोधितभिति यत्पर इत्येतदेव शिष्यते । नियामकस्य दश्चेने पूवमात्मत्वात्तञक्षानेऽपि नियमनं
न सम्भविष्यतीति त्रिभिरेव एतैिङ्गैः सच्वादिभिः सुष्टु अरृक्ठिता गतियेस्य । यद्यपि स एवैषः । यः सष्टा स एव बद्धः । तथापि
सष्टा भगवान् । एते च गुणा मेगवतो लिङ्ग भूता ज्ञापका बहिर्निगेता भूरुवदहरादेव पुरुषं ज्ञापयन्ति ! न तु तं वेष्टयन्ति ! अन्थ॑वेन्ध-
ङङ्कां बारयति--एतैरिति । एतावन्त एव ते । तर्हि बद्धेः कथं न वध्यते १ तत्राऽऽद--श्रधोक्षज इति । ते चेत्तं परयन्ति क्रियया
वा प्राप्नुवन्ति । तदा बध्नन्ति । तंतु तेषामसम्भावितमिति । अत एव सुष्टु अरुक्छिता गतियैस्य । स्ववा वद्धातिरिकतैमुक्तेवां
रक्षिता गतियैस्य । वस्तुतस्तु भक्ताः भगवता सह् पश्चाद्वा समायान्तीति सवत्र निश्चयः । अत णव हे ब्रह्मन् त्वं तादृशः । तथापिं
स्वेषां ममं चकारात्तव च" भगवानीश्वरो नियन्ता 1 २० ॥
` श्रीमद्धोस्वापिश्ीपुरुषोत्तमचरणलिरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
तस्याफीरयन पूर्णेति मोभौपधिकेनास्मंरूषेण तस्येति चिक्लानशातुः । तत इस्यादि । जीवातुरादनास्स्यरणायाधकाये- |
भावेन स्नेदस्याप्याधाराभावाद भावेन भक्तिमार्गो विरुध्येत, तत एव सर्वेऽपि विरुद्धयेरक्निखयथंः । अत इति, दृश्यमानानां
तेषामुपपादनीयत्वात् । नन्वखिरपदस्य वस्तुपरत्वं जीवपरत्वं वा उभयथापि भगवतोऽखित्वाभावात्कथं नानन्दादिवियोध
` इलाशङ्कायां तस्यार्थमाह यथाखिल्लेयादि । तथां च, सवौदिपदान्यनुक्सवा यदखिख्पदसुक्तम्, तेनायमथः खिल्पदं न्यूने
रूढम् । न्यूनता च द्वेधाऽऽनन्दाभावात् सर्वत्वाभावाच्च । नना तदुभयं पयैदस्यते । तथा सति 'न खिलं न्यूनं येषां तेऽखिखा
इति । तथा सयखिरपदस्य वस्तुपरत्वेप्यवयवशक्तया तेषु तथात्ववोधनात्तेषामात्मत्वे स्वेस्याखिर्त्वमथदेव सिद्धमतो नानन्दादि
विरोध इयर्थः । तदेतदमिसन्धायाहुः एवमिलयादि । इष्टये व्यादि, तदैश्चते"यादावीक्षाया आखोचनार्थकल्वाद्रेक्षापदोक्तायां
टषटज्ञानजनकत्वासरक्षणस्य च क्रियारूपरवात्तथेयथः ॥ १७ ।) & # सत्वमि यस्याभासे श्रनेनेति । दैदशाद्भगवतः खज्ञानप्राप्तयादे
कथनेन । एतस्येति श्राधारायेयमावस्य नियम्यनियामकमावस्य तदात्मक्वस्य चेयथः । विवृतौ, इति मतमिति । तत्तद वस्थयावस्धितं
ब्रहम व त॑त्तच्छब्दवाच्यमिति कां्चकृरस्नाचायैमतम् । एतेत प्यथेदं सजत' इलस्य व्याख्याने, किं कुम्भकारवत् ? उत कामधेन्वादि
वत् १ अथ योगिवन्मनंसा ? इत्यादिनोद्धावितेषु पक्षेषु कोपि नात इति बोधितम् , दुर्विंभान्यत्वं च समर्थितम् । कार्पासिन
हीलयत्र कार्पास इति सप्तम्यन्तम् । तदिति कापौसम् , हितौ, अरत पवेति, पौवपयवसायाः पीश्चायत्वादेव । विभुपदेनैव
कठँ तवे प्राप्रे षष्ठयाः सम्बन्धमात्र एवार्थं इयाश्चयेन मूटे विभोर्मायया गृहीता इति समभिन्याहार सूचितमथ वदन्तस्तस्याः स्वरूपं
कायैश्वाहुः खाहीयादि, गृ्यीता इलयन्तेनं 1 तथां च, भगवतः कूटस्थत्वेन सवेस्वूपत्वेनं च प्रयोजकत्वांद्धगवदपेश्षया तस्याकरणत्वेपि
स्वस्वकरणस्वरूपं धर्म तेषु न्यस्य तदूग्रहणेन खयं कर्त्री जातेयथंः । एवच्छ; सा वा एतस्य सन्टष्टुः शक्तिः सदसदास्मिके'ति वक्ष्य
माणत्वात्तस्याः खरूपं मूटसरदंशभूतविकरतसदात्मकं सिष्रथतीति ज्ञेयम्। गुणानां कायान्तरमाहुः त ॒इयादि, खकार्य इति
द्रव्यज्ञानंक्रियारूपे मायायाः कार्ये । खखाश्चये ते बध्नन्तीति, द्रव्याभिमाने तमो बध्नाति, ज्ञानामिमाने सत्वं, क्रियाभिमाने
रजः, इत्येवं बध्नन्तीयथंः । कुतो बध्नन्तीयपेक्षायां बन्धनहेतु' स्पुटीकुवैन्ति बन्धन इृयादि । ` श्रत इति मायातत्कायाभिमानान-
भिमानाभ्याम् ॥ १८,१९ ॥ $ ॐ सख एष इत्र एविति, नियम्यनियामकमावे हेतुकथनेन । उत्तरितमिति, अखिलयत्मन
दरत्यनेनोक्तम । मायेयादि, एवेन गृहपीटन्याय उक्तो भवति गृहे पीठं तदुपयास्तरणम् , तत्रोपविष्टस्य यथा गृहं सामान्याधारोन्यो
विङ्ञेषाधारः, तथात्र भगवति माया, तस्यां दरव्यादिकं तर्कांयम् , तत्र बद्धोशो जीव ' इति भगवत्सामान्याधारो मायादिविशेषाधाये
सुक्तानां तु साक्षादाधार इति बोधितत्वात्तत्रोत्तरमनुक्त्वां मायित्वेन विशेषात्मत्वम् , साया हि करणभूता शाक्तिस्तदत्वेन `
खष्टिग्यापारविशेषयुक्तात्मत्वं बोधितम् ।' तेन स्वस्य तदात्मकतापि सिद्धेति हेतोः ` “यत्पर” इव्येतदंनुत्तरितमवशिष्यते, तत्रोत्तर- ६
१, न बध्नन्तीति ग. २. ररमनुक्स्वेति कं. ख. ३. बाध्यते इति क. ४, त्वमिति नास्तिख, €. चकारे नास्ति क. खरग, `
६. “स्रानन्दाचमाबात्' सवंत्वाच्यभावात्' इति पारो । ७, (करणत्वरूपम्”* पाटः । ८. “व्रिंषयक' पाट ।
शद । श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्कं. २श्र. ५ च्छो. ६७२०
पतैस्ताटशो जातः, तञ्ज्ञानं तिरोधापितवान् । तथा चेवं योशस्तिरोदिततादृग्ञानः स नियम्य इदमपि तादृशसाक्षात्कारतिरोधा-
नान्नियम्यः, पूणेज्ञानत्वाद्भगवान्नियासकः इति यत्यर' इयस्यौत्तरमियथैः । तदेतदाहुः यद्यपीलयादि । ननु सम्बन्धस्य तुर्यत्वात्ते
भगवन्तं कुतो न बध्नन्तीलयाकाङक्षायां शिङ्गपदस्या्थ॑माहुः पते चेद्यादि । अंधः नीचेरक्षज इन्द्रियजन्ये ज्ञानक्रिये यस्मादियधोक्ष-
जपदनिरक्त्या तेनैव तद्विषयकाज्ञानप्राप्तेः स्वलक्षितगतिरियस्य वेयध्यैमायातीयरच्या पश्छान्तरमाहुः सवैवेलयादि । केवल्जीवात्म-
ज्ञानवतां जीवन्युक्तानामपि भगवज्जञानाभावात् परममुक्ताना्च विषयविषयिभावनिवृत्या गतिज्ञानाभावात्तेऽत्र न युज्यन्त इयतः
सिद्धान्तमाहुः बस्तुत इलयादि । तथा च, अतस्त एवं गतिज्ञातारः इयर्थः । एतेन मोचनहेतुरपि स्वपदेन ज्ञापित इत्यपि । बोधितम्
श्रत एवेति एेकासम्यादेव । तथापीति अधोश्चजव्ेन ॥ २० ` |
श्रीगिरिधरङृता बालप्रबोधिनी
एवं सवं तदधीनं चेत्त्िं त्वं किं करोषीयपेक्षायामादह--तस्यापीति । सष्टय्थं तेन सृष्ट उल्पादितोऽभिचोदितश्चाहमपि
तस्य ज्यं छजामि, सष्टिकरणे प्रवत्तितस्तत्करणन तदाज्ञां पाख्यामीयथंः । ननु तत्तत्कारये त्वं स्वयमेव प्रवृत्तो दृश्यसे स तु
कदापि प्रवत्तंकतया न दृयते इलयाश्ङ्कथाह--दश्षयैवेति । सङ्कस्पमात्रेणेवं प्रेरणे कथं सामथ्यैमियाशङ्कयाह--$श्षस्येति, सवा-
न्तयामित्वेन सवेथा सवेकरणसमर्थस्येयथः । तत्रापि हेतुमाद--द्रष्टुरिति, सवं साक्षात् पद्यत इयर्थः । ननु भगवान् सरटि
स्वाथं करोति ओीवार्थं वा १ 'आये पूणकामता भञ्येत, "अन्तये च सृषटदःखसुखादिविरिष्टनानाविधतवेन ! मगवता वैषम्यमै-
धृ ण्यादिदोषप्रसक्तिरियाक्षङ्कयाद--ङूटसस्येति, वैषम्यादिविकाररदितस्येय्थः । तत्र हेतुमाह--अखिटात्मन इति । नद्यनन्तरूपेण
एकस्येव बेषम्यादि सम्भवति द्वितीयस्यैवाभावादिति मावः। न केवरमहमेव तदाज्ञां पारयामि किन्त्वन्येऽप्ययिकारिणस्तेन
सष्टासत्तदधिकारे नियुक्ताश्र तदाज्ञां पाठ्यन्तीयपिशब्देन सूचितम् “भीषास्माद्वातः पवते, भीषोदेति सूयः" इत्यादि श्रुतेः
॥ १७॥ छ 8 ननु भगवानेवेको यदि निखिलात्मा तदा कुतोऽयं नियोञ्यनियोजकभावः कुतो वा तस्य स्वज्ञत्वादयो
धर्माः १ अन्यख तु तद्विपरीता इयपेक्षायां मायेशचत्वमायावदहयस्वाभ्यामेवेयाश्चयेनाद-- सत्त्वमिति । विभोः खष्टयादिरीखायां
समथस्य निगणस्य गुणाधीनतारदितस्य भगवतो वक्षीभूताः सत्त्वं रजः तम इति त्रयो गुणाः सन्तीति शेषेणान्वयः । निर्गुणे गुणाः
कथं प्राप्ता इ्यपेक्षायामाह--माययाऽन्तरङ्गश्चक्या इच्छापरपयीयया, तेन॒ सखयमेव गृहीताः कार्यार्थं खकीयतरेनाङ्गीकृता इटयर्थ;।
किं तत्कायैमियत आह--धितिसर्गेति । स्थितिः पाठनं तदर्थं सत्त्वं, सर्गः उत्पत्तिस्तदर्थं रजः, नितेधः संहारः तदर्थं तमश्च
गरहीतमियथः ॥। १८॥ क ॐ ते च गुणाः मगवदंशभूतत्वान्सुक्तं प्रथमतो बन्धरदितमपि ततो मायिनं पश्चान्मायावश्चवर्तिनं
पुरुषं जोषं नियदा सवेदा बध्नन्ति । क वभ्नन्तीयपेक्षायामाह--कायैमधिभूतं देहः, कारणमध्यात्ममिन्द्रियाणि, कर्ता
अधिदैवतं देवताः, तेषां भावः सद्कातस्तत्त्वं तस्मिन् । तत्र हेतुमाह्-्रव्येति । द्र्य महाभूतानि, ज्ञानशब्देन देवताः,
्रियाङाब्दनेन्द्रियाणि, तेषामाश्रयाः कारणतया आश्रयमूताः । अतः भर्येकं ते खस्वका्यं तत्तदभिमानेन निलयदा बध्नन्ति,
भगवत्कथां विना तु कदापि देद्या्यभिमानं परियञ्य केवटं भवितुमवसरं न प्रयच्छन्तीयरथः । बन्धनप्रकारविेषस्तु भगवद्री-
तायामुक्तो ज्ञेयः, तथादि-- "सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रछृतिसम्भवाः ॥ निबध्नन्ति महाबाहो देहे देदिनमव्ययम् ।। तत्र सत्त
निमेखत्वात् प्रकाश्चकमनामयम् ।। सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ । रजो रागात्मकं विद्धि वृष्णासङ्गसमुद्धवम् ।॥ तन्नि-
बध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देदिनम् ।। तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं स्बैदेहिनाम्।। प्मादाटस्निद्रामिस्तभ्निबध्नाति भारत
इति ॥ १९॥ क ॐ एवं जीवेखरविभागं . निरूप्य यद्धीनं विश्च यदधीनश्च त्वमिति प्रभद्यस्योत्तरमाह--स इति.। स
पूर्वोक्तः एष वदयमायो जगस्खष्टा अधोक्षजः अधः अश्षजमिन्द्रियजन्यं ज्ञानं यस्माद् इन्दरियजन्यज्ञानाविषयोऽपि एमिस्िभिः
सत्वादिभिगुणेटिडगजैडत्वेऽपि तत्तत्काये प्रवृत्तत्वेन व्येधूमवच्े तनमगवज्ज्ञापकैः साधनभूतः सैः ज्ञानिभक्तैरेव रश्चिश
अनुमिता गतिस्तत्त्वंधस्य स भगवान् सर्वेषां ावर जङ्गमानां ` मम-चकारात्त च-ईरो नियन्तेयन्वयः। समपि भक्तकोटौ
भविष्टोऽसीति सूचयन् सम्बोधयति-हे ब्रह्मन्निति ।। २०॥ ` ` ।
हिन्दी अ्रनुबाद् | हि
। वेद्रष्टा होनेपर भी ईदवर है, स्वामी है; निर्विकार दोनेपर भी सर्व॑खरूप ह । उन्न दी मुञ्चे बनाया है ओर उनकी
दृष्टस दी प्रित होकर मेँ उनके इच्छानुसार सष्टिरचना करता दः ।। १७। % ॐ भगवान् मायाके गुणोंसे रदित एवं अनन्त
है । खष्टि, सिति ओर प्रल्यके स्यि रजोगुण, सत्वगुण ओर तमोगुण--ये तीन गुण मायाके द्वारा उनमें खीकार कि गये ह
॥ १८ ॥ % क येदहीतीनों गुण, द्रव्य, ज्ञान ओौर. क्रियाका आश्रय ठेकर मायातीत नित्ययुक्त पुरुषको ही मायामे सित .
हानेपर काये, कारण ओर कर्तापनके अभिमानसे बध ठेते है ।। १९॥ ॐ ॐ नारद् ! इन्दरियातीत भगवान् गुणोके इन .
तीन आवरणोंसे अपने स्वसूपको भीर्भोति ढक ठेते ई, इसङियि छोग उनको नदीं जान पाते । सारे संसारके ओर भेरेभी
एकमात्र स्वामी वेदी दह २०॥
३, स्वार्थं करोतीलाचेपष्े । २, जीषां करोतीप्यपरिम् पके ।
स्कर. | ५ एलो. २१-२४ | । श्रनेकथ्याख्यासमटं हृतम् । ` .. १८६
कालं कमं स्वमावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यद्च्छया प्राप्तं बिबुभूषुरुषाददे ॥२१॥
कालाद् गुणव्यतिकरः परिणामः स्वमावतः । कमणो जन्म॒ महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥२२॥ `
महतस्तु विकर्बाणाद्र जःससोपद हितात् । तमःप्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ॥२३॥
त। ५ 0 रि | प ओ : . क, क हि ।
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विद्वन् स'मभूलिधा । वेकारिकस्तेजसश्च तामसश्चेति यद्धिदा ।
द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिरिति प्रमो ॥२४॥ | ष्व
रीघरस्वामिरता भावार्थदीपिकःव्यास्या |
तस्य सृष्टिप्रकारमाह ! कारकमिति । काटं श्रोभकं स॒ष्टिकाट इति व्यवहारहेतुम् । कम जीवाृष्टम् । स्वभावं तत्परिणा-
महेतुम । आत्मन्नात्मनि यदृच्छया स्वैरितया प्राप्तम् । विवुभूषुर्विविधं भवितुमिच्छन् ॥ २१९॥ छ & गुणानां -व्यतिकरः
क्षोभः साम्ययागः स्वभावतः परिणामो रूपातरापत्तिः महतो मह ्तस्वस्य पुरुष दैशवरस्तेनाधिष्ठितत्वं त्रयाणां विशेषणम् ।। २२ ॥
४ % महत्तत्त्वा्िक्ु्वीणाद्िकरियमाणात् । तस्य च क्रियाज्ञानश्चक्तित्वास्तरिगुणत्वेऽपि रजःसस्वाभ्यामुषन्"हितत्वम् अहंकारस्य
त्वावरकत्वात्तमःप्रधानत्वम् । अत एवाहंकार कार्ष तामसमाकाशोदिकं बहु राजसं सास्िकं चास्पम् एवं तदुपाधिकेषु जीमेष्वपि
तथेव तामसयोन्याधिक्यम् । द्रव्यज्ञानक्रियात्मको महाभूताधिदैवतेन्दरियात्मकः।॥ २३॥ # # स च विङुवनरूपातरं
गच्छन् । त्रैविध्यमेवाह । वैकारिकः साच्त्विकस्तैजसो राजसः यद्भिदा यस्य भेदः द्रन्यशक्तिरिलयादीनि ॥. प्रातिखोम्येन चअयाणां
लक्षणानि । द्रव्ये महामूताख्ये क्तियैस्य क्रियास्विन्द्रियेषु शक्तियैस्य ज्ञानेषु देवेषु शक्तयैस्येति :! हे प्रभो बद्धुं
शक्त ।। २४ ॥ । |
वंशीधरकता भावार्थदीपिकाप्रकारुव्याख्या
खमायाशक्तेगणेजगत्कठसवं भगवतो वदन यतः सष्टमियस्योत्तरं प्रपचयति-- कामिति । काटमात्मन्खःस्मन्पराप्न
टीनत्वेन स्थितं खप्रयोजनाभावेपि स्स्मिन्समायाकस्ितं यद्च्छया स्वैरितयोपाद्दे सश््यथंमंगीटरृतवान् । तञ्च न खतः
किन्तु मायय्व विदुभूषुः ॥ २१॥ क $ काखादीनां प्रयोजनमाह । कारादिति । अधिष्ठितत्वं तदिच्छया प्रवृत्तत्वम्
॥ २२॥ ॐ ॐ तमःप्रधानः पदा्थविश्ेषः । यद्वा य इयध्याहायं परेण स इलयनेन योजयितव्यत्वात् । तस्य च मदत्तस्वस्य
च अत णव तमःप्रभानत्वादेव तदुपाधिकेषु तमउपाधिकेषु ॥ २२॥ # शक्तिरत्यादनसामभ्यैम् । हे प्रभो इति । ब्रह्म-
क्त् का नारदं प्रति संबुद्धिस्तु त्वमेवात्र प्रभवसि बिरक्तत्वान्न हि गृहश्थाः प्रायस्तत््वविचारे प्रभवंतीप्यमिप्राया व अत्र
साम्यावस्थं गुणत्रयमेव प्रधानं तस्य काठेन सतत्वांशषस्योद्रेको महत्त्वं रजोंशस्योद्रेको महत्तर्वभेदः सृत्रतत्त्वम् । तमों्षस्योद्रेको-
टंकारतन्त्वम् अतः अहंकारकार्येषु तामसाधिक्यमस्सीव्यक्तं स्वामिचरणेः । करणं कारः कारकचेष्टाविक्षेप इति यावत् । विगतः
कारो विक्षेपो
यस्मात्तच्छातसभावं सत्वं विकारस्तेन चरति प्रवर्तत इति वैकारिकः वेजःक्रोभकत्वाद्रजस्तत्र भवस्तेजसः । तामसस्तु
.11 तः । भक्ष्दरज त्. > देतकनसथ ।। ¶९ल स्तन्न म जस्नात जसनसज्गन नानव । सजा र सयत्यच्छ ।नन्छ ५०५।( ज्ञं < ५5. म॑
ते भारतः बध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देदिनम् ।। तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् | प्रमादाठस्यनिद्रामिस्तन्निबध्नारि
ति। स इति ।॥ १९॥ # ® एवं जीवेश्वरबिभागं. निरूप्य यद्धीनं विश्वं यदधीनश्च त्वमिति प्शरदरयस्योत्तरमाह--स ।
भस्िभिः. पूर्वोक्तः एष वरयमायो जगत्सष्ठा अधोक्षजः अधः, अक्षजमिन्द्रियजन्यं ज्ञानं यस्माद् इन्द्रियजन्यज्ञानाविषयोऽपि ए
ब ठकि सत्वादिभिगुणेिंडगोजैडत्वेऽपि तत्तत्काये प्रवृततत्ेन वहोधूभमवशने तनभगवज्ज्ञापकैः साधनभूतः स्वैः ज्ञानिभक्तैे
भक्तकोटौ अनुमिता गतिस्तत्तवंथस्य स भगवान् सर्वेषा स्थावरजङ्गमानां ` मम-चकारात्तव च-ईश्ररो नियन्तेयन्वयः । त्वमपि
। परविष्टोऽसीति सूचयन् सम्बोधयति-हे ब्रह्मन्निति ॥ २०॥ `
| हिन्दी न्ननुवाद्
र उनकी | व द्रष्ट होनेपर भी ईदवर ई, स्वामी है; निर्विकार दोनेपर भी सर्वसवरप है । उन्न ही मुञ्चे बनाया है अं
वं अनन्त दृष्िसे दी प्रित होकर मेँ उनके इच्छानुसार सष्टिरचना करता दः ।। १७ ॥ # # भगवान् मायाके गुणेसि रदित ए
ये गये है । खष्टिः सिति ओर प्ररयके व्यि रजोगुण, सत्त्वगुण ओर तमोगुण--ये तीन रुण मायाके द्वारा उनमें स्वीकार कि
यामे सित ॥ १८ ॥ % ॐ येंदह्ीतीनों गुण, द्रव्य, ज्ञान् ओर क्रियाका आश्रय ठेकर् मायातीत नित्यमुक्त पुरुषको ही मा
गोके इन्, होनेपर कायै, कारण ओर कतीपनके अभिमानसे बोँध छेते ह ॥ १९॥ % # नारद् ! इन्दरियातीत भगवान् गु
मेरेभी तीन आवरणोंसे अपने स्वरूपको भरीर्भोति इक ठेते है, इसङियि छोग उनको नदीं जान पाते । सारे संसारके ओर
पकमात्र स्वामी वे दी है ॥ २०॥ स्वामीवेद्धीदहैं।२०॥
१, स्वां करोतीलाच्ेपद्े । २, जीषाधरं करोती्यपरमिम् पके ।
९९ ` ्रीमद्ागेवतमे [ स्क. २ अ, ५ दलो. २१२४
समानां विषमव्वापत्तिः ` `ये रणानां व्यतिकरो यस्मिन्निति बहुब्रीहि अव्यक्तादिलयथः। २२) # 8 महंतोऽहंकारो-
त्पत्तिमाह महतस्त्वितिः।;विक्रियमाःणाद्रजः सन्कोपन्'हिताम्महतः द्रव्यज्ञानं- क्रियात्मकः मोहनप्रंकाङानेप्रवन्तेनसखंमावः तमःप्रधानः
तमागुणप्रधानः _ अभवत् । महतच्लिगुणात्मकस्वेऽपि क्रिया्क्तिज्ञानश्चक्तिभ्रधानत्वाद्रजः. स्वो हितादिव्युक्तं एवमर्हकारस्य
, तमःकायप्रधानतवात्तमःप्रधान इ्युक्तिः। अत एवाहकारकार्येषु तामसं बहुराजसं सास्विकं चास्पमेवं महः्का्येषु तामसमस्पं
तदितरदुमयं बह्विति म॑न्तव्यम् ।॥ २३॥` & र तमःप्रधानस्य किंनामधेयमिदयत आह स इति । तस्य त्रैविध्यमाह विकुवेन्
रूपांतरं गच्छन्नहंकारख्िधा समभूरसम्यगभूत् यद्धिदा यस्यादंकारस्यं भिदां वैकारिकस्तेजसब्धं तामस्रेति साल्तविकराजसतामसाह-
काराणां क्रमेण नामानि तेषां प्रतिनियतस्वभावानाह, द्रव्यश्चक्तिरिति । म्रातिलोम्येनः अयाणां खभावप्रदश्नं द्रव्यञ्चक्तिः । विमूढा
महाभूताख्यद्रञ्योलादने शक्तिः सामर्ण्यं यस्य स तथोक्तः सारविकादंकारानुप्राहकस्वरूपा या क्रिया तस्यां शक्तियैस्य स तथोक्तः
प्रवतैनमेव दहि रजःकार्यं ज्ञानशक्तिः शब्दादिबिषयज्ञानसाधनेद्रियोत्ादने शक्तियैस्य स॒ तथोक्तः (एकाद्शानासिद्रियाणां
साच्तिविकांहंकारकायैत्वाद्राजसस्य तु. तदनुप्राहकत्वात् ॥ २४॥ -
श्रीमद्धिज्ञयप्वज्नतीथङ्कता षदस्लावक्लीव्यास्या
सभ्यं सृजामि सष्टोऽहमितीममथं स्पष्टयितुं सृष्िप्रकारमांह कारमिति । ब्रह्मज्ञाने मुख्यलश्षणं जगजन्मादि कारणत
मेवेति ज्ञापयितुमिलयतो वा सष्टिपकागमाह कामिति । मायेशो छक्ष्मीपत्तिः पर नामखनिमेषाते सृष्टिकाले प्राप्रे विबुमूषुः बहधा
भवितुकामः अनादित एवास्मन्नारमनि ` यदच्छया स्वेच्छया प्राप्तमेव कां कर्मजीवानां नानाविधा खभावं सात्विका दि रक्षणं
च शब्दात् सगुणत्रयां प्रक्रतिं सखवमायया स्वश्चक्तया विशेषत उपाददे इखयन्वंथंः । ` प्रकृतिं ्रविदय स्वक्षक्स्था क्षोभयामासेव्यक्तं
भवति यत्रान्यदेस्वभावः स्यादीश्ररेच्छादिना विना तदिच्छा हि यदृच्छा स्यादतस्तत्र यदृच्छयेति । कारकरमखखभावादिनिलययेशेच्छ्या
सदाप्ाप्नमेव विक्ेषेण सष्टयादावुन्नयलयज इति च ईशो बहीः पुरः स्रा तत्रैव बहुरपतां तत्तन्नियामकतया प्रप्र कालायुपपादे
तिवचनेभ्यो न मायामयीसष्टिरत्रोच्यत इति. सिद्धम् ॥ २१॥ ॐ छ गुणव्यतिकरारमकमूटग्रकृतेरमहनत्तस्वोखत्तिप्रकारमाह
कांछादिति । सदु 1सदश्ुावष्णु काटकर्मस्वभावरजोगुणा्ना वद्य सषएय प्ररकस्तमोगुणो रजोगुणे न.च संयुक्तोऽभूत् सः गुणवेष-
म्यास्मेको गुणव्यतिकरः तस्मात्काटादिति पंचमीतृतीयाथं काठेन सष्टिदेतुना . कर्मणः कर्मणा हिरण्यगभादृष्टेन तदुप्रतात् परिणामः
स्वभावत इति तसिः । स तृतीयाथ विकारस्वमावया मूलप्रह्ृया च सहितास्पुरुषाधिष्ठितादिति पुरुषेण विष्णुनाधिष्ठाय क्वाभमाणा-
न्महतो मदत्तत्वस्य चतुुंखदेहस्थानीयस्य जन्मामूदियन्बयः । गुणान व्यतिकरो विपषरमावसा यस्मिन्. -तस्मादव्यक्तादिति वा
तदुक्तं गुणकाटस्वभावेम्य देशेनाधिष्टतस्वतः जगदादि मैहत्तत्त्वमभूतस्येच्छाया हरेरिति। २२॥ & तु शब्देन कालादि
कमनुकषति काटक्मस्रभावेभ्यो विङ्घर्वाणाद्रजः सत्वोपन्र हितात् सतवेनानुस्यूतर्जोगुणेन म्रवद्रान्महत्तत्वात्तमः प्रधानस्ततत्व-
विशेषोऽभवदियन्वयः ! द्ितीयस्तुशब्दो महततत्त्वमपेक््य तमःप्रधानत्वं नेतरापेश्षया तदपेक्षया स्त्वप्रधान एवेयस्मिन्नं इतोऽपि
तमः प्रधानत्वमोपचारिकमिति भावेनाह द्रव्येति । द्रव्याणि भूतानि ज्ञानं ज्ञानेद्रियाणि, क्रिया कमेन्दरियाणि. चात्मा खरूपं यस्यः स
तथा ॥ २३ ॥ & & किंनामकोऽसौ पद्ाथं इति । तत्राह सोऽदहकार इति । तद्धिभागमाह र्वन्निति । त्रीणि द्यति वैकारिक इति ।
यस्याहंकारस्य भिदा भेदः । २४ ॥
धरीभज्ञीवगोस्वामिद्धता कमसतन्दभ॑व्याख्या
आस्मनि प्राप टीनं सन्तम् । यद्रच्छया स्वैरितया.उपाददे सष्य्थंमङ्गीङतवान् । तच्च न सखतः. किन्तु माययैव ।॥ २१॥
धः 8 ईश्वरस्य प्रभावरूपत्वेन आदौ टीनतात् काटः स्वयमेव प्रथमं कारणम् । ततः स्वभावे परिणामहेतौ कम्मण एव
धर्मविशेषे समुदूवुद्े तद् द्वारा कारणम् ततश्च कर्मण्यप्यद् ुद्धे तद् द्वारा कारणमिति ज्ञेयम् । पुरुषाधिष्ठिताद् दैश्वरेच्छया प्रवृत्तात्
॥२२॥ छ छ विङ्कुर्वाणात् विशिष्टं क्रियमाणादिलय्थः। तमःप्रधानसत्वभवदियत्र य इयध्यादाय्यैम्। परेण स इनेन
योज्ञयितव्यत्वात् । २३ ॥` क # ` सोऽहमिति सीद्धंकम् । करणं कार्षा विक्षेप इति यावत् । विगतः कासे विक्षेपो यस्मात्
तत् , ` ान्तस्वभायं सत्त्वमिययर्थः, तेन चरति श्रवते वैकारिक इयथः तैजसं इति । क्षोभकत्वात् तेजो रंजस्तत्र मवस्वेजसः ।
तामसंस्तु स्पष्ठाथः । किन्तु रजंस एव विकारहेतुत्वात् सत्त्वे तमसि च कार्य्योसत्तये तदं समवायो ज्ञेयः \। २४॥
श्रीमद्दिश्छनाथचक्रवरतिकरता सारथेदशिसीव्याख्या
स्वमायाश्षक्तगुणेर्जमत्करकैत्वं भगवतो वदन् यतः सष्टमि्देमियंसय ` प्रश्रस्योत्तरं प्रपच्यति कारमिति । कालम् आत्मन्
स्मिन् प्रां लीनत्वेन सितं कम्मैजीवारष्ट ` स्वभावच्च आत्मनि जीवे टीनत्वेन सितं यदच्छयां स्वैरितया उपाददे ` सृष्टयथमङ्गो- `
कृतवान् । तञ्च न खतः किन्तु मायय॑व । विवुभूषुः । विविधं मवितुमिच्छुः । २१॥ # 8 कालादीनां प्रयोजनमाह । गुणानां
व्यतिकरः क्षोभः स चेह साम्ययागः परिणामो रूपान्तरापत्तिः । महतो महत्तत्वस्य । पुरुषाधिष्ठितादिति त्रयाणां विद्चेषणम् ।२२॥
स्क..२ श्र. ५ श्लो, २१-२७ |] ¶नेकढमास्पासुमलङृतम् ।
पिङ्कर्बाणात् काटादिभिर्धिक्रिय॒माणाद् , रजःसत्याम्यामुपद्दिताद् वरद्वितादिति महत्तत्वस्य , .. त्रिमुणत्बेऽपि
क्रियाज्ञानशक्तित्वाद् रजःसत्वयोराधिक्यम् ।.. तथाभूतान्महतः सकाञ्चात् .तमःप्रधानः .पदाथधिङेषः. कश्चिदभवत् |. य॒दा. य॒
इयध्याहा्थ्यं परेण स॒ इ्यनेन् योजगितव्यत्वात् । द्रव्यमधिभूतं ज्ञानमधिदैवं क्रिया अध्यात्मं तदात्मकस्तत्रितयकारणमियथुः
॥ २३।॥ श # तिति । त्रैविध्यमाह । वैकारिकः साच्िकः। तेजसो राजसः! यद्धिदा यस्य भेदः । द्रव्यशक्तिसियादीनि
प्रातिलोम्येन चयाणां लक्षणात् । द्रट्यघु महा भरूतदु आकाशा्.दषुं शाच्छरूसयादनसामथ्य यस्यसः; । . एवं क्रियासु इन्द्रियेषु तथां
ज्ञानेषु देवेषु शक्तियैस्य सः । हे प्रभ। नारद् त्वमत्र प्रभवसि सत्वं जानाध्येवेय्थंः । अत्र. साम्यावस्थं गुणत्रयमेव प्रधानम् ! तस्य
काठेन सत््वांश्चस्योद्रेको मदत्तच्वम् । रजौऽक्स्याद्रेको महनत्तन्त्वभेदः सूत्रतच्वम् । तमोऽश्स्या्रेकोऽह कारस्वम् । अतोऽ ङ्कारकाय्येषु
तामसमाकाश्चादिकं बहु, राजसं सास्तविकञ्चार्पम् । एवं तदुपाधिकेषु जीवेष्व॑पि तामसाधिक्यम् ।!. २४ ॥. . `
श्रीमच्ुकदेवरृतसिद्धान्तप्रद्ीषः। .
अथ सष्िप्रकारसाह काटमिति । मायेक्ञः इव्युपलक्षणं क्षेत्रज्ञादीनां “ग्रघानक्षे्ज्ञपतिगणेज्लः' ज्ञः काठकाटः गुणि-
सविद्यः एकमेवाद्धितीयं ब्रह्मेयादिश्वतिवेश्यो सगवान्पुरुषोत्तमोऽनंतहाक्तिः मायया .स्वक्षक्तिमूतया. विवुभूषुः विविधं. भवितु
मिच्छन् आत्मन् नानाङ्गक्तिमति स्वस्मिन् यदृच्छया स्वेतरनिमित्तं विनाकारं स्वशक्तिभूतं ` गुणक्षोमदुम् । . कमैजीवादृष्टम्
सखभावं मायादीनां परिणामित्वादिस्पम् उपाददे ।॥ २१॥ . 8 $ काटय्युपादानफलमाह कालादिति |. पुरुषाधिष्ठितादिति
तरयाणां विशेषं कालात् गुणानां व्यतिकरः क्षोभः साम्यल्यागः स्वभावतः . परिणामः, .रूपांतरापत्तिः कर्मणो. जीवादष्टात् महतो
महत्त्वस्य जन्माभूत् । एवं मायया विबुभूषोजेगत्कारणार्पुरुषोत्तमान्महदुतत्तिर भूदियथः ॥ २२॥ , # ॐ अर्दकारात्प-
त्िमाह महत इति । महतः पुरुषाधिष्ठितादिति विह्ञेषणमत्रापि वोध्यम् । कथंभूताद्रजः सतत्वापनरु हितात् । तस्य त्रिगुणल्ेऽपिं
क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिप्रधानसवेन गुणद्रयोपन् हितत्वम् । विकुर्वाणाद् विक्रियमाणाद् . द्रव्यज्ञानक्रियास्मकः महा भूतदैवतेद्वियमूभूतः
तमःप्रधानः आवरकस्भावतया तमोब्रहुः अमवद् अत. एव्र तत्कायष्वपि तामसं बहु राजसं साविकं चास्पम् ॥। २३ । 8
तस्य नामकथनपूर्वकं त्रैविध्यमाह. स इति । सादन स तमःप्रधानः अहंकार इति. प्रोक्तः स. च .विङ्वन्. रूपातरं गच्छन् त्रिधा
सम्यगमभूत् तदेबाह यद्यस्य वैकारिकः. सात्विकः तैजसो राज्ञसः तामसश्चेति भिदा भेदः. प्रातिरोभ्येनः तानेवाह द्रव्ये उपाय
महाभूताख्ये श्क्तिरुत्पादनसामथ्यं यस स॒ तथा क्रियासु इन्द्रियेषु श्क्तियैस्य स. तथा ज्ञानेषु -देवेषु शक्तस्य स॒ तथा हे. ग्रमो
उपदिष्टाथावधारणसमथं ।। २४ ॥
श्रीमद् बह्नमाचा्यविरचिता सुबोधिनीव्याख्या .
एवं प्र्चतुष्टयं परिह्टय यद्रपमित्यादि षुप्रशनालुत्तरयितुमारभते--कालं कमं स्वमावमितिः। तरयाणामत्राऽध्याय उत्तरम्|
त्रयामामभ्रिमाध्याये तत्र प्रथमं यद्रूपमियस्योत्तरमाद् । स्वभावतो यत्तदग्रे वक्ष्यते । परिदयमानरूपतो यत्तदिदं काछकमेखमभावरूपः
मिति । अधिष्ठानं तु तच्तवानि । तत्सदहिताद्वगवतः सष्टिरेषामिति । तत्र सवस्थापि जगतः कालकमैस्वभावत््वे पूवं भगवता. काखकमं
खभावानां ग्रहणं देतुः । एते हि कालकर्मस्वभावा भगवतो रूपविशेषा अश्षरभेदाः सवेत्र परि्रमन्ति । ते यद्च्छग्रा भगवन्निकटेऽपिः
समागतास्तदा भगवता ते गृहीताः । तेऽपि' पुनः, करणकोटावेव निविष्ट इतिः माययेच गृहीताः । फमत्र -माया करणे न तु कत्री +
साऽपि न व्यामो्िका । किन्तु खकीया । मायायाश्चाऽं -नियामको नः तु मायामावं प्राप्तः 1: अस्यां : सुष्टोः जीवानां वन्धने
उत्पत्तिखितिग्रख्येषु च गुणानासुपयोगो न तु खस्य नानात्वे अत एव विशेषेण बुभूषुः नानारूपो भविष्यामीति, वान् ग्रहीतक्रम् । `
मायया पुनरगृहीतास्तेऽपि नियोग्या जाताः ।। २१.॥ ` #‰ अतस्तेषां नियोगमाह--कालाद् गुःग्यतिकर `इति । पूवं मायया
गुणा गृहीताः । पर्रात्कात्यद्यः । अतस्ते गुणेषु प्रविष्टाः । तत्र कालाद्गुणानां व्यतिकरो जातः -सम्पर्को जातः । तदु स्वभाव-
सम्बन्धात्सम्पर्ता गुणाः परिणता जाताः. । तत्रापि कम जन्मनिमित्तं तत्र पतितमित्ति परिणतं तद्रस्तु: गुणत्रयकाय . कमेसम्बन्धा-
जन्मरूपं जातम् । अनेन त्रैविध्यं सृषटेरक्तम् 1. यत्र काछादूरुणव्यतिकर - एव स भूतम विष्यद्रत्तमानात्मकः संव्र॑सररूपः कार
एव जातः । तन्नापि सभावे अधिके प्रविष्टं परिणतं. तत् जडादिरूपं घटरूपं भवति । ततोऽपिः. कमे चेदधिकं, प्रविश्यति तदा.
जीवाधिष्ठितदेदादिसंघातस्य जन्मः भवति । तदिदमाह--जन्म. महतः. पुरषाधिष्ठितादभूदित्तिः1- पुरुषाधिष्ठानं सवत्र । तथापि
परिणतं वस्तु पुरुपाधिष्ठिताद्रेतोमहतो जन्म जातम् । तस्य हि नामान्तराभावासप्रथसं स्थूटतयो सन्नं मह दिल्युच्यते ॥। २२ ॥) क
प्राधान्येन । वंदाह--रजःसत्वोपच्हितात्तमःप्रधानादिति । कञ्चिल्िगणात्मकः ` पदार्थो जातः । त्रथाणामनुप्रवे्यात्। तदाह-- `
333
१, श्रपीति नासि घ. ङ. । २. उपपन्नमिति क. ख, घ, | ३. खभरावसेनेति गु. क 5 5 त
१९२ भीमद्धागवतम्। ` [ स्क. २ अर. ५ भ्लो. २१.२०
भ्रीमदोस्वामिश्चीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीपरकाशः
क।लं' कमे यत्र श्रधिष्ठानमिति, जगतोधिष्ठानम् । तत्र हेतुः तर्छहिवादियादि, कालादित्रयसहिताद्भगवतः । तत्त्वानां
न्दनिं न्म्यमोन्यस् । तम्य ख म्यकायीपिप्यया पकतिः्विनि मादमस्यापया मरारि मधय पनिना । थ्या =
जरः [ङ क न्न न उट त - ~उ =-= दस =-= = =-= = न्ङ् $ = नीः ५) व र कक्ः (= न -कस्त्ड- =~ ~ - ` ~----=~>
श्रोगिरिधररृता बालग्रबोधिनी
अवशिष्टानां प्रइनानामुत्तरं वदंस्तस्य सृष्टेभरकारमाद--कारमिति । मायेञ्चो मायानियामके। मगवान् स्वया मायया
्रकृत्यात्मिकया द्वारभूतया विभू षुनानानामरूपभाग्भवितुमिच्छुः यदच्छया अनायासेन सङ्कस्पमात्रेण आत्मनि प्राध्रं छीनं कारं
कम सख्रभावं च कारणतयोपाददे खीकृतवानियन्वयः । काटो गुणानां वेषम्यरूपक्षोभदेतुः । कम जीवाद पुण्यपापरूपम् । स्वभावः
परिणामहेतुः । काला्ुपादानं नाम तेषां खस्कार्यौन्मुख्यापादानम् ॥। २१ ॐ % तदुपादानफटं दक्षेयन् महतः सष्टिमाह-
कालादिति । पुरुषः परमेश्वरस्तदधिष्ठितात् प्ररितादिति सर्वेषां पच्चम्यन्तानां विशेषणम् । काठाद्गुणानां सत्त्वादीनां व्यतिकरः क्षोभः
साम्यावस्थात्यागः परस्परमेखनं चाभूत् । स्वभावतो गुणानां परिणामो रूपान्तरापत्तिरभूत् । कमणः निमित्तभूतात् साधारणाज्ीवा-
नामदृषटात्. महतो महत्त्वस्य जन्माभूत् ॥ २२॥ 8 ई मर्हत्तत््वादह क रोखत्तिमाह--महतस्त्विति । पुरुषाधिष्ठितात् अतएव
विकुबणात् विक्रियमाणात् अतएव रजस्वत्त्वाभ्यामुपनर हितात् संवर्दितात् रजस्षत्तवप्रधानादपि महतो द्रव्याणि परथिव्यादिमहामू-
तानि ज्ञानशब्देन मनोदेवताश्च क्रिया इन्द्रियाणि च तदात्मकः तेषां कारणभूतः तमःप्रधानस्तु यः पदार्थोऽभवत्सोऽहङ्कार इति `
भोक्तःइतयुत्तरेणान्वयः ।॥। २३ ॥ ‰ & सोऽपि विकुर्वन् रूपान्तरं गच्छन् त्रिधा समभूत् । प्रैविध्यमेव दङोयति- वैकारिकः
सान्त्विकः तेजसः+राजसः तामसश्रेति यद्भिदा एवं यस्याहङ्कारस्य । मेदोऽस्वीति | द्रव्यज्ञानक्रियात्मक इति यदुक्तं तदेव स्पध्यति-
्रव्यशचक्तिरियादीनि प्रातिलोम्येन त्रयाणां विक्षेषणानि, द्रव्ये प्रथिव्यादिपच्रमहाभूतोतादने शक्तिः सामथ्यं यस्य स तामसः,
क्रियाञब्दैन दहेन्दरियाणि तेषामुत्पादने शक्तस्य सः राजसः, ज्ञानशब्देन तत्कारणमन्तःकरणं देवतान तदुत्यादने शक्तिथैस्य स
सात्विक इति योज्यम् । हे प्रभो इति सम्बोधनेन यतस्व बोद्धु' समर्थोऽस्यतः सृष्ष्ममप्यथं वदामीति सूचयति ।। २४॥
हिन्दी अनुवाद |
मायापति भगवानने एकसे बहुत होनेकी इच्छा होनेपर अपनी मायासे अपने खरूपमे खयं प्राप्न काट, कर्म ओर
स्वभावको स्वीकार कर ल्या ।॥२१॥ क भगवान्की शक्तिसे ही कारे तीनों गुणोमिं क्षोभ उत्पन्न कर दिया, .
स्वभावने .उन्द सूपान्तरित कर दिया ओर कर्मने महत्तत्वको जन्म दिया ॥२२॥ कछ & रजोगुण ओर तमोगुणकी
१ ,श्रस्येति घ, ङ । २, भ्रार्मानं हतिवेति ख. ग ¦ ३. गुष भावेपीहिग ।
द्धि होनेपर महत्ता जो विकार हुआ, उसे ज्ञान, क्रिया ओर द्रवयस्प, तमःपरधान , विक्रार हआ ।। २३॥।. 8 8 वह
¦ कलायो अौर विकारो शाप्त होकर तीन प्रकारका होः गयाः । उसके भेद है--वेकारिक, तेजस ओर तामस । नागदज त र
क्रमकः ज्ञानशक्ति, क्रियाक्षक्ति ओर द्रत्यश्षक्किपरधन ह ।\ २४ ॥
तामसादपि भूतादेरबिङु्बाणादभून्नमः । तस्य मात्रा गुणः शः दो रिङ्गं यद् द्रष्टदश्ययोः॥२५॥
नभसोऽथ विङ्कर्गाणादभूत् स्पशगुणोऽनिलः । पसस्वयाच्छब्दवाशर प्राण ओजः सहो बदरम् ।॥२६॥
वायोरपि वि्र्बाणात् कालकमस्वभानतः । उदफ्यत तेजो बं सूपत् स्पशंशर्द्भत् ॥२७॥
तेजसस्तु बिढ्र्बाणादासीदम्भो रसारमङ्षम् । रूपवत् स्पशषवाभ्मो घोषपरच परान्वथात् ॥२८॥
श्रोचरस्वामिङता भावाथदीपिक्राव्यास्या
भूतादेरिति तामसस्य विशेषणम् । ननु तामसालसथमं राब्द्। भवतीति प्रसिद्धम् सलयम्। स तु तस्य नभसो माज्र
सुकष्मं रूपं गुणश्चासाधारणो व्यावतेको धमेः शब्दद्वारा नभ् उत्पथ्चत दूय्थः । एवमेव स्पश्चीदिष्वपि द्रष्टव्यम् । शब्दस्य लक्षणं
छिगमिति । कुड्या य॑तरितेन केनचिदुच्चैजो गज इसयक्ते यो गजदरषा यश्च तेन दृश्यो गजस्तयोर्िगं बोधकम् । सिगविशेषण-
त्वा्च्छब्द्स्य छ्वीबत्वम् ॥ २५ ॥ # %# परस्य नभसः कारणत्वेनान्वयाच्छब्द् बश्च वायुस्तस्यैव लक्षणं प्राणो देहधारणम् ।
ओजः सहोबरानीद्वियमनःशरीराणां पाटवानि तेषां देतरिलयर्थः ॥ २६॥ % ४ उदपद्यत उलन्न` सखभावतो विछुवणार्स्वयं
रूपबत्तेजो वायुनभसो कारणभूतयोरन्वयास्स्ज्ञेवच्छब्द व्च । एव मंभसः प्रथिव्याश्च परान्वयाधिक्याद्गुणाधिक््यम् ।। २७ ॥
रैः #‰ चोषः ज्ञब्द्ः ।। २८ ॥ |
वंशीधररता भावाथकीपिकाप्रकाश्व्याख्या
अत्ाक्षिपति । नन्विति । इयथं इति । शब्दादीनामाकाादिसुक््मरूपत्वन ऋछरणत्व् सव्येवाका्े शब्दानुभवात्का्चः
त्वमपीति भावः । विश्वनाथस्तु पुराउृत्तेषु परोक्षोपि यो वसुदेवदश्चरथादिद्र् यश्च तेन दर्यः कृष्णरामादिस्तयेद्धैयोरपि यदिगं य . ,
एवदाब्दो ज्ञापकः इत्याद ।। २५॥ # ॐ इत्यर्थं इतिं । प्राणस्य देहधारणे ओज्आदीनां च कारणे लक्षणा कार्याथनुप-
यतयेति भावः । यद्रा प्राणादिरूपोऽनिर इयथः ॥ २९२२८ ॥ =`
श्रोमद्वीरराघ्क्छ्मख्या
फएवमहंकारस्य त्रेनिष्यसुक्तमथ तामसाहकासच्छरः (च्छब्डादितन्मात्रक्रमेणाका्छदि भूतश भूता-
देरिति तामसाहकारस्यैव नामांतर विश्ियमाणाद्रूतादिनामकात्तमसा्टकारन्ञभ अभूत् सन्दा नभः उदपद्यतेदयथेः । एवमेव
दिष्वपि द्रष्टव्यं एतदेव श्ञब्दस्वमावरं कथयननुपपाद्यति दिगमिति। तस्य नभसो माराम रूपं गुणः त्यावत्तेकोऽसाः-
धारणो धर्मश्च मूदिदथः । यदा तस्य नमसः मातररुणः असाधारणरुणः सम सः
। शब्दो हि ज्ञासतरात्मना आत्मानास्मनोः प्रमाणं यदाह सूत्रकारः “ज्ा्त्रयोनित्वद्वितिः यदिति
छ 4 विकुत्राणाद्रूपातरं गच्छतः नभसः. स्पहरीगणोऽनिषखो वायुर भूत् सपद्यतन्मात्रद्रा-
प्रान्वयात्कारणनभोऽनुचृत्तेः। क्ब्दवांश्च वायुरियथेः ।_ सस्पशेस्य वायोरटक्षणमाह प्राणः अवस्थाविशेषो-
पपन्नो वायुं प्राणः ओजः सहो वरमिति धर्मिप्रधानो निर्देशः ओजआदिविशिष्ट इयर्थः । ओजः प्दृत्चिशक्ति सहो वेगो बलं
धारणसामश्यं ओजः |
0
ध्वजतीर्थ॑ङूला पदुरत्नाक्लीरया ख्या |
प्रकारान्तरेण वद्धे दमाद् द्रव्यक्षक्तिरिति । द्रव्यनामकप॑चभूतोत्पादकशक्तिमत्वाव्कियानाम ककम न्द्रियजननशषक्तिमर्वा-
तथा ज्ञाननामकन्ञानेन्दरियजननस्क्तिमत्त्वान्मनोदिगादिदेवानां चोत्पक्तिहाक्तिमस्वात्तस्यार्हकारात्मनः भभ्। रुद्रस्य द्रग्यक्चक्ति-
हियादिभेदोऽबगंव्यः तथाचोक्तं “भूतानि द्रन्मनामानि ज्ञानं ज्ञानेन्द्रियाणि चे" दादि द्रव्याद्यत्पादनश्षक्तिमत्त्वात् द्रग्यांदिः
कक्तिरिद्युक्तम् । तं प्रकारमाह ताससादपीति । अपिङब्दः कारुक्मी्तुक्षणाथः मूतादेभः :
भूदिद्युप्िविरेषर
र
तस्याकारस्य माजागुणः प्रहधन्द्िस॑मयत्वान्मान्नागुणः शष् भोऽ व्यसन्निचिशे
त्वात् तस्परयोजनमाह् टिंगमिति । यच्छब्दरूपं रष्टदृश्ययोद्रष्टुहैरेहश्यस्य विश्वस्य च िगं ज्ञापकं प्रमाणं तदुक्तं “"पच्ेन्दरिया- .
२ ९
शणस््वमिद्वियकयाह्यो यस्य स॒ तथा ॥ २६॥ # क परस्याकाश्यन्वथात् संसगात् शब्दवान् ` शब्दगुणोपितः । बायोसौ
` भिभेयतवान्मात्रागुण इतीरितः श््देनैव परो द्रष्टा ज्ञायते जगदेव चेः ति च शब्दः कवचिद्भरितो गुणत्वादिति च ` स्पराख्यो
त्पत्तिकगुणानाह प्राण इति । सवैचष्टयिदृत्वास्ाणः अभिभवक्षक्तिस्वात्ओजोऽवष्टंमकषक्तिवा । अनमिभाग्यत्वात्सदः स्वेच्छाकरणं
शक्तिस्वरूपत्वाद् बलं तदुक्तं “सवेेष्टथिवृत्वात्तु प्राणो भिभवश्क्तितः :. ओजरित्वयादि . ओजोऽवष्टमबल्योरिति यादवः ।
कालकर्मसखभावतो विङुर्वाणाद् वायोस्तेज उदपथ्चत उलन्नमभूत् । तेजः खतो रूपवत् कारणानुस्यूतत्वातस्परच देगुणवत् उपाधि-
वश्चातस्पञ्चादिगुणवस्वं न स्त॒ इतिं वैशेषिककरिपितं स्वकपोरकस्पितमिति दर्डितं येधयनेन । २७ # % विङुर्बा-
णात्तेजस इत्यादौ कालकर्मखभावत इत्येतद् नुवर्तनीयं तदन्वयात्रारणपर॑परान्वयात् । ` रसगुण . आत्मा स्वरूपं यस्य तत्तथा
रसगुणोव्त्तिपूवंकमिति भावः । घोषवच्छब्दवत् ॥ २८ ॥ : ` ` = ` ` `
श्रीमज्ीवगोस्वामिर्ता क्रमसन्दभेव्याख्या ।
, कारणाश्रयायासुद्धवावस्थायां तदात्मकः सन् मात्रा । . काय््ाश्रयायामुद्धूताबसायां स्वतस्तु गुणः । दृष्टृटश्योयेत्
रिङ्गं बोधकं तदेव चकषब्द् इत्यथः ।। २५॥ २६॥ २७॥२८॥ ` ल "अ
[रि , शरीमदिशखनाथचक्रवर्तिङृता सारा्थद्धिनीव्याख्या। | ए
| भूतादेरिति तामसस्य विशेषणम् । ननु तामसाहङ्काात् प्रथमं शब्दो भवतीति प्रसिद्धम् । सयम् स तु तस्य नभसो मात्रा
सूक्ष्मं रूपं गुणश्चासाधारणो व्याव्तको धम्मैः । शब्दद्वारा नम उत्प्यते इयर्थः । एवमेव स्पर्ादिष्वपि द्रष्टव्यम् ¡ शब्दस्य
ख्षणमाह लिङ्गमिति । पुराङततेषु परोक्षोऽपि यो वसुरेवदक्षरथादिद्रं्टा यश्च तेन - दृश्यः कृष्णतमादिस्तयोद्ध॑योरपि यत् छिद्गं य
एव शब्दो ज्ञापकः । लिङ्गविरशेषणव्वात् यच्छब्दस्य षण्डत्वम् ॥ २५॥ 8 परसय नमसः कारणत्वेनान्वयात् शब्दवांश्च
वायुः । वायोश्च ठक्षणम्-म्राणो देहधारणम् ओजःसहोवलानि इन्द्रियमनःस्लरीराणां पाटवानि तेषां हेतुरियर्थः ॥ २६॥ क छ
सतो रूपवत् तेजः वायुनभसोः कारणभूतयोरन्वयात् सदशब्दवच्च ॥ ।२७॥ 8 छ एवमम्भसः परथिव्याश्च परान्वया-
धिक्यादूगुणाधिक्यम् । घोषः शब्दः || २८ ॥ = _
[व श्रीमच्छुकदेदक तसिद्धान्तग्रदोपः। (क
अथ तामसा्हंकाराच्छब्दतन्मात्रादि क्रमेणाकाज्ञायुत्पत्तिमाह तामसात्तस्य नामांतरमादह भूतादेरिति । विकुर्वाणाष्ि-
क्रियमाणात् नभः अभूत् तस्य नभसः शब्दः मात्रा सुक्ष्म रूपम् गुणश्चासाधारणो व्यावत्तंको धर्मः । तामसादहंकारात् शब्दतन्मात्रं
ततः शब्दगुणं नमः ततः स्पशेगुणो वायुरिव्येवक्रमोऽगरेऽपि ब्रष्टग्यः । शब्दस्य लक्षणमाह रिग यद् दृष्टृददययोरिति । अरुंधती
पश्यामीति यद्वचनं तदटरषटृहदययोरछिगं ज्ञापकम् ॥ २५॥ % # सक्ञतन्मानरद्राण नभसोऽनिखो वायुरभूत् स्पह्ैः गुणो यस्य सः
इत्यसाधारणगुणोक्तिः , साधारणं गुणं दश्षेयति परान्वयादिति । परस्य नभसः कारणत्वेनान्वयाच्छब्द बाशानिटः एवं गुणभेदोऽेऽपि
बोध्यः । स एवावसाविश्ेषापन्नोऽनिरः प्राणः तजर भूतम् ओजः सहो बलानीन्दरियमनः शरीर्पाटवानि यस्मात्तत् ।। २६॥ ॐ %
खरूपवत्कारणभूतयोर्वाय्वाकाञ्चयोरन्वयात्स्यशेवच्छब्द्बच्च 1 २७॥ § 8 सखतः रसात्मकम् । रसवत् पसन्वयात् कारणां
युडृत्स्तु रूपवतस्पशेवत् शब्दवच्च ।। २८ ॥ स ध १ १
॥ शरीमद्वल्लमाचा्यविरचिता खबोधिनोव्याख्या 1
_ _ इदान त्रयाणामपि कालादिष्सम्बन्धत्वारखृष्टिकदेत्वासपरथमं तामसस्य तथात्वमाह--तामसदपि भूतादेरिति । तामसस्य
भूतादिरि्यपरं नाम यौगिकम् । पएरथिव्या्याकाश्चान्तानां सामान्यं नाम भूतमिति । जातमिदयर्थः। भूतानि च तामसानि ।
अतस्तामसं यजातं तद्भूतमिस्ुच्यते । तस्य आदिः कारणं भूतादिरदङ्कारः । सोऽपि यदा विङुर्वाणः काथैजनना्थंमुद्यतस्तदा
पुवेवत्कालादि सम्बन्धान्नभो नाम किञ्चित्कार्यं जातम् । अयन्ततामसत्वासकाकप्व्तिरदितत्वान्न विते भाः यस्थेति। मा
दीप्राविलयस्य असप्रयये कृते आकोरछोये च कृते नभ इति भवति । ननु तस्य सर्वात्मना भानरादिव्ये कथं तस्रतीतिः ? तत्राऽऽद--
तस्य मानना गुण इति । तस्य शब्दः मात्रा गुणश्च । मा निषेधात्मिका मायां । तां त्रायत इति मात्रा भगवदावरणरूपां मायां हि
पाख्यति । अत्त एव मात्रास्वासक्तो न भगवन्तं प्राप्नोति । अनेनं वर्णामकः शब्दो व्युदस्तः । किच्च । गुणः सः । आत्मबन्धक
इयथः । पूवं गुणानां बन्धकस्वोक्तः । मात्राः नाम परिणामविशेषः! आकाशः सर्वोऽपि व्यवहारे खब्दमात्रो भवतीति हाब्द-
मात्रेणाऽऽकाञ्चग्यवहारः । किन्न । लिङ्गं यद्रष्टरदश्ययोरिति । मात्रात्वं गुणत्वं च शब्द्गतधर्ममात्रम् । नत्वसाधारणो धर्मैः !
तस्मच्छब्दस्य न त्श्रणम् । किन्तु द्रष्टरदश्यलिङ्गत्वं शब्दत्वमिति । गजोगज इव्युक्ते स्वरेण गृहस्ितः पुरुषो बहिःसितमनुभिमीते
` 4, सम्बन्धादिति क. लोकादिसम्बन्धःदिति ग. । ३. करणमिति क. ग.। ३. मात्राणामपरिणमविशेष इति घ, ।
४. मात्रष्वमिति ख, घ. । ` # ५ | नि त ग व
सादिति मतान्तरः वा ¦ प्राणादिरूपो वायुरियर्थः । यत्राऽपि काछकरमस्वभावत इति. नोच्यते तत्राप्यनुषङ्गः कततव्यः । अथवा,
अहङ्काराकाशयोः काटकमकार्यत्वाभावाहोकप्रतीया तन्नोक्तम् ॥ २६॥ # %. बायोस्तु साधनविजातीयं कायैमुखच्चतः,
इति निमित्तमात्रं मा भवत्विति विशेषेण : निरूपयति--वायोरपीति 1. उद्पद्यत उत्पन्नम् । वेशब्देन नाऽत्र सन्देहः क्तव्यः {:
गुणाधिक्यादेव बैलक्षण्यप्रतीतिः। न तु वायो; कार्यं न भवतीति । . ^वायोरग्निरि''ति श्रुतेः 1. तेजसो गुणत्रयमाद् । रूपवत्, `
स्परछवत् , शब्दवत् । त्रयोऽपि गुणास्तत्र प्रतीयन्ते । येषां काथैकारणभावो नाऽस्ति तेषां परं विवादः । स च शरुतिविरोधास्सिद्धान्ते
उपेक्षणीयः । यत्तु विजातीयं न विजातीयस्याऽऽरम्भकमिति । तत्तु तन्तुपटयोरेव व्यभिचारि । न दि. तन्तुपटयोरेका जातिः ।
तन्तुत्वं पटत्वं वा एकम्! नाऽपि प्रथिवीत्वादयोऽत्र जातयो विवक्ष्यन्ते । नियामकाभावात् । स्थूलाम्नौ कारणत्वेन वायोरेबो-
पलम्भात् । न च तद्वयवांसतत्रोपरभ्यन्ते पटे ` तन्तव इव । तस्माच्छतिग्रयक्षाभ्यां ` बाधितं शाखमपेक्षणीयम् । रसात्मकं रस-
तन्मातरायुक्तमू । परान्वयाद्रूपवतयश्ैवद् घोषवच्च । घोषो ध्वन्यात्मकः शब्दः ।। २०।९८॥ = : ‰
-श्रीमद्ोस्वामिश्चीपुदषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाश |
` ` ` तामसादियत्र श्रनेनेयादि । तस्य माश्रा शब्द् इति । शब्दस्य मात्रात्वविधानेन व्णात्मकश्चब्द् आकाशगुणव्यतिरिक्तत्वेन
बोधित इयर्थः । युक्तं चैतत् , सर्वतः पिदहितमदाबिलादेरनुपर्धस्य मूगर्भगृहादेश्च कास्तीति सन्देहे भूमेरुपरि तत्र तत्र पादाद्याधा-
तकरणेन यत्रैवं विक्षणध्वन्युलत्तसतत्रैव तारृश्वनिना शल्यमिदमवकाशतरेयाकाश्चानुमितिरुत्यदयते, तेन स ध्वनिराकाङगुणरूपः
शब्दः । अते एव परतिष्वनिरप्याकाशचगुण एव, न तु शब्दभतिवि'वः । वणौसु खवरन्यञजनाम्यतमो नियः । तेन “तास्वोष्ुटम्या
पाराभिव्यञ्जितशब्दत्वम्'', न तस्य लश्चणम् , कुंशारवाद्के्वादितवीणामृदङ्गादिश्दे वणैपरतीलयपलापापत्तः! परत्कारादौ तदापत्तेश्च ।
वर्णाना्र नियत्वं सर्वनिर्णयनिवन्धानुसारेण प्रस्थामरत्नाकरे उ्युसादितमस्माभिः। मात्राशब्दः शब्दादिषु योगरूढ ईति ज्ञापित
योगमुक्त्वा मा्रास्वरूपं बोधयन्ति मात्रानामेयादि । भूतपू्वाबस्धारूपः परिणाम इयथः । परिणामो नाम उपादानसमसत्ताकका-
यापत्तिः। शब्दादिपच्चके. मात्रात्रष्य. तौ्येप्यत्रैव तदुक्तेस्तत्मूवितमथंमाहुः आकाश् इृयादि । तथा चाकाशे स्थुलवस्थायाः
भराधान्यज्ञापनाय मात्रपदमत्र ्रगुक्मियथः ।: एवं :शब्दुमात्रगुणमाकाङमिलाकाशलक्षणं _ सूचयित्वा शब्दस्य बोधाय तहं
व्यञ्वन्त किञ्लयादि । तथा च, स्स्य ्वन्यात्मकत्वाद् भ्वनिरूपः ॐबद् आकाशग इत्येवं रकषणकस्य शब्दस्य प्यकषत्वात्
कषक आकाशोपि तदबयववानस्तीति स विरलखावथवो न तु निरवयव इत्यथः || २५॥ ष 8 नभस इत्यत्र श्र गृहीत इतिं
बायुसेनोक्तः शब्दस्य तुर्यत्वात् स एव गृह्यते इति निर्णेतु न शक्यत इयरुच्या पक्षान्तरमाहुः बुद्धिरिलादि । तथा चाकार
तौस्येपि, प्राणापानसमानोदानन्याननागकूमैकृकखर्देवदत्तथनञ्जयास्यभेदभिन्नस्याध्यास्मपवनस्य कार्भेदात् सोतिरिक्त इति कायभे-
दमादाय तन्मतखरूपतौस्यमादायेदं मतमिलयर्थः । कत्तव्य इति, यद्रपमित्येतदुत्तरत्वेनास्य भ्न्थस्य प्रवृत्तत्वात्तदनुषङ्गाभावे एतयोसतत्र
्रवेश्चाभाव आपयेतेयतः कर्तव्य इयर्थः । नन्वेवं सतयम्रिमदरोके तदुक्तिवैयर्यं स्यादियाशषङ्कध पश्वान्तरमाहुः अथवेलयादिः
अहङ्कारोत्तौ कालका गुणव्यतिकरे. सतयदङ्काएस्य त्रिवयूह्वं न स्यादतस्तत्र कालस्य न्; कारणता, नभसोप्यतर भकाङमानतया
तामसत्वेन व्यतिकरस्यालुपलभ्यात्त्रापि तथा रोकेऽदङ्कारस्य सिदधबदेवाहृ्खुदधथा प्रतीतेजन्मापरतीत्या आकाङ्षस्यापि जन्माग्रतीत्यो-
भयत्र क्मणोपि न कारणता (न प्रतीयत) इति लोकप्रतीस्या तयोस्तथामावानमुखतस्तननोक्तम् { षस्तुतस्त्वदङ्कारोसत्तौ गुणानां प्राधा-
न्योपसर्जनमावकथ कि नदिवास्पव्यतिकः स्याद ङकारे सिद्धत्वात् सिचत गुोया्षय भति गुणत्रयजननकथना-
संस्त्विंकाहङ्ारकाये मनसि शगुणैश्ाश्षयसम्भवैरि
तसरेयाणामिन्द्रियाणामपि ्रिविधकायैदक्चनान्नभसोपि वायुरूपचश्चलकायैजननदश्षेनाद्रजोन्यतिकसाभावे तदखभ्भवादर्पव्यतिकरस्य
तत्रापि सिद्धत्वात् समभूदियादिनोसततेः कण्ठत उक्त्वाच्च काटकमकायैत्वं तत्रापि . निबीधम् ›. परिणामस्तु प्रतिपादित एवेति
सर्वत्र त्रितयकायैत्वमिदयर्थः || २६॥ ` वायोर पौयत्र । नन्वनुषङ्गेन त्रितयात्मकत्वसिद्धौ पुनस्तत्कथनस्य किं प्रयोजन-
मत आहुः बायोरियादि । निमित्तमात्रमिति; कारः कर्म : चेति छेषः 1: तथा. च, विपरिणामे न स्वभावस्योपादानतया
प्त्ेको भवतु, -न. तु .. कालकर्मणोरिलयाञ्ञङ्कानिष्स्यथं , . .पुनखितयम्रहणमिलयथंः .। येषामिति नेयायिकादीनाम्। ननु
वायोर्मिभित्तत्वाङ्गीकारेपि ` श्रुतेरुपपद्यमानत्वेनाविरोधात्कथसुपेक्षणीयमियतस्तन्मतमनुवदन्ति < चच्वियादि, इतीति । . एर
१. नभसस्तु विङर्वाणादिति ख.। २. कार्त्रयमिति ख.। ३. अधिकारमिति क. । ४. कालकममस्वभाव इति क.
‰, प्रतिबन्ध इति पाटः । ६. नमसोऽप्यप्रका. पाठः । ७, प्रधानोपसजंन ° पाटः ।
ब्यक ए)
[ स्क. २ श्.५ इलो; २६.३२
सेष्त्वेन तादृशविवक्षानियाभकेस्योलुपलम्भात् । तथा च, सूकाः स्थाः
, रक््मवंहयवेयवोङ्गीकारस्य प्रत्यश्षवि ज्गततवीश्च न ठ भङ्गं इयथः
कीपासात्कार्पासस्येति सजातीयाष्रैव सजातीयोतत्तिदरलनात् विज्ञीतीधोदिजोतीयोये्थः
कौरणभावेनैव तदारणादिति फंलितेमा हुः त॑स्मोदियादि,
भूतानामकाश्चादीनामादिः कारणं भूतादिस्तस्मात् तामसादपि विक्रियमागान्नम आ कायोऽभूत् । तस्याकारस्य
मात्रासु रूपंगुगः अलाघारणो वयावत्तकोा धर्मश्च शब्दद्वारा आकाश्च , उद्पदयतेयर्थः । एवभेव स्यञ्चादिष्वपि द्रष्टव्यम् ।
शब्दस्य लक्षणमाह--लिङ्गमिति । इल्याद्यन्तरितेनापि केनचिद्रजो गज इत्युच्चैसुक्ते यो शजद्रष्टा यश्च तेन दर्यो गजस्तयो-
लिङ्गं बोधकम् । २५॥ $ ॐ अथानन्तरं ` चिकर्वणो्रान्तिटं गच्छतो नभखः सकाल्ात् स्पहोगुणः स्पङूतन्मान्रद्रारो
अनिलो वायुरभूत् । स च वायुः परस्य स्वोर्पादानकारणस्य अन्वयात् अनुडत्ते सब्दवाश्राभूत्। स एव वायुः शरीरान्तस्सन्नारी
प्राण इखभिधीयते बुद्धिः मरणश्न तैजसौ" इति वक्ष्यमाणं तु . मतान्तरम्! तत एव ओज इन्द्रियाणां शक्तिः, सहो ऽन्तःकरणक्षकतिः,
बल देहसामथ्यं च भवति ॥ २६॥ # ॐ काटकरमखभावत इत्यपि यत्र नोक्तं॑तत्र सर्वत्र द्रटन्येम्। कालादितो
बिकुबोणात् चिक्रियमाणाद्रायोरपि सकाशात् रूपतन्मान्रहमरा खतो रूपवत् कारणमूतयोः वाय्वाकाञ्चयोरन्वयात् स्पशोश्चब्दवच्च
तेज उदपद्यतेलयन्वयः ।। २७॥ ॐ ` क विक्रियमाणात्तेजसः सकाक्ञात् रसात्मकं रसतन्माब्रदरारा रसगुणकं परान्वयांच्च
र्षस्पश्ञशञच्द वदम्भो जलमासीदि यन्वयः। घोषः कावद; ॥-२८ ॥ - | ॑
जव पच्चमहामूतोके कारणस तामस अर्दकारमे विकोर हभ, तव उससे ओकोदोकी लतति हे धवि
तन्मात्रा ओर गुण शब्दं है । इस शब्दके दा ही द्री ओर टद्थका बोध दोता है ॥ २५॥ # @ जव आकि म विकर
ौ जानेस श व ध } १ इन्द्रियम द्र ५६ ‹
हृंभा २५ आ, तब उससे वायुंकी उत्ति हैः उसका गुण स्प है । अपने कारणकौ गणं आ जनिं
सूति, शरीरम जीवनशक्ति, ओजं ओर बल इसके स्य ह ॥ २६॥ # & काल, कर्म: से वु भ विकीर
। रुपंदे। साथही इसके कारण आकाशि जर वेधके के गुण देष्दि
ध आ । उससे तेजकी उत्पत्ति हुई । इसका प्रधान गुण रू २ |
स्पशे भी इसमे है ।। २७॥ # ॐ तेजके विकासे जरी उति हिद ईसकार्गीण हैः
स्पदी ओर रूपी इसमे दै ।॥२८॥
न्द्रियाणि द्ोमवन् । ज्ञानशक्तिः कियाक्तिरबद्धः भणश तेजसौ ।
| त 1३१ |
तजत् त॒ बिङ्क्बाण गहि
ोतरसम््राणदग्जिहा
प्च श्रोत्रत्क् चश्चर्जिहाघ्राणानामपिष्ठातारः । बहिश्च इद्र उेद्रश्च मित्रश्च कश्च प्रजापतिः एते पच वाक्पाणिपाद्पायूपसथाना-
ज्वी. = ~ ण
१, सिद्धस्वेन पाठः । २. प्रा. प्रा, य एते।
, ५ श्लो. २६३२ |
द्वियाण्यपि तैजसादभवननितयथंः । तान्याह । श्रो्रभिति । दोः पाणिः 1 मदूमुपस्थः 1 क्रमवत्र न चि
एवं कारणरष्टिसुक्त्वा कायेृष्टिमाह । यदा । एते अंसंगता अभि
रेकः ३२ ॥ त
ध्रीर्वशीचधरकतीा .1\-11 ४3. काप स्था या
विशेषेण शेषाः स्वगु्णगधेततः संबैभूत॑णाः शष्दादियोपि य॑त्र संविशेषो विक्षिष्यते सवंमूतगुणधारणेनोरकषं परपरोती
ति वा विक्ेषः ॥२९॥ ॐ. छ वैकारिकत्सात्तिकदिकायत् ॥ २८॥ § # इयरथ इतिं । अत्र तामसार्हकार-
कारयोप्यनि्ः परोणरूपेण तेजसाहकारंकारयोपि भवतीति भीरवः ॥ ३१ ।॥ छ # असंगत अमिदितोः ॥ ३२ %
श्रीसघारमणदासरगोस्वामिविरचिता दीपनीभ्यास्या
[ वेकारिकान्मन इति । अस्य तात्प्यण चन्द्रमा मनसो जात इत्येक ऋचोऽर्थो .दर्भितः | ३०॥ # क
क्रमस्त्विति । क्रमस्तु भोत्रत्वकचक्चर्जिंह्या घाणानि वाक्पाणिपाद्पायूपस्थाः । ३१-२४ ॥
श्रीमद्ीस्सधर्वश्यस्यां
मद्विवाण वेकारिकाषिति 0 ७.०. ~.
रधिष्ठितानंद्रियाणि भनश्च जज्ञिरे इयर्थः । अधिर्याग्मूसैयोदिवदेधिष्ठात्रथिष्ठेययोरभेदोषचोरीत् साभानौधिकरण्य का ॥ वोर
इत्युक्तम् । देवता गणयति दिद वाताधागधिनौ चैत पेच शो्न्वसिकाणातीसयिरोतार, जहिनोपिरथ पि कथ
परजापतिः एते पंच वाकपाणिपादपायूपसानामयिषठातारः । मनसस्त्वधिष्ठाता चंद्रमाः । एमिदकभिरयिष्ठितानि श्रोत्रादीनि जाता-
नीयभिग्रायः ॥ ३० ॥ क ® तैजसाहदकारकाथेमाह तैजसादिति । तैजसात्तेजससंबं धिनः राजसा्हकारानुगहीतात्साच्िका-
दंकारदितयथः । अन्यथा पूर््ेथन्या्तोत् श ससर
क भु
क प्यनुपप्न॑मिंति वाच्यं परमाकारि-
२ ख्यो ठकः अत रैव वृतं चतुः षोडकंप॑च
शक्िभिरिति वयते । नच परमाकाशसाभिरवीभिनोपपतेलेयैलकरकादिगादि न्येति वाच्यम् वयष्टी्िवाभिानोध
दिभादिसशेरावदेथकततवात् । अत परमाकाशे संव्येवेःयवगतेव्यम् । अतं एवैभिरिष्ठातिमिः परमात्मानं भरति क्रियमाणा स्तुतिरप्युप-
धते अन्यथांडोतपत्यनंतरं सखक्ष्यमाणानभिषाभंडोतयततः पूवमभावात्तत्कत्ते का स्तुतिरर्युपपननी स्यात् । नन्वेषां स्वद्रिथीधि्ठोवृत्वे
तदिद्वियाणां केऽधिष्ठातार इति चेदुच्यते तदिद्वियीणासपि वेक्ञानाधिध्रातारः सखेव । एकक किरि 2 लेधिश्ाराल्यमवेतिष्ते ४: ष ४
स्वपरनिर्वाहकत्वन्यायेन स्वेनैव वा परमात्मना वाऽथिष्ठीयते इति नानवस्धाप्रसंग इति । यद्वा तैजसास्विति पश्चातरो(क्तः पक्षद्रयस्या-
विरोधमाह ज्ञानशक्तिरिति । प्राणश्चच्द् इद्रियपरं ज्ञानशक्तिः प्राणः ज्ञानेन्दरिगणः क्रिया्चक्तिश् प्राणः कर्दियगणः चुद्धरन्तःकरण-
चतुष्टयं च तेजसौ रजसां कारान्वितसामधरीप्रसूतज्ञानकमेन्दरियाणासंतःकरणस्य च स्वकायप्वृत्तिमत्वात्कारणेनापि रजोगुणा
न्वितेनापि भवितव्यभिव्येतत्तासयैकल्वा्तेजसत्तवादस्य सर्वेन्द्रियं यणां राजसा्हकारानुग्रहीतसास्त्विकाहकार कायेत्वमेवेति न पश्षदट्रय-
विरोधं इयथः । एवंभूतादिरपीन्दरियलष्टावनुमोहकैसतैजस इति बेदितन्यमू । इंद्रियाणि गणयति श्रोत्रमिति । दोः पाणिः मेदरसुपखः
कमर्न विवक्षितः ।। ३१॥ ॐ % येते भूतानीप्रियाणि मनश्च तेषां यणाः तन्मात्राणि विषयाः कब्दादय एते सर्वेऽसंहताः
अमिलिताः आसन । अतण्वं यदायतनस्य ब्रहमाडस्य भगवच्छरीरस्य निर्माणि हे तरेहयविंत्तम ।
श्रीमद्धिजयध्वजतीर्थंक्ृता पद्रल्ञावलीभ्याख्या
सर्वे गुणाः प्रथिव्यां विशिष्यत इति । विशेषः प्रथिषी.गंधचेतीति । मंध
विषयस्य न पादाभिमानिले कं वदीमिभानो वीजो देवसथातयौमितेन पा्िमधिध्य रीर
यनंतोऽपि हरर्वेकारिकःुगेष्वजः. अवतीर्णः पदाठमध्योस्ते विश्वभुग्विर प रेयदिः ञे "4 ४ ज देकषप्रजापतिः ५७ | १ (न
कायौणि किमिति नोच्यत इति पकं भक्षयेति भविनां वैजंतादिति । अनपि कलयतः कर्तव्यः । तेषां शक्तिवैषम्याकोटीकारण
विभागमाह ज्ञानक्चक्तिरिति । अचेतनानाभिद्वियाणां ज्ञानादिजनकल्वं कथं घटत इति तत्राह बुद्धिरिति ज्ञानेद्वियाणां ज्ञाने ज्ञानजनने
[ स्कं. २ त्र; ५ गो. २६९२
. शक्तियस्याः सा ज्ञानशक्तिः बुद्धयंभिमानिन्युमा बुद्धिः । कमेद्रियाणां क्रियोयां क्रियाजनने शक्तियैस्य स क्रियाशक्तिः प्राणोऽदं कारिक
: तैजसः तेजसाहंकारादुखन्नाविलर्थः । ज्ञानेद्रियाणां देवानां ज्ञानशक्तिरुदाहतेलयादाबुदी्यमाणदेवानां ज्ञानादिक्तिरपि बुद्धिराणयोः
प्रसादादियवगंतव्यम् । इंद्रियाणां तेजसाभिधानमतिजाञ्वर्यमानत्वात्. भूतानां तामसनत्वं च ज्ञानक्रियाशाक्तथोरभावात् तदुक्तं
अतिजाञ्वल्यमानत्वात्तेजसानीद्रियाण्यपीयादि भूतानां द्रव्यत्वं च प्रबणम्राप्यनिमित्तं अदं पूर्वमरहपर्व॑मिति विषदमानयोरि
व॒स्ितयाद्रंयोः प्रथिव्यपोर्बायुतेजसोर्बा वेगरक्षणसंस्कारसंपकान्मिथो द्रवणं युज्यते आकाश्चस्य व्याप्तत्वेन द्रवणाभावेऽपि
प्देश्ात्मना तत्संभवात् द्रव्यत्वं युक्तं तदुक्तं द्रव्यं तु द्रवणघ्राप्यं दरयोर्विवदमानयोः पूर्ववेगादिसंवंधादाकाञ्चश्च ्रदेशत
इति ॥ ३१॥ 8 इंद्रियाणां विष्षेषनामान्याह श्रोत्रमिति । शरोत्रं तकूत्विद्वियं दोषौ हस्तो । मेद" गा्यन्द्रियम् । बाह्यसष्टि
सक्त्वां तेभ्यस्तत््वेभ्यो ब्रह्मां डसुष्टप्रकारमाह य एते इति । य एते कथिता भूतेद्वियमनोगुणा इत्युपलक्षणं पञ्चभूतदशचेद्वियतेजसबुद्धि-
प्राणमनः्चन्रादिसत्त्वादिगुणमहद्हंकारादयो भावाः पदार्थाः तेऽन्योन्यमसंगता असंश्िष्ठाः यदायतननिमणि ब्रह्मांडकरणे न
शेकुः शक्तिमतो नासन् । ३२॥ म
` * ` भरीमजञ्जीवगोस्वामिरता क्रमसन्दभेव्याख्या
मनसश्च सात््विकत््वं चित्तात् नातिभिन्नावसायां ज्ञेयम् । चिनत्तन्तु यथा कापिखेये-स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्त-
स्वमिति चेतस इति । उपेन्द्रोऽयं तदावेश्चो देवताविहेषः तदैते इयांदिना ` वक्ष्यमाणेन तस्यापि मगवदधीन्यक्तित्वेनावगमात्
॥॥ २० ॥ ॐ 8 तेजसादिति साद्धैकम् [ प्राणस्य. तेजसत्वात् . तदीयक्रियाश्षक्तिमतामिन्द्ियाणां ` तैजसन्तवं तथाबुद्धस्ते
जसत्वात्. तद्रीयज्ञानसक्तिमताभिन्द्रियाणां ` तेजसत्वभिय्थंः । - संशयोऽथ . विपर्यासो निश्चयः. स्यृतिरेव च । स्वाप इटयुख्यतें
बुद्धकश्षणं वृत्तितः प्रथक् ।। इति ठृतीयोक्तेः । || ३१ ॥ ` % % ` यदेति युग्मकम् । सदस्तवं मुख्यगोणत्वम्। भगवतः
तत्त्वरवगेप्रविष्टमगवदं्प्रथमपुरुषस्य शक्त्या संहननकारिण्याः चोदिताः प्रयोजिताः ॥ २२।।.३३ ॥
भ्रीमद्धिश्वनाथचक्रवत्तिकृता साराथेदशिनीव्यास्या
विशेषः प्रथिवी.॥ २९॥ $ ४. वैकारिकात्. सा्तविकाहङ्कारात्.। मनःशब्देनैव तदधिष्ठाता चन्द्रोऽपि द्रष्टव्यः|
देवानेवाह्. दिङाश्च ब्रातश्च अकश्च प्रचेता - वरुणश्च . अशिनो -च ` एते पच्च श्रोत्रत्वकचक्षर्जिह्वाघ्राणानामधिष्ठातारः 1 . बहिश्च
इन्द्र उपेन्द्रश्च मित्रश्च कः प्रजापतिश्च एते वाकपाणिपाद्पायुपसानाम्॥ ० ॥. # _ क ` तैजसात् राजसाहङ्कारात् दश्चा-
भवन् । तत्र पच ज्ञानशक्तिुंद्धिः । पच्च क्रियाशक्तिः. प्राणः । बुद्धिप्राणौ तु तेजसौ । अतः. पञ्च श्रोत्रादयो वुद्धिविज्ञेषाः -पच्च
वागादयः प्राणविशछेषा इयथः । तत्र तामसाहङ्कारकार्स्योऽनिट एव प्राणरूपेण तेजसाह ङ्कारकार्य्योपि भवतीति. ज्ञेयम् ।..दोः
पाणिः । मेदू उपस्थः । पायुरोदम् । कमस्त्वत्र न विवक्षितः ।। ३९॥ ॐ $ एवं कारणलनष्टिमुक्लवा - काय्यसष्टिमाह । यदा
एते असङ्गता अमिदिता आसन् अतएव यदा आयतनस्य. शरीरस्य निर्माणे न रक्कः ।। ३२ ॥ 1
४ श्रीभच्दुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीप
स्ता गंधवान्परान्वयाद्रसाद्यन्वितो विशेषः. परथिव्यभवत् ॥ २९॥ $ % मनोंऽतःकरणचतुषटयम् । देवाः
दिगाद्यः श्रोत्रतक्च्ुर्जहा प्राणानां बहथादयो वाक्पाणिपादपायूपस्यानामधिष्ठातारः वैकारिकाः सात्त्विकं कारादुखन्नाः ॥३०॥
४ 8 ज्ञानशक्तिः बुद्धिः ज्ञानेद्वियवगैः क्रियाशक्तिः प्राणः कर्मद्वियगणः तौ बुद्धिभराणौ तैजसो एतदेव विवृणोति तेजसाच
विङ्कुवाणािद्वियाणि दश्चाभवन्निति | श्रोत्रत्वग््ाणरम्जिह्वावाम्दोमेंरंधरिपायव इति च ॥ ३१॥ & % त्रह्मांडोपादानभूत-
महदाद्युखत्तिमुक्त्वाथ ब्रह्माडोतत्तिमाह यदेति द्वाभ्याम् । हे बरह्मवित्तम, भूतानि आकाश्चादिमहाभूतानि उभयेद्रियाणि च मनश्च
गुणाः तन्मात्ररूपाः एते भावाः पदाथाः यदा असंहताः असंयुता आसन् । अतएव यदा आयतनस्य ब्रह्मांडस्य निर्माणं
म शङ्कुः | ३२ ॥ ।
अम्भसो विकुर्वाणादिशेषस्वभूत्। विशेषः प्रथिवी । तचव्देन संर्ववैटक्षण्यमस्या; ! गन्धवानिति । गन्धो मुख्यो
गुणः । परान्वयादन्येऽपि चत्वारः ॥ २९॥ छ ॐ एवं तामसाहङ्ारसधिमुक्सवां सात्विका ङकार सष्टिमाटः-वैकारि कादिति ।
सत््वरक्षणो गुणः सद्रूपस्य प्रथमविकार मूत इति तस्य वैकारिकसंजञा । वैकारिकारसात््विकाह कारान्मनः दशः इन्दरियाधिष्ठतारो
देवाश्च जाताः । अस्मिन् सिद्धान्ते मनसो देवता नापेक्ष्यते । आत्मनैकस्यादात्मैव देवता । ते देबा दिगाद्यः अग्रे श्रोत्रादीनी
न्दियाणि व्यति । तेषामेते क्रमेण देवाः आश्िश्चव्देनाऽधिनीकुमासे । मिश्र कश्च ॥ ३० ॥ $ # राजसादङ्कारकायेमाद--
न च ----------------------------- त
१. दरेन्दि्येति ख, २: नपिङिता इतिं घ. ३. मित्रः कश्चेति ख. मित्रकन्चैति कंच. ङ, | ` ` ` न नव
क्तैजसोदिति । इन्द्रियाणि : इन्द्र॒ आत्मा -ईयते -अनेनेतीग्द्रियम्. आत्मा; हि न चाश्चुप्रः। --नाऽप्यन्येन्दरियप्राह्यः । - व्यबह्धियतेः च
देवदत्तस्त्वं यज्ञदत्तत्वमिति। स च -पदयति - श्गोतोस्येव <म्रतीयते । तानीन्द्रियाणि दक्ञ। नतु ज्ञनेन्द्रियाणि ज्ञानप्राधा-
स्यात्सा्तिकानि मविहुमर्हन्ति । कर्मेन्द्रियाणि च जडपयैवसानात्तामसानि, भवितुमर्हन्ति । तत्कथमुभयं परिलयञ्य दश्चाऽपी-
न्द्रियाणि राजसानीवयुच्यन्त इयत आद--क्ञान शक्तिरिति । अत्रन्द्रियाणां राजसत्वे निमित्तमन्यदस्ति । बुद्धिः प्राणश्च राजसाह-
ारका्यौ । नन्वेतदप्यसङ्गतम् । वद्धि्ञोनरुपा “सस्ात्सज्ञायते क्ञानमि" ति सात्त्विकौ भविलुमदैति । प्ाणञ्च वायुरेव । `
शासोच्छवासाभ्यां वायुतवप्रतीतेः । तत्राऽऽद--क्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरिति। न ह्यस्मन्मत बुद्धज्ञानं किन्तु ज्ञानशक्तिः ।
ज्ञानजनिका शक्तियैरयेति । यो बुद्धिमांस्तस्य पदार्थज्ञानं भवतीति, सुबुद्धिरयं पदार्थान् जानातीति च ज्ञानकारणत्वेन वुद्धिव्य॑-
पदिदहयते । कायैकारणयोरभेदोपचाराच् बुद्धिज्ञानयोः पयीयत्वञ्यवहारः । अन्यथा बु द्रथभावे वाटस्य न पद्(यंज्ञानं मवति सम्यक् ।
तन्न स्यात् । प्राणोऽपि वायोर्भिन्न एव । “रथ हैनमाखन्यं प्राणमूचुरि” ति प्रागरूपां देवतां विलश्च माह श्रुति; । “यो वायुः
स प्राण” इति तु भगवस्राणस्य वायुतवात्तसरम्। तस्मउज्ञानजनन सामथैव स्वाञजञानादुबुदधिभिन्ना । नच सा सात्त्विकी
इन्द्िय्मात्रासाण्यत्वात् । सा हि बुद्धिञनिन्दरियोपष्टम्मकसेन शम्यते । यत्सास्विकमद्ररयं तदिन्द्रियसाध्यमिति वयाः । अतो
ज्ञानजनने शक्तियस्यक्रिया जननेहाक्तिर्यस्येति च तयोर्िन्नधर्मैलात्तावुभौ राजघाहङ्कारकार्यो । अतस्ताभ्यां परिगीतानि द्विविधान्य-
पीन्दरियाणि राजसाहङ्कारकार्याण्येव । तुशब्दः पूर्वपक्षं उयावत्तैयति । तानीन्द्रियाणि गणयत्ति-श्नोत्रमिति । मेषदराङ्गोः कोपनद्रौ देवते ।
मित्रश्च पायोः । अन्ये तु क्रमेणैव । तत्र दिग्बातौ शरोत्रत्वचोः घ्राण शोवैरीयम् । न्द्रो बाह्लोः । वहिर्बाचः । अश्चिनौ नासिकयोः ।
भरचेता जिह्वायाः । अर्को दृशोः । पवं क्रमः| ३१॥ % # एवं स्वेषां सृष्टिमुक्तवा तदधिष्ठानं वदन. सत्त्वानां
कायैसृषिमाह--यद्ैव इति । यदा एते असंहतः गुणत्रयकायैत्वात् । न हि तामसादयो भिन्नस्वभावा एकत्र भिन्ति । अत एव
यदा आयतननिष्माणि न क्कः न समर्था जातास्तदा भगवसरेरिता अण्डं सखजुरिति सम्बन्धः । भूतानि, इन्द्रियाणि, मनो गुणाश्च ।
गुणा देवाः शब्दादयो वा । तामसानामा्यन्तनिवेश्नं भूयस्त्वाय । आयतनं भगवच्छपिरं ब्रह्माण्डम् । ब्रहमवित्तमेयस्मनन्े
सर्वज्ञत्वातसंवादार्थं सम्बोधनम् । तमप्प्रययस्तु भगवदुत्कषज्ञानाथंम् ॥। ३२ ॥ |
भिन्नकायैकत्वात् , यन्नैवं तन्नैवं वायुवदिति प्रतिसाधनाभ्यां बुद्धिमराणयोसथात्वस्य निरासे. समानाकारत्वस्याप्रयोजकस्वात्तथे-
नि
यर्थः । नन्वस्तु ्ानबुद्रयोर्भेदस्तथापि ज्ञनेन्द्रियजन्यत्वात्तस्याः सात्तिविकतवे. किं, बाधकमियाकाङक्षायामाहृः, न चेवयादि ।
, - ~ १. इन्पिवमात्रस्वासाध्यत्वादिति घ. । ई न्दियमात्रसाध्यस््ादिति.ग, २. प्राणदरमेरिति ग, त्राणदश्योरिति घ, । ३, यदाधिष्ठानस्व-
५ श्रीभिरिघंरङृता ब्रालप्रषोधिनी |
. अम्भसस्तु षिक्ियमाणात् गन्धतन्म्न्रद्रारा गन्धवान् परान्वयाच्च रसस्पशशबदरूपरुणान्वितो विशेषः - प्रथिद्य-
भूदियन्वयः ॥ २९॥ $ एवं तामसादङ्कास्कायेमाह--वेकारिकादिति । वैकारिकात् सा्तिकाहङ्कारान्मनो जज्ञे!
कब्देनेव तदधिष्ठाता चन्द्रोऽपि ज्ञेयः । अन्ये च दद्ेनद्रियाधिश्चतारो दश्च देवा वैकारिकाः साच्तिकादङ्काराज्ञाता इयथः ।
मधिष्ठातारः, वहश्च इन्द्रश्च उपेन्द्रश्च मित्रश्च कश्च प्रजापतिश्च एते पच्च वाक्पाणिपादपायुपर्थानासधिष्ठतारः ॥ ३० ॥ %
| राजसाहङ्कार काथेमाद--तेजस्प्रदिति ति। विक्रियमाणात्त तेजसाद्राजसाहङ्कारात् ज्ञानकर्मजनकनि दशेन्द्रियाण्यभव्रन् । ननु
नश्चक्तिरिति । ज्ञाने शक्तियेस्याः सा ज्ञानङक्तिबुद्धिः क्रियायां गम्रनादानादौ वत्तत्कर्मणि शक्तियैस्य स क्रियाशक्तिः प्राणश्च
` यतुस्वैजसौ राजसादङ्कात्कायौ अतत्तदधीनत्रवृत्तिमन्तीन्दरियाणि उमयकविधान्यपिं रजवादङ्कात्कार्यागीयर्थः । तानि दक्ैयत्ति-- `` `
ब्रह्मवित्तमेति । यदेते भूतानीन्द्रियाणिमनश्च गुणागुणकायैरूपा भावाः पदार्थाः तत्काएणगुणमेदेन प्रृथग्विरुद्वस्वभावत्वाद् सङ्गतां
अमिङिता आसम्, अतएव च यदा आयतनस्य ब्रह्माण्डाख्यस्य भोगायतनस्य समष्व्यषटयात्मकस्य शरीरस्य निम्राणे रचनाया
स शेकुः समथां न जाताः ॥ ३२॥
| हिन्दी श्नुबाद
जरे विकारसे प्र्वीकी उत्त्ति हृ, इसका गुण है गन्ध । कारके गुण कार्यम श्राते दै--इस न्यायसे शब्द,
सञ्च रूप ओर रख-ये चरो गुण भी इसमें विद्यमान है । २९॥ 8 छ वैकारिक अहंकारसे मनको ओर इन्ियोके
दस अधिष्ठावू-देवताओंकी भी उत्पत्ति हई । उनके नाम ह- दिशा, वायु, सूये, वरुण, अश्िनीकुमार, अग्नि, इन्द्र, विष्णु
मित्र ओर प्रजापति ॥ ३० ॥ & # तेजस अहंकरारके विकारसे श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्वा ओर नासिका-गर पच ज्ञानेन्द्रियां
एवं वाक् , हस्त, पाद्, गुदा ओर जननेन्द्रिय-ये पचि क्मन्द्ि्यां उत्पन्न हृदे । साथ ही ज्ञानङ्क्तिरप बुद्धि ओर क्रियाज्ञक्तिरूप
प्राण भी तैजस अर्हकारसे ही उत्पन्न हए ।॥ ३१ ॥ ॐ श श्रे ब्रह्मवित् ! जिस समय ये पच्वभूत, इन्द्रिय, मन ओर सत्व
आदि तीनों गुण परस्पर संगठित नीं थे, तत्र अपने रहुनेके दिये भोगेकरे साधनरूप श्ञरीरकी रचना नदीं कर सके ॥ ३२॥
तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिबोदिताः। सदसस््घुपादाय चोभयं ससजुद्यदः ॥३३॥
वषपूणसदस्रान्ते तद्ण्डयुदुकेशम् । कालकमस्वमावस्थो जीवोऽजीबमजीवयत् ॥२३४॥
स्कभिता भावार्थदीपिक्रान्याख्या
तदा सदसत्त्वं प्रधानगुणभावमुपादाय खीङृय उभयं समष्टिव्यश्टयात्मकं शरीरम् । ३३ ॥ # कारकम
सखभावानाधिष्ठाय सितो जीवयतीति जीवः परमात्माऽजीवमवेतनमजीवयच्चेतयति स्म ॥ २४॥ # ष निर्भिथ प्रथक्कुय
शित इटर्थः ॥ २५॥ ॐ # तदवयवैर्छीकरचनामाह् । यस्थेति । कटिरिव्युरमूखयोः पश्चाद्भागः जघनं तु पुरोभागः
अधः सप्ररोकानवलादीन् । उध्वं भूरादीन्सप्न ॥३६॥ `
श्रीवरंशीघरृता भावाथेदीपिक्राप्रकाशन्याख्या
भागमादायेति पञ्चीकरणं सू{वतम् । | ३३॥ ति ् | वर्ष॑पूमौवेषसमृहैयैत्सदखं तदतं सहखवर्षाति इयथः । जीवा दिरण्यगर्भातर्यामी
पुरुषः जीवयतीति उगुत्पत्तेः। अजीवमनभि7प्रक्तजीवत््राद चेतनं तदंडम् ॥ २४॥ # ॐ स. एव हिरण्यगर्मातयामी
पुरुषसतस्मादिति व्य्छोपे पञ्चमी । तं हिरण्यगमं प्रविर्य स्थितोप्यंडं निर्मिंय निगतसद्वहिः श्त इति भावः । इथं
र अः तोः ३३.३६] भनेशवयास्याशमङडतम् । ~
इति । कीशः सन्निययेश्चायां कारणार्णवस्थ- तस्य खीयखरूपमाह । सदेति + सह खन्ञीषी' इति शरुत्यंतरात् ॥ २५ ॥ इह
मा डाभ्य॑तरे यस्य गुणमयरूपस्यावयवैरलोकान्करपयति स लोकमयः पुमान् विसट् पुरुष. इति षष्टश्टोकप्थेनान्वयः । कटिरिति
उरुमूढयोः.पश्चाद्वागो जघनं पुरोमागः ॥ ३६ ॥ = ` 1 त ` -: ल
1 1 ` , : -शीराघारमणदासनोस्वामिविसचिता दीपनीव्याख्या ¦ `
।¦ ` संहशो्व॑ङचरिबाहक्ष इति अनेन सहखशीरषेयद्वषस्याथं उक्तः ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ¦
यः क श्रीमद्धीरसघक्ब््रा ब््ाख्या..... ~ :
तदा भगवच्छकत्या चोदिताः प्ररिताः संहत्य पंचीकरणोक्तभरकारेण परस्परं मित्वा. सदसतवं तत्वं पंचीकरणेन स्थूलत्वं
,. बदा नि कना चेष्टकरूपेण ते.गणं प्रविष्टस्य हरेः शक्तया चोदिता. मिथः
तदंतयामिस्वेन
-तामेब्ाभिच्यक्ति स्फुटीकरोति
पाताढांताः सप्र छोका निर्मिताः जघनादिभिमूर्धातिरवयवैरूध्वं प्रथिव्यादिसयाताः सप्र छोका सृष्टा इति 1 ३६ ॥
२६ |
#
क ॥ स्का. २. ऋ, इहो. २२-३६
सितः पुरुष स एव जीवो जीवनहेतुः खांशेन तत् प्रविरय जीवसमष्टयभिग्यञ्जकः सन् अंजीवयतें क कै सै
तत्तत् कत्तेव पुरुषः । अण्डं निभिं य तस्म्निगेते इतिं 1 तदन्त्जहिञेयाष्यं सितः इयथः । तस्य स्वीयं रूपमाह सहसेति । पुरूषेण
नारायणेनाभिष्टौति सहस्रशीर्षा पुरुष इति श्रुत्यन्तरात् ॥ ३५ ॥. ॐ ॐ क॑स्षितं रूपमाह. यस्येति ॥। ३६ ।† ३५ ॥ २८ ॥
श्रीमदिश्वनाथचक्रवसिंङतो सारार्थद्िनीन्याख्या
स क तदा भगवतः तेष्वेव परविश्य श्यां संदननकोरिण्या चोदिता 0
तद्रहिःस्थितः । कीदशः
संन्नियपेश्चायां कारणाणेवस्थं त॑स्य सखीयं निगुण स्वरूपमाह सहसेति । २५॥ शः ॐ इहं ब्रह्माण्डाभ्यन्तरे यस्थ ..गुणमय-
रूपस्थावयवेर्लोकान् कल्पयन्ति स दोकमयः पुमो विराद्पुरंषः इति पषठकोकस्थेनान्वयः। कंटिरिति. ऊरमूख्योः पश्चा
जघनं पुरोभागः । अधः सप्त खोकान् अतरादीन् । उर्ध्वं मूरादीन्
तर्यामी परयः तस्मादिति स्यन्छोपे पच्चमी |तं िरण्यगव्भं प्रविद्य खितोऽपि अण्डं निरि निमैतः ४
। , तदा भगवच्छक्त्या चोदितः प्रेरितः संहत्य पंचीक्रएप्रकारेण मिलित्वा सद सत्व स्थूढसूः र भव एवो
भय स्थूलसूक्ष्मरूपम् अदः आयतनम्. कड सद्घूजुः । ३३ ॥. ४ . जीवयतीति जीवः. परमात्मा कालदीनधिष्ठाय, स्थितः
अजीवमचेतनम् अजीवयन्रेतयति स्म ॥ ३४॥ ४ % . स .एव ब्रह्मांडचेतयिताः पुरुषः अंडंः नर्भि तस्मान्निगीतः परथक्ख्धित
अप्राकृतं तच्छरीरं दशेयति सदसोवध्रिबाहवक्षः सहस्राननशीषेवानिति । तथा च श्रतिः “सहसखक्षीषा पुरुषः सह साक्षः सहस्रपादि"ति
॥ ३५ ॥ र कः यस्य भगवतः अवयवैः विराटृश्चरीरावयवैः मनीषिणो बुद्धिमन्तः स्येकान् कल्पयति तदेवाह कर्यादिभिरिति ।
कंटिरूरमूखयोः पशचाद्वागःजघनं पुरोभागंः कट्यादिभिरधः स्रं खोकानतलादीन् जधनादिभिरूदध्वं सप्र कान् भूरदीन् ।। २६॥
गमद्बस्लमाचार्यविरचिता खुबोधिनीन्याख्य।
` अन्योन्यं संहत्य भित्वा । चकाराद्गुणभवंमप्याभिय । भगवच्छक्तिपक्ञारोक्ति
श्वनीचर्वं कायकारणभावं वा । सद् ब्रह्य । असंगत । प्रकाशाऽव्रकाशेभावं वौ चकारादन्यौन् जीवर्गणौन्ं । तदर्षटानि वौ तत्स त २ |
तंमूतानि बा । उभयं सम्टिग्य्टथात्मकम् । स्थूरलिङ्गशरीरे वा । अदः त॑त् प्रसिद्धम् । हि युक्तोऽयमेथैः । अस्मन्नय दृतोयस्केः
उपपत्तिवेकष्यते ।। २३ ॥ 8 $ तैरण्डं स्म् । तस्य भगवदांयतनत्वाथ भगवानागत इतति वक्तयम् । तंतकस्य स्थं हेतोरिला-
कोडश्लायामाह--वषरपूग सान्तं इति । वधेपुगांनें संहखम् । पञ्चविधा अपिं वषौः संहं जाताः तेषामन्ते सं खवर्षपयन ५ दकं
एवं सिितमण्डमजीवं च । जीवसतत्र भोक्ता नं कोऽपि प्रविष्टः । एतर्देथंभेवं भगवतां विलम्बः छतः । अतः परयुदके स्थितं विखीनं
भविष्यतीयजीवो जीवव्यतिरिक्ती भगवान् अजीव जीवरहितं अजीवंयत्जीवथुक्तं कृतवान् । सवयं प्रविदय प्राणानपि तत्र योजित
बानियथः । तदा भगवतां प्राणिन चाऽधिष्ठितों विराटं. पुरुषशब्दंवोच्यो जातः! तदं स एव पुरूवः। तंस्मीदैव देतीः
जला्रा । अण्डं निभिं । कटाह भित्तवेति केचित् | केचित्तत्रैवं कटादीद्रोकरक प्रथकयं निर्गतः । अण्डकटो्दिमातभोर्मं चं प्रथः
वीनियथः इतिः । वस्तुतोऽण्डमावं परिलज्यं पुरषो भूत्वा यथासुखं परिवर्तेत इति युक्तम् । तस्थ त्रं वेणयतिं--- ४ ह ल व न=
ङ्िबाहक्ष इति । सदस ऊरः अङ्खयः बाहवः ॐ कषीणिं च चः! सहस्रमाननानि येषु ताकाकी्युक्त नली ध
ईयधचेस्याऽथ सरूपः स सम्पन्नः || ३४ ॥ ३५ | क & तं सवौधारंतमाद-- यस्था 6 वंयवैरि
अद्रुपमिति दयस्योत्तरमुक्तम् । य॑स्य <यययै क पादादिभि मनः | र धाताखादी १ न् : तनीषिणे
। कैश्थादिंमि पश्याद्धागव्यवसथया । अधः अधोभमिं | शप .& अंत छस्य | ९ यनादिमि क
न
१, इतीति नासिक. ग. घ. ङः । २. श्रद्ाणोति.ख. ग. ङ!
- शकः २२..अ.५ शत. २७-४२.] २०३.
0. त युष च ९ त् तेरियरुच्या यं्षान्तरमाहुः जलाद्वेति । भथमपश्ष
पुरुष इति परोक्षेण कथनं रि दिवेद् द्वितीये रूढमिति विशेषः अत्रा^ण्डमिःटयादिनो्तयं
यादिकस्पनाय द्वितीये पुरुषस्य नारायणेतवे क्टेशः “आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नि'खभ्रिमवाक्य विरोध इलयरुच्या ठृतीयं पक्षमाहुः
वस्तुत इलादि ॥ २५॥ 8 # यस्मेयत्र प्रतबदिलयादि दैत इयारभ्यान्तेन सन्दर्भेणायतनाथ सष पुरुषरूपमित्युत्तर-
सुक्तमियथंः ॥ .३६॥ च _
योः पक्षयोराचेण्डसख जले विद्ट-
. ... तदा भमवत इच्छारूपया खछक्सया ` चोदिताः सदसत्त्वं प्रघ्रानगुणभावं ` उपाः उपादायाङ्खीकरय अन्योन्यं संय ॒पञ्चीकरः
णोक्तमकारेण मिलित्वा चोभयं हि प्रसिद्धं समष्टिव्यष्टयात्मकमदः ब्र्माण्डाख्यं छरीरं सखजुरिलयन्वयः ॥ ३३॥ ॐ ` #
तसूरवोक्तमण्डं ब्रह्मण्डास्यं करीरं अजीव ` चेतनारहितं अतपएवोदकेकायं व्समूहस्य बर्सर संबत्सरादिभेदेन पच्रविधस्य
सहखान्ते कालकर्मस्लमावानां नियन्ता.. जीबयन्तीवि जीवो भगवान् अजीवयत् सजीवमकरोदियथः ॥ ३४॥। ॐ ॐ स
एवं ्रिसाट् पुरुषोऽण्डं निर्भिद्य तस्पराननिर्गतः ~ अण्डभावं प्रसज्य पुरषः षस्वरूपेण. खितः ~ तं पुरुषरूपं वणैयति-- सहसेति ।
हखमुखः अद्मः बादबः अक्षीणि च 'यख सः, सहखमानसानि कीषौणि च तद्धान् ॥ ३५॥ ॐ ॐ तस्य सवराधाय्वं
्रदक्षेयन् तद्वयनर्छोककल्पनामाह-- यस्येति ! इह छोके ये मनीषिणः विुद्धबुद्धयस्ते ध्यानाथ यस्यावयवैः शरीरावयवेर्खाकान्रू
करपयन्तीयन्वयः । कस्पनामेव विश्चदयति--कस्यादिभिरिति !, कटघर जानुजङ्घागुल्फमपद्पादमूैः अतखवितरुतखात्-
लमयातछरसातठ्पातारसंज्ञान् अधस्सितान् सप्र छोकान् कल्पयन्ति! तथा जघनादिभिर्जघननाभ्यसेग्रीकाबदनर्छाटशियेभिः
बर्सरमेदजेनस्तपस्ससा ख्यानूश्रं सितान् सप्त-खोकरानू-कल्पयन्ति ।। ३६ ॥
धा | हिन्दीश्रञुवाद = _ | [त
जब भगवानने इन्हें अपनी शक्तस प्रेरित किया, तच ये तत्त्व . परस्पर एकं १ दुसरेके साथ मिं गये ओर उन्मि
आपसे काथैकारणमाव स्वीकार करके उ्यष्टि-समष्ठिरूप पिण्ड ओर ब्रह्माण्ड दोनोकी रचनां की ॥३३। # ॐ बं
र्माण्डरूप अण्डा एक सहख वपेतक निर्जीवरूपसे जठमे पड़ा रहा; फिर का, कम ओर स्वभावको स्वीकार कंरनेवाङे भगवान्-
ने उसे जीवित कर दिया । २४॥ # ॐ उस अण्डेको फोडकर उसमेसे बही विराट् पुरुष निकला, जिसकी जङ्घा, चरणं,
भुजा, नेत्र, सुख ओौर सिर सहसरकी संख्याम द ॥ २५॥ # विद्धान् पुरुष ( उपासंनाके किए ) उसीके अङ्गम
समस्तः छोक ओर उनमें रहनेवाटी वस्तुओंकी कल्पनां करते है । उसकी कमरसे नीचेके अङ्गम सातो पातालकी ओर उसके
उपरे क अङ्गम सातो स्वर्गकी कस्पना कीजातीदहै। ३६1 = र
= रुषस्य दुखं जहा शृननमेतस्य बाहवः ।. उविशयो ` अगब्रतः पद्भ्यां शद्रोऽभ्यजायत ॥ २७ ॥
भुर्लौकः कटिपतः पद्या शवर्लोकोऽस्य नाभितः । हदा सरो उरसा महर्लोक महात्मनः ॥२८॥ = ,
` ` ओओीबायां जनरोकश्च तपोलोकः स्तनद्वयात् । मूषेमिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः ॥ ३९॥ . ..
सतकद्यां चातलं क्ल्नमृङम्भां बिलं विभोः । जादुरम्या सुतं शद जद्कारम्या तु तरातलम् ॥ ४० ॥ : ..^
. भहातलं तु गुल्फाभ्यां यां अ्रपदाभ्यां रस्तातरुप्र् । -पालाल ` षादतरर
करिषतः पद्भ्या शुवर्लोकोऽस्य नाभितः । खर्लोकः कसिथितो मूरभा इति वा लोक
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारम्स्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे "पञ्चमोऽध्यायः ।
श्रीधरस्वामिङ्ता भाव्राथंदीपिकात्याख्या
. . णीनां तत॒ उत्पत्ति द्यति । पुरुषस्येति । बह्म -जाह्मणो सुखमिति कायैक्रारणयोरमेदिवश्रयो्तम् । बाहव इति
अननरं न्यः | २७ ॥1. ॐ -इदानीमुप्रासनाथ लोककटपनामेदान्दकेयन्सक्षलो कप गनरं मह्
मारभ्य -पद्धयां कटिषयताभ्याम् ॥ २३८ ॥ ॐ # सतनद्वयादिल्युपासनार्थतत्रदुध्बोध्ोभातवेपरी नः
य च 2
त ४
५, परायीने पाठे नास्त्ययं श्लोकः । २. भतः पूवं “पुरुषसंस्थानुवयं नम् इतिपाडायिक््यम् ।
` :्ीमद्धागवतम्। = ` ` ` [ स्क. श्रः इलो- ३७.४२
इेयदोदरय तसमादिलयरथः । बरहोको वैह्काख्यः सः तु सनातनो नियः । न तु॒सयभचातरवीदारथः | ३९। & #
| इदान चुदशरोकपक्ंदकेयति । तन्न जघनादिनिभूराद्यः पूर्वोक्ता एव सपन । कख्यादिभिरधः सप्र. रोकना, तत्कछ्यामिति
दाभ्याम् । द्धं हरिभक्तनिवासत्वात् ॥ ४० ॥॥ ४१: ` # ॐ; ज्रिढोकपक्षमाह भूर्छकः,प्ाताल्यदिसहितः ।। ४२.॥ . ` ,, न
८ | इति भीभा० म० द्वितीयस्कन्धे टीकायां पंचमोऽभ्यायः॥५॥ =. ¡ „5
थदीपिक परकाशन्यास्या , ए, „ £ 1 {स त
न्राह्मणाऽस्य मुखमासीद्राहू राजन्यः” इति श्रुतिमेद एवेति ॥ ३५ ३८ ॥ क कः सति गत्यतरे ` कैपरील्यं
दोषायेति । तत्राह । यदेति । इयथं इति । अंडमध्यवर्सिस्वेपि अगवानिवं निय इति भावः । ब्रह्मणो भगवतो लोको ब्रह्मरूपो
हरिभक्तोः प्रह्ादवस्यादयस्तेषां निवासत्वात्। ` यत्र यत्र च. मद्भक्ताः
स्वर्छोकोऽप्यत्र बह्मरोकपय्यैन्तो ज्ञेयः | ४१ ॥ ४ स
इति श्रीभागवतमावार्थदीपिकाग्रकाश्े {दरतीयस्कन्े पंचमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
| शरीराघारमणदासगोखामिधिरचिता दीपनीध्यास्या । | < [१
| पुरुषस्य मुखमिधयादिंनां जराह्यणोऽस्य मुखमासीदित्येकऋचोऽथं उक्तः ॥ ३७ ॥ ] ` ` # `. भुवर्सकं इति ।
भुचे ` इलयव्ययम् अन्तरिक्षटोकस्य नाम ॥ २८--४१॥ # ` [ भूर्लोकं इयादिना नाभ्या आसीदन्तरिकषमिंसेकं त्येकी
कऋचोऽथेः | ४२ ॥। ॑ | 1
भ्रीवं शीधंरङृता भावार्थ 2.
> नि श,
त श्रीमद्वीरयाधकव्याख्या ॥ि
_ वर्णानां तद्विभूतित्वायं चतुुखरूपेणावसिितात्तत उत्पतिं दयति पुरुषस्येति । जह्य रायणः सुखमिति । कायकारणयोर-
भेद्विवक्चयोक्तंवाहव इति च कषत्रं क्षत्रियः ।। ३७॥ ॐ & हदानीमुपासनार्थं रोककत्पनाभेवं दर्र्येशतुदशरोकपंशमाद
भूरियादिचतु्टयेन । मूर्खकः पाताखमारस्य पद्धां कटिपयैन्ताभ्यां कल्पितः! भुवरछकिः नाभितः नाभिमारभ्य स्तनद्धयात् हृद्य
कमलकार. तदृध्वभाग उरः ब्रह्मलोकः सनातन इति । सलयलोकविहोषर्ण सनातनत्व च भूरादयपेक्षया यद्रा ब्रह्मरोको वेकुठाख्य-
छोकः सनातनः न तु खञ्यप्रपचांतव्तीदर्थः। २३८ ॥ २९॥ ४० ४१॥ ॐ दद्ानीं संग्रहेण रोकत्रयकस्पनामाह
भूर्छोकः कस्पित इति । ` पादतटमारभ्य नाभितः भूर्खौकः नाभिमारभ्य मूर्तः मुवर्खोक मूधा खर्छाकः कल्पितः । अतखदीनां
भूरादिष्वंतर्भावात् ॥ ४२ ॥ |
इति श्रौ मद्धागवते महापुराे द्वितीयस्कन्धे वीरराघवरतरीकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
ध्रीमद्िजयभ्वजतीथङृता पदरत्नावलीव्याख्या
मत्वं च अतो वैराजाख्यो विष्ु्खोकमंं इति चपासीतेति शेषः ॥ ४१॥। ॐ ॐ प्रकारातिरेण ` पुरुधावयवेभ्यो छोकसटि
मकारम् भूर्छकि इति । अत्रातसादीनां-मूस्यवभाबेन महरादीनांस्र्टोकांतभावेन त्रिढोकविबशवा या । अतो नकन
अचरद तात्पयेसुक्तं भवति चतुद॑ज्ञलोकपश्चस्वेकः » सप्तखाकपक्षस्त्वपरः, श्रिखोकपक्षस्तरन्योऽधिकार भेदेन .ध्यानाथं त्नाक्कस्पनायास्ततो
विकस्प उपपन्न इति ॥ ४२ ॥ ५
इति धी भा० मण द्वि विज० य° पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
। . . ्रीमज्ञीवगोस्वामिरतां क्रमसन्दर्भनव्यास्या
स्तनद्रयमारभ्य म्रीवापय्यन्तेऽवयवे यथाक्रमं जनरोकसपोटोत
क्ति वा॥ ३९॥ कै ‰ तत् छ्यामिति युग्मकम् || ४० ॥ ४१॥ ॐ ॐ पद्यां करिपय्येन्ताभ्याम् । -नाभितः उद्रः
पथ्यन्ते इयथः । मूर्ध्ना हृदादिमूद्धेपय्यैन्तेन ।। ४२ ॥ ४ |" टन
इति भीमद्भागवतद्वितीयस्कन्धस्य भीजीवगोखामिङतक्रमसन्दमें पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
थ
स्क..२ श्र, ५ श्लो, ३७-७२ | ` गरनेकव्याख्यासम्रलंङृतम् । न २०५८
-:श्रीमद्धि्वनाथचक्रवत्तिकृता सारार्थद्शिनीन्यषस्या
तपत्तिमाद् । रह्म ब्राह्मणो सुखमिति काय्यैकारणंथोरभेदविवश्षयोक्तम् । धत्रं शति
पक्षमाह. द्वाभ्याम् । मूर्छाकः पातालमारभ्य पद्भयां करिपय्यैन्ताभ्याम् | ३८ ॥ ` छ $ स्तनद्रयादिति उपासनार्थत्वात्
उद्ध्वाधोभाववैपरीव्ये न दोषः । यद्रा सनन्-शब्दं कुव्ब॑त् यत् ओद्य वस्मादिलयर्भः, सलयलोकः स्मः । तदुपरि ब्रह्मणो भगवतो
रोकः वैकुण्ठः । स तु विराडङ्गत्वेन न ध्येयः यतः सनातनः अण्डमध्यवर्तितवेऽपि भगवानिव नियः॥ ३९॥ ॐ छ
चलुदशलोकप् दयति । तवर जघनादिभि भूरादयः पूवत एव स्न । कट्यादिभिरधः स्र पाम् ।
यं हादवचति्रिमकनिवासतत् ॥ ४० ॥ ५१।। & ॐ त्िोकम्ाह। मर्कः पातखादिसदिः र ॥ `
` इति साराथंदशिन्यां हर्षिण्यां अक्चेतक्ताम्॥ द्वितीये पंचमोऽध्यायः सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ५॥ = ,.
` प्रसङ्गेन वर्णानां परमेतहुतपतति
, - भीमच्छुकदेवकृतसिदधांतथरदीपः =. .
. .; - अथ वंणीनामुन्तपत्तिमाह `पुरषस्येति । ब्रह्म त्रामणेः पुरुषस्यं मुखं मखजं कषत्रं क्त्रियः बाहवः बाहुजम् । कायैकारणयो
मदाभेदसवंभान्यखं ्र्यादिवाकयद्वय सूपपन्नम् । तथा च रुतः ब्ाह्मणोऽसय सुखमासीदितयादिः ॥ ३७ ॥। 8 ` ` अथोपास
नाथं रोककल्पनाभेद॑ं दशौयन्सप्तलोकयक्षमोह भूर्ोकं इति द्वाभ्याम् । भूर्लोकः ` पाताल्मारभ्य पद्धथां कटिपर्यतभ्यो कं कल्पितः
संपादितः | ३८॥ क कै जनलोकश्च स्तनद्वयात् ग्रीवायां तपोखोकः पाठक्रमाद्थक्मो बलीयान् सप्चरोकस्य सनातनत्वं
भूरा्यपेक्षया बोध्यम् । भूराद्योऽल्पकाटसायिनः सयलीकंिरकाटस्थायीति विवेकः यद्यपि वैकुठलोकः सनातनस्तथापि बरकत
लोकगणनायां तदन्वयासंभवात् स नेह गृह्यते ।। ३९॥। क 8 अथ चतुर्द्खोकेपकषमाहे तत्र जघनादिभिरभूरादयः ` प्राकप्रर्शिता
एव सप्तकख्यादिमि रधः सप्त लोकान द्ञंयति तदिति द्वाभ्याम् । शद्धं हरिभक्तनिवासत्वात् ।। ४5: ॥। 8 ` इतीप्थं टोकमयः
चतुदंशचमुबनमयः पुमान् पुरुषः देहदेहिनोरमेदविवक्षया ` पुंसो खेकमयरवोक्तियक्तैवे ।-४१. थ 8 #. अथ लोकत्रयपक्षमाह
भूर्छोकः पातालखदिसहितः पद्यां कसिितः भुवर्लोकः नाभितः ख्खेकः सयलोकान्तः मूध्नी कल्पितः ।। ४२॥
एवं समान्यत उदे शयुक्त्वा भगवतो बाहुमुखादीनामवंयवमध्यपातेऽपि `" ुख्यत्वात्तानम्रे निरूपयति--पुं
विभारिति । यस्तु मदादेवस्याऽपि सुखप्रद इयथः । सुतं जुद्धं गवतो विद्यमानत्वात् लोकमय इति । अवययैः कलप्रानां
छोकानां तत्रेव विद्यमानत्वाङोकमयत्वम् । पुमानिति नेदमुपासनार्थुक्तं किन्तु पुमानेव तादृक्षः | ४०॥ ४१॥ #
्रिखोकपक्षमाह-भूर्लोक इति । पद्यां कटिपयैन्ताभ्याम् । नाभितः कर्यादिग्रीवापयन्तात् । मूध्नी भ्रीवादिन्रह्मरन्ध्रपर्यन्तेन ।
इति वा लोककल्यनेति । कर्पना हात्र त्रिविधा । गुणतः, विद्यातः, यज्ञतश्नेति । यथाधिकारं व्यवद्या । सात्त्विकानां चतुदश
इति श्रीभागवतस्ुबोधिन्यां श्रीलचमणमभट्ात्मज््नीवदलभदीक्षित[वरचतायां द्वितीयस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥
न
$. आत्मा यन्नेति इति क, । २. भघलतनादिति क. ग, । ३. मोहबाहुर्यादिति ख ।
[ स्क. २ श. ५ तते. ३७-४२
द्षपमिल्यादि । तथा चायं चरण एव्र सप्रलोकपश्चज्ञापक इयथः । पञ्चक्रयस्यापि व
तुय] भर न स्यादिति तन्निवारण्साहुः पुमािलयादि ॥ ३८ ॥ ` $ # इति वा -लोकेत्यत्र गुणत इ्यादि
च्या विध्याश्चतुदश्चः यज्ञाः सप्रसस्थाक्राः इति तत्तद् थ तथेदं {.
माध्यायचवित्ररणम् ॥ ५ ॥
` शरीगिरिधरछृता बालपरत्रोधिनी
, बणोनामपि तत उत्पत्तिमाह-- पुरुषस्य मुखं नद्य ब्राह्मण इति कायैकारणयोरभेद् विवक्षया सामानाधिकरण्यम् ›
मुखादुन्राह्मणो जात इयर्थः । क्षन्न क्षत्रियः एतस्य पुरुषस्य बाहवः, बाहुभ्यो जाता इयथः । ऊर्वोः ऊरुभ्यां वैद्यो जातः
यो नो न तु सुव्यान्तर्तीयथेः ॥ २९॥ ,@ . & इदानीं चतु॑श्षरोकगषं दयति, तत्र॒ जघनादिरि पूर्वोक्ता
जेयाः, कटयादि गोकानाह--~-तत्कद्ामिति दयेन । तस्य विभोः पुरुषरूपस्य . कख्यामिया्न्वयः । सुगसमन्यत् ।
मेति, बिप्श्चतिभगवद्वक्तनिवासत्वाच्छुद्धमिय्थः ` ।॥ ४०॥ ® ॐ इत्येवं पुमान्. पुरुषो रोकमयो रोकमयत्वेन
म इयथः ॥ ४१। , 8 8. -तरि्ोकपक्षमाह--भूर्मक . इति । अस्य , पुरुषस्य पद्यां कटिपयैन्ताभ्यां पाताठादिसदितो
भूर्खकः, कस्पितः, नामितश्च भुवर्खोकः कस्पितः, मूध्नी तु नद्मलखोकपयैन्तः स्र्छोकः कर्पित इति वा खोककट्पना ज्ञेया ॥४२॥
इति भीवह्टमाचायवंदयमोषार -सूलुना । भरीमन्मुङखन्दर
श्रीमह्विरिधसख्येन भजनानन्दसिद्धये 1: शीमद्धागवतरः
राह्मण इस विराट् पुरुषका मुख है, भुजां क्षत्रिय है, जघोसे वैश्य ओर पैरोसे शुद्र उसन्न हए दै ॥ ३७ ॥
छ # वैरोसे केकर कटिपथैन्त सातो पाताङ तथा भूलोकंकी कल्पना की गयीं है; नाभिमे भुवर्लोककी, हृदयमें खर्खोककी
प्ररमात्माके बश्षःस्थलमें सहर्खककी कल्पना करी मयी है.॥ ३८ ॥ # ` क उसके -गखेमे जनलोकः दोनों स्तनोमिं
मस्तकमें -जह्माका निय. निवासस्थान -सखयलोक है ५।:३९॥ # # उस विराद् पुरुषकी कमरमे अतङ,
मे वितर, -शुटनोमें -पत्ित्र सतख ओर जङ्घा्ओमें तसखातख्की. करपनाः की गयी है ।। ४०4 ॐ एड़ीके उपरी
पिमे -बहातल, पंजे ओर एङयोमें रसातल ओर, : तालुअमिं पाता समञ्नना चाहिये । इस प्रकार विराट् पुरुष सर्बोक्रमय
हे ॥४१॥ . @ ॐ निराट् मगबानके अङ्गम इस -अक्रार मी रोकोकी -कल्पना की जाती दै कि उनके चरणोमिं प्रथ्नी दैः
साभिमें भुर्छोकः दैः ओर ःसिरमें स्वर्लोक हैः 1 ४२ ॥ |
1 1; पावा ध्याय समात
=-= रन "नद धय च - ्
ब्रक्षोकच
हन्धकंव्याप्रतान्नानां निहा सवरसस्य च॥१॥
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः रयस्य चाविणी । करणो दिकं च तीथोनां भोत्रमाकाश्षरन्दयोः ॥ `
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य चं भाजनम् ॥ २॥ समस्य स्यशवायोत्र सवमेधस्य चैव हि ॥
रोमाम्बुद्धिजजातीनां येग यज्ञस्तु सम्भृतः ॥ ४॥ |
श्रीधरस्वामिङूता मावार्थदीपिकाव्याख्या ।
षष्ठे विणडिवभूतिश्च प्राक्ताध्यात्मादिभेदतः । दृदीचरतं च पूर्बाक्तं सव पुरुषसूक्ततः ॥ _
इदानीं वैराजस्य विभूतिः समप्रपचमनुवरण्यते वाचामस्मदादिवािद्रियाणां तद्धिष्ठातुबहं च तस्य सुख | य ति
स्थानम् । छंदसां गायञ्यादीनां सप्तानां तस्य सप्त धातवस्त्वगाद्यः. क्षेत्रम् । हव्यं देवानामन्न' कठं पिठ्णामू्. अगतं तदुनय
मनुष्याणां तेषामन्नानां तथा स्वरसस्य मधुरादेः षडिवधस्य चकारादस्मदादिरसनेद्रियस्य तदधिष्ठतुवंरुणस्य चैतस्य जिहा त्रु
त्तिख्थानम् 1 एवं सर्वत्रानुक्तमुन्नेयम् ।। १॥ # % ससवासूनामस्मदादि्राणानां तरस्य नासे नसारध्र प्रमायनें उत्तम्त्रे मोद प्रमो
द्योश्च सामान्यविशेषरगधयेो्घरा
नेत्रगोखके सर्वत्र पष्ठयन्तानां प्रथमां कषत्रं दरष्टव्यम् । कर्णो नकः
स्तेषां भजनं स्यानम् ।। ३॥ 8 # - अस्य त्वक् स्परोस्य वायोदचेलयभेः ।. सवस्य मेघस्य यज्ञस्य उद्भिज जातीनां : क्षा
वंशीधरङृता भावाथंदौपि
५सषसुक इति । पुरषूलतं सटकषीषो इलादिषोरंतरा्के
व्याख्यानयोरमेदोक्तिसोपचारिवियेव ॥ १। % # पनं मायाक्चक्तिंसहितातपरमेश्चतत्सम (त्सिमष्टिविरांड जायतेति - रति
तत्र “भूस्तोयमग्निः पवनः खमादिरमदानजादिरमैन इद्रियाणि । सरवेन्द्रियाथां विबुधाश्च स्वे तवस्ते जगतोमभूकतःः
इयकरोक्तेः ! परमेश्वरस्य कस्मात्कस्मादंगाद्धिराजः किंकिमंगममूदिटपेश्षायामाह-~बाचामिति । सप्रमदोकस्थेन हरेरियनेन
मुखमितयादेः संबंधः मायिकादकारकायेभूता अप्यमी बाग्बह्यधाद्यः सच्चिदानंदमयस्य षः भगवतो सुखा्यंगानां वमू भूतिरूपत्वात्तेभ्यो
मुखादिभ्य ए वामी उत्पद्यते इत्यु्यते मायायास्तच्छक्तित्वाच्छक्तिशक्तिमतोरमभेदाच्छक्ते भवतीति न्यायात्. ।
यथाग्निशक्तिदा हस्तेन दग्धोऽग्नदैग्ध इत्युच्यते तद्वदत्रापीति । वैकुटस्था वाग्बह्मथादयसतततदंशभूताश्चिन्मया निया. एव तेषां
एवेति व्यवस्थितिः । एतस्य हरेः ॥ १।॥ & ॐ वायो
्ुल्यवायोः प्राण इति पुंसूवमाषम् । 'क्टीभे घ्रार्णं ग॑घवहो घोणा नासा च नासिका''द्यमरः ॥२॥ ॐ _ # ती्थौनां
नास्येषामियथः । अन्यबरक्षाणामुखत्तिस्तेभ्यः एब. वणेसंकरन्या संकर य
नन न ३ के 9, ॑
कारल्द्स्य उ्यवस्थर्थकस्वादिति पूव तथोक्तेः | स्य केशान्विु = | =.
; गायञ्यादीन्तमिति । आदिना र उस्णिकृतरि्टुबजगतीपं हीने य म् । विक्िषः ठतीयस्कथीयद्ादञञाध्याये
वक्ष्यति} त्वगादयः इति । आदिना चम्म॑मांसरुधिस्मेदोमज्नाऽस्थ्नां ग्रहणं दश्शमाध्यायेः उक्तच ।। मधुसादेरिति । आदिना
कटुतिक्तकषायाम्लवणानां प्रहणम् | १।।२।। 8 -8 [ दिवः इति ] दिवः स्योतिश्वकष्येखयथेः ।। ३५ ४ ॥
~ भीमद्धागवतम् । | | [स्क.२अ.६ श्लो. १-४.
श्रीमद्वीरराघक्न्यार्या ५ ध
एवं छृत्तस्प्रपंचस्य महदादिक्रमेण सष्टख्य वैणजविभूतित्वममिधाय तदेव पुरुषपुक्त संवादेन टदीङ्वन्यद्रपमियादे- `
रन्तरमाह बाच इति । वाचो वागिद्रियस् तदधिषठतृरेव॑तामूतोग्नेश्च मगकन्मुखं खानमाश्रयः गायञयुष्णिग्ृहतीपंक्ति जगतीत्रिषटु =.
बनुष्टुभां सप्नानां छंदसां सप्त धतवः त्वगादिसप्रवावुखनीषा | मगवद्विरहावयवाः खानं हव्यं देवानामन्नं कव्यं पितृणासमृतं
तदुभयजेषो मनुष्याणां एषामन्नानां सवरसस्य मधुरादेः षडिवधंस्यं ` चकारादस्मदादिरसनेद्वियस्य तदधि्ठातुबैरुणस्य च तस्य जिहा
तरं एवं सर्वत्रानुक्तधुन्तेषम् ॥.१॥. 8. 8 सर्वासूनामस्मदादिप्राणानां वायोश्च तस्य नसे नासारंप्रे पस्मायने उत्तमक्षत्रे ओषधी-
नामश्चिनोरमोदप्रमोद योश्च तद्व्राणद्रिय खानं मोद अनुखवुस्तुश्षेनजसुखविकिषः ममोदस्त्नुकरूवसतुनः स्वीयतत्ववुद्धिजयुख
विरेष इति भेदः ॥ २॥ क ` रूपाणां शु्ठादीनां तेजसां रूपप्रकाशकानां च चक्षुः तचकषुरिद्वियं खानं दिवः सूयैस्य `
चाक्षिणी तन्नेत्रगोककै स्थानं सर्वै यछठथंतनिर्दिषटानां प्रथमानिर्दिष्टं तेतर दरट्यम् । दिशा तीर्थानां तत्करणो कंगेबिले खानमाकाशष-
शव्दयोस्तच्छरोत्रम् ।। ३ ॥ ` ; $ ::8 वस्तूनां. ये सारंशासेषां सौभगस्य ` स्प्रहणीयतायाश्च तद्गात्रं तच्छरीरं भाजनं सानं
स्क्षवायोः सर्वमेधस्य समस्तयज्ञस्य चास्य त्वक् स्थानम् || ४॥। ‰ = `. क .
श्रीमद्धिजयध्वजतीर्थङ्ता पदुरलावलीऽ्याख्या ~
आाघ्यात्मिकाभिगैवाधिमं तिकादिरूपस्य जगतोहरयुखादिम्य, उलत्तितस्य तते भिन्नत्वं तदुत्तमतवं रतिमादिसरूपतवं
तमेद्रियतदभिमानिदेवतादिस्वपदाथानां तदंगेभ्य उत्पत्तिश्रकारमाह वाच इत्यादिना ।
“ > ६ ~
व्राचो बागोद्रियस्य वक्तःयस्य च तदभिमानिनो बहे रम्निरैवस्य च पुरुषस्य मुखं शचेत्रं योनिः करणसुत्पाद्कमियथेः । क्रं परे गृहे
® $ स्यसूनां स्मरतां युख्यवायोश्च तासे तस्व हरेनासाप त्रे परमायने चोत्तमश्रयणे च अभिमानिनोरथिनोः = `“
्हमा्यौषधीनां च व्रणेद्रियस्य गंधस्य च सुरभ्यसुरभिंलक्षणस्य च तस्व घ्राणे क्षत्रं नपुंसकस्य व्राणस्य पुंशक्तिमत्त्वद्योतनाय ब्राण |
इत्यक्त छव प्राणे गंधवहो घोणा नासा च नासिकेयमरः॥ २॥ छ # चश्ररिद्वियस्य तद्िषयार्णां च रूपाणां विषय- |
तीर्थानाम् आगमोनाम् ॥ ३॥ ॐ # वायोननृत्वप्रधानत्वाद् वाय्वा ४
षतम् ॥ ४॥
न । ,, + र
ष्क. २. द श्ली.१-४
त र् ५ गीयनासारन्परे अश्रिनोरोषधीनान्नेयन |
याधिष्ठानश्च तन्त्रेणोक्तम् । कमेण स्प च स्वं वायोश्च वरोपछान्दसः । सर्वैस मेधस्य
श्री मच्छुकदेवकूतसिद्धान्तप्रदीपः
एवं सावणचतुदश्चसुवना.मकविरादह्यरीरस्थोदत्तिः प्राक् दिता तदेव समष्टिकञरीरम् ! तन्मुखादयुखत्तिप्रकारो दज्ञे-
मेऽध्याये वक्ष्यते अत्र तु तन्पुखादितो . उ्यष्टिकागादि रूपां विभूतिमाह वाचमिति । वाचामस्मदादिवागादीद्रियाणां वह वागधिष्ठतु-
वेतजस्य सुखं क्षेतरमुत्पत्तिस्थानम् । गायतयुष्णिन्बरहतीपंक्तिजगतीन्रिष्डुबवुष्टुभां संप्रछन्दसाम् । तस्य सघ्रधातवस्त्वगादयो क्षेत्रम् । हव्यं
देवानां कव्यं पितुणामुभयशेषभूतममृतं मनुष्याणां च शरुभिवारकं वस्तु तान्येवान्ननि तेषां दव्ग्रा्नकव्यामरतान्नानां सवेरसस्थ
षडविधस्य मधुरादेः चकारात् अस्मदादिरसनेद्ियस्य तदधिष्ठातुवंरुणस्य ` च .तस्य जिह्वा क्षेत्रम् । एवं सवेतरानुक्तमनूयम् ॥ १॥
# & सवासूनामस्मदादिभराणापानादीनाम् । वायोश्च तस्यः नासं नासारंप्रे पर्मायने ` उच्छृष्टक्षेत्रे अध्िनोः नासलयदखयोः
ओषधीनां मोदप्रमोदयोः सामान्यविशेषगधयोश्च तस्य घ्राणः घ्रणिन्दरियं क्षेत्रम् ॥२॥ $ % सू्पाणां ञुद्घादीनां प्रका-
इयानां तेजसां तत्प्रकाङकानां चक्षुः तचक्षुरि द्वियं शत्र अक्षिणी चश्युगेख्कि दिवेः सूयैस्य च क्षत्रम् । दिशां तीर्थानां करणच्छिर
क्षत्रम् । शरोत्रमिद्रियं जआकाञ्चश्चव्दयोः क्षेत्रम् । तस्य गात्रं शरीरम् । वस्तूनां ये सारंक्चास्तेषां सौमाम्यस्य स्प्रहणीयतायाश्च भाजनं
धानम् ।\३॥ # & अस्य वैराजस्य स्वकृस्पञ्च॑स्य वायोश्च सर्वमेधस्य. समस्तयज्ञस्य ्षेत्रभू । तस्य रोमाणि उद्धिजजातीमा
सबेडृ्ाणां येव क्षेयैज्ञः संश्तः सम्यकूसाधितस्तेषामेव वा । ४॥ | | |
शनो मदबल्लमाचायेविरचिता सुबोधिनीभ्याख्या
` : -अनिस्ये जननं निव्ये परिच्छिन्ने समागमः । नियापरिच्छिन्नतनौ प्राकर चेति सा त्रिधा।॥१॥
`: "` उ्तयत्तिः स्थानसम्बन्ध रूपा ` षष्ठे निरूप्यते । स्थूलस्याऽमूर्तरूपस्य तदभेददृशिः फलम् | २॥
नारायणपरा वेदा इनेन निरूपितम् सामान्येन ` तदेवाऽत्र - विस्तरेण निरूप्यते | २॥
. पौरुषेण च सूक्तन ` निरधौरितमिहोदितम् । कायस्य: वस्त्वभेदोऽपिः' माहारम्यं ` परतस्तथा ॥ ४ ॥
` अमृत्तरूपं साधम्य ` सवेत्रेव ` दरें हत्. । तेन: सिद्धो वरस्त्वभेदः- स्थूलं ध्यानं च सिध्यति ॥ ५ ॥
पूर्वाध्याये पूवेमुदिष्टानां मूत्तानां जनन रूपोदयत्तिरनिरूषिता । अनुद्िष्टानामपि कालादीनां भगवत्त्वं स्पषतयैवोक्तम् ।
इदानीममूर्तानां जीवानां मूर्तेन सह सम्बन्धो निरूप्यते । येऽपि पूव . देवादय.उतन्ना -इव्युक्तास्तेऽपि विशिष्टा एवोसन्ना इति ।
तत्र यद्मृत्त रूपं तदिदानीं प्रथकूय स्थूटरूपे भगवयमूर्ते सवत्र विराजि प्रविष्टरूपे . सम्बन्धो निरूप्यते । जीवप्रकरणत्वादस्य
साधनं फटं चस्या निरूपणीयम् । मादाल्यं च भगवतः अमूत्त॑मिति ! तदप्यत्र निरूप्यते । ततश्च चत्वारोऽत्र पदाथ
निरूप्याः । अमूत्तेत्वसाधम्यादेकस्मिन्नध्याये निरूपणम् । प्रथमतः सवेषां जीवानां शिङ्ग्चरीरसाममी भगवतो लिङ्गशरीर
सभ्वद्धेति निंरूप्यते-- तत्र वाचामस्मदादिबागिन्द्रियाणां तद्धिष्ठातुवंह {2 अगवतो मुख ठ बिव वरात्मक कषेत्रं स्थानम् । भगवतो
दि सुखद्रयम् । इन्दियरूपं गोलकरूपं च । तत्र गोरकरूपे ब्राह्मणरूपत्वं पूवं निरूपितं तस्त्वोत्यादिततत्वनिरूपणाय । तथा
पात्मलादीनामपि भगवद् वयवृभ्य उत्पत्तिभंरावति च स्धितिरतः ` पराताङादिरूपरो - -मगवानिति निरूपितम् । अत्र तु तद्विपरीतं
जगदुदिश्य भगवत्त्वं विधीयते । तत्र तु भगवन्तञुद्ि्य जगस््वं विंदिवम्। आधारत्वेन च निरूप्यत इत्यमूत्तानां छन्दसां
ये“ भगब्दवयवा “अमूर्त आधिदैविके छन्दसां खानमियाह--दन्द सामिति 1. गायत्री, जगती, - उष्णिक्, निष्टुप् , अनुष्टुप्,
पंक्तिः, ब्रहती च । सप्र धातवसूवड््रांसरुधिरमेदामजाल्ञाय्वच्िदतवारूपाः 1 एवं मगवन्मुखे मुखसम्बन्धिसर्वपदा्थानां शब्दाथे-
रूपाणां सम्बन्धं निरूप्य तत्र रसनेन्दरियस्य विद्यमानत्वा'ततरसम्बन्धिनामपि तत्र सम्बन्धमाह--हश्येलि । हव्यं देवानामन्नम् ।
अस्मिन्नेवाऽन्ने + मन्त्रेण तद्धव्यमारोप्यते तदा पुरोडाश्ादीनां लेकिकानां हव्यं मवति । एवं कन्यं पितृणामन्नम् । अमृतमति-
ध्यायन्न् । अयाचितप्राप्तं बा त्रतहेतुभूवम्.] अन्नं त्ाह्मणञुक्तशेषम् । भां्रादिद्धारा. ज्ञानसाधनं वा । तेषः भगवतो जिह्या।
रसानां च षडिवधानां हव्यादिषु सवत्र विद्यमानानाम् । चकारादेस्मद्रसनेन्दरियतदधिष्ठाग्रोश्च स्थानम् } अनेन हग्यादिव्यतिरिक्तर-
सानां भगवजिहवास्थानं न भवतीति विमशचेः । सवंपदप्रयोगाद्भवतीयन्ते ।॥ १ 11: 8 .: छ. तथा. सर्वेषामस्मदादीनामसूनां भाणानां
१. उस्पत्तिस्थानेति क. ग. घ. ङ. २. निरूपिता इति क. ख. ड. ३. तत्रेति क. ख. ड. । ४. तव्योपपादिततस्वेति क. भ.
५. येन इतिः ङ. ये इलि नासि घ, ६, ये्रमूर््वा इति घ. ७ वदिति नासि घ, 1 |
२७
२१०.
सिः: नासापुटे आधिदैविके । : परमस्वमाधिदैविकत्वमेवः।
नादीनां स्थानम् । ओषधीनां च ब्रीह्यादिरूपाणां । ` “तस्मा ~
होमा अन्तरतः ग्राणः" इति श्रुतेः ।: बरिस्तुरयत्वाशचोषधीनांः भगवतो (राणे + -चाणमिति वक्तव्ये आध्यात्ममपि प्राणन्ति
वेद्य घ्राणे इति । मोदप्रमोदी धभिमक 2. कः
अक्षिणी पूर्ववत् । गोरुकमभेदेनेन्द्रियांश्षभेद
तीर्थानां गङ्गादीनाम्। कणौ खानमि्यथं
„ ॐ.
तथा चः
इतीद्मप्यावश्यकमिलयथेः ।
` एवं सङ्गलयादिकं निरूप्य मूर्तमूर्तपदार्थं विवेक्तुमेतदेव व्याकुर्वन्ति 6 पू्बेत्यादि । विशिष्ट इति, देदादिविरशिष्टाः ।
परथकघत्येति देदासपथक्कृख । सम्बन्ध इति आधेयत्वरूपः । तेन |
च्छिन्नपरिणामत्वमात्रम्। अमूत्तैतवश्ं ` नियत्वे सति परि
ह
विकतवं
$, श्ररिविनादीनामिति क, ख. घ, ! २. लोमशान्तरत इति क. ख. । लोमशा इति ग. लोमसात् हति ङ; र२.पर्मिशमात्रं फदः.। `
स्क. रे श देशतो, ५-८ | श्रनेकश्यराख्यासमकहृतम् । ` २११
हि लोकानां जननं चोक्त्वा वह थादीनां समागमः सुक्तोक्तेन : प्रकारेण ` षष्ठेऽध्याये निरूप्यते ।। १ ॥ 11
अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागमः ॥ . नियापरिच्छिन्नतनौ. प्राकर्यं सत्वतः स्वतः इ्युतपत्तौ त्रिविधन्यव-
हारात् समागमस्य सखानसापेक्षसवात् पूवीध्याये महदादिक्रमेण खोकानां जननकथनेन् स्थानं निरूप्य अस्मिन्नध्याये वह यादीनां
तत्र समागमो निरूप्यते-वाचामिति ! वाचामस्मदादिवागिन्द्रियाणां तदधिष्ठातुं श्च तस्य. मगवतो. मुखं गोख्कं क्षत्रं
स्थानम् । छन्दसां गाच्युष्िग्बरहतीपङ्किजगतीत्रिष्टुबनुष्टुपां सप्तानां तस्य सप्र तवड्यांखरुधिरमेदोमल्नास्नाय्वसिरूपा धातवः क्षेत्रम् ।
हव्यं देवानामन्नं, कव्यं पिकणामन्नं, अभृतं . तदुभयश्चेषो मतुष्याणामन्नं एषासन्नानां ` स्व॑स्य.. मधुरतिक्ताम्छकटुकपषायक्षारभेदेन
षदुत्रिधस्य. रसस्य-चकारादस्मदाद्रसनेन्दियस्य तदधिष्ठातुबंरुणस्य , चतस्य जिह्वा रसनेन्दरियगोढकं षेत्रम् । एवं सवंत्राजु-
्तमप्युन्नेयम् ॥ १॥ # % सर्वासूनां अस्मदादिप्राणानां तदधिश्चतुवायोश्च . तस्य नासे नासारन्ध परमायने उत्तम्षत्रे ।
अश्विनोः अश्िनीकुमारयोः ओषधीनां यव्रीह्यादीनां मोदप्रमोदयोः सामान्यविषेषगन्धयोश्च तस्य घ्राणेन्द्रियं त्रम् ॥। २॥
# ४ रूपाणां शुपीतहरितादीनां तेजसां रूपप्रकाञ्चकानां च तस्य चक्षुरिन्द्रियं भतरेम्। दिवः खगस्य सूयैस्य च तस्या-
क्षिणी नेत्रगोख्के क्षत्रम् । दिशां तीर्थानां गङ्गादीनां च' तस्य कर्णौ कणबिरे खान् । आकाशचशव्दयोस्तु तस्य ॒शरोत्रमिन्दरियं
स्थानम् । एवं सवत्र पष्ठयन्तनिर्दिष्टानां प्रथमान्तनिर्दिष्ट कष् दरटव्यम्।। ३॥ ॐ # वस्तूनां ये सारभूता सुब्णादयस्तेषां
सो मगस्य सौन्दयैस्य च तस्य गात्रं शरीरं भाजनं. खानम् । सक्ष वायोश्च समेधय समस्तयज्ञस्य च॒ अस्य सक् सानम् ।
त्वगेव नान्यदिव्येवकारा्थः । “यज्ञो चे विष्णुः इति श्रुतिसिद्धतवं तत्र हेतु सुचयति- दीति ॥ ‰ ॥ ।
हिन्दी मनुबाद्
विराट् खरूपकी विभूतिर्योका वणन
` ` ` ब्रक्षाज्ी कहते है--उन्दीं विराट् पुरुषके सुखसे वाणी ओर उसके अधिष्ठावृदेवता अश्रि उत्पन्न हष है। सातो!
छन्दकः उनकी सात धातुओंसे निकरे ह । मनुष्यो, पितरों ओर ` देवताओंके ` भोजन करेनेयोग्यः अश्रतमय अन्न, सब प्रकारके
रस, रसनेन्द्रिय ओर उसके अधिष्ठाददेवता वरुण विराट् पुरुषकी जिद्वासे उत्पन्न हए द ॥ १॥ # 8 उनके नासा-
छिद्रोसे प्राण, अपान, व्यान, उदान भौर समान-ये पोँचौं प्राण ओर वायु तथां व्राणिन्दरियसे अशिनीक्मार, समस्त ओषधिर्यौ
एवं साधारण तथां विशेष गन्ध उसन्र हृ ह ॥ २॥ # ॐ उनकी नेत्ेन्द्िय सूप ओौर तेजकी तथा नेतर-गोखक स्वगं
ओर सूयैकी जन्भूमि दै । समसत दिशा ओर पवित्रं करेवा तीर्थं कानसि तथा आकाश ओर शब्द् ्रोत्रन्द्ियसे निके
है । उनका शरीर संसारकी संभी वसतुओकि सारभाग तथां सौन्दयैका खजाना दै ॥३॥ ॐ % सारे यज्ञः स्पशे ओर
वायु उनकी त्वचासे निकटे है; उनके रोमं सभी उद्धिज पदार्थोकि जन्मस्थान है, अथवा केवर उन्हीके, जिनसे यज्ञ॒ सम्पन्न
होते & ॥ ४ ॥
विक्रमो भूथुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सवकामवरस्यापि हरे्रण आस्पदम् ॥ ६ ॥
अपां वीयस्य सगंस्य पजन्यस्य प्रजापतेः । पुंसः शिश उपस्थस्तु प्रजास्यानन्दनिवतेः ॥ ७ ॥ |
पायुयमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । दिसायां निक तेशरतयो
। श्रीधर स्वामिविरचिता भावाथेदीपिकोव्याख्या
केशा मेघानां करेत्रं पूर्वं तथोक्तः श्मश्रुणि विद्यतां पादकरनखानिः शिलालोहानामिति साद्यादृह्यम् । कषिमकरमैणा
पालनककंणाम् । ५॥ - 8 ` विक्रमः पादन्यासो. - भूरादिलोकानामास्पदमाश्रयः । भूरादिशब्दानामन्ययलाखष्ठधा
टक् ।: कषेमो रुब्धरश्षणं . शरणं, मयाद्रक्षणम्1: सर्वेषां , कामानां वरस्य वरणस्यापिः दरेरंनरिसस्पदुम् ।। ६॥ % वयस्य
-- ~ च
१, श्रनित्ये जननं नित्ये परिच्डि्ने समागमः । निलयापरिसिदधञतनौ प्राकव्य' चैति सा चिधां ॥ उस्पत्तिस्थानसम्बन्धरूपा ध
निरूण्यते । स्थूलस्यामूत॑रूपस्य तदमेददशिः फलम् ॥ नारायणपरा वेदां इत्यनेन निरूपितम् ३ सामान्येन तदेवान्न विस्तरेण निरूप्यते ॥
फोस्पेण च सूक्तेन. निर्धारितमिहोदितम् । कार्यस्य वस्त्वभेदोऽपि ` मादासयं परतस्तथा ॥, अमूतंरूपं ` साधम्यं सवंत्रेवः हरेत् । तेन सिद्धो
वस्स्वेभेद्ः स्थूलं च्यानं च सिद्धयति---इति श्रीभद्रज्ञमाची्याः स्वसुबोधिध्य कारिका ब्माहुः .: ` ` ¦ ^ ` । ` (1
& गोयश्री, श्रिष्ष ट पः, उध्णीक् , कहती पदिक जगती. येताव इन्द् दै । + 4 1 वव
^$ ५ 9 $ = 9
` -श्ीमद्धायवतम् । ` [स्कं. २७. ६.शलो. ५८
शक्रस्य शिन्नोऽधिष्ठानं उपखस्त्वन्दरियं प्रजापयान॑दः सताना्थः संमोगस्तेन या निव तिस्तापदानिस्तस्याः ॥ ७ ॥ # # परि
` मोक्षस्य मल्यागस्य पाथुरि द्वियं गुदस्थानम् । निक्र तेरटश्छ्याः 1 ८ ॥।
श्रीवं शीधरङ्ता मावार्थदीपिक्राप्रकाशभ्याख्या
यद्वा शरणं मोक्षः। मोक्षः शांतिश्च हरणं निर्वाणं॑निवृ तिस्तंथा' इत्यभिधानात् । भेजे खगेऽद्रध्वजपादमूलम्'
दयुक्त्मोक्षस्यापि पादमूखमेव क्षेत्रम् ॥ ५॥ ६ ।॥ # % उपस्थो हिं सर्वेषामानंदानामवधिः' इति श्वुतेः 11 ७ ॥ ॐ
नारदेति । एतत्कथनं मंदमतीनां सुबोधार्थभेव त्वं त्वन्येषामपि नारमज्ञानं सीति भावः अत्र यद्यपि ववहीद्रोपेद्रमित्रकाः'
इति क्रमप्राततरमित्रस्यैवाधिष्ठाव्देवत्वं रभ्यते तथापि शुदं शरयुरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट्" इति वक््यमाणवीक्यप्रालाण्येन
मृतयुरेवाधिष्ठावृत्वेन विवक्षितः । पायुयैमंस्य मित्रस्येव्येतदुपकारकः्वमेवाभिप्रेतम्। अधिश्तुर्मित्रस्य पायुरिद्रियं कषित्रभिति
व्याख्यानं ठु प्रक्रमभंगापत्तरुपेकचितम् । पराभूतेः पराभवस्य ।। ८ ॥ ९॥ १० । ११॥ १२॥ # 1
श्रीराघधारमणद्सलगोस्वामितिरचिता दीपनीन्यास्या
. पृव्बेमिति ईशस्य केशान् विदुरम्बुवरादानिलि छयततस्कन्धीयग्रधमाध्यायस्य चतुरिके तथोक्तत्वादित्यंथः ।+-९।
उद्धिजजातीनां सवघृश्षाणां य॑नक्षेयज्ञः संश्रतः साधितः तेषामेव तद्रोमाणि स्थानं शिखारोदहाश्रविद्युतीमस्य केडंदमं ् रुन
खानि स्थाने नखानि कशिखालेहयोः स्थानमभ्रविद्यतोः केशारमश्रणीति विवेकः । ५1 छ # कषेमकर्मणां रक्षाकारिणां रोकं
पाछानां ददरादीनां तद्राहवः स्थानं भूवः स्वरिति पष्ठीबहुवचनातं भूरादीनां त्रयाणां रोकरानां विक्रमस्तस्य त्रिविधपादविन्यासः
स्थानं क्षेमस्य प्राप्ररक्षणस्य शरणस्य चानिष्टनिवारणस्य सर्वेषां कामानां वरस्य भ्रे्ठस्यापि दरे्षरणं पाद आस्पदं आश्रयः ।| £ ॥
छ छ अपां वीरस्य ञुक्रस्य सर्मस्य सृष्टेः पर्जन्यस्य प्रजापतेश्च पुसो भगवतः शिन उपस्ेद्रियाधिष्ठानमासखपदमित्यथेः । प्रजा-
व्यानेंदः संतानार्थं संमोगस्तेन या निरं तिस्तापहानिस्तस्यासदुपस्थेन्दरियमाश्रयः ॥| ७॥ # # यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य
भलत्यागस्य च तस्य पाच्िद्रियमाश्रयः हंसादीनां तदुगुद् आश्रयः ॥ पायुर द्रयं गुदमचधिष्ठानम्॥ ८ ॥ ॑
ध्रीमद्धिजयध्वजतीर्थज्कता पदर त्नावलीव्याख्या `
येरुद्धिजातिविशिषटेः पलान्ञादिन्क्ष यज्ञः संभ्रृतः संपादितः यज्ञकारिभिरिति शेषः । तेषामद्धिज्जातीना वृक्षाणां रोमाणि
हरे रोममूखानि कषद्रीपयैङ्ेः संश्रुतो यज्ञाद्न्यः कार्यबिकषे्रः साधितस्तेषां हरेरोमातर्भागाः अयं विकस्पो बाश्ब्द्रसूचितात् यान्नि
कारोममूरस्था रोमांतस्थास्तु तत्पर इति वचनात् ज्ञाथते तु शब्द उक्तार्थावधृतौ वर्त॑ते । अस्य हरेः केशा अभ्राणां इमश्रूणि . विद्युतां
क्िखाखोदानां नखानि क्षत्रं पुनभेवः कररुहोनखोऽस्रीनखरोखियामित्यमरः । हरेः इमदवाश्रया विदयच्छिला रोद्य नखाश्रया इति
वचनात् ॥ ५ ॥ छ ॐ ब्राह्मणवेहयादीन् वर्जयितुं प्रायश्च इत्युक्तं भूवः स्वरिति । मुबनत्रयमस्य हर्विक्रमः पाद्विक्षेपखधानं
नेमस्य मंगलस्य प्राप्रक्षाया वा रणस्य मोक्षस्य च ॥ ६॥ ४ छ सर्वकामवरस्य च सर्वाभिमतलामस्य च रहरेधरण-
मास्पदं दातस्वेनेति शेषः । मोक्षः शति क्रणं निर्वाणं चाभिधीयत इति वचनात् शर्णमोश्चः भेजे खरगदरभ्वजपादमँटमित्यतं
मोक्षोऽपि पादमूरभिति भवः स्बोतपस्येगषु देवानाभन्येषां पादमूखतः मुक्तिस्तु विदिता बिष्णोिर्दिषटषु ` यथावच: इति
शब्दसूचितान्नोक्तवियोधः ।॥ ७ 1 ॐ - ¢: -अपरां जटस्य कीयैख रेतसः सरस्य ` सृष्टेजंखभिमानिनः, पर्जन्यस्य. स्गीभिमानिनो
दकषुप्रजापतेः शिरनस्य च परमपुसः शिनं धे श्ज्ञाप्रतिः जननमानंदः युखं ताभ्यां सहिता या ॒नित् तिः अथवा प्रजापति्मथुन-
क्रिया तन्निमित्तादानंदाद्ा निव तिस्तस्याः हरेः उपस्थं गृह्येद्रियं तु शब्दाद् ` गृह्यद्रियस्य च क्षत्रं मित्रनाम्नो देवस्य पा्वद्धियस्य
तद्विषयस्य परिमोक्षस्य गुदक्रियाविषयस्य यमनाम्नो देवस्य च पु खः वादित्र कषत्रभिस्येतन्मंद मतीनां सुबोधनाथेमन्वीयते ।८॥
2 शरोमजञ्पकगोखानमिङकता कमसन्दभन्याख्या |
| यैवेंति वा शब्दः समुचये । यदरव्येधृ तादिभियैज्ञः सम्भ्रतस्सेषां चेय; । तु पादपुरणे ॥ ५॥ क ` क ` ` बोहव
दयद्धंकम् । बाहवः प्रायशः प्राचरय्थेण ` लोकपांछानीं क्षेत्रम् । अन्येषामपि षेमकम्यैणां पाटनकर्दणामियर्थः। ६1} क ` कै
बिक्रम इति परमात्मविराजोरभेदेनोक्तिः ।।.७ ॥ # प्रजायानन्दाभ्यां या निवरतिसवस्याः ॥ ८ ॥ ९॥ १० ११ ॥ ॥ १२॥
प्रीमद्धिश्वनाथचक्रवत्तिकृता साराथदरिनीभ्याख्या
उद्धिजजातीनां सव्वेवरक्षाणां, यैव््लेयेज्ञः सम्भरतस्तेषामेव नान्येषामिति वा । केल्ला अभ्राणां मेधानां कषेत्रम , ` ईशस्य
केशान् विदुरम्बुवादानिति पूर्वोक्तः । दमश्रुण््रपि मेघानामेवः; वणेखाम्यात्-। नखानि `महाकान्तिमिम्ति विद्युत. शवेतरक्तश्चिखा-
छोदानामिलयपि सादृश्यादृह्यम् ।॥ ५।॥ ‰ ` # : क्षेमकम्मैणां पारनक्वृणाम् ।। £ ॥ क ` विक्रमः पादन्यासो भूवः
88 : ~ ` वीय्येस्य शुक्रस्य । परजंन्यस्य वृष्यमाणस्य । सिदनोऽधिषठानम् । उपस्थ इन्द्रियम् 1 अजाखानःे
निन तिस्तापहानिस्तस्याः \\ ८ ॥ १ = ।
१.६ ध ` श्रीमचक्ुकदेवशृतसिद्धातप्रदीप |
_ अस्य केशश्मश्रुनखानि शिखाखोदहाभरंविययुतां क्षेत्रम् । तत्र केश्चा अभ्राणां मेघानां तमश्रूणि विद्युती पादक
श्िललखीहानामिंतिं विवेकः । तस्य वाहवंः प्रायश्चः क्षेमः प्रजापाटनमेव कम येषां तेषां टोकपालानाभिद्रोदीनां क्ेत्रम्
पदि पाटनं न कुर्वन्ति इद्रारिव्यालं छोकमिवयुक्तेः । अवः प्राय इत्युक्तम् । ५॥ %& # हरर्विक्रमः पादन्यासः
नामास्पद्माश्रयः भूरादीन्यत्ययानि अतः ष्या लुक् । क्षेमस्य प्राप्ररश्रणस्य रारणस्यानिष्टद्रक्षणस्य किंबहुना सर्वेभ्यः
फेदिकामुष्मिकेभ्यः वरस्य श्रेष्ठस्य मोक्षस्यापि हरेश्ररणमास्पदम्॥ ६॥ ॐ # पुंसः वैराजस्य शिश्नः उपस्थेद्ियाधिष्ठोनम्
अपां वीयेस्य शुक्रस्य सर्गस्य सृष्टः पर्जन्यस्य प्रजापतेश्र आरद्! पुंसः उपस्थस्तु प्रजालयानेदेन सेतानदेतुकभोगेन या निरतिः `
तापदानिसतस्या आस्पदम् ॥ ७॥। 8 ॐ दे नारद् पुंसः पायुरिद्वियं यमस्य मित्रस्य परिमोश्चस्य मलागस्य च _ आस्पदम् । ¦
तस्य .गुदं पायुर द्वियस्थानम्.दिसादीनास्दम् । ८.॥ - ध
श्रीमद् वज्ञभाचप्येविरचिता सुकोचितीन्यास्यो - ~ त
तत्र रोमानि सन्ति तान्युद्धिजादीनां खानानि 1 उध्वं भिनततीदयुद्धिद अङ्कादि तस्माज्जाता उद्धिजा वृक्षादयः । तेषां
+~ ४ 0 1 > 9 --
= न्न "ज कन्त ववद्वांसा वन् जय ना ययव वन ्तकदयत्तक्त न कात्नै
स्थानानीवयाह--येवंति । यैः पलाश्चादिभियेज्ञः सम्भृतो निष्पादितः । सम्भारहेतवो का अश्वत्थादयः + सगव्रतः केरारमश्रुनखानि
श्िखारोदाभ्रविदयुतां खानानि । तत्र शिाया नखानि छोदस्य च । अभ्राणां केकाः । विद्युतां इमश्रणि । हिरण्यश्मश्ुतवात्। बाहवो `
भगवत इन्द्रियरूपाः पालनकर्तारे देवों इन्द्रादयः तैषां
मं ५1). # ॐ: भगवतां विक्रमः पाद-
रूपम्. ।: काके केमपदा्थ॑स्य खच्धपरिपालनात्मकस्य ।
०)
ह्मणस्त स्य वक्तुः । इदानीं सृधयभिनिवेश्चाभावान्ममेति नोक्तम्
कम् । श्िरनो गोखकम् । उपस इन्द्रियम् । तुशब्दः पूर्रव्यावृत्त्र्थो
खोकप्रसिद्धव्यावृतयर्थो वा । प्रजाप्तिनिभित्तो य आनन्दः खभार्यायां ऋतुकाले सम्भोगजनितौ य आनन्दः । निवृति"; कामस्य
उभयाः । अथवा । प्रजातिः सेकः। आनन्दः सुखं सशेनिमित्तम्। निवृतिः कामन्ञान्तिः) त्रयाणां भगवदिन्द्रिय
स्थानम् ॥ ७॥ $ भगवतः पायुः सथानं यमादीनाम्। यमः पिकृरजः। मित्रः पाय्वधिष्ठातृ*देवता। परिमोक्षस्य
मललयांगलश्षणस्य सव्यापारस्येन्द्रियस्य । नारदेति सम्बोधनं ये ये कंछहकन्तौर स्तेषामपि तत्यानमिति सूचनाथम् । अथवा । नारदो
हरीतकीरूपः । अनुद्धूतकख्टानां कष्सुद्धाव्य तदद्वारा तेषां निवारकत्वात् । हिंसायाः प्राणिवधस्य । निकर तेर्दिक्पतिरूपायाः ।
मृयोरमरकस्य । निरयस्य नरकस्य । भगवतो गुदः स्थानम् । असमीचीनानां तव्खानं बदन भीतः सन्नाह--स्त इति । एवं हि
स्मयते । पायुरुदयोर्गोरकेन्दरियरूपत्वम् ।। ८ ॥ स
श्रोमद्रोस्वामिश्वो पुरुषो च मश्च रप
लोमान्युद्धिजजातीनाभित्य्न जातिपदं उयवहार्मालम्ब्योक्तम्) प्रकरणादिति ज्ञापनायाहुः जातय इति ॥ ५॥
ॐ # . इदानीमिति : छष्िकरणाभिनिवेश्चे यद्यपि तदेव . खानम् , तथराप्यभिनिवेन्नाम्रान्नोक्तभियर्थः ! ठोक्रप्रसिद्धन्या-
क्यर्था. वेति । उपशचन्दाक्सयेब ` पूरवैव्याद्ततेः सम्भवादयं पश्च ..उक्तः । : नप्रदस्यामर . खानान्तरकथनात्पक्षान्तर्माहुः 1 अथक
चपस्दरत्ादि ॥ ७.॥ ८ ॥ । 9 व ५
केशदमश्रुनखानि स्थानम् । तत्र केका अश्राणां मेघानां सधानम्;। शस्य केशान्त म अ र
स्थोनम् । ` शिखारोहा भवितस्य
न, इति पूंसु्तवात्।
१. दडः कुरादिः तस्मादिति क. २. रूपस्येति क. ख । ३. कामनानामिति क. ख. डः । ४. स्वस्येति घ । ९. निद ^तेरिति ध, ङः ।
६. पायोरिति घ. ङ | ७, श्रधिष्ठाश्री इतिश. ₹ |
बेश्युतां स्थानं हिरण्यरमश्वुर्वात् । पादकरनसखानि शिलालोहानां ` खानभिति विवेकः | ५॥ # $ रोकपाखानाभिन्द्राः
दीनां तस्य बाहवः स्थानम्+ तत्र ज्ञापकमाह--प्रायक्षः क्षेमकमेणां पाटनकतृणामिति † वृष्ट्यादिना ` पिपीठिकादिचिनाश्षस्यापि
सम्भवात् प्रायोग्रहणम् । भू मुंवस्सखरिति ष्ठीबहुवचनान्तमग्ययत्वात्तस्यालुक् । भूरादीनां त्रयाणां लोकानां विक्रमस्तस्य त्रिधा
पाद्विन्यासः स्थानम् । क्षेमस्य प्राप्रसंरक्चषणस्य शरणस्यानिष्टनिवार्णस्यः सवेषां कामानां कामयमानानां पदार्थानां बरस्य वरणस्यापि
हरेश्चरण आस्पदमाश्रयः | ६॥ # ॐ अपां वीर्यस्य शुक्रस्य सग॑स्य. सष्ः पर्जन्यस्य व्रष्टयभिमानिरेवस्य प्रजापतेश्च
पुंसो विराट् पुरुषस्य शिश्न. उपस्थेन्दरियाधिष्ठनं स्थानम् । प्रजालयानन्दः. सन्तानाथ सम्भोगस्तेन निव तिस्तापहानिसतस्यास्तदुप-
स्थेन्द्रियमाश्रयः ॥ ७ ॥ $ # - नारदेति सम्बोधनं सावधानतया श्रवणार्थादरद्योतकम् । यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य मर्यागस्य
च तस्य पाय्विन्द्रियं खानम् । हिंसायाः प्राणिपीडायाः निक तेः निर तिनामराक्षसस्य श्योमारकस्य देवस्य निरयस्य नरकस्य
च स्थानतया तस्य गुदः पाय्विन्दरियाधिष्ठान स्यृतस्तत्तवज्ञेः कथित इयथः | ८ ॥ 0
उनके केश्च, दादी-मृंछ ओर नखौसे मेघ, चिजटी, शिला एवं शोहा आदि धातुर तथा मुजाओंसि प्रायः संसारकी
रक्षा करनेवाटे खोकपार प्रकट हुए हँ ॥ ५॥ ॐ # उनका चरना-फिरना भूः मुवः स्वः- तीनों खोकका आश्रय है ।
उनके चरणकमर प्राघ्की रक्ता करते ह ओर भयोको भगा देते दँ ` तथां ` समस्तं -कामनाओंकी पूति उन्दीसे होती है ॥ £ ॥
% ॐ - विराट् पुरुषका लिङ्ग ज, वीय; - सृष्टि मेघ ` ओर प्रजापतिकाः "आधार ` है, ` तथा उनकी जननेन्द्रिय मेथुनजनित
आनन्द्का उदम हैः ।।७.॥। `: ‰ ` नारदजीः! -बिराट् पुरुषकी -पायु-इन्द्रिय यम, मित्र ` ओर मख्टयागका तथा गुदाद्रार
हिसा, निकर ति; मृत्यु ओर नरकका उत्पत्तिस्थान हे । ८ ॥ `
` -.परामूतेरधमस्य ` तमसापि. - परथिमः), नाव्यो नदनदीनां तु मोत्राणामस्थिसंहतिः॥ ९॥ `
: अव्यक्तरससिन्धूनां भूताना मिधनस्य चः। उदर. विदितं शु्षो हृदयं मनसः पदम् ॥१०॥
` ` धमस्य मम तुभ्यं च कृमाराणां मदस्य च । विज्ञानस्य च सखस्य परस्यात्मा परायणम् ॥११॥
७ समे । सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीदृषाः॥१२॥ ,
सुखमासीदित्यादेश्च ऋक्त्यस्या्थैः पूवौध्याय एव दरतः । पुरुष
ते.अग्रजा इमे सनकादयो मरीच्यादयश्च । नागा गजाः ॥ १२ ॥१३॥
श्रीराधास्मणदासगोखामिविरचिता दीपनीव्याख्या
निधनस्थेति । प्रख्यस्येयर्थः । तंदत्नीं संव्वेधां तत्र खयादिति उ्याख्यारेशः ।। ११ १२॥
प -: ^". श्रीमदीरराधचन्याख्या ः =
परामूतेरलक्ष्याः अधर्म त्मसोज्ञानस्यापि पश्चिमः तदपृषठमोग आश्रयः नदनदीनां तन्नाङ्यः खानं गोत्राणां गिरीणां
तदंखिसंघः सानम् ॥ ९॥ छ # अभ्यक्तं प्रधनं रसोऽननादिरंसः सिंधवः समुद्राः तेषां भूतानां निधनस्य ख्यस्य च तदुद्र
स्थानं विदितं मनसः सर्वदेहिमनस्त्त्वस्य पुंस ईश्वरस्य यद्धदयं तत्पदं खानम् ।। १०॥ ॐ ॐ धमेस्य ममं चतुंखं
तुभ्यं तव कुमाराणां सनक।दीनां भवस्य रुद्रस्य विज्ञानस्य चः तवस्य महत्त्वस्य परस्य भगवतः आस्ान्तःकरणं परायण शष्ठ
स्थानम् ।। ११॥ ॐ: #, ¦ एवं परमात्मसो जातं कृत्तं जमन्तद्विभूतिभूतं ःतच्छरीरत्वेन ततो न विविक्तमित्युक्तं एतदेव पुरुष-
सूक्ताथंकथनेन प्रथयति तत्र सहखकी््यदधर्चस्य :्राह्मणोडस्य मुखमासीदियदेश्चा्थःपूवोध्यायेः कथितः । पुरुष एवेद सवेभिल-
स्याथंमाह् अहमिलयादिभिः सा्ैश्िभिः । अहं चतुमु खः भवान्नारद्ः भवो रुद्रः अग्रजाः मुनयः सनकादयः ।। १५ ॥
१, प्रा०पा.--यडईमे)
श्रीमदिजयध्वजतीथेङ्ता पदरलावलतीव्याख्या व | १ कक ह = 4 ¦; 3 ॥
। हिसादीनां पुंसो गदो गुदमपानद्वारं क्षेत्रं पणाभूतेः पराजयस्याऽलक्षम्या याऽध्मस्य पापस्य तदमिमानिचोऽधरम
करश्च तमसस्तमोगुणस्य च पिमः प्रष्ठमागः' नदनदीनां सोणगंगादीस
स्कः २ शरः दतो, ९.१२}. `
दनदीनां ज्ञोणगंगादी
अभ्रजा सुनयः सनकादयः ।। ११.।।.१२॥ ४ 0 क
| श्रीमद्ििशवनाथचक्रकरतिकृता सारार्थदर्शिनी््याख्या
पायुरिन्द्रियम् । परिमोक्षस्य मख्यागस्य । गुदः पायुर्गाखकम् । निद्र तेरक्ष्याः । मृलयोरिन्दरियाधिष्ठातुः । तत्र यद्यपि
वहीन्द्रोपन्द्रमित्रकाः
पभूतः पराभवस्य अधमस्य अच्रतादेः तमसः अज्ञानस्य च पश्चिमः रशि भागः-आस्पदम् । नदनदीनां नाज्यः गोत्राणां
गिरीणां च तस्य अस्थ्नां संहतिः संघातः आस्पदम् ॥+ ९! ॐ ::-# , अव्यक्तस्य: ्रधानस्य रसस्य अनादिसारस्य सिधूनां
समुद्राणां भूतानां निधनस्य टयस्य च युंखः उदरं पदं खानं. विदितम् । पुंसः. हृदयं मनसः पद्म् । १०... ४ ॐ. प्ररस्य
परमात्मनः आत्मा चित्तम् । धमेस्य मम चतुराननस्य तुभ्यं नारदस्य कुमाराणां सनकादीनां भवस्य शिवस्य. विज्ञानस्य जीवमात्रस
सत्वस्य प्राणिमाघ्रस्य परायणञच्छृषटमयनम् ॥ ११॥ .# , .% एवं तावद्भगवतः. उत्पन्नं विश्वं कारत्वेन भिन्नमपि कारणनिरपेश्च-
स्ितिग्रृ्या्यमावात्तदभिन्नं यथा प्रथिन्याः ओषधयः .मिन्नखरूपा , अप्यभिन्नाः एतदेव पुरुषसूक्ताथकथनदाया -दटयति तत्र
सहखहीरषेयदधचंस्य ब्राह्मणोऽस्य सुखमासीदियदेश्चाथंः पूर्वाध्याये प्रकाशितः । `इदानीं पुरुष एवेदं सर्व यद्ूतं यज्च॒भाव्यमिय-
स्याथमाह अहमिति साद्धखिभिः । ते अप्रजाः मुनयः सनकादयः ॥ १२॥ `
ध्रीमदूवस्लभाचायविरचिता सखुबोधिनौष्यास्या
अस्मदादीनां च । निधनस्य प्रये प्रवेशस्य । चकातस्रख्यानाम् । उद्र भगवतः स्थानम् । तथात्वे प्माणम्-बिदितमिति । पुंस
उद्रमिति सम्बन्धः । अपरेऽपि मगवतो हृदयमस्मदादीनां मनसः पदं स्थानम् ।। १०॥ 8 धर्मस्य चर्मणः सनाजातस्य ।
मिति वाक्ये इदं
गुणत्रयकाय इछकरत्र्यणाच्यते । तत्र अहं न्रह्मा । भवान्नारव्; भवो ` महादेवः । : चकारात् ये सम्बन्धिनः । एवकारेण तेषु
सन्देहाभाव.उक्तः । विरेप्ररूपेणाऽपि ते मगवन्त् इयर्थः । ये हमे मरीच्यादय; । अन्येऽपि मुनयः; .। ते अग्रज्ञास्तव उयेष्ठभ्रातरः
। चु ३, चकोरो नासिधं। ४, सव॑मितीति गैः च; ।
१. पृष्ठभाग इति घ.। २. ब्रह्मणेस्तनादित्यविसंगः पाठः ` सषु ` पुंस
£. चकारात्रयसं बन्धिन इति क ० । ६. एवं कारेसेति ग. डः० ।
सनकादयः । एते शुद्धसत्त्वकायाः । सुरा भिश्रखर्वका याः 1 असुरा रजोमिश्रकरायीः 1. लादयस्तमेोमिश्रका्थाः । नागाः पवेताः।
नागर गजाः । खगा पक्षिणः । मृगा हरिणादयः । सरीखपाः सपाः । -एते जुदधतामसाः ॥ १२॥
4 मद्धोसामिश्नीषुरुषोत्तमचरणविरचितः श्री कोधिनोग्काशः
` सम्बन्धसामान्ये चतुर्थी न सङ्गतेयत तेत नेत्यत कषान्तरमाहू न धेवेदयादिः । तथ यत्प्रयोजनं रूवभिति, ` एतस्यैव विवर्णं
युक्तं तत् यज्' =-५-२ इति प्रभ्रस्योत्तरमद्ेयथेः । विचरतौ, सादरैप्यमथमाहुः भगवच्खरूपा इति । मतान्तरमाह: समुदय
दयां । अचाखर्सवीजं तु अंहमेवासमेवे' ति २-९-३२ प्चविरोधो
सया | ज्ञेयः। श्रतः. परमिलांदि + यत्संस्थं २-५-२ दयस्योत्तर-
निरूपणानन्तरप्रिविधसुखात्मकफटनिरूपणाथमधिकायादिकं वदन् पुरुषसूक्त तयोर्निंरूपितत्यात्तथेयथः । ननु पुरषसूक्तऽदं
मवान् २-६-१२ इति प्रकारेणानिरूपितत्वात् कथं तथेत आहुः पुरुष. इयादि । इदमिति उक्तश्ुताविदं पदेनाक्तम् । तथा
च, तस्यैवेदं विवरणमिति न प्रकारमेदः इयथः ।। ६२ ॥
क | श्रीमिरिधरङृता बालप्रबोधिनी . ` । ५१
पराभूतेदासिस्य पराजयस्य च अधमैस्य पापस्य तमसः अज्ञानस्य-अपिञब्दात्संसारस्य चप्िमस्तस्य प्रमागः
खानम् । नदाः शोणमद्रादयः न्रोः मोमध्यादथस्तेषां तु तस्य नाङ्यः स्थानम् । .मोत्रा्णा _पचत्ाना तंस्मास्िसंहत्तिः अस्िसङ्घोतः ^
स्थानम् ।। ९॥ - ध छ ` अत्यक्तं प्रधानं रसक्िन्धवः : कस।द्रसवन्तः खमुद्रास्तेषां-केवखरसस्य तु जिह्वा सवैरसस्यः च
इ्याश्रयतया जिह्वाया उक्ततवात्-भूतानां भ्रथिव्यादिपच्वमहाभूतानां अस्मदादिश्राणिनां च सवेषां ` निधनस्यान्ते ख्यस्य चः पुंसः
पुरुषरूपस्य भगवत उदर स्थानतया व्यसमिश्च प्रलयं यान्ति" इत्यादिश्ञास्त्रषु विदितमेव, अतो नात्र प्रमाणं वक्तन्यामियथः ।
अस्मदादिमनसश्च तस्य हृदयं पदं स्थानम् ।॥ १० ॥ ॐ धर्मस्य मम चतुर्मुखस्य तुभ्यं तव कुमाराणां सनकादीनां च
भवस्य महादेवस्य च विज्ञानस्य सवस्य सत्त्वयुणस्य-तंस्वस्थेति पाठे तु महत्त्वस्य परस्य परमेश्वर्स्याभीऽन्तःकरणं परायण-
सत्तमसथानम् ॥ ११॥ 8 & एवं तावसरमेश्वतन्नातं विश्च वतो भिन्नं न भवति, यथा सुवणाऽजातं कुण्डलादि सुवर्णा
लयेधक् न मवति, स तु सर्वनियन्ता ` सरवप्रकांचंको नियुक्तः स्वत- न्रश्रेदयथीदुक्तमेतदेव पुरुषसु क्तीथंकथनेन द्रढयति, तत्र
सहरी" दयंधं्चस्य (त्रह्मणोऽस्यं मुखमासीत्! इयादे ऋक्तरयस्याथः पूर्वाध्याये एव दितः, इदानीं तु “पुरषं
एवेदं सर्व॑" इलयस्वार्थं द ्शयति-अहमियादिसार्थस्तिमिः । क ब्रह्मा, भगवान्नारद्ः, मवो रुद्रः, ये चमे मरीच्यादयः ते
तवोम्रजा मुनयः सनकादयश्च, सुरा इन्द्रादयो दैवाः, दिरण्यकलिष्वादयोऽसुय्च, नागा गजाः, नरा मनुष्याः, खना जाकारच-
चारिणः पक्षिणः, गा हरिणादयो वनचारिणः, सरीसखपां वृश्चिकादयः ॥ १२ ॥ |
हिन्दी श्रनुबाद
उनकी पीठ से पराजय, अधर्मे ओर अज्ञान, नाद्योसे नद्-नदी ओर हधि्योसे पवतोका. निमाण हुआ
है1९1 क उनके उद्रमे मूख प्रकृति, रख नामको धातु तथा समुद्र, समसत म्राणी ओर उनकी. मच्यु समायी हई
है । उनका हृदय ही मनकी जन्मभूमि दै ॥ १०॥ छ ॐ नारद् ! हम, तुम, धर्म, सनकादि, शङ्कर, विज्ञान ओर अन्तः
करण--सव-के-सव उनके चित्तके अश्रित है | ११॥ क ( कतिक गिना्यै-- ) मै, त॒म, तुम्दारे बडे भाई सनकादि,
शङ्कर, देवता, दरैय, मसष्य, नाग, पक्षी, सग, रेगनेवाटे जन्तु ॥१२॥ = _
~... गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतमणोरग; । --पश्चवः पितरः सिद्ध सद्धा विदयाधाश्वारणा द्रुमाः ॥१२॥ =: २
` श्रन्ये च विविधा जीवां जलरं लनभौ रसः । ग्रह फैतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः ॥१४॥ _
स्वं पुरषं एवेदं भूतं भव्यं सवच यत्। तेनेदमा्रेतं श्वं पितस्तिमधितिष्ठति ॥१५॥
. ` स्वधिष्ण्यं श्रतपन् प्राणो बहिश्च ्रतपत्यष्ठौ । -एवं विराजं -्रतपंस्वपत्यन्तबहिः पमान् ॥१६॥ `
| ` ओरीधरसामिविरचिता मावार्थदीपिका व्याख्या ५.
` जलं च छलं च नभग्वौकासि येषां ते । नभौकस इति ' संधिरा्षैः। ऋषषणि अच्धिन्थादीनि केतवो धूमकेतुप्रशृतय
जौलखातिकाः 1} १४१६. @ ॐ : सबं पुरुषः एव न ततः परथमिखथः । प्रप॑चन् तस्यापरिच्छेदं वक्तु स भूभिभिलयस्याथमाद् ।
१, प्रा० पार्~प्रारपसपाणो ।
स्कर. २.अ..६.गतलोक, १३-१६ ]
तपदं किभक्तिव्यलययेन वयाचरष्ठे। तेनेति । स्तिमिति दशां अधीयतिः
शब्दस्य. आद्तमिति वृत्वेयस्य स च वितर ठ्याप्य ` तिष्ठतीयां रं विवष्ठितं न तु परिमाणम् । अलुपयोः ॥
परिच्छछिन्नत्वाच्च ॥ १५ ॥ ॐ क एतत् सदृ्टंतमाह । असौ प्राण आदिलयः । “असौ वा आदिलयः प्राणः ” इति शुः `
सखधिष्णं मंडल प्रकाशञयन्यथा बहि प्रकाशयति एवं विराडदे प्रकाश्चयन् ब्रहमांडमंतर्बदिश्च प्रकाक्ञयति ।। १६॥ ॥ि
नभश्च नभसा साद्धम्ः इति द्विरूपकोश्चाददंतोपि नभश्चब्दोस्तीति ज्ञेयम् ॥ १३॥ १४।॥ ॐ ॐ संदभस्तु-
दश्च दश्षगुणितां अंगुलिश्रमाणदेक्षा यरसपस्तत् दशोत्तरावरणकुटं तदभिप्रायेगायस्यत्वादशांगुलश्षष्देनं निदेश्षः वितस्ति्षब्दोपिं
तदभिभ्रायकः । तदतिक्रम्य तिष्ठतीलयथंः ॥ ९५।॥ $ # विराज प्रतपन् विराटभ्रकादात्वेन प्रस्तूयमानः पुमान् श्रीभगवन्त-
त्वमप्यवातरगं त्रिपाष्ठिभूतिरूपं बहिवबिरंगं पादविभूतिरूपं प्रतपति तद्िभूतथः । पाश्मोत्तरखंडे-“श्रिपा्ठिभूतेर्छोकास्तु असंख्याः
परिकीर्तिताः ॥ शद्धसत्त्वमयाः सर्वे ब्रह्मनंदसुखाहयाः ।। सवे निलया निर्विकारा हेयरागविवर्जिताः । सर्वे दिरण्मयाः शुद्धाः
कोटिसूथेसमग्रमाः। सर्ववेदमया दिण्याः कामक्रोधविवर्जिताः। नारायणपदांभोजभक्ताकस्युसेविताः । निरंतरं सामगानः
परिपृणेसुखं भिताः । सर्वे पंचोपनिषदस्रूपा वेदव्च॑सः” इत्यादिना तत्र त्रिपाद्िभूतिश्चब्देन प्रयैचातीतशलोकोऽभिधीयते पाद्-
विभूतिश्चव्देन तु प्रपच्च इति यथोक्तं तत्रैव शत्रिपाद्रथासिः परे घाश्नि पादस्येहाभवस्पुनः । तनिपाद्धिभूतिर्नि्यास्यादनित्यं पादभैन्रम् ॥
नित्यं तद्रूपमीश्चस्य परे धान्नि स्थितं शुभम् । अच्युतं श्चाश्वतं दिव्यं सदा यौवनमाश्रितम् ॥ नित्यं संभोग्यमीश्च्य्या भरिया
भूम्या च संवृतम्! इति । अत एव द्वितीयस्कं ्रेऽप्येवमेवोक्तम् । तथाहि सोऽख्ृतस्येति । अमृतादिद्यं तु ठृतीयत्वेन वक्ष्यमाणस्य
्षेमस्याप्युपलक्षणम् । श्रुतौ च““उतामृतत्वस्येश्चानः' इयत्राश्तत्वं तथ्गोपलक्षणम् । अत्र धर्मिप्रधाननिर्देः । श्रुतौ तु तत्र धर्म
मात्रनिदंशस्यापि तत्रैव तालययं तत्रागतम्-खदृटवद्धिः पुरुषैर भिष्टुतम' इति । परं न यत्परम् इयादयक्तानुसारेण परमानंदः ।
अत एवागतं विष्णुमंदिरमिति तत्पयीयः । अभयं न च कालविक्रमः इयाद्यक्तानुसारेण भयसात्राभावः ! अत एव धर्मोऽ-
कुतोभयमिव्युक्तम् । श्षेमं न यत्र मायाः इयायुक्ताजसारेण भगवद्रहियुखताकारुणसंबेधाभावाद्गबज्नमंगलाश्रयत्वं ज्ञेयम् !
तथां च नारदीये । (सर्वमंगलमद्धन्या पृ्णानदमयी सदा । द्विजेदर तव मय्यस्तु भक्तिरव्यभिचारिणी ` ।।इति । अत णवं ।
क्षमं विदंति मल्खानम्' इल्युक्तम् । तत्र तत्तच्छब्देन खश्षणामयकस्पनया जनरोकादविवास्यतानिषेधेन हेत न्यस्यति । मस््यम्-
ब्रह्मणोपि भयं मत्तद्विपराद्ध॑परायुषः' इलयादिन्यायेन मरणधम्मकमन्नं कर्मादिफलं बिलोकयादिकं यस्मादलयगात् अतिक्र्ैव
सव्वंप्राणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्डदेहो विराडाख्यो यः पुरुषः सोऽयं सहसकीषा । सदखदा्दंस्य उपलक्षणत्वात् अनन्तैः शिरोभिः युक्त
इत्यथः । यानि सव्वम्राणिनां किरसि तनि सर्वाणि तदेदान्तःपतित्वात् तदीयान्येबेति सदसीष॑त्वम् । एवं सह सक्षत्रं सह खपात्त्वच्र
( १.) ॥ ऋक् त्रयस्येति । च्राह्मणोऽस्य सुखमासीद् आहू सजञन्यः कृतः । उरू तद्रस यदूैदयः . पद्धथां शूद्रो अजायत ( १२) ॥
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योअजायत । सुखादि न्द्रशराभ्निश्च प्राणादायुरजात
समवत्तत 1. पद्धथां भूमिदिश्चः श्रोत्रात् तथा लोकां अकल्पयन् ( १४) ॥ इति हि ऋ क्त्रम् । अस्य सायणभाष्यं यथा प्रजापते
नौह्यणो त्राह्मणत्वजातिबरिशिष्टः पुरुषो भुखमासीत् मुखादुतपन्न इयर्थः । योऽयं राजन्यः ¦ त्रियत्व॒ज्ञातिविशिष्टः स बाहू कृतो
ब्ाहुत्वेन निष्पादितः बाहुभ्यायुतपरादित इत्यथः । तत् तदानीमस्य म्रजापतेयैत् यौ ऊरू तद्रपो वैश्यः सम्प
इयथः । तथास्य पद्भयां पादाभ्यां श्रः सुदरत्वजातिमान्. पुरुषोऽजायत । # ॐ & ( १२.) । यथा दध्यान्यादिद्रव्याणि गवादयः
पशवः ऋगादिवेदा ब्राह्मणादयो मनुष्याश्च तस्मादुत्पन्ना एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोदन्ना इययाह । प्रजापतेमनसः
सकाशात् चन्द्रमा जातः। चश्चश्चष्ुषः सूर्य्योऽप्यजायत । अस्यं मुखादिन्द्रश्चाभ्निश्च देवावुत्पन्नी । अस्य प्राणात् वायुरजायत
(१२३) ॥ यथा चन्दरादीन् भ्रजापतेभ्र॑नंसः -पश्रतयो तथान्तरिक्षादीह्लोकान् प्रजापतेनौभ्यादयो देवरा अवयवा अकल्पयन्
उतूपादितवन्तः । एतदेव द्कछेयति । नाभ्याः प्रजापतेनौभेरन्तरिश्वमासीत् । शीर्णैः शिरसो दौः समवर्तत उत्पन्ना । अस्य पदभ्यां
पादाभ्यां भूमिरुयन्ना । अस्य श्रोत्रात् दिश्चः उत्पन्नाः । ( ९४ ) ॥ पूर्वाष्याये एव दर्ित. इति । प्रमाध्याये यथाक्रमं ३५ । ३५।
३० । ४२ श्टोकरेषु दित इति याबत् ॥ पुरुष एवेदं सञ्व॑मिस्येति । पुरुष एवेदं सज यदू भूतं यञ्च भयम् ( २) इयस्येय्थः।
२१८ ` ` आ्रीमद्धागवतम् । ` ` [ स्क, २. ६ श्लोक; १३१६.
सायणभाष्यं यथा--यदिदं वत्तमानं जगत् सव्वं तत् पुरुष एवं । यच्च भूतम् अतीतं जगत् यज्च भव्यं भविष्यत् जगत् तद्
पुरुष एव । यथाऽस्मिन् कल्पे वर्त॑माना ब्राणिदेदीः स्व्वेऽपि विंराटुपुरषस्य ` अवथवास्तथैव अतीतांगामिनोरपि कल्पयोदरव्य
वितागिावः (्ी
[ नागा इति । नागाः निर्विषसप इति भगवदूगीतायां दकषमाध्यायस्य उनविक््छोकटीकायां खामी । यद्रा वासुक्यादयः
प्रसिद्धा अष्टौ नागा इति । अथवा कद्रुसन्ततिजा नागा इति चतुथैस्कन्धीया्टादश्चाध्याययस्य द्वाचिश्चश्छोकटीकायां खामी ।
यद्रा नागा गजा इति बाख्प्रगोधिनी ॥ ससी सषा इति । ` सविषसपां ` इयथः ।। गन्धवा इति । स्वगेनायका उषदेवा इयथः ।
अप्सरस इति ! स्वगवे्या इयर्थः ।॥ यक्षाः गुह्यका ` धनरक्षका देवयोनिविषेषा इति यावत्॥ रक्षः राक्षसो निञ्चाचर इति
याबत् । भूतगणा देवयोनिविशेषाः ॥ उरगाः सपैजातिभेदा; । सपसिद्धान्तप्रन्थे विशेषो द्रष्टव्यः ॥ पितर अयैमादयः ॥
सिद्धा अणिमाशष्टगुणोपेताः । विश्वावसुप्रशतयः विथाध्रा विथाधराः पुष्पदन्तादिकामरूपिखेचराः देवयोनिविरेषाः ॥ चारणा
देवयोनिविरेषाः ] ॥ १२ ॥ १४॥ ॐ छः म्रहेति । हाश्च .रव्यादयः । ऋक्षाणि चाश्चिन्यादीनि । केतवश्च ` धूमकेतु-
प्रतय ओौतूपातिका प्रहविशेषाः । स्यनयिन्नवो मेषाः ।। १५॥ ] स भूमिमिलयस्येति । भूमिं विदवतो वृत्वायतिषटदशां्खरम्
(१) इयद्धैबैसय अश्य सायणमाष्यं यथा--स पुरुषो भूमि बरह्मण्डगोटकलूपां विश्वतः सवतः वृत्वा परिवेष्टय दश्ञाद्ुखपरिभित-
देशमयति्ठत् अतिक्रम्य व्यवसितः । दशाङ्खटमिव्युपटक्षणम् । ब्रह्मण्डात् बहिरपि सवैतो व्याप्यावस्ित इत्यथः (६) ॥१६।१५॥
॥ि श्रीमद्रीरराघवग्याख्या |
| विधाधा विधाधणः॥ १३ ॥ # ॐ जलं स्थठे नमश्वौकौसि स्थानानि येषं ते जलस्लनभंकसःइति संधिराषैः ।
म्रहाः स्यादयः ऋश्षाणि नक्षत्राणि तारा अपि नक्चत्रस्येव भिदा तडितः विद्युतः स्तनयित्नव मेधाः गर्जितानि वा ॥ १४॥ $ कै
किंबहुना यज्च काठत्रयवतिं बस्तुजातं तदिदं सवं पुरुष एव परमपुरुष एव कालत्रयवर्तिकृरस्नवस्तु जातशरीरकन््वाद् पुरुषडारीर भूतं
स्वतंत्रं वस्तु नास्तीदर्थः । नामरूपबिभामानदहतिसुष्च्मप्रकृतिपुरुषकार्शरीरकस्य- परमपुरुषस्यैव -विभक्तनामरूपप्रकृतिपुरुष-
शरीरकं परमात्मात्मकजगदाकारेणावसथानाद यमैक्योपदे्ा. उपपन्नः । सर्वत्रवेदतिष्वेवमेव ` द्यैकयं सवं, खल्विदं न्नह्य अयः
मात्मा ब्रह्म तत्वमसीयादिभिर पदिश्यते पुरुष एवेदमिति । सामानाधिकरण्यस्य उयापनिनिवंधनत्त्वमाह तेनेति । अधोनिष्ठयावि-
तस्यातेनाभ्यामुपरि तिष्ठति हदशं तद्विजानगेयाद्विश्वस्यायतनं महदिति श्रुयुक्तदिशचा नाभ्या उपरि वितस्तिपरिचिन्नपरदेशाते' स्थितं
हृदथमधितिष्ठत। तेन परमात्मनेदं बिश्चमावृतं व्याघ्रम् ॥ १५। #% असौ हृद्यातवेतीं प्राणः परमात्मा खधिष्ण्यं खावास-
स्थानं श्तं प्रतपन् अंतठ्याप ्रशासनाधीनं कुबैन् बदिच्ध स्वधिष्ण्याद्रहिष्ठमपि वस्तुजातं प्रश्मासनाधीनं यथा करोति--एवं विराज
विरटजञब्दधाच्यानिरुढकायं परपन्नपरक्ासनाधीनं कुबनतर्वदिश्च अ्ासनाधीनं करोतीलय्थः । अत्र काथ कारणोपचारादविराट्शब्दो
ब्रह्य डपरः एतेनापरिच््छिन्नत्वप्रतिपादकं स भूमिं विश्वतो बृत्वेयदधैचं व्याख्यातं भवति । स परमास्मा भूमिं बरह्माडरपं प्रपंचं विश्वतः
सर्वतः इष्वा व्याप्य भूमिं दश्चांगुरुमात्रमतिक्रम्य स्थितः अलयतिष्टदशां गुकमियाधिक्यमात्र विवक्षितं न प्रमाणं अनुपयोगादपरिचिनन-
व ९ (9 9
शरोमद्विजयभ्वजतीर्थङता पद्रटनावल्ीव्याख्या = ।
| + भातीति नभ आकाश्ञोऽकागन्तोऽप्यसि ॥ १४॥ # _ % यदेदमस्मदादिकमातृणं भूतं भव्यं भवजगदे-
तस्माद्धररुतपन्नं तदिदं स॑ पुरुष एव पुरुषाधीनसत्ताथेव त्रिकालमपि तदधीनमेव न तु ते नैकीभूतं यद धीना यस्य सत्ता तत्तदित्य-
व भण्यत इति वचनात् । यद्वा पुरुष एवेदं पुरुषेणेवदं वयाप्तं पुरुष एवेदं सवं यद्भूतं यच भाव्यमिति पुरुषेणेवेदं व्या्तमाकणादाक-
रीषात् सव॑ मगवानिति मिथ्यादृष्िरेवेति श्रुतेः । तामेव जयाति स्पष्टीकरोति तेनेदमिति । वितस्तिमात्रं जीवहदयमधितिष्ठता तेन
ततूपरिच्छेयल्वमाह् । तेन परमेदवरेण इदं बिदवमाड़तं यतोऽ विश्रस्मादधिकं वितस्ति वितस्तिपरमाणं देशं व्याप्य तिष्ठती
धिक्यमात्रं विवक्षितं, न प्रमाणम् । तस्य _अपरिच्छन्नतवेनाममाणत्वात् । एवं स भूमिं सब्बे स स्रा अलतिष्टतीति अलतिष्ठ-
इशादगुरमिलसयार्थो लिः । तत्र॒ भूमिमिलसयार्थो विश्वमिति । दशाुरमिलय्यार्थो वितस्तिमिति अल्यतिष्ठदिलस्ा्थोऽ `
धितिष्ठतीति ॥ १६॥
कोसि स्थानानि यषा त तथा नकल दि, संपिर ॥ ९४।॥
वि सियार ॥ १३॥, % ॐ जलादीनि भकस सनानि भष दथा नमो
छक्तिदाक्तिमतोः काय॑कारणयेर्भवाभेद संब॑धस्य स्वशा खसं मतस्ालुरुूष
# ॐ मूतं ;भविष्यं वैमानं चेदं सव॑ चिदचिदात्मकं श
एव एेतदाल्यमिदं सर्वमियादिश्ुतेः तदनन्य॑त्वमारंभणशब्दादिभ्य इति न्यायाश्च विरये न तस्यापरिच्छेदं दशयितु समभूमि सवेतो
एक्
रवात्यतिषठदगुटमिलयस्या्थमाह् तेनेदमिति । तेन पुरुषेण इं बिश्वमाशृतं व्याप्तं स च पुरुषो वितस्तिमभि अधिकं व्याप्य तिष्ठति
वितसतिशब्देनाधिक्यमात्रं बिवध्चितं न तु परिमाणं स इति । कनृ'पदं तेनेयनेन व्याख्यातं विश्वमिति भूमिपदस्या्थैः बितस्तिभिति ।
दशचांगुखपदस्यार्थः अधीयतिशशब्दस्या्थः || १५॥ छ @ एतदेव सदृष्टान्तमाह स्धिष्ण्यमिति असौ वा आदिः प्राण इति ।
् [४ ~ [) कीयं ॐ ; + [1
श्रतिप्रसिद्धोऽअस प्राण आदियः स्वधिष्ण्य स्वकीय मंडल प्रतपन्प्रकाश्चयन् बेहिः प्रतपति प्रकाश्चयति यथा एवं पुमान् विराजं
विराटश्ञरीरं प्रकाञ्चयन् बहिदच प्रकाङयति । १६॥
श्रीमदूबस्लमाचा्ैविरचिता सुबोधिनीग्याख्या
गन्धर्बप्सरसो रजोभिश्राः यश््रश्चआदयस्तमोभिताः । उरगा जातिसर्पीः । प्यप्रशतयः सस्वमिश्ाः । पश्चवो गवादयः ।
सिद्धादयस्यः अन्तरिक्षे सत्वादिगुणमधानाः । हमा; केवलतामसाः ॥ १३॥ क क तामसानाह--भ्रन्ये चेति । विविधा
मरस्यादयः। जदौकसः स्थलौकसो नमौकसश्च । अहा बुधादयः । ऋक्षा अश्विन्यादयः । केतवो धूमकेतुपरथृतः । तारा
अन्यानि नक्षत्राणि । तटितो विधतः । स्तनयितनबो गजितानि ॥ १४॥ # कै स्बीनुदेश्षतो निरूप्य तेषां पुरुषत्व
माह--स्वे पुरुष एवेति । पर्वोक्तं निरूपितं ` सेवं पुरुष एव । इदमपि परिदृश्यमानं जडात्मकं सवं पुरुष एव । कारन्नयाधीनस्य
पुरुषत्वाभामावमाशङ्कयमाह--भूतं भव्यं भवदिति । चकारा्तत्रो्न्ञानामपि भरणम् । यदिति प्रसिद्धम्| तेन श्रुतिसिद्धत्वा-
ज्ाऽत्र युक्ति्वक्तव्येयर्थः। अनेन “बुदष पवेदे स्वम" लद्धेचाथेः कथितः । भगवतो विश्वमात्रसे तेन परिच्छेद्-
` सम्भवादपरिच्छिन्नतान्याहतिरियाश्चङ्थाऽऽद- तेनेदमिति । चिश्रेन न ` भगवाना्रतः परिच्छिन्नः किन्तु विग्यमेव तेन आ्तं
परिच्छिन्नम् । जातिवत्परिच्छेदं वारयति--वितस्तिमधितिष्ठ तीति । जातिर्हि तावन्मात्रे खिता तं प्राप्नोति। अयं तु
वितस्तिमधितिष्ठति। “श्त्यतिष्ठद्दशाङ्ग लभिः ति सूक्ते दशाङ्गल्युक्तम् । वितसिस्तु द्रादक्षाङ्खखम् । तथापि श्ुद्राङुटिमा-
नेन तदुपपद्यते ! दश्ाङ्खखा वा वितसिः। अङ्कुष्ठदेशिनीमध्यं तावदेव । अनेनोभयध्याने सम्पूर्णो भगवान् ज्ञातो भवति ।
: अतो विश्वात्मकः स्थूटः। वितर्त्यात्मकोऽतिरिक्तः। वस्यश्च ` प्रमाणतोऽपि . भवसि । अष्टवितस्त्यात्मकः पुरुषः । ततः
सर्वतो . वितस्त्यासमकोऽ्टवितस्त्यास्मकोऽपि मवत्यधिकोऽपिः भवति । तस्माद्यावान् . भगवान् सवं . तावानधिकस्ततो-
-इप्यधिक इति न परिच्छेदः सम्भवति । ` किव्ः। नाऽयं वितस्तिमात्रे तिष्ठति ' किन्तु. ततोऽप्यधिकं तिष्ठति । अतः सुतरां
न" परिच्छेदः ।। ९५॥. ४ % तत्र सितस्य ततोऽप्यथिकव्यापतौ षटान्तमाद--स्वधीष्ण्यमिति । यथा पराणः सूयः धिष्ण्य
[ । # - ड शरीरं ॥ जीवं # € स्कार
मण्डलं प्रतपन् बहिरपि सम्पूरणं ्रहमाण्डं प्रतपति । राणो वा आसन्यः स्वधिष्ण्यं शरीरं अरतिपन्. सजीवं कुवन् बहि फूत्कारनिः-
श्वासैः प्रतपति काष्ठादीनग्नियुक्तान्करोति । एवं पुरुषोऽपि विराजं प्रतप॑स्तदवहिरपि तपतिः। प्राणादीनां सध्यप्रकाश्चकत्वाभावात्स-
घद्टितया तत्र विवराभावान्मण्डलमध्यं न ॒प्रकाश्चयति । अय तु ब्रह्माण्डमध्यमपि प्रकाश्चयति । तदाह--श्रन्तरिति । पुरुषो
दि यं सवेतः प्रकाशति ॥ १६॥
- :-4 ॥ यश््रराद्थः इति ग, घः. ~र स्॑मद्धंर्वाथं इति । करय, ष. | , ॥ मधितिष्ठतेति ख | । ४ ॥ भपरिषडेद इति ग. घ, इ ।
श, अद्ाण्डद्य मध्यमिति क, ख. । 4. क, 9 । ।
कन + ----------------------
[ क. २ ४६ स्तोकः १६१६
स नेतः पूर्वोक्ता दिच्यासाहृशा इतिवौधितम्। अनेनेति साद्ेपयतरेयेण ॥ १२॥ # ॐ
तेनेदमियत्र श्राहेति । परत्वं बोधयितपरिच्छेवमादेय्थंः। जातिदहीयादि, इदमच्र परप्रसिद्धथा तद्वोधनायोक्तम्, सिद्धान्ते जः
पदाथान्तरामावात् । अधितिष्ठतीति । अधिकं यथा स्यात्तथा तिषठतीयर्थः । एेनाधिकखितौ विश्वस्य कर्तैताभ्रमो वारितः । सुकते
*स भूमि विश्वतो वृ्त्वे'यत्र तच्छब्दपरामृष्टस्य 'सहखशिरसादिगुणकंस्य पुरुषस्यैव कर्वतवोधनात् तेनेदं भिन्नं बाक्यमिति
बोधितम् "परिमाणा सुक्तविरोधं परिहरन्ति अतीयादि । रुपद्वयकथनप्रयोजनमाहुः श्रनेनेयादि । श्रनेनेति, विश्ास्मक-
तदतिरिक्तरूपयोः कथनेन । त इति । उभयरूपत्वाद्धिरुद्धधर्माश्रयत्वाच्च । अतिरेकेपि यथा वुस्यत्वं तथा व्यक्तीड्कुबेन्ति श्रषटेवादिं ।
शरतावत्र च वितस्यधिकत्वकथनात् सप्तवितस्यात्मकविश्वपुरुषापेक्षया वितस्तिमात्रमधिक इयष्टवितस्यासमकः । ` तारकस्य
सवेतसतद्वयाप्तिकथना्च तावन्मात्र एव सर्वेतो वितंस्यधिकः । अन्यथा -न्यूनाधिकपरिमाणापतत्या दशाङ्खलक्ञव्दसवेतोव्याप्यो-
रन्यतरदुपरभ्येतेति तथेलथंः । सिद्धमाहः तस्माद्िलयादिः तस्मादिति शब्दबटात् । चत इति अधिकात् । नन्वेवमपि वितस्ति-
मात्रतया परिच्छेद एवापंततीति हङ्काथां तदपि निवारयन्ति किञ्चेयादि। तथा च, श्रुतौ दशाङ्गुखाधिक्यबोधनं स्थितिभ्रकार-
ब्रौधनार्थ, नतु ततोरधिंकंव्ये ध मिलयथेः || १५॥ कै ॐ खधिष्ट्यमिलयत्र ध्राणः सूयैः इति । सूयैस्य प्राणपद-
साक्षासपुरुष उच्यते, । स्ीपायमितरत्सरव॑ जगद्नरहयपुरःसर "भिति नृसिहपुराणाद्ः भगवानेव पुरषः । अतः प्रोकृतत्वाद्विसंडपि
सखीप्राय इति तथेयथैः || १६॥ |
क
वालप्रबीधि शः
ध्रीगिरि चरता बालप्रवौधिनी
गन्धः, अप्सरसः, यक्षाः, रक्षो राक्षसाः, भूतगणाः, उरगाः सर्पाः, पशवो गवा्चाद्यः, पितरः अयैमादयः, सिद्धा
विद्याधाः विद्याधराः, चारणाः, हमा वृक्षाः ॥ १३॥ छै क जटं खं नेभेश्च ओकांसि स्थानानि येषां तथाभूता अन्ये
च विविधप्रकारा जीवाः। सन्धिराषैः। प्रहा बुधादयः, ऋक्षाणि. तक्ष्णि - अश्चिन्यादीनि,; केतवो भ्रूमकेलप््तयः, ताराः
` तडितो विद्युतः, सतनयित्नवो मेघाः ॥ १४॥ ॐ # किं बहुनोक्तेन १ यजेदं भूतं भव्यं भवच्च काछत्रयवत्तिः वस्तुजातं
तत्सवं पुरुष एव्र, न तंतो भिन्नं किंच्चिदियर्थः । ननु पुरुषस्य प्रपक्तास्मकःवे प्रपच्रस्थ परिच्छिन्नत्वं स्यादियाशचङ्कया
` “स भूरि विश्वतो : वृत््वाऽध्यतिष्ठद्शाङ्ुटम्ः' इयस्याथेमाह-तेतेति। तैन पुरुषेणेद्ं बिचखमाव्रृतं व्याप्म् । नलु नाभ्या उपरि
` वित्तस्तिसात्रः हदयकमटं .तन्निवाखिनः . पुरुषस्य कथं विश्यव्यापकरवमियाश्चङ्कयाह--वितस्तिभधितिष्टतीति, ततो वितस्तितोऽ
` धिकमपिं व्याप्य तिष्ठतीयथः 1; अत्र मूमिमियस्यार्थो ` विश्वमिति, दक्ञा्धटमिलस्यार्थो ` वितस्तिमिति, - अलयतिषटदियस्यार्थोऽधिति-
` छतीति ज्ञेयम् ॥ १५१ $ . ~. . एतत् ` सदषटान्तमोह-स्वेत । - असौ. प्राणः. “अस्तौ वा. आदियः पराणः इति श्रुतेः आद्यो
यथा खधिष्ण्यं मण्डलं प्रतपम्ःमकांशेयन् बदिश्च स्वमपि प्रतपति प्रकाश्चयति एवमेव पुमान् वैराजपुरुषो विराजं विराडदें
क विराट् पुरुष ही ह । यह सम्ब विश्च--जो कुछ कमी था, है यां दोगा- सेवको वंह चेरे हृष है ओर उसके अन्दर ह विश्च
इसके केवर दस अंररकेकै परिणाममे ही स्थित है ।। १३-१५॥ क ॐ ` जैसे सृथै अपने मण्डलको प्रकाशित करते हए
शी बाहर मी प्रकाश्च फाति दै, वैसे ही पुराणपुरुष यरमात्मा भी सम्पूणं विराट विं्रहको प्रकाशित करते हुए हीः उसके वाहर-
भीतर सर्वत्र एकरसं प्रकशि हो रदी हैः १६॥ धि |
“स्वादि” पाठः । २, परिणामांशे पाठः । ३. "परिणामा" पाटः । ४. भूलते (नभोकसः' इत्यत्र । % बह्माण्डके सात श्रावरणों
क! वणन करते हुए वेदान्त-प्रक्रियामे रेखा माना है कि-- पृ्वीसे दसगुना जज्ञ है, जलसे दसगुना श्रभनि, श्रग्निसे दसगुना वायु, वायुसे
दैसयुना भाकाश, श्राकाशसे दसंगुनी 'अरहक्छोर, ` श्रहंकारते दैसगुना महततव श्नौर ` मेहतस्वेसे ` दसगुनीं मूल प्रङेति है । वेह प्रकृति भगवान्के
केव एक पाद्मे दै । दस प्रकार भगवानूकी महत्ता भरकद कवी गयी है । यह दुशङ्ग्न्याय कदलाता है ।
स्क..२ श्र. £ श्लो. १७-२० † २९१
१ ह | 0 पदषु सवभूतानि पंषः स्थितिपदं मृतं क्षेममभयं तिपूरभीऽधायि मूषसु ॥१८॥ `
. पादाह्लयो बरहिश्वासननग्रजानां य॒ आश्रमाः । अन्तद्िरोक्यास्त्वपरो गृहमेषोऽड हद्वतः ।?९॥
= सृती भिचक्रमे विष्व ङ् साशनानशने उभे । यद्विच्या चं बिद्या च युरुष्स्तृमयाश्रयः |२८॥
श्रीधरस्वामिङृता माक्थद्रीपिक्ान्यास्या
| नियमुक्तःवं दश्ेयितुसतामृतत्वस्याथं माह । सं इति । अभयस्येति मं्रगतोतपदव्याख्या । अन्न तेतिषदं विभक्तिव्य
खयेन व्याचष्टे । मतथ भरणधमकंमन्न' कमैकटं य॑स्मादेलगादेतिक्रौतेर्ान । अतो न केव स्थीत्मकः किंतु अभृतत्वस्य निजान॑-
दर्योपीश्वर इयथः । नतु प्रप चास्मकरय कुतो नियमुक्त॑तवमियिंक्य तंत्वरिदारायं तावी नस्येत्यस्यार्थमाह । महिमेति । श्रप॑चास्म-
कस्याप्यभृतेकत्वमिस्येष महिमा दुरल्ययोपारः प्रप॑न्चानभिमतत्वादिति भावः । मत्रेण च एतावानस्य महिमा विभृत्तिः स
महत्तर इति वदताऽयमेवोथ उक्तः ।। १७॥ & 8 तदेवमीश्वरो निय॑क्त इत्यक्त तदाभितानां भृतानां वंधमोक्षौ व्यवस्थेति
दयन् पादोऽस्य विंश्चा भतानीयस्या्थमाहं । पादेष्विति ! तियेत्रेति £ चितयो : मरादिखोकांसते
कस्ते पादा इव पादा अंशा यस्य स
। भूतेषु रचय तीति सामानाधिकरण्यमयिष्ठानाधि-
प्ेथभिदविचश्चेया पाद इत्येकवचनं च साभान्थाभमिप्राोयेणेति व्यास्यांतं भवति । भेतेषु कटय विच दश्चेयस्तरिपादस्योम्तं दिधीलय-
यिति । ( । ष रु यानम यथाक्रमममतादिकंमधायि
स्यार्थमाह । अस्थेश्वरस्य संवेधि त्रिपादमृतं नि्धंयखं दिव्यध्वेरोकेषु न तु तरिरोक्यीमि्यर्थः
दष्ययन्नाह । त्रयाणां ,; लोकानां मूर्धा महरछकस्तस्थं मूर्धानिलदुषरितनलोका जनः ॑
निदितम् । तत्र त्रिलोक्यां नरवरमेव सुखम् । महखकिस्य करमभक्तिलणानव्वेऽपि कल्यते
जनलोके त्वख्तमविनाशि सुखं यावजीवं सस्थानपिरिव्यांगात् । किन्तु मह सकवासिनां
तत्र गभमनादक्षेमदज्लेनमस्ि तपोलेके तस्यांभोवोद्धेममेव । वशयति हि भच्रिरोकेयं
यात्यृष्मणाः महर्छकाञ्ननं चभ्वादयोऽरदिताः 1)" इति । संयेलोके तवभ मोक्षः । ` तत्रलथोसत्तेः ॥। १८॥ श एतदेव
वेचित्रयमधिकारिभेदेनोयपादयस्त्रिपादर्वं इलस्यार्थमोहः। न प्रजोधते ` पराविरयेणेरवपरजा सै्िकत्रहमचोरिवानप्रथयतयस्सेषांमाश्र-
मास्तरिखोक्या वहिरासन् गृहमेधर्तः य॑स्माददृह्रतो अहमचेयैत्रतरंदितः ।। १९ ।॥ # ॐ अयं चौधिकारभेद एकरयैवावस्थामेदेन
मत्वत्यंतभिन्नविषय इति देशेथसततो विष्वेडनियं इति । विविधं सु अंचतीति विष्वङ् पुरषः धेत्रजञः सती मानों
बृोशौ विचक्षे अलति -6 । क्ते सेली १ संभा ंभातिसाधनभूत । अर हतेन पनविषणम् |
यद्यतः अविद्याक्मरूथा एकरा विध्या च तस्साधनोपांसनारू्वाऽन्या | २० 11
वशीधरङृता भावाथेदीपिकाप्रकाशय्याख्या
स परमेश्वरोऽमृतस्येश्चः प्रमरभोक्ता भोजयिता दाता वेय्थः । स्र्गीयसुधाव्याद्स्यथंमाह--अभयस्य संसारभयरहितस्या-
मृतस्य हेतुः मत्य, मरणधर्मकमन्नं वैषयिकं सुखं यद्यतोऽलयगादतिक्री तवान् । नं हयभ्रतभोजिने चणकचर्वणं रोचते इत्यभिप्रायः ।
यदि च कौतुकवश्ञास्कदाचिचव्वयति तदनांसक्स्यैव एवमेवांत्थीमिणोपि । “अह हिः स्ब॑यज्ञानां च प्रभुरेव च” इस्यादिरः
ऋचिद्धक्तृत्व्यपदेोपि तदनतिक्रम एव द्रष्टव्यः । “एकलयोः खादति ` पिष्पसमश्रमन्यो ¦ निरलोषि -बटेन भूयान्", इति श्र तौ
निरज्नस्वं नामासक्तिराहिर्य व्याख्यातम् । एवश्च. ““उलाम्रतत्वस्येक्षनो यदन्नेनातिरोहति" इत्यस्यार्थो बिवरतः । अमृतत्वस्थेति
स्वाथ त्वर्छाद्सः ।। “सुपां सुपा भवंति" दइयन्नरि म । अतिरेहति अलयकरामत् । तततो हेतोः पुरुषस्य परमे खरस्यैष
महिमा दुरययोऽपारः । एवच्च “एतावानस्य महिमातो उ्यायादच पुरषः" -इखयस्यार्थो वितः ॥। ९७ `क: & तदेवममस्येन्र्य
त्रिपात् मत्यैमेकपादिति । तस्य चतुष्पादेश्धयं पुनर्विवृणोति । पादेषु स्बेभूतानीति स्थितयो 'म्याधेश्चयणि तानि
भूतानि यस्य तस्य स्थितिपदश्चतुषुं पादेष्वेश्वय्येभोगेषु स्वेभूतानि पाषैदपयतानिः मादा :
त्रयाणां -सांस्तविका दिपदार्थानां मूर्द्धव मृद्धौ भ्रकृतिस्तश्या मूद्धंसु तदुपरि वि
नित्यं शृतमेव तिष्ठती; । -ततः पूरंस्य मर्यान्नमात्रात्मकत्वादेच
तं क्षेममयं चाधायि
न प्रत्ता ६ ६ ६ 4 - त ॥ ~ + +, भावः |
पकाटरस्तथेवाम्मेव दिवि वैकं यदेगतात्मंकें
|
१; म्रा पार्~-वापि। २. प्राम बरहिसस्वा्तन् अजाना-तरय. आभमाः.। -३-्रार पार्--महद्वतम् । ४. प्रा०पा०-
श्री मद्धागव्रतम् + । | स्क २.६ छो | -१७-०
चर . विश्वाभूताक्गीयथः + अत्राधिष्ठानाथिष्डेययोरैक्योक्तिरिति, संदभः.। विश्नाथस्तु-अथ. तस मायिकीरमायिकी
विभूतीर्विभञ्य दृदोयति द्वाभ्याम् । स्थितिः सवेलोकपाछनं पादा्चरणारविंदाद्यस्य स स्थितिपात् तस्य पु सः पादेष्वं्चमूतेषु मायिका-
मायिकदेशेषु सवभूतानि वद्धरक्तजीवान्विदुः। तत्र च त्रिमूभ्नः त्रिगुणमयस्थानानामुपरिष्टो भागो यसङयावरणं तस्य मूधं-
क्षेमं रोगाभावोऽमयं ` परस्परे तुकेस्य . भगवदपराधहेतुकस्य च
कार्विक्रमः' न यत्र माया' इयादि । एवं च पादोस्येयादेरर्थो विवृतः । अत्र ' पादोस्य विश्वा भूतानि” इति सामानाधि-
करण्यस॒धिष्ठनाधिष्ठेययोर : इत्येकवचनं . सामान्याभिप्रायेण - दिवि सेस्योध्वंप्देशेऽग्रतमस्य च्रिपात्रिपादवि-
भूविर्थमिलयथः । इयथं इति । तरिगुणास्मकत्वात्तस्मा इति भावः । तत्र सप्रलोकेषु तत्मलासन्तः मोक्षस्य प्रयासत्तेः सन्निदि तत्वात् ।
यथा ग॑गातदेप्यारतो गंगागतः कथ्यते. तददत्रापि ` मोश्चसन्निदितोपि, मोक्ष इति. कथ्यत इति । सयरोकगतानां सखय॑प्रभातवेद्-
निचारेण मोक्षोस्ीयथेः । - यद्वा. “शर्मणा सह ते, सवे -सप्राप्र. प्रतिसंचरे । परस्यांते कृतात्मानः प्रविश्चंति परं पदम्" इति
सपरतेरपि तेषां मोक्षश्रवणात्.। अचर: संदभः॥ १८ ॥ 8 . # ` -अथ चतुष्पात चत्रिखोकीव्यवश्याबसक्चांतरं दशयति ।
पादा इति । चक्षब्द उक्तसमुच्चयार्थः । प्रपक्ाद्रहिः पादाखय. आसन्ने व प्रपक्रात्मकस्येव च: चतुर्थपादस्य विभागविवक्षायां
तु त्रिलोक्या बहिश्चान्ये. पादास्त्रय आसन्निव्येवं
निव्येवं, मंत्रेपि तथेव पुनः. शब्द्. ते .. केऽग्रजानां . ब्रह्मचारिवानप्रखयतीनामाश्मीः
श्लतुणामपि भिपात््वम् । अपरस्तु चतुथः । पादस्तरिखोक्या अंतरिति. गृहमेधस्तसराप्यः
` यस्मान्न ब्रृहद्रतं यस्य स तथा. ब्रह्मचयेरहित . इयथः । विश्वनाथः । . “पादेषु : स्रा भूतानि” इयस्यथ विशिष्य दश्षेयति ।
बहिखिमूद्शब्दाक्तासदयावरष्यासखरत्र : त्रयः. पादयः परमन्योमन्चव्देनाभिधीयमाना आसन् । चकारात्कचित्कचित्मपच्न-
मध्यवर्तिनोपि मथुययोध्यादिनामानःये पादा; अप्रजानां न प्रकर्षेण जायत इयप्रना संसरारसुच्छः जीवास्तेषामाश्रमाः - स्थानो-
नीति । आश्रमाणामाश्रमस्थानं च तेषां नियस्वं -बाधिततम्1- “अमृतं क्षेममभयः म् ३ पू्वेक्तिः । त्रिरोक्यास्िगुणलेकमय्याः
्रकृतेर॑तस्तु अपरश्चतुथः पाद् इयर्थः । यत्र गृहमेधः. कर्मिजन . इयथः । : कीटशोऽब्द्रतः. ` भगव द्रतरद्ितो भगवद्धक्तिरहित
द्रयथेः । तेन स चापि कदाचिद्धक्तः स्यात्तदा , तस्यापि. त्रिपाद्धिभूतिरेवः स्थानमिति भावः 1: एवं च. श्रिपादृध्वे उदैत्पुरुषः
पादोस्येहाभवत्युनः इति श्चयर्थो - विवृतः । स्यृतिश्च श्रिपाष्ठिभूतेः इलयारभ्य श्रियां भूम्या च संवृतम्. । इत्यत . संद भधृ
ताऽत्रातुसंधेया ॥ १९. # ` ४ उक्तलक्षणेनैकपादन्रिपाद्विभूतीर्जीव एव प्राप्नोतीद्याह विश्वमंचतीति. विच्डः
जीवः। सती एकपाद्त्रिपादविभूयोः. पंथानौ : विचक्रमे चस्ति. ट्डथे िट्। कीदश्यौ साहनानक्षने भोगापवर्गप्राप्तिसाध-
नभूत तत्र योग्यतामाह् । यद्यस्य जीवस्येवातिद्याः विद्या च. । अबिद्यादज्ञायामेकपादबिभूतिं विद्यादश्ञायां त्रिपाद्धिभूति प्राप्नोति । किं
तु विद्याया उपरमे रन्धया एकया भत्तयेव 'मत्तयाह मेकया ग्राह्यः". इति. भगवदुक्तेः ।: पुरुषः परमेन्वरस्तूभयस्याचिद्ा विद्यावृ्ति-
कमाया आश्रय इति सखतिद्रयं तस्स्वामिकत्वात्तद धीनमेवेति भावः । एवं च “ततो विष्वङ व्यक्रामत्साक्नानक्षने अभि" इलयस्यार्थो
विधृतः ॥ २०॥ -
श्रीराधारमणदासमोस्वामिषिरखिता दौीपनीन्याख्या
उतामृतत्बस्येलस्येति ` उता्रतत्वस्येश्ानोयदन्नेनातिरोहति -(२ ) - इयद्ध्वस्य । सायणभाष्यं यथा उत अपि च।
अभृतत्वस्य देवत्वस्य अयमील्चानः स्वामी । यत्-यस्मात् कारणात् अन्नेन ` प्राणिनामन्नेन ` भोग्येन निमित्तेन अतिरोहति खकीयां
कारणावस्धामतिक्रम्य परिदरयमानां जगदवस्धां तस्मात् प्राणिनां कम्मफटभोगाय जगद वस्थाखीकारान्नेदं तस्य ` वस्तुत्व-
` -भियथेः.(२) ॥ एतवावानस्येखस्येति एतावानस्य महिमातो अ्यांयाश्चः पूरुषः (२) इयधचंस्य । सायणभाष्यं यथा--अतीतानातगवत्त-
- :मानरूपं जयत् यावत् अस्ति एतावान् सर्बोऽप्यस्य पुरुषस्य महिमा खकीयसामथ्यैविशचेषः न तुं तस्य वास्तवं स्वरूपम् । वास्तवस्तु
पुरुषः अतो महिम्नोऽपि उ्यायान् अतिक्ये नाधिकः । (३) ॥ १८1: # ॐ पादौऽस्य चिश्रा भूतानीति (३) अस्य सायण-
माध्यं यथा-अस्य पुरुषस्य विश्वा सर्वाणि भूतानि कालत्रयवर्तीनि प्राणिजातानि पादश्चतुथङ्शिः (३) । त्रिपादस्यामृतं दिवीति
(द) । अस्य सायणभाष्यं यथा-अस्य पुरुषस्यावशिष्टं त्रिपात् स्वरूपम् अमृतं विनाश्षरदितं सत् दिवि द्योतनास्मकं खप्रकाश
स्वरूपे व्यवतिष्ठते. इति शेषः ।: यद्यपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्ेयाश्नातस्ये वैरब्रह्मण दयत्ताया अभावात् पादचतुष्टयं निरूपयितुम-
दाक्यं तथापि जगदिदं ब्रह्मखरूपापेक्षयास्पमिति' विवक्षितत्वात् पाद॑त्वोपन्यासः (३) ॥ तदुपरितनखोका इति । जनतपःसलयरोका
थः। तदा तत्र गमनादिति तत्र जनरोके इयर्थः । त्रिरोक्यामिति कृतीयस्कन्धीयैकादजश्ाध्यायस्येकोनर््िश्चच्छखोकः । १९ ॥
४ - - त्रिपाद् दृभ्वं इत्यस्येति 1 त्रिपाद् दृष्वं उदैत् पुरषः पोदोऽस्येहा ` भवत् पुनः (४) दयद्ध्वसख । सायणभाष्यं यथा-
योऽयं त्रिपात् पुरुषः स॑सारस्पक्षरहितो बहुरुखरूपः (्रहमस्वरूप) सोऽयमृदू्वं उदैत । अस्मात् अज्ञानका््यात् संसारात् बहिभूतोऽ-
र रजः ६ खो ; १७.२४ ] | ग्रनेकव्यास्यासमलं हतम् | २२३
्रस्थैणदोषैरसपर्ट उत्कर्षेण स्ितिवान् तस्य योऽयं पादो टेक्ञः सोऽयम् इहं मायायां पुनरभवत् । सष्टिसंहाराभ्यां पुनःपुनरा-
मच्छि ८ । अंस्य सर्व॑स्य जगतः परमात्मं शसं काल्यं भगवताप्यु्तम् ह| विष्ट र व्याटमिदं कृतुः समेकं ः शिन न रि स्थित + | जगदिति । %‰ $ ४ (४) ॥
तेिकनह्यचारीति । ब्रह्मचारी तु द्धः यथा-रह्मचाय्युपङ्कर्वाणो ैष्ठिको ब्रह्मतत्परः । योऽधीय विधिवद्वेदान् प्रहखाश्रममा-
ब्रजेत् । उपङुव्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणोन्तकः ॥ इति कम्मे २ अध्यायः | गृहमेध इति । गृहं एव मेधा बुद्धियेस्यं स
गृहमेधः इति बाख्प्रबोधिनी ॥२०॥
श्रीमद्रीररघवन्याख्या
जीवान्तयात्मसेन वसतोऽपि परमपुरूषस्याभोक्तत्वं मोक्षप्रदस्वं च प्रतिपादयन् उतागरतत्वस्येलयस्याथंमाह स. इति । न विद्यते भयं
यस्मान्तस्यागृतस्य मोघ्षस्यक्चःप्रदाता यद्यस्मात्म्त्यमनियमन्नं भोग्यं कर्मफलमयागादतिक्रम्य . स्थितः अनश्नन्यो अभिचाकञ्चीति
रत्यक्त पिव्याऽसंभावितकर्मफलसंर्वधत्वात्परमात्मा मोक्षद इयर्थः । श्रुतावन्तेनेति व्यतययेन द्वितीयार्थे ठृतीया शरी तंतरावस्थिति
जीववैलक्षण्यं चानुपपन्नमियान्ञङ्कायां एतावानस्य मदिमेदयस्या्थंमाह महिमेति । पुरुषस्य इरचिदचिदात्मकभ्रपद्रान्तवेहिश्च
ठयाप्य सर्वं खप्रज्ञासनाधीनं कुर्वंतः परमात्मन एष महिमा असरतस्ये्चानत्वरूपमहिमा दुरयय. अपारद्कतप्रपच्चार्मकत्वेनाव-
स्थितस्यापि प्रपञ्चगतदोषांस्पर्सितत््वमसृतेशितृत्वं चेव्येतदतुपपद्यमानमपि तस्य मिश्रा उपपद्यत . इयभिप्रायः । १७॥ $
अपारमहिमत्वमेव प्रतिपादयतः पादोऽस्य विश्वाभूनानीति वास्यस्याथे माह पादेष्विति ।. तिष्ठन्यत्रेति, स्थितयो भूरादयो खोकारते
पाद् इव पादा अंशा यस्य स स्थितिपात् तस्य पादेष्वंश्षभूतेषु खोकेषु सवंभूनानि देवादिचतुर्विधमूत्तानि विदुः एतेन मंत्रेऽपि
को कः (9 नक गतमनाः न्न ग्यीान्माश्िपामेणानि तमागन्म
1१1 स्व । इ त ४, {च्ड{ (९६ रायन गा{॥ 44१२ = क 42१११ न १२ च् + ए दर षः दु ५८२ ष षण 3
भव्ति । बद्धमुक्तयोर सांकर्येण प्राप्यस्थानानां तद्विभूतिखभ्रतिपादकस्य त्रिपादस्यामृतं दिवीयादराथमाह. अमृतमिति । अस्येश्वरस्य
संवरित्निपाञ्त्रिविधममरतमश्चय्यसुखं दिवि प्रकृतिमण्डलाद्रहिरिति श्रुयथ॑ः । अत्र. त्रिपाच्छब्दोक्तत्रिविधत्वं दश्ेयन्नाह असूं
मरणादिविकारयदहियमभयं तत्कार्यमयरादित्यं श्चेमं इषटप्ाधिरूपलक्षणं . निरतिश्षयानंदरूपप्रापण्मियथं; । अपहतपाप्मत्वादि
गाणा्टकाविभावरूपसुक्तेश्चयं कोरित्रयेऽत्र संगरहीतं अमृतमिति । चिसर्जावबष्च्युशब्दाथं उक्तः क्षेममिति । सलयकामत्वायनु्रत्तिसक्ता
अभयमियपहतश्षोकादिश्ाव्दा्थं उक्तः पाप्मना हि भयदेतुः । भयमिति शोकादि सबदुःख्रदर्ष॑नं एवं त्रिमूर्धा त्रिविधं सुक्तेयं मूधेन
उपरिष्टादियर्थः। तमसः परस्तादितिवद्टीटाविभूतेः परस्तादमृतं श्चेममयं चाधायि ` निहितमियथेः । मू धस्िति पाठे उपरिष्टा-
दरत्तमानेषु त्रिषु पादेष्वियर्थः ॥ १८ ॥ ॐ क बद्धेभ्यो. मुक्तानां: ` जीवानां बहुत्वं; तस्माप्यस्ानानंयमुभयोस्तद्विभूतित्वं
बद्रानामस्पीयस्त्वं प्राप्य स्थानं तस्यापि तद्टिभूतित्वंः च .अतिपादयतस्िपादृर्वेयादेरथंमाह पादाः इति । चयः पादा यस्य. स त्रिषा-
पुरुषः परमपुरुषः उध्वं प्रक्रतिप्राकृतेभ्यः उपरिष्टदुदेदुदयं .: गतः स्वेच्छोपात्तदिग्यमंगखविग्रहः समस्तनियसुक्तभोभ्य . आस्त
दृटयर्थः । अत्र पाच्छब्द्ः पादबदंश्षस्वेनावस्थितसुक्तानां तटपराप्यस्थानस्य च, भागानाहः एवं च त्रयः पादाः सुक्तजीववगेस्य तत्-
प्राप्यस्थानस्य च भागा विभूतित्वेन यस्य. स ॒त्रिपाद्रद्रजीवस्तर्खानापेश्चया : सुक्तस्तसराप्यस्थानार्ना त्रिभागवत्वकथनं अनंतत्व-
तात्पर्यकं अस्य परमपुरुषस्य पादः विभूतिभूत एको भाग इह मरकृतिमंडेऽमवद्रद्वाः तस्राप्य स्थानानि चेकांशेन स्थितो जगत्तस्या-
युतायुतक्षतैककलांशकांशे विश्वं विचिच्रविदविलसविभागवृत्तमिव्युक्तप्रकारेण. तद्विभूत्येकदेश्च इति श्वुयथेः । एतदेव व्याचष्टे पादा
इति । त्रयः पादास्तु बहिः प्रद्तिप्राकृतेभ्यो बहिरासन्. ये - तस्य पादास्तेऽप्रजानां ` जन्मरहितानां मुक्तानामाश्रयाः प्राप्या इयथः ।
एकस्यावहिष्ठत्वमाह अत इति । अवरः सांसारिककषेत्ज्ञवरगप्राप्यसानरूपः पादः चरिल्ाक्याः अंतरितयथं; । तमेव पादं विशिनष्टि
गृहमेधः अहंकारममकारादिमान्व्णाश्वमान्वितश्वेय्थः । ब्हद्त्रतः कर्मवदयः.उपचारासाप्यप्राप्तधमैव्यपदेश्चः ॥ १९॥ # ॐ
एबमपारमदहिमत्वमुपपायाथप्रसंगादवुमुश्चुस॒स्णां च भगवहटीखाविभूतित्रिपाद्िभूतिगतिहेतुमागंद्रयग्रतिपादकं वतो बिश्वडिति
वाक्ये उ्याचष्टे सतीति । विविधं सष्ठ अचतीति विश्वङ् क्षेत्रज्ञः. सतीधूमार्चिरादिमार्गो विचक्रमे. आक्रमदाक्रंतवानिल्थः ।
कथंभूते छती; साक्षनानक्षनेऽ शनं भोगः भोगाथत्वतदभावाभ्यां मागेयोः साक्षनानशनत्वे साहानानश्चनटक्षणमागदवयप्राप्टुपायमाह
यदिति । यद्यत्र मार्गद्वयमध्ये अविधाकम अचिधाकरमसंज्ञान्येलयाधक्तं कमैरूपाऽविद्या धूमादिमागपरप्तयपायभूता एका विद्या अर्चि
रादिप्ाप्टुपायमुता परमा्मोपासनरूपाऽपयः पुरुषो जीवस्तूमयाश्रयः साधनद्भयनिष्ठः ते ` विद्याकर्मणी, समन्वारभेत इति श्रुतेः
| श्रोमद्िजयध्वजतीथंकृता चदरत्नावलीभ्याख्या | `
एवं विराजं विराडाख्यांडतःस्थान बहिन द्याण्डाद्रहिष्ठान विशेषादिमूरग्रकृत्यतान् सर्वान् पदाथनशेषविङ्पाकारेण
तपति पश्यति पयन् खधिष्ण्यदेहः स बहिष्ठान्विषयानपि एवंमण्डान्तरं पद्रयन् बहिः. सव च पश्यतीति वचनात् । . नन्वस्त्व-
मुक्तपरपचाद्वैटक्षण्यं मुक्तप्रपंचवैलक्षण्यं कुत इति तत्राह स इति। स॒ पुरुष॒ अभयस्य जननादिभयरहितस्यागरृतस्यानंतमुक्त
यं देदाकषादिना विशि महदादतस्वामिमानिन बहादर
क् अप
विरुदरत्वदेवं जीवनामपीति भावः | १८॥ ॐ 8. तहिं खरूपांसाः के कुत्र संतीति तत्राह अगरृतमिति । अग्रृतमनंतासनाख्यं
ल र भिव च द नना
असंखु
लद्सत्त्वमयाः स्वे
२२१
नं चः काठविक्रम इयाद्क्तानुसारेण भयमात्राभावः । ` अतएव द्विजा ` धामाकुतभि यभिदयुक्तव् । क्षेमं--न यत्र मायेयाधुक्त
वं सारेण भगवद् व्हिमुखतांकश्गुणसम्बन्धभिावाद् मगवंद्रननमङ्गसश्रत्वं ज्ञेयम् । तथा ` चेः: नारदीये--सव्वंमङ्गरमूधै-
गानन्दमयी क्षेमं विन्दन्ति मद्छथानभिदयुक्तम् । तत्र तं
च्छ गोपि अथं मत्तो द्विपर्द्र पसं
इत्यादिन्यायेन मरणधरम्मकम् अन्नं कम्मादिफलं त्रिटोकयादिकं यस्मात् अगात अविक्रम्यैवं तत्र विराजते इति । एष अमृतः
सैश्रय्थरूपः । दुरत्ययः ब्रह्मचर््यादिभिः केनचिन्मनसराप्यवरोद्धमङक्यः ।॥ १८॥ ॐ # तदेवम् अमत््ैमेश्चय्यं॑त्रिपात्
मत्त्ैमेकपादिति तस्य चतुष्पादैश्वर्यं पुनर्विवृणोति पदेषु सब्वभूतानीति । तिष्ठन्यत्र॒ सवभूतानीति सतयः मर्याधेश्य्यौणि
तानि पादां इ्वाधिछानभूतानि । पादान् दकेयति। त्रयाणां सास्त्विकादिषदाथौनां मूर्ढेव मूद्धा प्रकृतिः तस्य मूद्धेसु तदुपरि
विराजंमनेषु श्रीवेकुण्डलोकेषु अमृतं भेमम् अभय अधायि निस्यं ` घृतमेव तिष्ठतीयथेः । `ततः पूवस्य -मच्यान्नमात्रात्मकत्वात्
एकयपाच्वम् । उत्तरस्यामृतादित्रयात्मकस्वात् नरिपास्वभिति भावः । तदनेन पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्याख्लं द्विवि इलयस्यार्थो
दितः अस्य पादस्तथास्यैवं दिषि वैकुण्ठे यत् अभमृताद्यात्मकं च्रिपात् तच्च विश्वा भूतानीय्थंः । अत्राधिष्ठानाधिष्ठेययोरेक्योक्ति
१९ ॥ ` 8 कैः अथ चतुष्पाच्तवे त्रिटोक्रीर्यवस्थावतपक्षान्तरं दश्षेयति पादा इति । च शब्द, उक्तसंमुञ्चयाथेः प्रपञ्चाद् बिं
पादाखय आसन्नेव प्रपश्नात्मकस्य चतुथंपादस्येव : विभागविवक्षायान्तु च्रिखोकया बहिधान्ये पादाङ्ञय आसन्निति । एवं संत्रेऽपि
~स सने सन्त ्क्श7सक र --जन्जान -नन्यतर म ननस्यन्रलतव्- न्त नद जत इनः ज्नस्त््टक -व्ननन््स््न्ट-
चतुणीमपि तरिपात्वम् अपरस्तु चतुर्थः पदसख्िलोक्याः अन्तरिति । गृहमेधस्ततप्राप्यः। यस्मात् अबृहद््रतो ब्रह्मचय्यैरहिते
इतिं | २०॥ । | | ।
[
्रीमदिश्वसाथचक्रवत्तिङृताः साराथंदशिनीव्याख्या ।
बहिञ् प्रतपति
एतत् सदरष्टान्तमाह । असौ प्राणः प्राणवायुः सखधिष्ण्यं देहोन्तः प्रतपन्. श्वासेन प्रतापयुक्तं कः
॥ १७1 ॐ ` स परमेश्वरः अभ्रतस्य ईशः प्रमुर्भोक्तां भोजयिता दाता चेय्थः । खर्गीयसुधाव्यावृ्र्थमाह् अभयस्य
संसारभयरहितस्य । अग्रतस्येशषते हेतुः मचय मरणधम्मैकम् अन्नं वैषयिकं सुखं यत् यस्मात् अयगात् अतिक्रान्तवान् । न
हयमृतभोजिने चणकचव्व॑णं रोचते इति भावः! यदि च कौतुकवश्ात् कंदाचित्तौशवव्बेयति तदनासक्तयेव । एवमेवान्त-
यौमिणेऽपि अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च इयादिट्टः कचि क्तत्वन्यपदेश्लोऽपि तदन्नातिंक्रम एव टृष्टग्यः । एकस्तयोः
खादति पिप्पलान्नमन्यो निरन्नोऽपि बछेन भूयानिति श्रुतौ निरन्नलं नाम अन्नासक्तिसहित्यं व्याख्यातम्. । एव्र उतामृतत्वस्येञचा-
नो यदन्नेनातिरोदतीयस्यार्थो विवृतः । . अगतत्वरयेतिं खार्थो त्वर्छान्दसः । सुपां सुपो भवन्ति इलयन्नमियथं अन्नेनेति पदम् ।
अतिपेहति अक्रामत् ततो हेतोः पुरुषस्य ` परमेश्वरस्य एष महिमा दुरखयय अपारः । ` एवंच्रं एतावानस्य महिमातो ज्यायांश्च
पूरुष इयस्यार्थो विवरेतः ॥ १८ ॥ ॐ ॐ ` अथ तस्य मायिकीरमायिकीच्च विभूतीर्विभञ्यं दहीयति द्वाभ्याम् !। चितिं
सव्वंलोकयाख्नं पादाश्वरणारविन्दा्यस्य से खितिपात् तस्य पु'खः पदेषु अकषभूतैषु ` मोयिकामायिकटेशेषु सव्वभूतानिं
वद्धमुक्तजीवान् विदुः । तत्र चं त्रिमद्धः त्रिगुणमंयस्थांनां मृद्धं इव उपरिस्थानेषुं चरम॑व्योसंसियंथंः । अमृतं मरणाभावः
क्षेमं रोगाद्यभावंः ! अभ्यः परस्परहेतुकस्य भंगवदपराधहेतुकस्य च भयस्याभावः । कारुहेतुकंमंस्याभतशचब्देनैव वारणं ज्ञ यम् ।
_.अधायिं खापित्म् । तेन त्रिगणमयस्थानेष _ तद्विपरितं मतम अध्रेमं भयश्च निहितमिति चत्रिगणप्रपंच्चस्यानियस्वं श्रिगणातीतस्य_ .
` ` नेहन्याण्ना १नत्यरणं जौचतम् । चदवसो -वान रछलयणेयै ` न "त कऋरणेजकरलः न चंत ना चैत्यं । खलञ्च काफोडर तन्वा चागते व
मानाधिकरण्यम् । अधिष्ठानाधिष्ठेयाभेदविचक्षया पाद इत्येकवचनं सामान्याभिप्रायेणः दिवि सर्वोद्रवेप्रदेशे अस्तम् अस्या-
त्रिपातविभूतिस्थमिसय्थः ।॥ १९॥ # ` # पदेषु सब्वभूतानिलस्याथं ` विरिष्य ` विवृणोति । बदिखिमू्धेशब्दोक्तात्
प्रछ्यावरणात् परत्र रयः पादाः परव्योमशब्देनाभिधीयमाना आसन्-। चकारात् कचित् केचित् प्रपञ्चमध्यवर्मिनोऽपि मथुरायोभ्यादि
नामानः 1 ये पादा ` अप्रजानां प्रकर्षेण न जायन्ते इयप्रजाः संसारमक्ता जीवास्तेषाप आश्रमाः सानानीति आश्रमाणामाश्रम-
ननिगुणलोकमय्याः प्रकृतेरन्तस्तु अपरश्चतुः पाद इयर्थः ।
गृहमेधः केभ्मिजन इयथः । कीदशः अब्रहदूत्रतः भगवद् व्रतरदहितो भगवद्भक्तं इत्यथः । तेन स चापि ` यदि कदाचिद्धक्तः स्यात्
तदा तस्यापि त्रिपाष्टिभू तिरेव स्थानमिति भोवः। एवच्च त्रिपादूद्धं उदैत् युरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनिरिति श्रुयर्थो निवृतः ।
स्पृतिश्च यथा--तरिपाद्विभूतेर्छीकास्तु असंख्याः परिकीत्तितांः । शदधसत्तवमयाः सवे ब्रह्मानन्द सुखाह्याः । सर्व्वे निस्ये निर्विकारा
हेयरागविवर्जिताः । सब्ब हिरण्मयाः शुद्धाः कोटिसुथ्यैसेमध्रभाः ।। सवे वेदमयं ( देवमाया ) दिव्याः कामक्रोधादिवर्जिताः
नारा्थणपदाम्भोजभक्त्येकरससेविताः ।। निरन्तरं सामगानपरिपूणैयुखं भिताः स्वे प्रपच्चोपनिषरस्वरूपा वेदव्ब॑सः ( देववच्ेसः )
२९
र
[ स्क. २ अ..६ श्लो, १७-२०
` इत्यादि । तत्र त्रिपादूविभूतिशब्देन प्रपक्रातीतरोकोऽभिधीयते । पादविभूतिकाब्देन : तु प्पच्रं इति । ` यथोक्तं तत्नैव निषाद्
ञ्यापिः परं धान्चि पादोऽस्येहाभवत् पुनः । नरिपाष्िभुतिरनिसयं स्यादनित्यं पाद्मेसरम ॥। नित्यं तद्रूपमीश्चस्य परं धानि स्थितं
भम् । अरयुतं शाश्वतं दिञ्यं सका यौवनमाभितम् नित्यं सम्भोग्यमीश्रय्या शिया ( भूम्या ). च संबृतमिति सन्द्भधूतं पादपः
त्तरखण्डम् । तत्र भिमूद्धां महर्छकस्तस्य मूद्धसु जनतपःसत्येषु क्रमेण अमृतं क्षेममभयं निदितं त एव त्रयः. पादा ब्रह्मचारिवानप्रस्धः
यतीनाम् आश्रमा महर्छोकात् भधसिष्मेकयां गृहस्थो ह्यचय्येरदहितसिष्ठतीति सख्वामिचरणाः॥ २० ॥ ¢
दक्षेयन् उताम्रतत्वस्येश्चानो यदन्नेनातिरोहतीयस्याथेमाह सोऽश्तस्येति ।
सः पुमान् न विद्यते भयं यतस्तस्याभयस्याृतस्य मोक्षस्य देशः मोश्चदाने स एव समर्थ इयर्थः । युक्तिपदाता सर्वेषां विष्णुरेव न
साय इति स्मरयन्तरा यत् यस्मात् मत्यं -जीवानुरूपमनियम् । अन्नं भोग्यम् कर्मफलम् असयगात्. अतिक्रांतवान् कमैफलभोक्त-
जीवात्तन्नियता परमात्मा कमैफरानपेक्च ` इयथः ! द्वा सुपणा सयुजा सखाया समानं बरक्षं प्रिसखजाते तयोरन्यः पिप्यरं स्ाहत्ति
अनश्न्नन्योऽभिचाकश्चीति श्रुतेः । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठतीयनेनोक्तस्य विश्वान्तबेहिरवस्थितस्य सोखतस्याभययस्येश्च
इत्यादिनोक्तं मोक्षप्रदत्वं क्मफटापेक्षत्वं च कुतः स्यादियाञ्चंक्य वदाह्यौयः ` एतावानस्य महिमा ततोऽ्यायांश्च पुरुष इलयस्याथमाह
महिमेति । हे ब्रह्मं नारद् ! बंधविमोचकस्वं कर्मफलादि इत्येष पुरुषस्य. महिमा ततः तस्माद्धेतोदुंरययः अपारः ञ्याया-
नियर्थः पुरुष इति दोषः अस्येति मंत्रस्य पदस्य पुरुषस्येतिग्याख्या उयायानिति पदस्य दुरत्यय इति व्याख्या पुरुष इति विश्िष्य-
पदं तु मंत्रादेवाध्याह्य योज्यम् ।। ९७ ॥ ॐ उयायसत्वमेव दयन् पादोऽस्य विश्वा भूतानीलयस्या्थमाह पादेष्विति । ` तिषठ
सपत्रेतिखितयो -भूरादयो लोकाः ते पादा इव पादा अंशाः यस्य स॒ स्ितिपात् तस्य सितिपदः भूरादिलोकपदः पु सः पादेषु
भूरादिरोकेषु सर्वभूतानि विदुः मंत्रे तु पादं इतिं जातावेकवचनम् । पादोऽस्य विश्वाः भूतानीति समानाधिकरण्यं च भगवत्याद्भि-
ज्नवया मंत्रेणोक्तेषु भूतेषु यद्धी रूपादिकं न कतैव्यमियभिप्रायेण बोध्यम् । -आश्रमधमौः द्विविधाः पुनसावृ्तिरोकम्रापकाः परमपद्-
म्रापकाश्च ते च श्रीपाश्चरेण प्राजापत्यं ब्राह्मणानामिलयारभ्य ब्राह्यं संन्यासिनां स्छृतमित्यंतेन .युनराद्ततिखोकप्रापकाः एकातिनः सद्ा
ब्रह्मध्यायिनो योगिनो दहि. ये. तेषां तत्परमं स्थानं यद्धे पश्य॑ति सूर्य इनेन परमपदभाप्रकाश्चः प्रद्धिताः ततः पुनरावृतिलोकप्रापका-
मोक्षप्रदत्वं कमफरानपेक्ष्वं च भगवतो दृश्ष॑य>
नामाश्रमधर्माणां फलं द्षेयन् भिपादस्यागृतं दिवीयस्यारथं श्यति । अस्य पुरुषसुक्तोदितस्य पुरुषस्य संबंधित्रिपादंत्रिविधमग्तं
स्गैसुखापेक्षयानिव्यं सुखं दिषि जनादित्रिकेऽसतीति श्रुयर्थः एत्रेवाह् त्रयाणां भूरादीनां मूद्धीमहर्छीकसतममद्रीनो जनादयो ल्टोका
तेष्वेकेकक्रमेणागूतं क्षेममभयमधायि निदितम् । तथाहि जनशङोके असतं नैधिक्रह्यचारिघमैसाध्यं सुखं त्रिरोक्यपेश्षया स्थिर-
त्वाचिरजीवि भोग्यम् । श्रीकुमारास्तु तत्र मुसुष्चजनायुग्रदाय स्थिताः । यथा शतद्टीपेऽनिरद्धः न तु कर्मफटभोगायेयन्यत्र विस्तरः
तपोखोके क्षेमं निहितं त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या संकर्षणाग्निना । यास्यष्णासदर्यकाजनं शरग्बादयोर्दिता इति । वक्ष्यमाणरीया
शरग्बादिगमनेन जनछोके. अक्षेमदृश्षेनमस्ति तपोखोके तस्याप्यमावात् सव्येऽमयं ` त्रयोदक्षरोकसुखाभिमानिक्ृतपराभकाभ्यव
तपोरोके तु अभयं न सल्यखमभूतङ्ृवमयसंभवात्. सयसानामपि पुनरादृत्तिः ; आन्रह्मभुवनाहछोका पुनयावर्तिनोऽ्जैनेति भगवतोक्तो
न्ह्मा च तत्र छोकितायैबास्ते तस्य भगवल्यु्र््वेन पातान्हत्वादिल्यकं विस्तरेण ।॥ १८॥ # ॐ . एतदेव त्रेविभ्यञुपपाद्यन्
त्रिपादृद्धं उदैत्पुरुष इलयस्याथमाह त्रयो जनतपःसल्याख्याः पादा इव पादा अंशाः यस्य स त्रिपारपुरुषः नैठिकवानम्रखसंन्यासिधमे-
फलदः स उ्व॑लोकत्रये तेन ्रद्त्रयाख्येनांशेनोदैदुपस्थितः इति श्रयः ।-एतदेवाह् न प्रजायते पुत्रादिरूपेणयप्रजा उष्वैरेतसः
नेष्ठिकवानप्रस्यसंन्यासिनः तेषां ये आश्रमा वासस्थानानि स्वाश्रमध्मफलमोगमूमरः ` ते. जिरोक्या बहिः आसन्. चतुथं पादं
गहख्याश्रमधर्मफलभोगायतनभूतं दक्षेयन् पादोऽस्येहा भवल्युन इत्यस्यार्थमाह अंत इति 1 असख पुरुषस्य इह भूरादिरूपः पादः
अंशः अभवदिति । श्रुयथः अपरः अप्रजेभ्यः अम्य सप्रजः कथंभूतः अब्हदूत्रतः ्ह्मचयेन्नतरदिवः. गृहमेधः गृहे एवः मेधो यज्ञो
यस्य सः त्रिरोक्याः चतुर्थपादृभूतायाः अंतरमभ्ये एव गृहस्थसखिलोक्यामेव खाश्रमधमफटं अस्पकारुस्थायि ख्यं सुखं पराप्रोतीलथैः
वणेधर्माणामप्येषेव गतिरिति बोध्यम् ।1 १९॥ क एवं द्ितीयस्कंधस्य प्रथमाध्यांयमारभ्य ` अद्द् रत॒ इत्यंते प्रन्थे
उपा यत्वेन सुसुक्ष्वधिकारः तस्माद्भास्तसर्बात्मा भगवान् हरिरीश्वरः श्रोतव्य इ्यादिनः विस्तरतः प्रतिपादितः देयत्वेन बुमुकष्व-
धिकार श्रोतव्यादीनि राजद्र नृणां संति सहः इयादिना विस्तरतः प्रतिपादितः सती. चोभयाधिकारिविषये एते छती ते
चप ! वेदगीते इलयनेनेपपादिते फे चोभयाधिकास्योम्ये तेनात्मनाऽत्मानसुपैति संतमानंद्सयोऽबसाने न पादेषु सर्व॑भूताना-
मिति ्छोकद्रयेन च वर्णिते तत्रानंदप्राध्िरूपमर्चिंरादिमा्नेण गतस्य ; सुसु्षोः भूरादिसयातङोकेषु स्वम्या्तक्षेमामयास्यानि फलानि
धूममार्गेण गतानां बुमुक्षूणामिति निवेकः । स चाधिकारमेदः एकस्यैवावश्याभेदेन ज्ञेयः । तथा च श्वुतिः तं बिकर्मणी समन्वारभेते
इति तं पुरुषं विधाकर्मणी मुक्तियुक्तिसाधते अबश्याभेदेन सम्यक् अन्वारभते संगते भवतः जातायां ञुयुक्चायां विधासंगता भवति
वुभुश्वायां तु जातायां कर्मसंगतं मकत्तीतति श्रुयथः एतदेव दह्ञेयन् ततो विश्वमिलयस्यार्थसाह संनीति । विविधं सुष्ठ अंचतीति
#4
दसि । २५ |
श्रीमहद्लमाचा्यविरचिता सखुबोधिनीभ्याख्या
., एवमपरिच्छेदं ख प्रकाश्चत्वं चोक्त्ता तेन ब्रह्मत्वं साधयित्वा तस्य पच्रनिःप्रपन्रफरदावृत्वं साधयितुमुभयसवा'मिरवमाह-
सोऽशरवस्थेति 1 स हि पुरुषः अग्रतस्य नियुखस्य अभयस्य मोक्षसुखस्य च ईशः स्वामी ! उमयं दातुं शक्त इयथः । उभयदाने
सामथ्येमाह-मत्यमन्नमिति । मत्त्य॑ .मरणात्मकं विराट्॒जरीरं . यदयस्मादयगात् अतिक्रम्य स्थितः । अतोऽगृतं दातुं शक्तः ।
अन्न अथते अत्ति च भूतानीति भृत्यं क्म॑फटं बा । यस्माद्तिक्रम्य स्थितस्तस्मादभयस्यक्नः 1 अनेन “उताऽसतत्वस्ये शान
इयधे्चाथ॑ः कथितः । तत्र “श्रन्नेनाऽ तिरोहती"ति अन्ने न हेतुना तिरोभावं नः प्राप्नोति 1 . सवे हि ख्टयुना कर्मणा वा ॒तिरोभाव्र
्राप्ुबन्ति । अयं तु न तथेटर्थः । ननु यः सर्वो न स सर्वांतिरिक्तः । यो वाऽसरव॑ः यो बाऽतिरिक्तः स न सर्वैः । 'भ्रपञ्चस्याऽद्े
परिच्छेदकःवं नाऽस्ति । तथा सति निजानन्दस्थेको ` न भवेत् । तस्मादविरोधग्रकारेण समथंनानुपपत्तेः परस्परविरुद्धधमाश्रयत्वे
नाऽभेदो न स्यादियाशङ्कथाऽऽद--महिमष ततो. ब्रह्मञ्चिति.। ततो विरुद्धोभयधर्माश्रयत्वाद्भगवतो मदमा । न दि विरुद्ध
धर्माभ्यां खवाश्रयभेदः कतु श्चक्यते । एकस्मिन्नेवाश्रये उभयो्जावतवात् । किन्तु धर्माणां परस्परं विरोधो खोकवत्कायं कनु मसमथेः
स्वाश्रयस्य महिमानं बोधयति । सर्वत्र समर्थस्तत्र देहसमर्थस्तदा तस्मिन्. कश्चिन्महिमा वतते येन प्रतिबद्धः स्वकायं कतं न.
शक्नोतीति सिद्धम् । तस्मादेष एव महिमा यद्विरुद्रधमाश्रयत्वमिति । तस्य धर्मस्याऽनन्यसिद्धस्य कायेसाधकतवं न कचित्सिद्धमिति
महिम्नः प्रतिबन्धकता न युक्ता । असमोदूर्वैत्वाच्च धर्मस्य न वा अविरोधः । उक्तिमात्रविरुदधत्वात् । अतो विरुद्धधमोश्रयत्वमेव.
महिमा । अखीकिकव्वात् । स च महिमा दुरययः प द्वथा क्रया बा, अविरोधं वा एकथर्मनिराकरणं
वा देश्ञकालादिभेदेन व्यवस्थां वा नः कश्चिदपि कर्तुं शक्तः छोके उभयकायेददोनात् अहमन्निति सम्बोधनं मगवन्माहास्यबोधः-
नाथम् । सूक्ते तु महिम्न एतावत्त्वं प्रविपाद्य तेन पुरुषमाहातम्यमाह--“महर्वेन हि. माहासम्यमतिश्चयितं भवति । स एव हि
दुसययार्थः १७ ॥ ॐ $ एवं भगवतोऽप्रिच्छेदनिरूपणेन माद्यं मिरूप्योभयफटेश्षत्वं निरूपिवम् । रोके तस्याऽ-
भरकटने कृते व्यथं . भवेदिति तस्प्रकटनाथ पुरुषभेदं फलभेद च निरूपयति--पादेषु सर्व॑भूतानीति । प्रदेषु भूरादिरोकेषु.
सर्वाणि भूतानीयथंः । अनेन खानमेदात्फलभेदो म्रिष्यतीति सूचितम् । ननु. स्वावयवेषुं लोकल्वनिरूपणात्कथं पादेष्वेव सवे
खोका इयत . आह--पुंसखः . स्थितिपद् इति । तिष्न्यस्मिन्निति स्थाः भूरादिखोकाः स्ितिशब्दवाच्या भवन्ति । सतयः
पादा यस्येति स्थितिषात् सँ हि टोका अवयवा अप्यःवयविनं भगवन्तं प्रति पादा एव । तत्तत्छानमधिष्ठाय यतो भगवांसिष्ठ-
तीति । अत्र प्रमाणमाह--विदुरिति । “पादोऽस्य “सर्वा भूतानीति भगवन्मादात्म्याथ सर्वाण्यपि भूतान्येकः पाद् इयुक्तम् ।
अथवा । पादाः पादखिताः पुरुषाश्च ! “तारसथ्यात्तद्थपदेशच' इति न्यायेन पादा एव स्वणि भूतानि । एकवचनं तु जायभि-.
प्रायम् । एवं भगवद बयवेषु सर्वेषां जीवानां सितिमुक्खवा वद्धोम्यस्य फरस्य ` स्ितिमाह--भ्रमतमिति । भगवति सुखचतुष्टय-:
मस्ति 1. अनिलयमेकं, नित्यं नरिविधमितिः। तस्य त्रिविधस्याऽप्यमृतं क्षेममभयमिति नामनत्रयम् । तेषां खानमाह--तरिमूरध्नाऽधायि |
मूद्धःखिति । त्रयाणां छोकानां मृद्धौ ` सदर्ञोकः । ` तस्य -मूदधैखु जनस्तपःसलयलोकेषु त्रिविधमपि सुखं सथापितमियथः । अत्र बरं
व्यवस्था । तरिलोक्यामनियमेव सुखम् । महरेकिऽपि सथानलयागलक्षणसख दुःखस्य विद्यमानत्वात् । “यान्त्यूष्मणा मदलोकमिः'"ति
बाक्यात्तत्राऽप्यनियप्रायं सुखम् । अतो "जनलोके अगतं सुखम् । तस्य खवरूपतः ख्थानतश्च नाक्ाभाबात् । तपोलोके तु कषेमम ।
अक्षिमदहेनाभावात् । जनलोके तु महर्छोकायलाय्थ आगतानां दुःखितानां दक्षेनरूपमक्षिमददौनमस्ति । अजनङोकस्थितास्तु नैव
तपोलोके गच्छन्तीति तत्रत्यं सुखं क्षेममेव । सलयलोके त्वभयं सुखम् । मोक्षप्रयासन्नत्वात्। अतो नित्यं सुखं त्रिष्वेव रोकेषु ।
इदभेवाऽभयं सुखं ज्ञानिनः प्राप्नुवन्ति "न्यासिनः । तदपे वक्ष्यते । “श्रिपादस्याऽमरतं . दिवी''यस्याऽप्ययमेवाऽथेः । अस्य
तरिपाद्ृतं दिनि । उपरितनरोकेष्वियथः । त्रिखोकपश्षामिप्रायेण दिवीद्युक्तम्.॥ १८ ॥ क एतेषां सुखानां भाोक्तनाद--
पादासन बहिश्च ऽऽसन्निति । चत्रारो वणौ भगवतश्चत्वारः पादाः । यतो भगवांस्तानधितिष्ठति । तत्र त्रयः पादाः नह्मचारी
वानप्रस्थः, संन्यासी च ( ते त्रयोऽपि त्रिलोक्या बहिः्ाऽऽसन्. चकारात््वेच्छया “अन्तरपि । तेषां व्युत्कान्तानां अयाणामेकं
` १, स्वप्रकाशकस्वमितिःख. ग. घ. ड. । २ ख्ाम्यमिति ग. घ. । २ नाप्नोतीति इति ग. ड. । ४. प्रपन्नस्योद्ध्वं मपरिच्छेदक
क. ख. । ९. विश्ढोधरमाभ्यामिति ख. ड. । ६. नकारो नासि क. ग. घ. ङ, । ७. बोधाथंमिति ङ । ८. महित्वेनेति
क. ख, ग. । १०. विश्वामूतानीति ग. । ११. त्रिमूरध्नाऽघायीति ग. । १२. जनज्लोको भूवमिति खे. । १३, संन्यासिन इति ग. घ. । `
१४. अन्तरेऽपीति ग. घ । ८ तन ^ 4 - |
[ स्कं.:२ श्र;£ इलो १७-६०
आंश्रमधरमैत्वेन -ते न प्रजायन्ते न तु. बन्ध्या; । :अथाततेः सुखः ट; | -अनिलयसुख भो क्तारमोाह यास्ू्वपर
इति + त्रिलोक्या अन्तः अपसो हीनः स गृहस्थः । गृह एव मेधा. वुद्धियेस्येतिः बाह्यो दोषः । ` अङ्हदूत्रत इयान्तरः।: हरसू
मृद््वरेतोरूपं व्रतं यस्य नास्ति स तथोक्तः ॥ १९॥ क एवं वणेचतुष्टयस्य खरूपं फलं चोक्त्वा तेषां बैरक्षण्येः
हेतुमाह--खति विचक्रमे `'विश्वङ्ति । न हि खभावत् एव ते तथा जाताः । किन्तु भगवानेव मार्गहयेन गच्छति । तदनुरोधेन
भोगसदहितम् । एकसत्वनशनमागैः कंर्मफटभोगरहितः। ते उभे ~
गच्छति ९ तत्राऽऽह--यद विद्धा च विधा चेति । भगवतो गमने `शंक्तिद्रयमविद्ा वि र
चरुति । विद्या त्वनञ्चनमाें । भगवांस्तूभयांभ्रितस्तदनुरोधेनोभयत्र च॑रति । अन्यथा भगवच्छक्तित्वं तयोनं स्यात् । चकारात्तत्-
च्छाय सामभ्री च न मागौन्तरे गच्छतीयथं तीः ~
न युक्तेति विरुदधधर्मौश्रयत्वकृतस्य ` मदिम्नो विरोधप्रतिबन्धकता न॒ युक्ता । श्रसमोध्वैत्वादि । यथा कमलसुङ्कलं मूठे
विस्तीणं प्रान्ते स्वस्यं यथा चन्द्रज्योत््न्रे खस्पा मृखेः विस्तीगी 9 यत्वम॑पि प्रोपञ्चिकेचु ` स्वत्पं, तदुपरि
लंतोपि महदिति तथात्वात् ! तथा च, नौचेरभागि धर्मस्य विरुद्रत्वाभावेन तक्छृतमहिम्नोभावादपि तथेयथः । उक्तिमात्रविरद्ध
स्था इति अत्राधिकरणे ष्यञ् । स्थितिशब्द्वाचया भवन्तोति । तेन स्थितिशब्दो छोकेषु रूढ. इति बोधितम् । ` श्रवयवा
श्रप्यवथविन इयादिं । पुसः सवैरूपस्यावेयविनः तत्तदवेयवरूपां अपि भगवन्तमतिरिक्तं प्रतिपादा हत्यर्थः । नन्वत्र मूर्तानां
पादाधिकरणकत्यमुच्यते, प्रमाणे भूतानामेव पादत्वमुक्तमिति विरोध इटयाशङ्कायां तत्तासयैमाहुः भंगवन्माहात्सपे यादि ।
विद्धधमाश्रयस्वबोधनाथंम् । तत्र भूतानां ` पादंत्वुच्यतैऽन्यथापाद इयेकवचनं न वदेत्, अतो न विरोधं इयर्थः ।
ननु मन्त्रवणीदियस्ये विषयवाक्यमिदम्, तत्र जीवानार्मशव्वाय पादत्वमङ्गीकृतभिति तंद्विरुद्धयत इयस्च्या ` व्याख्या-
नान्तरमाहुः अ्रथवेलयादि । तथाः च, पादस्थानां रेखादीनामिवाशलस्यांविरुद्रल्ाद्र्ष्यमाणरीत्या ` तानधिक्षय ` भगवतः
स्थितत्वाच्च छक्षणया योगेन गौण्या च देहविकशिष्टजीवानामपि पादत्वमतो न विरोध इयथः । उक्तार्थस्य परोक्षत्वादत्र रक्षणा
न दोषाय खार्थलयागाभावाच्चं ` तरिपादंयतमिंति । निरि
बोधितम् । तेन च जीवानां. चरणांखत्वदू . एतन्नैकण्येन “एकस्यैव ममांशस्य ति. भगवद्रक्षयोक्तवन्धमोश्चयोरुपपत्तिरपि
सूचिता । अन्यथेति, मगवदनाश्रित्वमिय्थः.।| २०.॥ 0 1 ष ।
१, वे्तकण्यदेतुमिति क, । २, बिष्वरडिति सवशर पुस्तकेषु पाठः । २. भवानिति ख,
५५
स्क २ .श्.-६ शलो, २१-२४ | श्रनेकन्यास्यासमर्ढङृतम् | | २६
: श्रीगिरिघसरकृता बालप्रबोधिनी
,.. तस्य मोक्षप्रदत्वं प्रतिपादयन् “उताग्रतत्वस्यः,.दयस्याथमाह--स इति । न विद्यते भयं यत्र तस्ाभयस्यामृतस्य मरण-
जन्मादिसंसारदुःखनिच्ृत्तिपूवंकपरमानन्दखरूपस्य मोक्षस्य सः परमेश्वर एवेश्चो दातेय्थेः । कुत इयपेक्षायामाद--यत् यस्मात्;
मत्यं मरणधमकं विनाशि अन्नं कर्मेफटमलयगात्, अतिक्रान्तबानिलयथेः । ननु प्रपश्चात्मकस्य भगवतः कुतो नियसुक्तत्वं मोक्षः:
दादृत्वं चेयाश्चङ्कां पदिरन् “एतावानस्य महिमा विभूतिः स तु ज्यायान् महत्तरः" इति मन्त्राथमाह- महिमेति । त्वयाऽपि
भगवन्माहात्म्यं ज्ञायत एवेति सूचयन् सम्बोधयति--हे . ब्रह्मन्निति, यतः प्रपक्वात्मकोऽपि प्रपञ्चानभिभूतस्ततः . पुरुषस्थष. विरुद्ध
धर्मौश्रयत्वरूपो महिमा दुरययः अपारः, केनापि ज्ञातुमन्यथाकत्चुं चाश्यक्य इयथः ॥ १७॥. & # तदेवमीखधये _नियसु क्तः,
खतन्त्ो वेभ्यो मोक्षादिफश्दाता चेव्युक्तम्, तत्रापि जीवानां बन्धमोक्षादिफटबैचिच्यं स्थानमेदग्यवस्थया भवतीति दश्ेयन्
“पादोऽस्य विश्वा भूतानि इलयस्याथमाद--पादेष्विति । तिठन्ति जीवा. अत्रेति स्थितयो भूरादिलोकास्ते पादा इव पादाः अवयव
त्वेनोक्ता यस्य स॒ स्थितिपात्तस्य पुसः पादेषु अवयवभूनेषु छाकेषु सवैभूतानि सबन जीवान् सितान् मन्रज्ञा विदुः ! मन्त्रेषु
“पादोऽस्य विश्वा भूतानि इति सामानाधिकरण्य्मधिषछ्ठनाधिष्ठेयाभेद विवक्षया पाद् इत्येकवचनं च सामान्याभिप्रायेणेति
व्याख्यातं भवति । भूतेषु फछ्वेचिच्यं दञ्ञंयन् त्रिपादस्यामृतं दिवि” इलयस्याथंमाह--असरृतमिति ! अस्येश्वरस्य सम्बन्धि
त्रिपादमृतं नियसुखं दिवि उर््वछोकेषु वर्तते, न त्रिखोक्यामिति हि मन्नाथः, तदेव त्रिपाच्छब्दोक्त त्रेविध्यं दश्चेयन्नाह- त्रयाणां
भूरादिलखेकानां मूद्धा महर्छोकस्तस्य मूद्धानस्तदुपरितना खोकास्तेषु यथाक्रमममृतादिकमधायि भगवता निदहितमिखयन्वयः । तत्र
त्रिखोक्यां नश्चरमेव सुखं, महर्यीकस्य क्रममुक्तिस्थानत्वेऽपि कस्पान्ते तत्रयानां त्रिोकदादहोष्मपीडितानां स्थानलयागान्नाविनाक्षि-
सुखं, जनलाके त्वरतमविनाचि सुखम;स्त यावजीवस्स्थानापरियागात् , परन्तु महर्छोकवासिनां त्रिरोकदाहोष्मपीडया- तदा तन्न
यान्त्यूष्मणा महर्खोकाज्ननं भरग्वादयोऽ्दिताः" इति । सलयखोके त्वभयसुखं मोक्षप्रयासन्नत्वादिति भावः ॥ १८ ॥ & & एवं
स्थानभेदेन फटवैचिच्यमुक्त्वाऽथिकारभेदेनापिं तदुपपादयन् “त्रि पादृध्व इलयस्याथेमाह-पाढा इति । ये पूर्वोक्ताखयः पादा
जनस्तपस्सयलोकाख्िखोक्याश्च बहिरासंस्ते अप्रजानां पुत्रादिरूपेण न प्रजायन्ते अप्रजा नैशिकनत्रह्मचारिवानप्रस्थयतयः तेषामाश्रमा
स्थानानि गृह एव मेधा बुद्धिरस्य स ॒गृहमेधो गृहस्थस्तु : त्रिरोकया अन्तर्मध्ये -एवः तिष्ठतीति शेषः । तत्र हेतुमाह--अपर इति,
यतस्तेभ्यो हीन इयथः । तत्रापि हेतुमाह-अब्रहद्व्रेत इति, ब्रह्मचर्यादिव्रतरहित इयर्थः ।| १९।॥ ॐ # अथं चाधिकार-
भेद एकस्येवावास्थामेदेन नस्वस्यन्तमिन्न विषय इति दशेयन् “ततो विभ्वंक्' इयस्याथमादह--सती इति । विविधं सुष्ठ अङ्गति
गच्छतीति विष्वडः पुरषः कषतरज्ञ उभे सती मागौँ विचक्रमे न्ती । कथम्भूते सृती इत्यपेक्षायां ते विशिनष्टि-साश्चनानक्चने
इतिं । साश्ना अक्ञनेन कर्मफर्भमोगेन सिवा द॑क्लिणमागं इयथः । एका त्वनश्चना कर्मफरभोगरहिता उनत्तस्मागे इयथः ।
तत्रापि हेत प्रदर्शयन् “तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते इयस्याथेमाह-यदिति । यत् यस्मात् अविच्राकमे ऽपैका सतिः विद्याच
तत्साधनोपासनारूपाऽन्या सतिः । पुरषो जीवस्तुभयाश्रयः, साधनद्रयनिष्ठ इयर्थः ।॥ २०॥
, हही ड ` ` |
मुनिवर ! जो कुछ मनुष्यकं क्रियां ओर सङ्कल्पसे बनता दै, उससे वह् परे है ओर अमृत एवं अभयपद ( मोक्ष ).-का.
स्वामी है । यही कारण हे किं कोर मी उसकी महिमाका पार नहीं पा सकता ॥ १७॥ # % सम्पूणं खोक भगवान्के एक
पादमात्र ( अंश्मात्र ) है तथा उनके अं्चमात्र खोकोमें समस्त प्राणी निवास करते ह । भूलोक, भुवर्खोक ओर सवर्छोकके उपर.
महर्छोकं है । उसके भी उपर जन, तप ओर सयरोकमें करमशः अमल, क्षेम एवं अभयका निय निवास दै ॥ १८ ॥ # .
जनं, तप ओरं सय--इन तीनो छोकोमें बरह्मचारी, वानप्र्य एवं संन्यासी निवास करते है । दीधैकारीन ब्रह्मचयैसे रहित गृहस्थ
भूखोकः भूवर्जोक ओर स्वर्छोकके भीतर ही निवास करतेष्। १९॥ # # स्लास्ेमिं दो मागे बतखये गये दहै--एक
अविद्यारूप कम-मागे, जो सकाम पुरुषोके लिए है ओर दसरा उपासनारूप वियाका माग, जो निष्काम उपासकेकि क्षि!
मनुष्य दोनोमेसे किसी एकका आश्रय छठेकर भोग प्राप्न करानेवाटे दक्षिण-मा्गसे अथवा मोक्ष प्राप्त करानेवाङे उत्तरमा्मसे यात्रा
करता है; किन्तु पुरुषोत्तम भगवान् दोनौके आधारभूत दै ।॥२०॥
यस्मादण्डं विराड् जज्ञ भूतेन्दरियगुणार्मष्कः । तद् द्रन्यमर्यमाद् विश्वं गोभिः अय इवातपन्न् ॥२१॥ 7: :
यदास्य नाम्यान्नलिनादहमाषं ` महात्मनः । नाविदं ` यज्ञसम्भारान् ` : पुरुषावयवादते ॥२२॥ ` `
तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुक्ञाः। ददं च देवयजनं कारश्वोरुपुणान्वितः ॥२३॥ _
स्तून्योषधयः स्नेहा रसरोहमरदो जलम् । ऋचो यजुषि सामानि, वतुरहत्र च सत्तम ॥९४॥
-- 9
१, प्रार फार--युफाश्नयः। २; प्राम पार्~हूवादषत् । २३, भाण पा०्~यज्ञेषु |
म
गवम् ` `` [ सक. २ अ; १ शलो; २१.९४
।.रसा मघुराद्यः। लोहानि सुबणादीनि । मृदश्च चातु होत्रादिकं क्म ॥ २४॥ , `
„ तत्र त्रिपाद्विभूतिरंतरंगायाशनिचछक्तर्विलास इति चिन्मय्यां तस्यामासक्त एव पादविभूतिस्तु वहिरंगाया मायाक्क्तेविंखस
इति मायामय्या तस्यामनासक्तं एव परमेश्वरसतां केवलमुपकरोतीयाह ।. यस्पातयुरुषादंडं विशद् च जज्ञे। कीशः भूतेन्द्रि
गुणात्मकः स पुरुष ईश्वरः तदंडं द्रव्यं विराद् शरीरं चाखगात् तमविशन््रकाश्ग्रज्ञपि .तत्नासक्तत्वादतिक्रम्यागात् गत्वा च
स्ातरंगसथाने ज्रिपाद्विभूताबेव सदा स्थित इति भावः । तत्रायुरुपो दृष्टातः गोभिः किरणै्विंमातपन््काश्चयन्सूयं इव स्मंडढे
स्थितः ॥ २१॥ ॐ # अत्रा्चिपतीस्थं पुरुष एव चेत्सवं तर्हिं तदुपासकानां ततपूजोपचारप्रग्याणां च ततः प्रथक्त्वाभावात्त
खाप्तिसाधनं तत्परिचरणं कीटगिति चेत्सत्यम् । तं विना वस्तुतो वरस्त्वंतराभावात्तस्य॒परिचरणस्यावद्यकत्वाच्च पार्थिवरर्गघपुष्पा
॥ २२॥ २३॥ ॐ. ॐ सत्तमेति ससुसषत्वाततुभयमिदं कथयामीति मावः ॥ २४ ॥ २५॥ २६ ॥
चलन्ो सयसीदा्यं र्मः सपडधवः (६) ॥ दं चह बिभि प्रान परप जावतः । तेन देबा अयजन य
ऋषयदरच ये ( ७ ) तस्माद् यज्ञात् सर्व्वतः सम्भरतं प्रषदाज्यम् । पदयुन् तांहचक्र _ वायन्यान् आरण्यान् भरम्यांश्च ये (८) ॥
तस्माद् यज्ञात् सेहत तस्मादूयजुस्तस्मादजांयत (९) तस्मादश्वा अजायन्त ये के
परुषरण.पुरुषाख्येन हविषा. मानसं यज्ञ अन्वतिष्ठन् । तद्ानीमस्य यज्ञस्य वसन्तो वसन्तत्त रे-
यत्वेन सङ्कट्पितवन्त् इयथः । एवं गीष दम् आसीत् । तमेव इष्मत्येन सङ्कस्पितवबन्त इयर्थः । तथा
पुरोडाज्ञादिहविद्टेन सङ्कस्पितवन्तं इयर्थः । एवं पूर्वं पुरुषस्य हविः सामान्यरूपत्वेन सङ्कस्पः । अनन्तरं
बसन्तादीनामाज्यादिविशेषरूपतवेन सङ्कप इति द्रषटम्यम् ( ६ ) । यज्ञं यज्ञसाधनभूतं तं युरुषं पञयुत्वभावनया यूपे बद्ध बर्हिषि
स्कः ४.9 .^ इलो; २२- शः ]
मानसे. यज्ञ प्रौ्न्ः ग्रश्ितबन्तः। कीदश्ञमियज्हः +-अभ्रतः सन्वसष्टः पूडः पुरुषं जात पुरुषत्तेनात्पन्नम् ¦ एतञ्च प्रागिषोक्तम्ः ~~.
तस्माद् विराडजायत विराजो अधि पुरुष इति तेनं पुरुषरूपेण पष्ाना ` देवाः अयजन्त मानखयागनिष्पादितवन्तः इयथः 1 के ते 1
देषो इयता साध्याः सृष्िसाधनयोग्याः प्रजापतिम्रश्रवयः तदनुक्रा ऋषयो मंतरहष्ठारश्च ये संति ते सर्वेऽपि अथजन्तेयथेः (७) ।
सर्वहुतः स्वत्मकः पुरुषो यस्मिन् यज्ञ दूयते सोऽयं सब्वहुत् तारलात् तस्मात् पूर्वोक्तात् मानसात् यज्ञात् परषदाज्यं दंधिमिभ-
माञ्यं संभृतं सम्पादितम् । दधि च आञ्यच्च इत्येवमादिः भोग्यजातं सम्पादितमिलखथेः । तथा वायत्यान् बायुदेवताकान तान्
छोकप्रसिद्धान् आरण्यान् पशून् चक्रे उत्ादितवान् । आरण्या हरिणाद्यः | तथा ये च प्रास्या गवाश्वादयस्तानपि चक्रे ।
परुलामन्तरिक्षद्रारा वायुदेवतात्वं यजुत्रीद्यणे समास्नायते 1 .वारवृस्ेदयाह + वायु .अन्तरिक्षस्याध्यक्षा अन्तरिक्षदेवलयाः खलु
बै-पक्षवः । वायव एवैनान् परिददातीत्रि (८ ) । सञ्यं हुतस्तस्मात् पूर्व्वोक्तात् यज्ञात्. ऋचः. सामानि -अक्िरे उत्पन्नाः । तस्मात्
यज्ञात् छन्दासि गायत्र्यादीनि जज्ञिरे । तस्मात् यज्ञात्. यजुरजायत् ९ 1 तस्मात्. पूता ्तात् यज्ञात्. अडबर. अजायन्त -उयन्ञाः +
ये के चादवव्यतिरिक्ता मर्दभा -अश्वतयादच उभयादतः ऊद्वीधाभागयोदंतयुक्छः, सन्ति तेऽप्यजायंत । तथा ` तस्मात् यज्ञात्
गावहव अन्ञिरे किष्च तस्मात् यज्ञात् अजा.अवयदच. जाताः । १० ॥ २२॥ # % देवयजनमिति दिवा इञ्यन्ते अस्मिक्निति
देवयजनं यज्ञभूमिः । २४॥ | ॥
धीमद्धी स्जकवारका -. ~: . :
वं बुमुष्ुयुक्ष्वधिकारिभेदेन तदु्गतव्यमारगदथं तदुपायं चोकत्वाऽथ भगवतः खविभूतिभू तप्रपंचाद्लक्षण्यं भगवत्-
म्पंचाकारेण परिणमत रतदोषासंसपर्शिस्वं च प्रतिपादकं तस्माद्धिरीडजायतेदयादिवाक्षयं व्याचष्ट यस्मादिति । विराड्अण्डकारण-
भूतोविराद्पुरुषोऽनिरंद्ः अंडादिति स्यष्टोपे पचमी । यस्मास्खजरीरभूतासपधोना्यदंडं सद्वा स्वयमपि भूते द्रियगुणात्मकः देवादि
वयष्िप्रपं चरूपो जज्ञे तस्रधानं तदंडरुूपं च सवं द्रव्यभयगान्न तत्र परिच्छिन्नः बहिरपि व्याप्रवानियथेः । तत्र दंतः आश्रयाद् घटध-
टादिपदा्थंजातादूगोभिः किरणेयंदिलय इव सयगात् वेदातिषुं सत्कायेवादस्याभिदितत्वात्कारणभूतो विराडेव उयष्टिरूपेण जज्ञे सुक्ष्म
चिदचिच्छरीरको भगवानेव स्थूटचिदचिच्छरौरको जातः जातदचं खयं शरीरभूतचेतनाचेतनगतदापेरसप्ष्टः स्वकायैभूतकरतस्नपरपं-
चमंतवैहिरच व्याप्य स्थित इत्यथैः । नौमखूपविभागानसुक््मपरकृतिपुरुषदहारीर कस्य परमपुरुषस्य जगदुपादानत्वादुपादानत्वंस्यावस्था
श्रयत्वरूपत्वासकृतिपुरुषेदवराणां त्रयाणामप्यवस्थाश्रयच्त्वभस्त्येव तत्राचेतनस्यावस्थाश्रयन्त्वं खहपान्यथाभावरूपचेतनस्य तु खभावा-
न्यथाभावरूपं इईश्वःस्य तु कार्यावश्थचेतनाचेतननियतरत्वरूपं न हिं कारणावस्थ चेतनाचेतननियमनात्कार्यावस्थचेतना चेतननियमनम-
भिन्नमिति वक्तु शक्य किंचेश्वरस्य सद्वार कावेख्थाश्रयत्तवमस्त्येवं एवमस कर्ये णावस्थानां प्रतिनिंयतततवाह्ुकंखनीशादितत्वारग्भे पदे
रोक्स्यादेस्तत्ततप्देक्ञगतत्ववय्चेतनाचेतनगता धर्माः अज्ञत्वपरिणीभित्वादयस्तत्रेवावतिष्ठेते न परमात्मानं स्पृशति परमात्मा तु
खयंनिरस्तनिखिखदौषोऽनवधिकातिक्लयासंख्येयकस्याणगुणगणः स्वक्षरीरभूतचेतनाचेतनगतस्वपयतनामरूपनिवीहिकः कारणावश्-
का्य्यावस्थवेतनाचेतनश्चरीरकस्वेन तद्वाचिभिः शन्दैरभिधीयमानः स्ैवसतुसमानाधिङृतोऽवतिश्ठत इयय म॑त्रसंपरहः । श्रतयर्थसतु
तस्मात्यरमप्रस्तुतकारणपुरुषाद्विराडनिरुद्रो जज्ञे ऽवतीणैः विराजोऽनिरुद्रद्रैराजो ब्रह्माडश्यरीरकः पुरुषो जज्ञ जातदच स चैराजः
भूमिं विश्वं पदचादुपरिष्टादधः अंतंश्चाऽयतिरिच्यते तद्धिक्षणो व्याप्तवानिय्थः 1} २१९॥ 8 नन्वेवं पुरुष एव चेत्सवं तर्हि
यज्ञस्य तरसाधनानां चाप्रथग्भावायज्ञैः पुरुषाराधनं न सिध्येदियाशचैक्य तत्परिहाराय यसपुरुषेत्यादि मंत्राथ संगृह्य दश्षेयति यदेति ।
महात्मनः अस्य विराडाख्यानिरुद्धस्य नाभौ मवं नाभ्यं तपोभूतान्नखिना न्खिनारकमलखदह चतुमु खः यदा आसमभूवे तदा पुरुषावयवाद्धि
ना यज्ञसंभारानन्यानि यज्ञसाधनानि नाबिदम् नापस्यम् | २२ ॥ % तेषु पुरुष्मवयवेषु यज्ञस्य साधनान्यासन्निति श्चेषः तान्याह
पशवः इति । वनस्पतयो यूपादयो देवयजनं देवा इग्यंतेऽस्मिननिति देवयजनं यागभूमिः इदं वेति वचनादयज्ञाहं स्थाने उपविष्टः कथय-
तीति गम्यतेबहुगुणान्वितः कालो वसंतादिः ॥ २३॥ ॐ ॐ वस्तूनि .पुरोडाश्चदीनि - वदथ ओषधयः ब्रीह्यादयः स्नेह आस्यादि
सोमादिरंसः रोदः सुवर्णादिः खदः कपाखादीनि चातुर्होत्रं चतुहोकश्चव्डवाच्येमंत्र: प्रकारं कर्मं हे सत्तम् सतां श्रेष्ठ ॥ २४ ॥
श्रीमद्धिजयध्वज्वीर्थङ्गता पदरत्नावलीग्याख्या
तद्रऽथं गोभिभक्तिज्ञानादिगुणलक्षणादिभिस्यगादुद्विक्तोऽभूत् कथमिव .
तये्यन्वयः । तदुक्तं यदोमयास्मको जज्ञे बरह्मा छोकपितामदह् इत्यादि । प्रथमरूपस्य विरिचस्यापि स॒ एष पुरुष इत्युक्तस्य वैराजं
पुरुषाभिधस्य हरेगुंख्याधिष्ठानतवायस्येहावयवेरियाधक्तख्क्षणं चतुुखे संमवति तत्परिहदारायाह यदेति । यदास्य नाभ्यान्नाभि-
प्रदेराजातान्नटिनादहमासष्ितीयरूपेणोप्पन्नोऽभवं महात्मन इयनेन तन्मांहास्म्यास्स्वमाहात्म्यस्यात्य॑ततवाचीनत्वं सूच
यति ॥ २२॥ ॐ तदा भक्त्यां तं चियक्चुरहं पुरुषावयवायते अंडस्य पुरुषप्रतिमाच्वात् लोकादियागसंभाराणायुक्तप्रकोरेग
तद्ययबोखन्नस्वात्तदवयवव्याप्तत्वात्तदाभध्रितव्वाच पुरुषावयवान्विहाय रोकादियज्ञसमा पज्नाबिद्न . छर्थवानिलयन्ब् थः । अनेन
6
{ १ व 9) त 3
[ स्क..२ श्र; £ इलो २१-२४
यज्ञकर्मणा भगवद्विषयेणः शुद्धातःकरणस्य पुसः: समयुद्रिक्तभक्तिज्ञानादिभिस्तसप्रसादातिक्षयो भवतीत्युक्तं भवति पुनत क्षणा
किंमकारील्याश्ंक्यः तदथैतवेन तत्छष्त्वेन तस्सन्निधानविशि्टैसतस्ते्हरियजना दरिमरीतिर्भवतीति विरृश्य यज्ञसंभरणप्रकारमाह
तेष्विति । ' तेषु पुरुषावयवेषु तदाश्रितयज्ञसंभारो मया संश्तः साधित इलन्वयः । यज्ञा अग्निष्टोमादयः परावोऽजादयः.वनस्पत-
योऽश्त्थादयः:यैररण्यादिनिर्माणं करियते ॥ २३.॥ 8 % देवयजनं यागभूमिः काटो बसंवादिः तस्य गुणा धमयाः वसूनि
ू कांचनादी # ने ब्रीहयादयः रनेहाः आञ्यादयः,. रसाः क्षीरगुडा खोदा अयःश्रशरृतयः मृदो वल्मीकम्रदिष्टिकादयः जलं
गंमादिंगवम्.। २४ ॥
^ ` ४ श्री पज्लीवगोस्वाभिकता कमसन्दभेव्यार्या . | १०
` ` अतएवोभयथापि पुरुषदचतुष्पादियाहं ती इति । विश्वड स्वत्यापि, पुरुषः पुरुषोत्तमः, एमे सती ते प्रपच्च-
लक्षणे जीवस्य गती, विचक्रमे आकम्य स्थितः । कथम्भुते साश्चनानशने कम्मादिफलभोगतदतिक्रमयुक्ते । तस्यैव तत्तदा क्रमेण हेतुः ।
यत् ययोः जीवस्य सदाः अविद्या मायेकेत्र, विया चिच्छक्तिरन्यत्राश्रय इयथः † पुरुषोत्तमस्तु नयोद्रयोरप्याश्रयः । वक्ष्यते च--
॥ २३॥ २४॥ $ $ चत्वारो होत्रा उपटक्चिता उद्गावृनरह्मकस्थिजदचतुरहौतारसतेषां कम्म चातुर्होत्रम् ।। २५।। २६ ॥ २७ ॥
ध्रीमदविश्वनाथचक्रवत्तिरूता साराथदरिनीव्याख्या .:
.. , उक्तलक्षणे एकपाद्त्रिपाद्धिभूती जीव एव प्राप्नोतीह । विष्वं ( विश्वम् ) अद्छतीति विष्वडः. ( विश्वङ् ) जीव
सची एकपाचतिपाद्विमूलयोः पन्थानौ विचक्रमे चरति . लड छिद् । सृती कीटदयो साशनानशने. मोगापवर्भप्रात्निसाधनमूते ।
तत्र. योग्यतामाह ! यत् यस्य जीवस्येव ` अविद्या च विद्या च ¦ अबरिादक्ञायाम् -एकपादविभूति विद्यादश्ञायां त्रिपाद विभूति
प्राप्रोति, किन्तु विद्याया उपवासे छन्धया एकया. भक्त्येव,. मक्स्थाहमेकया ` प्राद्य इति भगवदुक्तः । पुरषः परमश्चप्स्तु उभयस्य
अविद्याविदाव्ृत्तिकमायाया आश्रय इति खतिद्रयं तत्. स्वामिकत्वात्. तदधीनं भवेदिति. भावः! एवच्च ततो विष्वडः व्यक्रामत्
साश्चनानशने अभीयस्यार्थो विव्रृतः | २१॥ % ` 8 तत्र. त्रिपाद्धिभूतितरन्तरङ्गयाश्चिच्छनकतर्विलास इति चिन्मय्यां तस्मामा-
सक्त एब पादविभूतिस्तु बहिरङ्गाया मायाक्चक्तर्विखास मायामय्यां तस्यामनासक्त एब. परमेश्वत्सतां केवखमुप्रकयेतीयाह । यस्मात्
पुरुषात् अण्डं विराट् च जज्ञे । कीटशः भूतेद्रियगुणात्मकः । स पुरुष इश्रएः तत् अण्डं ररपं वि तटज्ञदीप्छ्र अयगात् तत् अ्रविश्चन्
परकाञ्चयन्नपि तत्र नासक्तत्वात् अतिक्रम्यागात्. मत्वा च सख्ान्तशङ्गखयाने त्रिपाद्विभूतावेव. सद्ा स्थित इति भावः । तत्रानुरूपो दृष्टातः
गोभिः करणेर्विश्वम् आतपन् प्रकाशयन् सूय इव स्वमण्डटे स्थितः ॥ २२ ॥ क्षै छै नन्वेवं पुरुष एव चेत् सव्वं तर्हि तदुपास्-
कानां तत् पूजोपचारद्र्पाणाद् ततः पएरथकस्वाभावात् तत् प्राप्चिसाधनं तत् परिचरणं नाम .कीदगिति चेत् । सयम् । तं विना वस्तुना
बस्त्वन्तराभावात् तस्य परिचरणस्यावरयकत्वा्च पार्थिवेन्धयुष्यादिभिः प्रथिव्या-आराधनमिव्र. तदात्मकेरेव वस्तुभिस्तदाराधन
सिद्धयेदच्र तदाज्ञेव प्रमाणमिति . ्रदक्ञ॑यन् खदृष्टान्तयति ! यदाऽस्य नाभ्यात्. नामिभवात् - नद्िनात् आसम्. अभूवम् ।। २२.॥
& ‰ तेषु -सम्भारेषु साध्येषु सत्सु पुरुषावयवैरेते. सम्भ।याः सम्भृता इति चतुर्थेनान्वयः । .. वनस्पतयो युपाः । देवयजनं
यज्ञभूमिः । इद्ेति वचनात् यज्ञे स्थाने उपविषः कथयतीति गम्यते । -ब्रहुुणान्वितः वसन्तादिकाः ।। २४ ॥ 4
सर्वकारणत्वादिगुणनिधर्क्तियक्तिभदतवेनो-
जीवस्यं विद्याऽचिथाश्रयस्य मोगापवगीदैर्वेनोपासकत्वं योतिं भगवतः सवक
पास्थलवं चतयन् ततो विराडजीयतेलयस्या्थमाह यस्मासस्मेश्व तत् अंडं ब्रह्माडं जन्ने तदेव भूतेद्ियगुणातमकः विराट् पुरुषदेहः
परमेश्वरः तद्विश्वं सकं द्रव्यमलयगात् अविक्रतवान् तत्र दृष्टातमाह गोभिः सुयैः स्वधिष्ण्यं प्रतपन् यथां वहिख प्रतपति तदत् । २० ॥
% 8 सं एव ममापि जनकः अस्मदादिभिः सेव्य दति द्ञेयन् यसपुरषेण हविषेलयादि संतरां संगृदय द्यति यदेवादिना ।
अस्य महात्मनः विशददेद्याभिमानिनः आत्मनः -श्ेत्रज्ञस्य. मम खामितान्महार्मा . पुरुषावतारः प्रस्तुतस्तस्य नाभो भवं नाभ्य
..श्रीमद्वद्लमाचायविरचिता खुबोधिनीन्याख्या |
. एवं मार्मसेदेन मोक्तमेदारफरभेदं निरूप्य, तस्मात्पुरषादयं विराट्पुरुषो भिन्न इति वक्तु तत उयन्नत्वमाह--तस्मा-
दिति । तस्मात्परमपुरूषान्नारायणादण्ड ब्रह्माण्डं जातम् । तस्मादधिदैवादिदमा्यास्मिकमण्डं जातमिलयथैः । तस्मादण्डाद्विराड् जज्ञ ।
१, श्रध्यास्यिकमिती ङ ।
स्क. २ श्रः द श्लो, २१.२७]; अनेकस्यास्या
स च भूतेन्द्रियगुणात्मकः । भूतान्यधिभूतं द्र्यम् । इन्दरियाण्यध्यात्मम् 1 गुणा अधिदैवमिति । अथवा । महामूतानि, इन्द्रियाणि,
ब्दादयश्चः चिषयाः.1 शरीरेन्दरियेर्विषयभोगक्रते्य्थैः । सोऽपि पितृवदाक्रमणं कृतवानियाह--तद् दभ्यमत्यमदति । तद्धिात्मकं
पीलयाह-- गोभिः स्यं वाऽ तपन्निति । गोभिः खकिरणेयथा सूयः स्वधिष्ण्यमपि तपति बहिरपि, तद्त् अयमपि सखश्चरीरं ` बहिरपि
प्रकाशितवानिलयथंः |} २१।।.. &. ॐ: एवं द्विविधं विद्रवं प्रतिपाय, नियम्यनियामकभावाथं पुरुषट्रयं च प्रतिपाद्य, अमूर्तानं
ससमगममुक्त्वा, यज्ञरूपस्याऽपि भगवतः सवेपदाथंसम्बन्धश्रवणात्तत्साधनभूतानां पदार्थानां भगवद्धिज्ञते पूवोक्तसवैत्वं विरुध्येते
खयाश्चङ्कःथ, तदीयपदार्थानामपि भगवानेव तत्त्वमिलयाह--यद्याऽस्य नाभ्यान्नलिनादित्ति । यदैतन्न निरूप्यते. तदा ` जेमिनिसिद्धान्त-
न्यायेन पदाथक्लपनो पूर्बोक्तभगवत्खरूपवाचकानां वाक्यानामर्थवादत्वं स्यात् । अतो महता कष्टेन. निरूपितमप्यनिरूपितं भवेत् ।
तस्मायज्ञोपयोगिपदार्थानां भगवद वयवत्वं निरूपयति । तत्र जह्य स्वयमाह--प्यदा अर्हं ( १) अस्य नाभ्याः यन्नलिनं कमलं
तस्मादहसासम् , तदा मया विचारितमयमाराधनीय इति । यतोऽयं महान् । महामात्मा स्वरूपमन्तःःकरणं वा यस्य । अयं ह्यास-
धित महत्फलं दास्यतीति । तद। केनाऽऽराधनीय इति जिज्ञासायां योगज घर्मेण यज्ञमपद्यम् । सः कथं कर्तव्य इत्याकाङ्क्षायां
वेदपरयाखोचनेन सम्भारैः पडुपुरोडाश्चादिभिः कर्तव्य इति ज्ञातम् । तत्र क ते पञचुपुसेडाश्चादय इति जिज्ञासायां यद्योमजधर्मेण
ज्ञातवांस्तदाह--नाऽ विदं यज्ञसलम्भारानिति । पुरुषाबयतन्यतिरेकेण अहं यज्ञस्य सम्भासन्नाऽविदं न ज्ञातबानस्मि । तदास एव
पुरुषो यज्ञरूपेण अ्रदुभूंत इयथः । अनेन साधनरूपः. स इय्युक्तं मव्रति ॥ २२॥ ` 8 . तत्र के के सम्भारास्तेष्ववयवेषु दष्ट
इत्याकाङक्षायामाह--तेष्विति । तेष्ववयत्रेषु यज्ञस्य सम्बन्धिनः पञ्वः अजादयः । ` सवनस्पत्तयो . वनस्पतिसदहिता युपसदिताः
सबलसतयः कुदा इति बा सम्बन्धः 1 तद्। वनस्पतयो ऽश्वस्थादयः ¦ कुश्चा बर्हीरूपाः । इदं च देवयजनम् । देवा इज्यन्ते अस्मिन्निति
यज्ञभूमिर्दृबयजनम् । इदभियह्कस्या प्रदश्चितम् । अनेन यज्ञभूमौ स्थत्वा भागवतं कथयतीति; क्ञापरितमू । चकागादैवयजनान्तरमपि ।
द्धो. वसन्ताद्िः । चकासद्योगविशेषो नैमित्तिकः । उशख्शुणान्वित इति \ यवि तस्सिन्काले सूर्योः नाऽऽविः स्यात्-पुरस्त-
न्द्रमा अभ्युदियात्-खस्यसस्प्तिभेषेत् । अन्येपि गुणाः कारस्य बहवो वेदे उक्ताः \ सःउररुणान्वितः कालः । वस्तूनि पात्रा-
दीनि । ओषधयो ब्रीहियवाद यः । स्नेहा धृतादयः । रसा दधिमध्वादयः । खोदा खथिययादयः मृदो महावीरायथौः । जरं बसती
वरीप्रश्ृतयः। ऋचो यजूंषि सामानि वेदत्रयमन्त्ाः । चातुर्होत्र दोत्रादि चतुगणसाध्यं कर्मं । चतुरहोदनिदानकं वा । अत्र सत्तमेति
सम्बोधनमुक्ताथेविश्वासाय ॥ २२, २४ ॥
श्रीमदोस्यमिश्नी पुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
तस्मदियत्र श्रहेति 1. तस्माद्विराडजायत इति ` ऋचं व्याककु्व॑ननहेयर्थः । तस्मादरडमिति 1 एतेन सुबाराविश्र-
पपि खङ्ग्रहीतः । तत्र हि किं तदासीत्तस्मै स होवाच न सन्नासन्न सदसदिति तस्मात्तमः सञ्जायते तमसो भूतादिम् तादेराकारमा-
काश्चद्ययुः वायोरम्निरम्नेसपः अद्भयः परथिवी तदण्डं समेभवेदिति श्रवणात् तदश च मध्ये पुरषो दिव्यः सदखकशीषंः यादि-
श्रावणाच्च गुणा इति दिगादयो देवाः 1 अश्लनमागेविक्रमणेनं क्मफलभोक्तृत्वं भगवतो: ` बक्तं्यं, , तत्केन रूपेणेयाकांक्षायां
तद्रपमत्रोच्यते इत्याङयेन उ्याख्यानान्तरमाहुः ्रथकेयादि । सोपीति विराट पुरुषोऽपि ॥ २१॥ -% ` # ` यदास्येयत्र दिविध
मिति । अण्डात्मकं विराडात्मकञ्च । पुरुषद्टयमिति । विराडरूपमतिरिक्तश्च । श्रमूर्तानामिति. निलयपरिच्छिन्नानां आधिदैविकानां
संस्का नोक्तं तो ्तीन्दियः पदाथः कथ्चिस्सिद्धथतीति । सं चेल्नन्यः
पूत्॑वत्तदाः तत्साभ्यस्यं यज्ञस्यापि अन्यत्वा “दज्ञो वैः विष्णुरिति ः तस्य भगव्रत्तं ` नोख्येतातः श्रुतबिष्णुत्वा-
थापर्या तस्य तत्साधकानाच्र. नित्यत्वं वेन प्रकारेणाविमावमाच्र' च. यज्ञस्येति वाच्यम् । ते. दरार्थाश्न यदि पूर्वोक्तपुरुषाद्धिन्नाः
स्युस्तदा "पुरुष एवेद. सवेभि' ति पृं श्रावितं पुरुषस्य सवत्व विरद्वेतेतयाशङ्कय प्रोक्षणमन्तरादिभिः संन्निधाप्यमानानां यज्ञीयप-
दार्थानामपि भगवानेवानारोपितानागन्तुकरूपमियहेयर्थः । एतदेवं विवरण्वन्तिं यदै तदित्यादि । अत्र 'अहमासमि' यनेन
नस्य भसवद्वयवस्वं सूचिततमतः एवाचदरे शरा्यते य एवास्मि स सनयजं इति एवमग्रेषि-सवंतर बोध्यम् । महत्वं विवृण्वन्ति
महानात्मेयादि 1 स्वेति । सह खन्ञीषा' मूखपुरुष एव यज्ञरूपेण दशेनगोचसोऽभवदिलयथैः ॥:२२५॥ ॐ 8 तेषु यज्ञस्थे-
यादैर्विव्रतो बर्हीह्श्रा इति असंस्कृतरूपाः, बर्हिराञ्याधिकरणे ` तथा सिद्धत्वात् ।- महावीराचर्था- इति! महावीरे धर्मपात्रम् ।
आदिपदेन द्णकर्श्लादयसतेदथी इलययथः । वसतीवरीति प्रोक्षणविशशेषोपयोगि जलम् । चातुहोचनिदा
पवक्तयन्तोमन्त्रश्चतुरहोताख्यः, स .एव ` सर्वयज्ञनिदानं ` चतुरहोकभ्यो यज्ञो निर्मितः
१. यषा रेतिख. ङ. ।
३० क
२२४
श्रीमद्भागवतम् |: [ स्कं, २ श्र £ इलो २५-२८
श्ीगिस्धिरङता बालघ्रषोधिनी 4
तदेवं विरांडन्तर्वर्तिनां जीवानां फच्वेचित्रयसुक्त्वा तत्कारणंपरमेश्वरस्य तद्रेखक्षण्यं वञ्चयन् । “तस्माशिसडजायतः ।
इत्यस्याथंमाह यस्मादिति । यस्मादण्डं जज्ञ तत्र च भूतानि परथिव्यादिपिच्चमहाभूतीनि ` वागादीन्येकादकन्दरियाणिं गणाश्च
कोब्दादयः पच्च तदात्मको विराड जज्ञे स ईश्वरस्तत्र प्रविष्टोऽपि तदिरादश्चरीतत्मकंः द्रत्यमयगात् ! अतिक्रम्यं `ततः बहिरपि
व्याप्रवानिलयथः । ततर पूर्वोक्तमेव च्ान्तमाह--किन्वभिलयादि । सूर्यो यथा स्वमण्डलं प्रतपन् प्रकाशयति तथां भगवानपि विराट्
शरीरात्मकं विश्व प्रकाश्चयन्नेवं ततो बहिरपि प्रकांश्यतीयर्थः | २१॥ # # नन्वेवं पुरुष एव चेरसचं तर्हिं यज्ञस्य
तत्साधनानां च प्रथक्त्वामावाधज्ञैः पुरुषाराधनं न सिद्धयेदिव्याश्षङ्कथ तत्परिहासाय '्यद्पुरुषेण . हविषा” इयादि मन्त्रों
सङ्गृह्य प्रदरीयन् पार्थिवैः गन्धपुष्पादिभिः परथिव्या आराधनमिव पुरुषात्मकेरेव यज्ञादिसाधंनैः पुरुषाराधनं सिद्धथति
तत्रास्मदादय एव तत्कत्तार इत्याद-यदेव्यादिना । महानास्मा खरूपमन्तःकरणं वा यस्य तस्योस्य विराडन्तर्यामिणो भगवतो
नारायणस्य नाभी मवं नाभ्यं तस्मान्नलिनात् कमखोत् यदाऽहमांसमभूवं तदा मया विचारितं महात्मत्वादयं शाराधितो
महत्फटं दासखयतीयवहयमयसमोराधनीयं इति ! तदा केनाराधनीय इति जिज्ञासायां योगजध्मेण यज्ञं तस्साधनमपश्यं स कथं
सम्पादनीय इलयाकाङश्षायां वेदपर्यारोचमेन पशुपुसोडाशादिभिः साधनैरिति ज्ञातवान्! के तै पश्ुपुरोडाक्ादय इति जिज्ञा-
सायां पुरुषस्य यज्ञपुरुषस्य भगवतोऽवयवाहते अवयवाद्धिन्नान् यज्ञस्य सम्भारान् साधनान्यह नाविदं न ज्ञातवान् ।। २२॥
क्ष %‰ तदा यज्ञस्य तेषु सम्भारेष्ववशयं साध्येषु सत्सु पुरुषावयवेरेवेते सम्भांत मया सम्भृतः सम्पादिता इति चतुथे
नान्वयः । के ते सम्भारा इयपेक्षायां तान्दशेयति--पशचवः अजादयः । वनस्पतयो युपायः खदिरादयस्तत्संहिताः कुशाश्च ।
देवां इञ्यन्तेऽस्मिन्निति देवयजनं यज्ञमूमिः । इदं चेति निदेशात्ततरेवोपविष्टः कथयतीति गम्यते । बहुशुणान्वितो वसेन्तादि-
कालश्च ।} २३ $ वस्तूनि पात्रादीनि, ओषधयो ब्रीहियवादयः, स्नेहा धृतादयः, रसा ` मधुरादयंः, ठोहाः खधि-
सयादयः, मृदः कपाटादीनि, जं च, ऋचो यजूंषि सामानीति वेदत्रयोक्ता मन्त्राः । चातुर्होत्रं होत्रादिभिश्चतुर्भिरतुष्ठेय
हे सत्तमेति सम्बोधनेन सत्तमस्य भक्स्यादिमच्वेन श्रष्ठस्येवात्र सन्मे विश्वासो भवति त्वं च संत्तमोऽतस्त्वया विश्वसनीयमिति
सूचयति ॥ २४॥ | ८ ध
हिन्दी `श्नुवाद
जेसे सू य अपनी किरणोसे सवकरो प्रकाशित कपते हए भी सवसे अलग दैः वेसे ही जिन परमात्मासे इस अण्डकी
ओर पच्चभूत, एकादश्च इन्द्रिय एवं गुणमय विराटकी उत्पत्ति हुदै है-वे प्रमु भी इन समस्त वस्तुओंके अंदर ओर उनके रूपमें
रहते हुए मी उनसे सवथा अतीत है ॥ २१ # . $ जिस समय इसः.विराद्ः पुरुषके नाभिकमख्से मेरा जन्म हु, उस
समय इस पुरुषके अङ्गोके अतिरिक्त युञ्े ओर कोई भी यज्ञकी साममी नहीं मिली । २२॥ . $ ॐ तव मैने उनके अङ्गे ही
यज्ञके पशु, युप ( स्तम्म ), कुह, यह यज्ञमूमि ओर यज्ञके योग्यं उत्तमः काठकी कट्पना की ।॥ २३॥ ॐ कै ` ऋषिशरेषठ !`
यज्ञके छिए आवदयक पात्र आदि बस्तु, जौ, चावल आदि ओषधिर्यो धृत, आदि स्नेदपदार्थ, छः रस, `रोहा, भिद्री, जर,
ऋक् यजुः, साम, चातुर्होत्र ॥। २४॥ |
नामधेयानि ` मन्त्राश्च दक्षिणास्व वतानि च | देवतानुक्रमः कल्पः संङ्करपस्तर न
गतयो मतयः; . भद्धा प्रायश्चित्तं समपणम् । पुरुषाबयवरेते'. सम्भाराः सम्भृता मया ॥२६॥ ` :
ततस्ते भ्रातर मे प्रजानां परतो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरं सुसमाहिताः ॥२८॥ ` `
- धीधरस्वामङ्धिता भावा्थकीपिक्ान्याख्या ` ` ` । ।
नामधेयानि ज्योतिष्टोमादीनि 1 ऋगादीनयुक्तव्वान्मंत्रा इति खाहाकारादयः । देवतीनामनुक्रम उदे शचः । कपो ४० |
वि
नादिकर्मपद्तिग्रंथः। अनेनाहं यक्ष्य इति `रसंकस्यः तंत्रमनुष्ठानप्रकारः ॥ २५। $ ` $ . गतयो †
देवताध्यानानि । प्रायधित्तं भूर्भुवः स्वरादिकृतद्य ` भगवति समपेणम्+। २६ ॐ ॐ संश्रृताः संपादिताः संभारा येन
सोऽहं तेतैव यज्ञेनैव । अनेन यज्ञेन यज्ञम यजतेति भतरार्थः सूचितः.। २७ ॥1 ` `षः ` # ` तेन देवा अयजंतेयस्याथं सप्र॑चं
इलयस्यार्थो दुर्डितः 1} २८ ॥
तत इति द्वाभ्याम् । व्यक्तभिद्रादिरूपेण अव्यक्तं सतः । अनेन पुरुषं जातमग्रत इत्य
न~~" "~~~
१, प्रा० पा०~--र्तैः।
` ` स्क. ६ शलो. २५२८] नेकभ्यास्थासमलंृतम् ।
न, श्रो वंशीधरक्ृता मावा्थदीपिकाप्रकाशव्यास्या _ . ` क
यज्ञं विष्णुम् । “यज्ञो वैः विष्णुः” इतिं श्रुतेः । “यत्पुरुषेण हविषा” इयस्यार्थो ध्वनितः ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९
श्रीराघास्मणदासगोस्वामिविरच्िता दौीपनीव्याख्या
[ ऋचो यजुषि सामानीति वेदच्रयोक्ता मन्ना इयथः ।| २५॥ | ॐ देवतानामिवि । अग्न्यादीनामियथः `
॥ २६॥ ‰ ॐ विष्णुक्रमा्ा इति विष्णुक्रमः यज्ञावान्तर्कम्भैविशेषः विष्णुप्रदक्षिणां वा । [ एते इति । सम्भारा साधनानि . `
मया. सम्ठताः सम्पादिता इलर्थः ] | २७ ॥ ॐ ४ यज्ञेन यज्ञमयजन्तेति मनतरेति । यज्ञन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धम्मौणि
प्रथमान्यासन् न् । तेह नाकं मदिमानः सचन्त यत्र पूर्व्वे साध्याः सन्ति देवाः [ १६ ] इति हि मंत्रः. अस्य सायणमाष्यं-पू्व
्रपञ्चनोक्तम्थं संकषिप्यात्र दीयति । देवाः प्रजापतिप्राणरूपाः यज्ञेन यथोक्तेन मानसेन सङ्कस्पेन यज्ञं यथोक्तं यज्ञस्वरूपम्प्रजापति-
मयजन्त. पूजितवन्तः । तस्मात् पूजनात्. तानि भरसिद्धानि धम्मणि जगद्रूपविकराणां धारकाणि प्रथमानि सख्यानि आखन् ।
एतावता दखष्टप्रतिपादकसृक्तभागा्थः संगृहीतः ।. अथोपासनततफलालुवादक भागाथेः संगृह्यते । यत्र यस्मिन् विराट्प्रापिरूपे नाके
पर्व्वे साध्याः पुरातना विराड़पासिधकसा . देवाः सन्ति तिष्ठन्ति तेनाकं विराट् प्राधिरूपं खगं ते महिमानं वदुपासका महात्मानः
सचन्त समवयन्ति प्राप्नुवन्ति [ १६ ]॥ २८॥
श्मीमष्टीर्सयचवव्याख्या
नामधेयानि ज्योतिष्टोमादीनि ऋगादीनायुक्तत्वान्मंत्राः खाहाकारादयः त्रतं पयोभक्षणादिकं देवतानुकमः देवतानाम-
नुक्रमः उदे्ः यदा देवतेति प्रथकषदं सां च अनुक्रम अनुपाटः आनुपूर्वी बा । कस्पः प्रयोगविधिः संकल्पः कन्तेव्याध्यवसायः तंत्र
याकरोपः ।। २५॥ # ॐ ` गतयो विदनुक्रमायाः मतयः देवताध्यानानि श्रद्धाकनतेन्यविषया त्वरां प्ायञ्ितं वैकस्यसमाधानं
समर्पणं देवताः प्रतिहेविषोऽषणं मयापुरुषावयवैः संभारा यज्ञसाधनानि संभ्रताः संपादितानि | २६॥ ॐ क इत्थं सम्श्ताः
संपादिताः संभारा येन ` सोऽह तमेव पुरुषं नियन्तारं यज्ञं विष्णुं तेनैव यज्ञेनैवायजं इ्टवानस्मि अनेन यज्ञेन यज्ञमयजन्तेति मंत्रों
उक्तः २७॥ क ॐ तेन देवा अयजतेयस्याथ स प्रपंचं दलेयति तत इति द्वाभ्याम् । ते तव च्नातरः मरीच्यादयो नवप्रजापतयः
प्रीमद्धिजयभ्वजतीर्थ्ृता पदरलावलीव्याख्या `
नियतपादबद्धा ऋचः अनियतच्छ दोबन्धोपेतानि .यजूषि. गानप्रधानानि सामानि चतुर्भिरध्वस्व
परष्व्वौदिभिः क्रियमाणं करम
यग्नदयोत्रदशोदीनि वा - मंत्रा द्विविधा बीजात्मका मालात्मकाः
विश्षदरणीदवा-
मनुपाठो वा कर्मक्रमो वा कपः प्रयोगविधिप्रविपादको बौ धायनादिः संकल्प इदं करिष्ये इति मनोवार्भ्यां स्मरणकीतेनलक्षणः । सूत्रं
मीमासासूत्रं च शब्दात्कम दैवमीमांसासूत्रे . च गृहीते. गतयः स्वगादिफलानि मतयो ज्ञानानि , ऋषिमतमभेदमिन्नानि वा
1 आस्तिक्यबुद्धिः _ इदं , सल्यमस्प्रसयोजनमस्तीत्येवंरूपां भ्रायश्चित्तमंतरालावाप्तंतरायपरिदरत्वेन यथोक्तकर्मफटसाधनं
कमैसमर्पणं ब्रह्मणीति शेषः ॥ २६.॥ ॐ # इतिश्चव्द् आदिवचनः एवमाविसंपादितयज्ञसाधनोऽदं पुरुषावयवेः कल्पितेः
१ भिस्तमेव यज्ञपुरुषं तेन मय्यनुवि्टेन प्रेरितो `देशकालपश्वादिसाधनेषु चाहिते नमदृष्टिविंषयेण वाऽयजमियन्वयुः ।:
रमि त्वेन यष्टव्यमाहासम्यं सूचयति । २७॥ क तत्रः ` खछरृतयज्ञस्य व्याप्ति कथयति तत दति । अनेन:
सखस्य सर्वस्मात् श्रष्ठथं स्वकर्मणः प्रामाण्यं च दर्चितं ते तब रातयो मरीच्यादयः न सनकादय इति परिच्छिनत्ति प्रजानां
पतय इति । व्यक्तं गम्यमग्यक्तमगम्यं अनेन साधनसामाग्रथसामम्रीभ्यां हरेः कन्न खभावो दषितः । पुरुषबहुफलपरदं समादिता.
इदमेव श्रेयोनातोऽन्यदित्येकाथ्यंचित्तगुणाः ॥ २८ ॥ `.
इति पूरव्बोक्तयश्चादि रूपेण सभ्भरतः सम्भारो येन सोऽहम् । कैः पुरुषावयवैः तत्तदूयज्ञसम्भारकारणभूतेभ्यस्तेभ्य
एबोपासितेभ्यस्तत्तदरपेणावि्भावितैः ॥। २८ । २९॥ ३० ॥ ।
| ्रीमदधिशनाथचक्रवत्तिकता साराथेद्शिनीन्याख्या
वस्तूनि ओषधये व्रीह्यादयः ! रनेदा घृतादयः। रसा ` मधुरादयः । लोहानि सुवणीदीनि । चातुर्होत्रं
दौत्रादिकं कस्म ॥ २५।॥ क नामधेयानि ज्योतिष्टोमादीनि ॥ देवतानामनुक्रम उदं क्षः कस्प बौधायनादिकम्मेपद्धतिग्रन्थः [
२३६ ` करोमद्धांगवतम् 1 [ स्क. २ श्रः शलो २५.६८
अनेनाहं यक्ष्ये इति सङ्कल्पः । तन्त्रमनुष्ठानप्रकारः ।\ २६.॥ क क -गतयो विष्णुक्र
भगवति समपेणम्॥ २७॥ ॐ ` छ यज्ञं विष्णुं यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः -एवच्न यत् पुरुषेण ` हविषेद्यादेः
जन्तेलादेश्च मन्त्रस्यार्थः सूचितः ।। २८ ॥ ॑ |
कमाद्याः मतयो देवताध्यानानि ! तस्य
यज्ञेन यज्ञमय-
श्रीमच्जुकरेवरूतसिद्धान्तप्रदीपः
वस्तूनि पात्रादीनि ओषधयः पुरोडाशाचथां ब्रीह्याधाः स्नेदः आज्यादिः रसः सोमादिरसः खोहः ` सवर्णादि एः यतश्वीतु-
हैत च चतु्ोसंसछृतेमतर प्रकारेयं कमे ॥ २५॥ छ क नामधेयानि ज्योतिष्टोमादीनि श्गादीनायुक्ततवान्मत्रा इति सीद
कारादयः दक्षिणाश्च व्रतानि पयोभणक्षादीनिं देवतानामनुक्रम उदेश्चः कल्पः प्रयोगविधिः संकरः कर्चव्यतासंकल्प
क्रियाप्रकार विष्णुकरमाद्याः मतयो . देवताध्यानानि आयश्चितं वैकल्यसमाधानम् । समर्षणें कृतस्य
ॐ छ तयं संथताः संपादिता समीरा भरते सोऽहं त्मेवपुरं 9: : 2 पद्यना र ई
यज्ञ विष्णुं तेनेव यज्ञेनैव अयजे पूजितवानस्मि । अनेन यज्ञेन यज्ञमयजतेति मंत्र उपव्र हितः । २८ ॥ व वि
श्रीमद्कल्लभाचायंविरचिता सुबोधिनीग्यास्या
नामधेया ने ज्योतिष्टोमादीनि । मन्त्राः खादाकारादयः । चका^राननिगदाः । दक्षिणा गावः}, चकाराद्सः. त्रतानि
दक्षादयः । चकारान्मांसभक्षणादिनिषेधादूयः । देवतालुक्रम इज्यानां देवतानामानुपूर्वी आम्नोयः छृष्णग्रीव इष्यादिरूपा 1
करः करसयसुतम्। संकल्पः कामनाविषयः सूं न्यायसूत्रम् । पद्वतिवां । गतबो ` विष्णुकरमाधाः । मतयो ` देवताभ्यानानि ।
चकोरादाचतुथा्र्मणोऽभिसमीक्षणादि । प्रायधित्तं अनाज्ञातमिलयादि । समर्पणं संश्था । निवेदनं वा ¦ एतावन्तो - हिः यज्ञे
सम्भाराः । ते पुरुषावयवैरेव कृता इ्याह--पुरष्ाचयवैरिति । अत्राऽकयन्राद्वि्यवस्था तृतीयस्कन्त्रे वक्ष्यते! एते सस्भासः
पुरुषावयवैरेव सम्थृताः। मयेति साधारणाधिकारिणा तैवं कततुं शक्यत .. इति सूचितम् ॥-२५.॥ २६।। ॐ ` तत;
किमत आद् -इति सम्भृतसम्भार इति । इत्युना मकारेण .पुरषावयवैरेव सम्मृतसम्भारो भूत्वा तेन यज्ञेन तमेव पुरुषम-
यजम् । फलाथ न यागः किन्त्वीश्वरतथेमिति । तदाह-ईश्वरमिति । यथां मया यागः छत एवमेव करणमुचितम् । यज्ञीयान्प-
दा्थान् भक्तया भगव्रदवयवाविमवं कृत्वां तत उत्पाथ भगवत्ीय्थ॑ेव तैम॑गवेत्कर्मकरणम् । भगवतो ह्यस्ति किन्चिर्कायं
सखाथम् । यथा पुरुषस्य खप्रयोजनाथं सर्वाणि कर्माणि ` तथा भगवतः योजना सके यागाः । दत दि मधष
रेथोत्पादितेः प्वादिभि्भंगवत्कायं कु्युसतदा मगवदर्थ ' तत्फलं भवति । नाऽन्यथा । यद्यपि लौकिका अपि पदाथास्तथैवो
सन्नास्तथापि ते. स्वाथ इति । नैकान्तो यागफसाधकतवम् । मध्यमाधिकारिणस्तु यज्ञार्थमेव तथा ज्ञात्वा तान्यदार्थान्
सम्पा यज्ञकरण फलं भवति । षर तत्फलं समपणीयम् । यदा पुनस्तथा अज्ञानाततः पदाथैर्यागं करोति तदा तलकर भगवान् न
१ “0 ^
3. ७ {>
- = द द (द ल्श -व (ऊर्न स्स्नगप्नगमः ६५ प्म, ईस् १ {दताः
मस्तकाच्च । चातुर्होत्रं कमे बाहम्यः । नामधेयानि सुखात् । मन्त्राश्च क्विरोऽवयवेभ्यः । षिण भाषो वोनोरधेतात् शनि
मनसः । देवतानुक्रमः पवेभ्यः। कस्पो बखात् । सङ्कल्पो वुद्रः । सूजन प्राणात् । विदारयोगरूपं वां । गतयो विनयान् |
निन्द्यः । मायभ्निततं कमन्द्ेभ्यः 1 समर्पणमातमनः । अन्येऽपि भयज्ञियाः पदार्थं यथायथमूहयाः ] अत एव वेदे सवै "लि
पदार्था भक्तिमद्धिः सोश्षाक्कियन्ते । पञ्वात्ततोऽवयवाततेषां पदार्थानामाहणं न्विति ।
ं | पञ्वात्ततोऽवयवात्तेषां पदार्थानामांहरणं क्रियते
आहरत् › अयजतेति वेय्यापत्तिः ।॥ २७॥ # # एवं यथा मया कृतं तथैवं तत्करणानन्तर तै इमे भरातरो मरीच्यादय
प्रजानां पतयः । नवविधप्रजानां नवविधा खयम् । “अयजन् । ततः साच्िकासा
"," < {4 ५ 5 नु. {६
> >*^ {ई “६ & :
१. चकाराज्निविश्निगद्ा इति क. । २. इस्यादिरूपाः; `इति ग. ड.1:3. गृह्णातीति इतिक. ख. ड. । ४. उरपद्यतेति इः
%. निप्पाद्यते इति ग. । ६. बज्घीया इति ल. घ. । ७. भअरजयन्रिति क, ख, ग. । ८ गृहीतेत्याचयुत्तरा्धंस्य ग्याख्याुपलम्माण्ड्वी
भिमरवत्वं सन्दिग्धम् । _ , | | |
` क्क.२ श्र. ६ श्लो. २६-३२ |
इति सम्भरत इयत्र फलाथं नेति । आंरधनविचारदक्चायां फलथं तद्टिचारेपि सम्भारद्षनोत्तर तारशवुद्धिनिङकते
सतथेरयर्थः । एवं प्रकारेण करणस्य मुख्यत्वं विशंदयेन्ति यथेलादि । अन्ययेश्वरपदं न वदेदिति भावः । उचितप्रकारमेव विददयन्ति
यज्टीयाभियादि । षदार्थानित्यन्तम् । उतयाधेदयनेन' तै । श्रस्ति किञ्चित्का्यैमिति । तक्किंमियाकाङछ्वायां खावयवरूप-
देवाप्यायनेन सकलजगदाप्यायनमिति प्रतिभाति, (सर्गीदौ कल्पितो देवै्ज्ञभुग्भगवान् हरिः । यज्ञभागभुजो देवासतस्तेनैव
कल्पिताः इत्यादि वाक्येभ्यः । ते इति जीवाः । दितीयं प्रकारमाह; मध्यामाधिकारिण `इति । षष्ठधन्तः प्रयोगोयम् । तथाक्षात्वेति
पदाथेनि्माणं ज्ञात्वा । तृतीयं पकारमाहुः यद्! पुनरिलयादि । तथा श्रज्ञानादिति पदार्थानां यज्ञाथ॑त्वादयज्ञानात् । चतुथं प्रकारमाह
यत्वुनरित्यादिं । एवं चतुरः प्रकारानुक्त्वो साधारणयपदार्थेभ्यो यज्ञीयानां भेदं दषेयितुं श्रुतिपुराणान्तरामुसारेण तेषां स्थानभेदं
न्त तेत्रेलयादि । यथायथमृह्या इति । उक्तप्रकारमवगलय ये यत उचितारते ततं उद्या इयथः । अत्र मुख्यप्रकारस्य श्रौतत्वंबो
धानायाहुः श्रत एवेदयादिं । वैयर्थ्यापत्तिरियन्तम्। श्रव्रोद्ाहरणं संहितां दषा लेख्यमस्ति। तथा च, श्रुतार्थापत्तिसिद्धोयं भकार
इयथः ॥। २७ ॥ 8 @ ततस्त इटत्र । एतेषं प्रकासणां ` परम्परया प्रचारमाहुः एवमिययादिं । श्रन्यथेद्यादि । इदमपि त्रयं
क्रमेण सास्विकादिषु बोध्यम् ।। २८ ॥
श्रीभिरिधरङृता बालघ्रकोधिनी क क क.
` ~. नामवेयानि च्याविष्टामाद्यीनि;।. ऋमगादीनामुक्तत्वान्मन्त्राः खाहाकारादयः । . दक्षिणा गकादयः । रतानि -पयोभक्षे-
णादीनि } देवतानामनुक्रमः आनुपूर्व्योहं ज्ञः । कर्पः वोधायनादिकतकमेषद्धतिश्रम्थः । अनेनैतद्थंमहं यक्ष्ये इति सङ्कल्पश्च ।
तन्त्रमत्रानुष्टानप्रकारः । २५॥ # $ गतयो विष्णुक्रमाद्याः । मतयो देवताध्यानानि । प्रायश्चित्तं विध्नसमाधानम् । कृतस्य
भगवति समर्पणं च ॥ २६॥ 8 इत्येवं पुरुषावयवेरेव सम्भृताः सम्पादिताः सम्भाराः यज्ञसाधनानि येन स तथा-
मूतोऽदं तेनेव सम्पादितसम्भारेण यज्ञेन तमेव यज्ञास्मके पुरुषमयजमिष्टवानित्यन्वयः । तशथजन-मावदयकमीश्वरत्वादित्याश्चयेनाह-
दैश्ररमिति । : अनेन ““ यज्ञन यज्ञमयजन्त इति. मन्त्राथः सूवितः । ` तत्र पश्ूनां अगवत उरुप्रदेशात्, वृक्षाणां रोमभ्यः,
कुशानां स्वेदसहितेभ्यो खोमभ्यः, देवयजनस्य पद्ध, कारस्य पक्ष्मभ्यः, बसूनामोषादिभ्यः, ओष्रधीनामपि ` लोमभ्यः, स्नेहानां
दृष्टिभ्या, रसानां जिह्वाः, खोदानां ` नखेभ्यः, गदां घ्राणात्, जलानां नाडीभ्यः, ऋगादीनीं कर्णाभ्यां चातु्होतच्ररय वबाहुभ्यः,
नामधेयानां मुखात्, मन्त्राणां किरोवयवेभ्यः, दश्चिणानां सवां वामोरप्रदश्ञात्, : छतानां मनसः, दे्वतानुक्रमस्य पर्वभ्यः, कर्पस्य
चलात्+ सङ्कसपस्य बुद्धः, तन्त्रस्य प्राणात्, गतीनां विक्रमात्, मतीनां ज्ञानेन्दरियेभ्यः, आयञ्ित्तस्य कर्मे न्द्ियेभ्यः) समर्पणस्यात्ममः,
एवमन्येषामपि यज्ञियानां पदार्थानां यथायथमबयवेभ्यः सम्पादनमूह्यम्.॥ २० |` % % “तेन देवा अयजन्त" इत्यस्यार्थं
स प्रपन्नं दश्चंयति-तत इति द्वाभ्याम् । ततः तदनन्तरमिमे ते. तब भ्रातसो मरीच्यादयो नव प्रजापतयः सुसमाहितचिनत्ताः सन्तः
प्रजासंबृद्धयथ तासु यज्ञप्रचाराथं च इन्द्रादिरूपेण वयक्तं स्वतश्चाग्यक्तं पुरषं भगवन्तमयजशनित्यन्वयः । २८ ॥
.: . हिन्दी ग्रनुबाद् |
यज्ञोके नाम, मन्त्र, दक्षिणा, त्रत, देवताओंके नाम, पद्धतिग्रन्थ, सङ्कस्प, तन्त्र.( अनुष्ठनकी रीति ), गति, मति, श्रद्धा,
प्रायश्चित्त ओर समर्पण--यद समस्त यज्ञ-सामामी सने विराटं पुरुषके अङ्गोसे दी इकट्री की ।। २५-२६॥ 8 कः इस प्रकार
विराट् पुरुषके अङ्गसे ही सारी सामभ्ीका संमरह करके मेने उन्दी सामभिर्योसे उन यज्ञरूप परमात्माको यज्ञके द्वारां यजन
किया २७॥ ` छ # तदंननन्तर तुम्हारे बडे भाई इन नौ प्रजापति्योनि अपने चित्तको पूणं समाहित करके विराट् एवं
मीरूपसे स्थित उस पुरुषकी आराधना की ॥ २८ ॥ |
तदन मनवः काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः करतमििुम् ॥२६॥
"नारथ नो ं । भ भगव व ॥ ह तदि श्च दितम् , गृही | । योरुगुण शश | सगदिविगुणः स्वतः । ३ ० ||
नियुक्तोऽहं हरो हरति तदः । विश्वं पुरषरूपेण परिपाति त्रिशषक्तिथ्् ॥२१॥
काठे स्वस्वावसरे ॥ २९॥ कैः #ै 0 यद्धिक्षनमित्येतसश्नोत्तराथैमुपसंहरति । नारायण इति । आहितमधि-
षतम् । भगवत्त्वे हेतुः ॥ यः स्वतोऽगुणः । सगीदौ गृहीता 1 उर | गुणो येन सः तस्मिन् ॥ ३० 1 # # यत्पर-
क 1 3 ~~
१, परवादीनां अज्ञसाधनाद्ुपरततिकमोऽयं सुबोधिन्यां प्रदरषितः । २, परा० फ ०--कालमी
मवतः) | रक. २ श्र. श्लो, २६३२
स्वमिव्येतस्रनात्तरं यदक्तं स एष: भग्बान्सर्वेषा " ममः चेश्वर इतिः तदुपसंहरति + खजामीति + पानं तु स्वयमेव करोतीत्याह ।
विश्वमिति । . पुरषरूपेण विष्णुरूपेण चिह्लक्तिमीया. तां . धारयतीति तथाः. सः-1| ३१.॥ -& . # ` यश्चेदं: विश्वं ` -यदात्मकश्च
त्रम् ।. यदुक्तम्. 1. “वसुदे वास्पसो :. ब्रह्मन्न चान्योऽर्थोस्ति तत्वतः? इति । ` पुरुष एवेदं
सकाश्चाद्स्यत्
स्वमिति श्त्या : च. यद् ददीकृर्तं छतं तदुपर ह्य न ते.1. इतीति ।. सदसदात्मकं'. कायंकारणास्मकं - भाठ्यं सृज्यं भवतः
प्रथक्. न.मबतीत्यभिदहितम् ।। ३२ ॥ | | त |
भोवंशीधर छता मावार्थकोधिकाप्रकाशम्यास्या
प्रकरणमुपसंहरति । इतीति। सदसदास्मकं चिपादेकपादा-
` | तात. इतिः वुत्पत्ेसत्वयेतद्विस्तायैमिति
गृहीता जद्मादिरूपेण गुणा येन ॥ ३० ॥ ३१॥ # ॐ अः
कादन्यतत्वया न भाव्यं न. चिंतनीयम् ॥ दे तातेति तनोतीति
क) भावः ॥ ३२॥
भ्रीराधासमणदवासगोस्वामिविरचिताः दीपनीष्यास्या
तेन देवा अयजन्निति । अचर २८ श-छोकदीपनी द्रष्टव्या ॥ पुरुषं जातमग्रतं इति । अच्रापि २३ेश--छोकदीपनी
द्रष्टव्या ॥ [ नवेति मरीचिरत्यङ्गिरसौ पुरस्यः पुरः कतुः चगुवेशिषठो देक्षश्ेति नव । ] ॥ २९॥ ३०॥ # ॐ यदधिष्ठा-
मेति । एतत्स्कन्धीयपच्चमाध्यायस्यः दवितीयन्छोकेः ।। २१।। # ` ` य॑त् परस्त्वमिति । एतर्स्कन्धीय पञ्चमाध्यायस्य चतुथं मेकेक
वतस्कन्धीयपच्छमाध्यायस्यं विहश्ोके इति शेषः |! ३२॥ ॑
काछे स्वे स्वे काेऽवसरे मन्वादयः क्रतुभिर्विभं ` विष्णुं ईजिरे इयर्थः । २९ . # $ एवं यंद्रपमिलयादिप्रभानां
पुरुषसुक्तसंवादेनोत्तराण्यभिधाय यद्धिष्ठानमित्येतस््रभोत्ता्थमुपसंहरति नारायण इति । आहितमवस्थितं एवं स्वस्मिन्नेव सृक्ष्म-
पेणावस्थितं विश्वं शरीरभूतेन मया सजति, शद्रस्पेण हरति; पातीत्युपसंदरति गृहीतेदयादिना । खत अगुणः सत्वादि-
रद्ितगुभोऽप्यहः गृहीता माययो उरवो गुणा येन तथाभूतः सगदो स्तननियोज्यं संसजामि हरो रुद्रः तदशः तदधीनः वि
हरतिः पुरुषरूपेणेदयनत्र तदग्रतीतेश्च सश्टिसंहायौ ब्रह्मसद्रीख्यजीवांतयीमित्वेन करेति पाटनं तु खयमेव करोतीति वेदितव्यम् । अत-
खिहाक्तिधृक् खष्िखितिसंहाररूपश्चक्तित्रययुक्त एक ` एवेयथेः ॥। ३०।।३१॥ 8 $ यद्रुपमित्यादिप्रभ्ानां यदात्मकस्त्व
मियादिप्रभानां च सामान्येरोत्तरं यदुक्तं वासुदेवात्परो ब्रह्मन्नचान्योर्थोऽसि तत्वत इति । पुरुष एवेदं सवं इति श्रुया च तद्दीकृतं
तदुपसंहरंति इतीति 1 हे तातं इदँ विश्वं प्रति य्था अनुप्रच्छसिं विश्वविषयप्रहनं करोषि तस्य प्रभस्योत्तरं चेतनाचेतनात्मकं कत्सं
जगक्किचिदपि भगवतः अन्यत्पथगिति नःभाव्यं नानुसंधेयमिति ते तभ्यभभिहितं कथितमियर्थः ॥ ३२ ॥ |
छता पदरत्नावलीव्याख्या । `
काडे वसंतादिसमये अपरे मरीच्यादिव्यतिरिक्ताः पितरोऽभ्नष्वाततद्यः विघ्रुधा इद्रादयः, देयाः प्रमदादयः,
श्रीमद्धिज्ञयध्वज्नतीः
=
यत्पुरुषेणेलस्य ` ततस्ते श्रोतरं इत्यनेन यज्ञेन यज्ञ इत्यादेः ॥।:२९ ॥ ` ` # क: ¦ तदू
मुच्यते न तु. खरूपत. इदयुक्तमेवाथ , सफुटयन्ुपसंहरति ः; नारायण --इति।
तमेव नारायणं यज्ञादिभिरयजमिति यस्मात्तस्मादिदमस्मा
तत्राह अगुण इति । जीवस्य स्वतो गुणरादित्येऽपिः मिश्याभिसमानाजडस्य :ठु ` तम्मयत्वादूगुणिलं युक्तं दरेस्तदुभयाभावादरुणिववं
गुणलातंयातूबहिः समीप एव, सदावस्थानात् गृहीतगुणत्वं युक्तं उर्वियनेन. हरेरतिश्ायितमाहातम्यं सूचयति. निर्यं गृहीताः
सत्त्वाद्या जीववञ्नडवन्न तु मिभ्यामानास्खरूपत्वात्खातंञ्याद्रहिरेव तवित्येतदनत्र. मानम् ॥ २०.41; ॐ, % येन सठसेचिषा
विश्वमि्याधक्तमुपसंहरन् हरस्य संहारस्ातंन्यं मंदमतीनां प्रतीयमानं परिहरति सजमीति । पुरुषरूपेण विष्णुरूपेण त्रिशक्तिधृक्
सष्टिपालनसंहारश्चक्तिधसे ज्ञानख्वक्रियाक्क्छिधरो . बा ॥३१॥ -कैःः कः ` प्रभ्नप्रतिवचनमुपसंहरति इतीति ! ` अथं कुत्रापि
`: स्कं २.अन..£ श्तो,ः२६-३२.] ग्रनेकम्याख्यएसखमलंकृतम् ।
दांचिदपि मे जगतः स्वार्तत्यबुद्धि न कुर्विति : भाबेनाह ना्यदिति । सद सदास्मकं उथक्तायक्तास्मक ज्ञेयाज्ञयस्ररूपत्वात्तत्तरस्वः
भावं भाव्यमुतपाघं मंहदहंकारादि यज्जगत् किंचिदपि हरेन्यत् स्वतंत्रं न. भवति ` कितु तदधीनसत्ताकमत युञ्यते ` तद्नन्य दि-
थैः । तदुक्तं सदिति । व्यक्तमुदिष्टमसद्व्यक्तुच्यत इत्यादि ॥ ३२॥ <: ;; ` ` '
४ 5. . भीमज्ञीवगोस्वामिङूता क्रमसन्दमभ्य्ाख्या |
:.:., , नारायणे इति । स्वतो मायागुणसष्टोऽपि सर्गादौ काय्यै यादच्छिकषृष्टिमात्रेणानुगृहीतमा योरुगुणो `यस्तस्मिन्. भगवति
मायागुणातीतषड. गुणेच्य्ये विश्वमाहितं माययेवारोपितं तत्, सष्टस्वेल ` मलयायितमियर्थः ॥ २१ ॥ % ` 8 आत्मनो हरस्य च
तन्नियम्यत्वसुक्त्वा विष्णोस्तु साकषात्तद्रपत्वं दशयति पुरुषरूपेणेति । पुरुषः प्ररमात्मा सा्नाततद्रूपेणेवर विष्णुनामावतारेण श्रिञक्ति-
क्. पुरुष एव परिपाति न तु सर्गसंहार्योरिव तत्र त॒त्राविष्टारेनेदयर्थः।। ३२॥
श्रीमद्िश्वनाथचक्रत्तिक्ता सारार्थदरिनीव्याख्या
व्यक्तमिन्द्रादिरूपेण । अव्यक्तं खतः । एवश्च तेन देवा अयजन्तेतयस्य पुरुषं जातम्रत इयस्य चार्थो दर्तः ।। २९॥
क्ष # काटे खस्वावसरे ॥ ३०॥ ॐ $ यदधिष्ठानमिव्येततूपरशौत्तरार्थमुपसंहरति । आहितमधिष्ठितम्। सर्गादौ ब्रह्मरद्रा-
खतः अयजन्. पृज्ञितवन्तः ॥ २९॥ ॐ. § मनक्शधतुरदंश्च काले. खख्ावसरे विभुं विष्णुम् ।॥ ३० ॥ -& 8 यदधिष्ठान-
मित्येततप्रभ्रस्योत्तराथेमुपसंहरति नारायण इति । खतो -योऽगुणः पराक्चसगुणशुन्यः समद गृहीताः मायया स्व्ञक्तिभूतायाः गुणा येन
तस्मिन् इदं विश्वमाहितं संस्थितम् ॥ ३१॥ # - # ~ एतदेव विद्रभोति रजखाः युक्तः तेन नारायणेन नियुक्तः अहं छजामि तमस्ता
युक्तः तदश्च: हरः हरति संहारं करोति स तु पुरुषहूपेण परिपाति न च केवलं रजस्तमोऽधिष्ठाकमूतन्रह्महरनियक्तवेनैव :. तस्यः
शेषठत्वमपितु निखिलम्रकृतिश्वामीत्वेनापीयाह शिक्तिधूगिति । त्रिङाक्तिः त्रिगुणा प्रकृतिस्तद्धूक् अत एवोक्तं प्रथमे स्कंधे सत्वं
रजस्तस्तम इति प्रकृते्णास्तैयैक्तः परः पुरुष एक ` इहास्य धत्ते स्थियादये हरिविरंचिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलुसत्वतनोनैणां
स्युरिति ॥ ३२ ॥ _ |
` भ दल्लभाचायैबिरचिता सुबोधिनीव्याख्या
तदनन्तरं बहुकाठ्न्यवधानेन मनवः केवरमीजिरे । ऋषयश्चाऽपरे च । एते सत्त्वादिभेदा ` द्वितीयकंक्षायाम् ।
ततस्वृतीयकक्चायां पितरो विबुधा दैयां गंजंसाः साच्तविकास्तामसाश्च । मतुष्यास्तु चतुथंकक्षायाम् । अतरते स्चिपातरूपा
एक्विधा एवं । तथापि अमादपि कुर्वाणाः कामिकं किश्िफरं प्राप्नुवन्ति सखमथंतवा्वगः तदां वभुभि ति!
दरादश्ाहादिभिः॥ २९॥ $ ॐ एवं सवंपदाथानासुत्पत्ति भगवतः सकाज्ञादुक्त्वा स्थितिमाह--नारायण इति । विश्वा
धारत्वेनं भगवदाधारत्वव्युदासाथं नारायण इत्युक्तम् । “मापो नासा इति प्रोक्तां” इति प्रकारेण पुरुष . एव नारायणः ।
मिति वेदिकं स्थापित भगवतैव चेदुलत्तििती क्रियेत, अर्थासलयश्च,
| परिपाख्यति ।
तदनुरोधेनैव यद्यप्येतावुत्त्तिप्रख्यौ कुरुतस्त'थापि तत्करणसामथ्य भगवद धीनमेषेव्याह-
त्रिशक्किधशिति.)| ३११ $ एवमंरत्रेय निरूप्य मादासम्यं वक्तं पूर्वाक्तमुपसंहरति--दतीति । पष त॑ त्वयेतावदेवे ।
मादात्यकथनं सर्थादायाति । तदग्रे कथयिष्यामीति भावः । किमुक्तमियपेक्चायामाद--नाऽन्यद्धगवत इति । यावन्तः प्रश्ना ताः
सखरूपतः प्रकारतो वा । तत्र सर्वत्र उत्तरं भगवानेव । यतो भगवद्रन्यतिरिक्तं किमपि नासि । ननु सर्वाधारत्वेन "वस्तुतच्वखूपेण च
मन्तान्तर्स्थैरपि सवं भगवानियङ्गीक्रियते । ततोऽस्मिन्भार्गे को विशेष इध्यांकाङ क्षायामाह--भाष्यमिति । यच्रियया निष्पायम् ।
यत्र हिः क्रिया व्याप्ता भवति तद्धगवानिय्भैः + ननु ब्रह्मबादेऽपि सवं ब्रह्म । ततोऽस्मिन्मारे . को विशेषस्तव्राऽऽद-- सदसदात्मकः
वश्चमिति । स हि पुरुषरूपेण विश्य
१, शक्तया इति भ. । २. यदापीति क. ख. ड. । ३. तदापीति ख. 1: ४, वेस्तुल्वरूपेरेति घ. छ, 1
[ स्क, २ अर; द स्लोः-२६-दे
सद्सद्ृथवहारयो्य शङ्ादिकमयि । 'भ्रमविषयश्च । तस्वरयत्राऽपि मिध्याप्रलयस्तद्ियोऽपि भगवान् ।
अन्यथा तंस्य भानं ज्ञानं चं नोतपथेत । अनुग्यवसायत्छ न भवेत् ।॥३२॥ ` ` न:
श्रीमद्रोखामिधीपुरुषोत्तमचरणविरचितः
दवितीयकक्षाप्रकारमाहुः तद्नन्तरमित्यादि ॥ २९॥ क नारायण इत्यत्र । ननूपादानस्वे भगवतः सम्युक्त
तत्रैव स्वस्य स्थितिरथदेव सिद्धेति पुनः स्थितिकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः विष्वेत्यादि ॥ तथा च; स्वतो विश्वं निमीय
तदन्तः स्वयं प्रविश्य तरस्थापक इति प्रकारान्तर्बोधनं प्रयोजनसित्यथः । अच्र यद्यप्युत्तराद्धं न व्याख्यातं, तथपि ननु भगवते
त्यादिनाभ्रिमाभासेनं तदस्ती ते निश्चीयते इति बोध्यम् ॥ ३० ॥ ¢ % इति त इत्यस्याभासे श्रं शधयमितिः। गुणावतारत्रयात्मकं
तत्त्रयम् । विरतौ मन्तातरस्थैरिति, भेदवादिभिर्विदिषटद्वैतवादिमिश्च । अश्र यथायथं पूर्वोक्तं हेतुद्रयं योजनीयम् । श्रस्मिन
मागं इति विवक्षिते भक्तिमागे । यत्र हौीखादि। तथा च भेदवबादिमते `अनन्तबीयीमितविक्रमस्त्वं सव॑ समाप्नोषि ततोसि
सवं इति बराकयस्वारस्यात्. पारिभाषिकं स्वत, विशिष्रदरेतवादिमते यस्य, प्रथिवी शरीरं यः प्रथिवीमन्तरे सद्चरन् य॑
प्रथिबी. न वेदः यारभ्याप्रजोवाय्वाकाश्चमनोबुद्धथहङ्कारचित्ताव्यन्ताक्षरम-त्वान्तान् शरीरत्वेन पूरवंवदुक्स्वा - (स एष
सरबभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण इति सुबाछोपनिषदि श्रावणेन तत्खारस्याच्छरीरित्वेन` सर्वस्वम्.
अन्न. तुपादेयस्याबयवस्य चोपाद्रानावयतिभेदाभेदात्तदरपेणापि सबत्वमिति, विशेष इयर्थः । न च पूर्वश्ुतिषियेधः
तत्रव पृव॒प्रल्यप्रकरणे प्रथिव्यप्ु प्रीयत इयारमभ्यापस्तेजकसि तेजो वायो . वायुसकाश्च. आकाक्षमिन्दि-
येष्विन्दरियाणि तन्मात्रासु तन्मात्राणि भूतादौ भूवादिर्मदति महानव्यक्तेऽव्यक्तमक्षरेऽक्षरं तमसि विटीयत इत्यन्तं शब्दाभ्यासेन
ख्यमुक्त्वाग्रे “तम एकीभवति परस्मिन् परस्तान्नसन्नासन्नसदसदित्येतन्निबांणमनुश्ञासनमिति वेदानुशासनमिति प्रथिव्या्-
श्रान्तानां सृक््मरूपतापत्त्या कारणेन सह इरेषः तमस्सवैकौभावेन कारणभूतपरात्मस्े सदसद्धिकक्षण-बह्ममात्रसत्ता बोधनेन
तंमआंदिप्रथि्यन्तानां सच्चरक्रमेण ब्रह्मोपादेयता तत्रापि सिद्धयतीयविरोधात् । ब्रह्मवादादत्र विशेषं व्यु खाद य॑न्ति तस्मादित्यादि ।
भानं शुक्तिरजतादेः क्षानं शश्भङ्गादेः । तथा च, प्रतिभोसरूपेण वचनस्येणानु व्यवसायविषयरूपेण च या तत्सत्ता सा तेष
रूपत्वं विना नोपपश्रत इति तेषामपि सेन रूपेण: ब्रह्मत्वमिस्येव ब्रह्मवादादपिं -विंशेष इयर्थः! ब्रह्मवाद हि "तदनन्यत्वं
सूत्रोक्तरीवया कारणरूपेण “उम यव्यपदश्चः सुम्रोक्त वया न्यवहार्योभ्यसद्रपेण च ब्रह्मर्पत्वबोधनेन सदसद्र थवहारयोग्यरूपेणं
तथोत्वायोधनादिति । ३१॥ ९ १
श्रीभिरिधरकृता बाल्लप्रष्ोधिनी
ततस्तदनन्तरं च काटे स्वेऽबसरे मन्वादयः तुभिय्ञर्विभु" सर्वेश्वरं तमीजिरे इलयन्वयः |} २९॥ # ` क्षः. कवः
यद्रूपं इयादिप्रञानां पुरुषसूक्तसंवादेनोत्तराण्यमिधाय (यदधिष्ठानं इत्येतत्परभरत्तराशमुपसंहरति- नारायण इति । तपपूर्ववर्णितो-
सत्तिकमिदं दश्यमानं व्रिश्वं भगवति कानवा णपृणं नारायणे आदितसवस्ितसि्यथः। . ननु तस्य. निराणत्वश्रवणात्
कथं विश्चाधरारत्वमियाशङक धाह--खतः अगुणोऽपि सर्गादौ सष्टयाद्यथं गृहीता मायया. स्वेच्छया उर वः. गुणाः सत्त्वादयो येन.
स.तथा तस्मिन्नियन्वयः ।। ३०॥ ® कैः यदि सृष्ट्यादि सबं भगवानेव . करोति तदा भवतां कोपरयोग इलयेक्षायामाह--.
खज़ासीति । तन्नियुक्तस्तेनाज्ञघ्ोऽहं विश्वं जामि, तद्रशस्तद धीन. एव हरो विश्च हरति , उपसंहरति, पुरुषरूपेण विष्णुस्रपेण
विश्च' खयमेव परिपाति । नन्वेवं तदाज्ञाधीनत्वेपि सष्टयुपसंहारयोयुंवयोः स्वातन्व्येण शाक्तिरस्स्युत तच्छक्त रमरि तदधघीनत्व-
मेब्रेयाकाङ क्षायामावयोः सखरूपरेण खष्टिसंदाराबपि स एव करोतीयान्रयोः शक्तिरपि तद धीनेवेवयाशयेनाह--निहक्तिधूगितिः।
खष्टथ्रथ रजोगुणं धरृत्वा ब्रह्मा भवति, पाखनाथ स्वगुणं धृत्वा विष्णुभवति, सहयराथ च .तमोगुणं धृत्वा हरो मत्रतीय्थः ॥ २१.॥
छ . क यच्वेदं विश्व यदात्मकश्च त्वमिव्येब्रमादिसवरग्रशषानां "वासुदेवात् परो ब्रह्मन्न चान्ग्रोऽर्थोऽस्ति वच्वतः' इति यत्सामान्यत्
उत्तरमुक्त ` पुनश्च. “पुरुप एवेदं सवः” इति श्रुया तदेव हृदीव तदुपरसंदरति--इतीति । स्नेहं . सूचयन् सम्बोधयति--हे तातेति ।
इदं यद्रपं -यद्धिष्ठानमिलयादिकं यथा त्वमनुप्रच्छसि वथा तस्योत्तरमिव्युक्तप्रकारे्र ते तुभ्यं सयाऽभिदहितं कथितमिलत्वयः
कृथितमेव्र स्पष्टयति--सदसदात्मकं करायेकारणात्मकं स्थूटसृक्ष्मात्मकं वा किञ्चिदपि वस्तु भगवतः सकाश्चादन्यदिति.न भव्यं
तव्या नानु सन्बेयमिलयथः ।। ३२ ॥ ॥ | = ष
इसके प्रात् समय-समयपर मनु, ऋषि, पितः, देवता, दैय ओर मनुष्योने यज्ञोके द्वारा भगवान्की आराधना
की! २९। $ ` नारद ! यह् सम्पूण चिं उन्दी भगवान् नारायणम खित दै, जो स्वयं तो प्राङृत गणोसे रहित
0
१, भ्र मविषयं चेति ग. । २, दादशाष्ठादिभिरिति सुबो ° ।
स्क, २ श्र, ६ श्लो. ३३ ३६ ] श्रनेकव्याख्यासमलङृतम् । = २४१
प्लत सृ प्रारम्भमे माया दवारा बहुत-से गुण. ग्रहण कए ठेते ह ॥ ३०॥ % ® उन्दीकी प्ररणासे मै इष संसारी
रचना करता द । उन्दीके अधीन होकर रुद्र इसका संहार करते ह ओर वे स्वयं ही विष्णुके रूपसे ष इसका पान कते है ।
स्योकि उन्होने सतव, रज ओर तमकीः तीन शक्तियाँ स्वीकार कए रक्ली ह ॥ ३१॥ ® ॐ बेटा ! जो ऊ तुमने पूज
था, उसका उत्तर मैने तुम्हे दे दिया; भाव या अभाव, काथैया कारणके रपम एेसी कोई भी वस्तु नदीं है, जो भग
बानूसे भिन्न दो ॥ २२॥ |
न भारती मेऽङ्ग ृभेषलच्यते न' बे चिन्मे मनसो मृषा मतिः ।
` नमे हृषीकाणि पतन्त्यस्टपथे यन्मे हदौरकष्बता धतो रिः ॥३३॥ `
सोऽहं समास्नायमयस्तपोमयः प्रजापतीनामभिवन्दितः पतिः।
आस्थाय योमं निपुणं समाहितस्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः ॥३४॥
नतोऽस्म्यहं तचरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं बुमङ्गरम् । `
योः ह्यात्ममायाविभवं स्म पयगाद् यथा नमः स्वान्तमथापरे कतः ॥२५॥
नाहं नं युयं यहतां गतिं विदुनं बामदैवः किथुतापरे सुराः
तन्मायया मोहितबुद्धयरितदं बिनिभितं चात्मसमं विचदभहे ॥२३६।
५ . श्रीधरस्वानिरता भाक्ाथदीपिकराव्याख्या
यदुक्तं “एतावस्वं यतो हि मेः तमविज्ञाय मामीश्वरं प्रत्रवीषिः। इति तदुपपाद्योपसंहरति । न भारतीति । यस्मान्मे
मया ओत्कंड च॑ भक्तये कस्तद्यक्तेन हृदा हरितो ध्यातः । अंग हे नारद अतो मे वाङ्मनदृन्द्रियाणां वृ्तयः सत्याथी न
तु मसप्रभावेनेत्य्थः ॥ ३३ ॥ # # अत्र स्वानुभवमेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रमाणयति द्वाभ्याम् । सोऽहं समाननायादिभिः
व (नन) नवि |; 8 ++ 3,
पद्मोद्भमे वक्ष्यते ।। २४ ॥ ॐ 8 तद्र समीयुषां श्चरणागतानां भवच्छिदं संसारनिवतेकं स्वस्त्ययनं मंगलावहं सुमंगछं
सुसेव्यं च तस्य चरणं नतोऽस्मि । ततोऽ्चित्यमहिमत्वेन ज्ञातवानस्मीति केमुत्यन्यायेनाह । यो हीति स्वमायाविस्तारं यः
स्वयमपि पर्यगात् । परिशब्दो निषेधे । एतावानिति न ज्ञातवानिर्यर्थः । अपरे कुतो जानीयुः 1 तस्य चरणं नतोऽस्मीति पूर्वेण
संबंधः । ननु सर्वज्ञः कथं न जानाति अंतामावादिति हष्टंतेनाह् । यथा स्वस्यांतं नभो नाप्नोति तद्रत् । नदि खपुष्पादनं
सावज्ञं विहंतीति भावः । तथाच वक्ष्यति 'दुपतेय एवं ते न ययुर॑तमनंततया स्वमपि यद् तरांडनिचयथा ननु सावरणा
इत्यादि श्रतिश्च । “यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अंग वेदं यदि वान वेद्” इति॥ ३५॥ ® ॐ एतस्मरपंचयति
नाह मिति द्वाभ्याम् । वामदेवो रुद्रः यस्य ऋतां गतिं परमार्थस्वरूपम् । किंतु इदं प्रपंचरूपं तस्य मायया विनिर्मितं विचक्ष्महे
स्वज्ञानानुरूपमेब मेव न तु छृसनम् | मोदितवुद्रय इत्ययं तदज्ञाने प्रपंचज्ञाने च हेतुः ॥ ३६ ॥
विद्यः! तदपि आत्मसम स्वज्ञाना - रूप प
| वंशीधरङता भावाथदीपिकाप्रकाश्चव्याख्या
तारे खिपाद्विभूतेनित्यत्ं शरवे तथा
पाद वि भूतेखिरुणमय । ककार्यत्वेनानित्यत्वेष्यमिध्यात्वमेव प्रतिपादयति
तथा मायिकवस्तूनां च तद्यागसाघनत्वेन सत्यत्वं उयंजयसि । अन्ये ज्ाखविदस्तु सर्वैभिदं ` मनोरथं विरुसितत्वान्मिथ्यव
भगवतः खलं भगव्वमपि तटस्थलक्षणत्वादनित्यमेव तद्वाम्नखिपा्टिमूतेः का वात्तं ति व्याचक्षते तच्राहं कुत्र विश्वसिमि
तद्वाचि तैषां वाचि वेत्यत आद् । न भारतीति । ममेयं तुभ्यमुक्तां वाक् न सषा तत्र हेतुः--न वा इति । सर्वत्र हेतुः ओत्कंठथ-
युक्तेन मनसा मया हरि धत इति । यत्र हरिस्तत्रैव सर्वं सत्यमिति मद्राच्येव विश्वसिहि तैरन्येः श्षासखविद्धिरपि हरिमेनसा न
धृतोऽतोमनसस्तस्य मृषैव गतिरतस्तेषां वागपि मृषैव । मिथ्यावादिनां तेषां मतमंगीकृता इति भावः । अत एव स्वामिचरणेर
पत्यर्थं इत्यत व्याख्यातं मत्सामथ्यं मस्मभावकृतं न किं तु ` हरखिभावक्ृतमिति भावः । हे अंगेति । अतीवप्रियत्वादेतद्ू हयं
गोक्तमिति भावः । बाण्यलुगमनाबसरे . त्वोत्कंख्यवता . हृदा. हरिने _ धृतस्तत . एवेद्वियासत्मथानुगमनं जातमिति प्रतीयते
भगवद्धथानपूतेन मनसान्यांस्ततो : सृजेत्. इतिः?. तत्रैव ` वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ३३ ॥ # `. अत्र वृत्तिसत्याथत्वे नमनादिना
ध्यानस्य स्तवे सत्याथेसत्वतमन्वयः । भ्यानाभावे सत्यार्थाभावोत्र उ्यतिरेकः । .एतच् भरावज्ज्ञानामावाच्च । अत्र॒ विदवनाथः-
१ प्रा पा०--न करिंचिन्भे मे । २, प्रा° पा०--यस्त्वास्ममायाविभवं स्वयं गतो यथा । ३. प्राऽ्पार--स्वात्म० ।
३१
५
्नोमद्धागवतम् 4 क
9 ॥
येषामर्थं मन्यतेऽपि जिज्ञास , एवेति ,। तपोमय इति । “स्पषु यत्पोडश्चमेकविंलं निष्किञ्चनानां चप यद्धनं विदुः"
भगवदादिष्टं तपः प्रथमं मयैव तप्तमिति स्वस्य ज्ञानविज्ञाने दर्विते भगवदत्तमैश्चयं चाह प्रजेत्यादिः । तथा योगेदबरत्वम ममि 6
मम नास्तीति न वक्तव्यभित्याद--आस्थायेति ,। समादित एकाम्रीकृतचित्तोपि तं भगवंतं नाध्यगच्छं न ज्ञातर्वानस्मि तत्र
हेतुर्यत आत्मनो मम संभवः सृष्टिरिति । हहत मतषटखटसृष्टा अन्ये बिज्ञ॑मन्यास्तं कथं जानीयुर्ये तं भगवस्वं तटस्थलक्षणं व्रवते ते
त्वंधा एवेति भावः ॥ २४ ॥. '% , ® अहो अर्वाचीना वराका भगवत्त्वं ; वथः ब्रूमहे इति प्र्पंति -यतो भगवानपि स्वयं
वेदितु न प्रभवतीति .अन्तयदरेकेण. तं प्रणमवि--नत .इति । समीधुषां. . भवच्छिदं . संसार दुःखच्छेद कमित्यननुसंहितं
फां स्वस्त्ययनं स्वप्रमसुखदायक्रमित्यनुसंहितम् । सुं मंगलं यस्मात्तं सुमंगलम् । अन्येषामपि कर्मिज्ञानियोगिनां तद्धक्तिमिश्रतवं
विना मांगस्यामावादिति भावः। यो दि आत्ममायाबिभवं स्वयोगविस्तार स्वयमपि पर्यगात् । परिशषब्दो निषेधे एतावानिति
न ज्ञातवानित्यथेः । अपरेऽस्मदादयः. कुतो जानीयुः । अत्राक्षिपति नन्विवि। नभः कत इति भाव
नन्विवि। नमः क्वं इति भावे इति । खपुष्पसत्तवे
तदज्ञानं तु सरव॑ज्ञत्वनाश्चकमस्तीयाश्शयः .।- स््रस्यापि स्वाज्ञाने प्रमाणमाह । श्रतिश्चेति + यः पृ्मेश्वरोऽस्य जीवस्याध्यक्षः
साक्षी परमे व्योमन् तिष्ठन् अगवि, .संबुद्धिनन्निकेतं अतिः; बेदाप्मानमेतावानहमिति । तर्हिं ज्ञान्रिषयत्वमागतमिति चेदा
, . सव्वंप्रभ्रानामिति । एततूस्कन्धीयपच्नमाध्यायोक्तानामिति शेषः ॥। वासुदेवादिति । एततूस्कन्धीयपच्चमाध्यायस्य
चतुदशग्छोकः ।॥*३३। ` ` &. यदुक्तमिति एततस्कन्धीयपच्चमाध्यायस्य दक्मन्छोके इति देषः ॥ २४ ३५ # #
पूर्वेणेति । पुव्व॑पादोक्तेनेयथंः । धुचतय इति । देशामस्कन्धीयसप्राश्चीतितमाध्यायस्थैकचत्वारिशग्छ्ोकः ।। ३६--२३९ ॥
+... यदुक्तमेतावन््वं मामीश्रर वाग्मरषा
मिथ्या न इरयते मे मनसो गतिः वृत्तिः न् गृषा । हृषीकाणि. इद्रियाणि . असत्येऽसद्विषये न पतंति न प्रवत्तते यस्मान्मयौत्कण्छयं
आश्चातद्रता . हृदयेन हरितः ध्यातः 1 अंग, हे नारद, अतो मे वाङ्मनदद्रियाणां वृत्तयः सलयाथां न तु मसप्रभावेनेयथेः ॥ ३३ ॥
4 - .# -अतो ममापि ज्ञानप्रदो मदच्रियखरूपसभावः सर्वेश्वरो मत्तोन्योऽस्तीयाह ; सोऽदमिति । समाम्नायः समाश्नायग्रचुरः
तपोमयः तपःपरचुरः बिदयातपोभ्यां , सर्वो्कष्ट इयथः । प्रजापतीनां मरीच्यादीनामभिवंदितः वेनेमस्छरृतः तषां . पतिश्चात्मन; परमा-
त्मनः संमव उत्पन्नः तत्करपाख्धज्ञामर्पन्नोऽदहं समाहितः सन्निपुर्णं निर्विध्नं योगं समाखाय यः स्वमायाविभवं स्वयं . गतस्तं
परमात्मानं नाध्यगच्छं खरूपतो गुणवश्चेताब्रानिति न ज्ञातवान् । ३४.॥ .. + %.. अतस्तञजरणं प्रति, केवलं नतोऽस्मि । कथंभूतं
चरणं समीयुषां शरणागतानां भयच्छिदं संखतिनिवततकं स्वस्त्ययनं मंगखानामाश्रयं सुमंगटु सुसेव्यं अनवगमे दष्टाः यथेति । दोषा-
स्पर्शाय दु्रहणाय च नभस्त्वदूदृषटांतः दुःस्पदचैः पाणिना वायुरिति । महाभारतोक्तः सखमायाविभवं स्व्यगत॒इयनेन जवनिकां
गत इतिवदन्याऽनुपरभ्यत्वमुक्तं न तु मायावंदयत्वं आत्ममायाविभवेनान्यानुपरुभ्यत्वं गत इयथः । एवंविधपरमात्मा न सुक्तविधो
प्यहमेव नाध्यगच्छमन्ये नाधिगरच्छंतीतति। किञ्च वक्तव्यमियाह : यथेति । अपरे जीव्राः कतो. हेतोर्बिदुरियथः 1}. २५॥ ॐ ॐ
यूयमिति,.सनक्यभिप्रायेण .बहुवचनर्निदेश्षः वासुदेवो . नाम कश्चिदृषिः शंकरो. वा.न चाहं न ध 0 र
गुणमयीययुक्तविधमायया ` मोहिता. ' बुद्धिर्येषां ते तन्मायामोदितबुद्धित्वादेते न: बिदुरियथः.। तर्हि कि ¦ विदुरियत् आह. तेरेव
्िनिरमितमिदम वेतनं श्षतीरं स्वात्मसममात्मानं देहाकारं मन्यामह इयर्थः । देदयात्मविभागमलयजानतां कथं परमात्मन वेदनामिति
भावः| ३६॥ ॥ पि
श्रीमद्धिंजयष्वजतीर्थुता षद्रल्ञावलीष्याख्या . ` ` :: ` `
, एवंविधमाहास्म्यस्य हरेः प्रसादः कस्य स्यादिय्च॑क्य मक्तिनदीं
रस्य स्यादिति भवेनाह नेति । हृषीकाणीद्रियाणि अव्र हेतुमाह यन्म इति । ओत्के्यं ५५ |
स्द्रता हृदा मनसा धृत इति य॑त्तस्मादियथंः । अनेन भगवस्रसाद सामप्रीसंपादने भक्तिरंगमिययुक्तं भवति
हतोऽपि पुंसां भक्तेरेव साध्या तसप्रसादजननी अन्यथाऽसो -दुर्ेय,. इति . भावेनाह सोऽहमिति | स द्रक्तंविष
लुभ्रेण तमंतरेणाश्नायमयो वेदप्रतियायेषुं प्रधानः समीचीनज्ञानसंप्दायप्राचुर्यो वा तपोमयस्तपस्िषु प्रथानः दृक्षादि प्रजापतीनां
क, २ श्र, ६ शतो. ३३.२६ |]
अपरे वाणीरेषाद्याः अथ शब्दा त्साकस्यज्ञानमेव निषिध सं
दिवाक्यसूचकादयं विशेषो बोद्धव्यः प्रक्षावतेति ॥ मंगलानंतयारंम प्रभ्रकालरन्थेष्व
विकटपारंभ मंगले इति च समीयुषां श्चरणं ` प्राप्रानां ` खस्ययनमखंबुद्धिगोचरस्वानंदानु मवग्रदं सुमंगलं मगलाना मगल
तन्रणं तस्य हरेरणं नतोऽस्मीव्येतावदेव सुश्चकमिति भावः। मंगछानां च मंगखमिति च ॥ २५॥ %# . %# इदानीं स्वात्मानं
निदञ्चनीढरय कस्यापि साकस्यज्ञानं नास्तीयाह नाहमिति । लप्नोपमभिदं यथाहं साकल्ये न तदति न वेश्च तथा यूयं भवंतो
ऽपि न बिदुः। अत्रापि व्यययात् साकल्यज्ञानमेव निषिध्यते उत्तरखंडन स्वयोग्यज्ञानस्योक्तत्वादिंति ज्ञातव्यम् । चरिपुरातकः सवज्ञ
इयज्ञरूढिरेव न विद्धदरदिरिति मानना न बामदेव इति । वामो निर्दोषो देवो नारायणो यस्य मते स तथोक्तः वामं तु शुभं
पदचमिलमिधानं अनेनैवान्यस् द्वावं सिद्धमुदरकयति किुतेति। अत्र हेतुमाह यन्मांथयेति। यस्य॒ हरेमीयया
वंधकशक््था.मोदितवुद्धित्वादियथेः । तत्फटमाह इदमिति । विनिरमितमिदं जगत् स्वात्मसमं परमात्मसदृश् विचक्षते । ननु
भबरतोप्येष्वेके किमियाक्षंक्य सत्यं विशेषोऽसतीयाह इदमिति । वयं तु येनेदं निर्मितं त॑ स्वात्मसमं स्वयोग्यतानुसारं विचक्ष्महे
नातोऽधिकं तदपि ततपसादायत्तमतो न विदुरिति ब्रूम इत्ययं विशेषस्तु शब्दाद् वर्गतव्य इतिं । तुःसमादेदेऽवधारण इति ।
स्ाप्रसममिति पाटे स्वा्रपदार्थबदनिलयमस्वतंतरमिदमत एव तन्नियासकरेन स्वतंत्रेण परमनित्येन भवितव्यमिति विचक्ष्मह
तस्मिन्नुपयुक्ता म तु ज्ञान
रतिस्तव--धुतीनाखदाहृतानां तत्रैव
भ्रीमद्धि्लनाथचक्रघसिरता साराथैदरिनीग्यास्या
प्रकरणमुपसंहरति इतीति ! सद सदात्मकं कायथेकारणात्मकं त्रिपदेकपादात्मकश्च भगवतः सकाक्षादन्यत् त्वया न
्षेमस्तं क्षेममभयं त्रिमूदुध्नोऽधायि मूद्धेखित्ादिना च्रिगुणातीताया्िपा-
तेर्सियत्वं ब्रूषे । तथा पादेविभूतेस्त्िगुणमयम्रपच्चस्मापि भगवतो विर्ज्मानयेदयादिबहिरक्गमायाराक्तिकायेत्वेनानिलयत्वेऽ
येमिथ्यात्वमेव. प्रतिपादयसि तथा ` मायिकवस्तूनांच्च तयागसाधनत्वेन स्यतं व्यञ्जयसि। अन्ये शास्तरविदस्तु सवेभिदं
मनोविरुसितत्वान्मिथ्यैव, भगवतः खलु भमवत्त्वमपि तरश्चलक्चणत्वादनियमेव तद्धाम्नस्त्रिपाद्धिभूतेः का वार्तेति व्याचक्षते
मि, स्वद्राचि , तेषां बाचि बेयत आह; न भारतीति । मम इयं तुभ्यसुक्ताः वाङ्न षा । तत्र देवन वै इति ।
सर्वत्र हेतरौत्कण्डययुक्तेन व सर्वं सलयमिति मद्राच्येव विश्वसिदि । तैरन्येः शास््विद्भिरपि
हरिमैनसा न धृतोऽतते मनस्तस्य स्वैव गतिरतस्तेषां बागपि षवेति । मिथ्याबादिनां तेषा मत माङ्गीकृथा इति भावः ॥ ३४॥
परमेश्वरसखरूपं जानीमहे इयभिमन्यन्ते तथैवान्यानपि युक्या बोधयन्ति
चेति । तत्राह--सोऽहं पूर्वश्छोकोक्तरक्षणः . सोत्कण्ठद्ृदयद्रीधृतदरिरप्यहं समाम्नायमत इति । भथममाम्नाया ममैव मुखेभ्यो
शस्ता येषामथमन्ये ते.अद्यापि जिज्ञासन्त. एवेति भावः । तपोमय इति स्पर्शेषु यत् , षोडः पोडशमेकर्विशंनिष्किश्चनानां चप यद्धनं
मम नास्तीति न वक्तव्यमिलाह आखायेलयादि । खमाहित एकाप्रीकृतचित्तोऽपि तं भगवन्त नाध्यगच्छं न ज्ञातवानस्मि । तत्र
हेतुयैत आत्मनो मम संभवः सृष्टिरिति । हन्त मत्तृष्टसष्टस्टा अन्ये विज्ञम्सन्यास्तं कथं जानीथुय तु भगवनव तटस्थरक्षण बुवते ते
धा. एवेति भावः ॥ ३५ ॥. 8 ® अदो अर्वाचीना वराका भगवत्त्वं वयं नूम, इति , परयन्ति यतो भगवानपि स्वयं
कत्युदरेकेण तं प्रणमति नत इति । समीयुषां शरणं गतानां मक्ताना भंवच्छिदं संसारदु;खच्छेदकमिय
ननुसंहितं एं खस्ययनं स्प्ेमसंखदायकमियनुसंहितम् । संमङ्गरं सुष्टु मङ्गलं यस्मात्तमन्येषामपि कर्मिज्ञानियोगिनां तद्धक्ति-
# साकल्येन कानासदावमिष्वथंः
| | ६ 8 द्नधम। र | | स्व । २ ए शलो र ‰& 4 ६
भावादिति भावः । यो हि आत्ममायाविभवं खयोगमायाविसतं सखयमपि पर्यगात् । परिक्धौ
मित्रसवं विना माङ्ग्स्याभावादि
एतावानिति न ज्ञातवानियथः । अपरे अस्मदादयः कतो जानीयुः । ननु सवज्ञः कथं न जानाति अन्तभावादिति । दन्ते
यथा. खयस्यान्तं नमः ` कत नाप्नोति. तद्वत् । न हि सख्पुष्पादश्च॑नं सर्वज्ञत्वं निहन्तीति मावः । तथाच वक््यति-द्पतय `
भर त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणा इत्यादि । श्रुतिश्च ॥ योऽस्याध्यक्षः परमे व्योमन् सो अङ्ग वेद यदि
बान ।.३६.॥। ति । |
श्रीमच्छुकदे बरत्सिद्धान्त्रदीप
यदधिष्ठानमिःयादिप्रभानां यदात्मकस्त्वमियादिसर्वप्रभानाच् सौमान्यतो यदुत्तरमुक्तं बासुदेवात्रो श्रद्यन्न चान्योऽस्ति
तत्त्वत इति । पुरुष, एवेदं सवंमिति श्रुया च तद् द्रदीछरृतं तदुपसंहरति। इतीति । इदं सदसदात्मकं स्थूटसूष््मात्मकं
भगवतः सकाञ्चाद्न्यस्रथड.न भाव्यं नानुसन्येयम्। दातत्कायेत्वात्तदाधेयतवा त्तद धीनस्थितिप्रवृत्तिमत्वाश्च तदप्रथकत्वेनानु-
सन्थेयमिति ते तुभ्यं यथात्वमनुष्रच्छसि तथाऽभिदितं मया कथितमनेन सर्वात्मनां भगवान् ध्येय इत्युपदिष्टम् ।। ३३ ॥
कै ॐ तद्धथानं तस्य स्वानुभवेन .फल्च्व॒ददोयति हे अङ्ग, पुत्रः यद्यतो मे मयौत्कण्ठयं भक्टयुदरेकं क क्तेन 0८५
हरिषेतो ध्यातोऽतो मे मम भारती माषा षा निरर्थिका न लक्ष्यते न दरर्यते मे मनसो गतिक तति मृषा ` करि ।
कस्याचिदप्यवस्यायां न मवति । हृषीकाणीन्दरियाण्यसत्पथे निन्दिते विषये न पतन्ति ॥ ३४॥ धृत इत्यनेनैतावन्त्व
प्रतीयमानं निराकरोति सोऽहमिति । सोऽहं प्रसिद्धः समाम्नायमयो बेदभरचुरः तपोमयश्च विद्यातपोभ्यां सर्वशरेष्ठोऽपि प्रजापतीना-
सुभयप्रजापतीनां महषयः सप्तपूर्वै चत्वारो मनवस्तथा । मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजा इति श्रीमुखेनोक्तानां संन-
कादीनां चतुर्णा मरीच्यादीनां सप्तानां चतुदंशमनूनाच्न शिष्यरूपाश्च प्रजायाः पतीनामभिवंदितः तैरभिवादितस्सतुतो बां योगं
ध्यानयोगमास्थायाभिलयापि यतो भगवत आत्मनो मम सम्भवः उत्पत्तिः तत्त. नाध्यगच्छदेतावानिति न ज्ञातवान् ।। ३५॥
ॐ कै पतदेव हृढयितुं ` भगवतो भुक्तिमुक्तिप्रदत्वं ` सवज्ञत्वं मायाधिपतित्वमन्येषां तु तन्मायामोदितत्तवं च तच्रण-
नतिपूवेकमाह नतोऽस्मीति द्वाभ्यां । तस्य भगवतः -चरणं सुमङ्गलं नतोऽस्मि. कथंभूतम् . समीयुषां शरणागतानां सुसुष्षए
भवच्छिदं संसारनिवतंकं बुुक्षुणां स्वस्यं यथा नभो नमोऽधिष्ठात्री देवता. खान्तं नभोतैषुस्यं जानाति तथाऽऽत्मनः क्ति
भूताया भावायाः भ्रकृतेर्विभवं द्वि शब्दाच्च तनानां खभावं च पयैगात् परितः सर्वतो ज्ञातवानः। अथ अपरे जीवाः साकटयेन
त॑ तन्मांयाविभवादिकं च कुतो जानीयुन कुतोऽपीयथंः ।। २६ ॥
श्रीमद् बह्लभाचायविरचिता सुबोधिनीग्याख्या
एवं पू्वोक्तमुपसंहयय तस्य माहात्म्यं बदन् तद्धर्माणां माहात्म्यं प्रथममाह--न भारती मेऽङ्गेति । . हृदये ` तिरोहितो
भगवानसदुयुद्धिखु सादयति 1 अतो मयौत्कण्छ्यवता प्रमोद्मवबता हृदा भगवान् धृतः । तत्र च भारती वत्तते। सा हि भगवन्त
माछिङ्गय मन्मुखात्तेन सह निःसरतीति कदाचिदपि खषा नोपलक्ष्यते । भाऽविनाऽपि न बापयितविषया भवतीलय्थः । तथा . मनो-
व्यापारोऽपि । न यः पदार्थो भावी तद्धिषयको नं भवतीयाह-न वै कचिन्मे मनस इति ! ` परन्धरासम्बन्येऽपि माहात्म्यम्!
भगवता सहाऽहं सम्बद्धः । मम चाऽभिमानमात्रेण मनःपरभृतयः सम्बद्धा इति ज्ञापनार्थं सर्वत्रं म इत्युक्तम् । हृषीकाणि इन्द्रियाणि ।
असत्पथे निन्दितमार्गे । वाक्संबन्धे तु भगवान्न हृदये स्थापित इतिं न तेन म्यभिचारः। नु धृतो भगवान् कथमिष्ट कृतवान् !
तत्राऽऽह--हरिरिति । ओरकण्ठयवता हृदेलयनेनाऽयमर्थो निरूपितः--चित्ते भगव्सरेम सम्पादनीयम्
सवत्र विद्यमानं भगवन्तं 0 वि 'षयीकेरिप्यति । यथा रसनेन्द्रियसदिता जिह द्रव्येषु विमानान् रसान् ` खयमेव गृहाति ।
च॒ तद्रसज्ञानं पृवमपेक्षतेः। . तथा भक्टयाविष्ठं चित्तं स्वयमेव भगवन्तं गृह्वाति प्रतिनियतेन्दियवद्धगवद्धक्तिः
॥ ३३॥ # ॐ _ भगवान् केवर्मक्त्यैकठभ्यः। {न॒ च तत्र भ्रमाणान्तरमस्तीति बोधयितुमाह-- सोऽहमिति ।
भगवञ्ज्ञाने प्रथमं वेदाः प्रमाणम् । साधनं ' तंपः। प्रमाणाभिन्ञानं मनननिविभ्यासनरूपम् । - अन्तरङ्गं -साधनं ` योगः
तत्फलं चित्तेका्यम् । तस्मिन् जाते उत्तमाधिकारिणो भगवत्साक्षास्कारो भवतीति न मन्तव्यभियाह--सोऽहमिति । समाम्नायः
फनः पुनरावत्त्यमानो वेदः । समाङ्पसर्गाभ्यां सदितो म्नाधातुरभ्यासार्थोऽथंविधानसहितं वेदाभ्यासं बोधयति । तन्मयः
तद्विकारतद्भधाप्नो वा । तपोमय इति साधनपरता । सहजं तप इति ज्ञापनार्थभुक्तम् । प्रजापतीनामभिवन्दित इति सर्वोपदेश-
नाऽथेविचार उक्तः । प्रजापतिङर्देन च तस्य ज्ञानस्य परम्पराऽपि सुचिता । ते च न प्रतारिता इयाह--पतिरिति। न हिः प्रजा-
| प
१, भावेनाऽपीति ख. घ. ड, । २, बाधितविषय इति ग. घ, ड, । ३. विषयी कसतीति म, । विषयी करिष्बतीति ख, इ, ।
अपेदिते इति खल. घ, श्रपेश्यते इति ग. । £, समायुपसरगाभ्यामिति क, ख, ङः, समोपतर्माभ्बामिति ग,
स्क. २ श्र. ६ श्लौ. ३३-३६ ] ` शरनेक्षव्यो यासमलंङृतम् । ` २५५ |
धं ५ । एवं साङ्ग प्रमाणं निरूपितम् । प्रमाणं हि भगवत्साक्षात्कारे मनसः ` सहकारि । अतो मनसोऽपि
निपुणमिति । न सिद्धथादिभिभ्रीमकमिय्थः । ` एवं साधनसदितोऽपि तं: नाऽध्य-
च्छतीयया मिति मुष्मिकस्थाऽपि सुचकं सुमङ्गलम् ।
अतश्चरणनंमनमेव कत्तज्यम् । तेनैवा ऽथंसिद्धिः । ननु" भगवान् भगवेद्गुणां वा इदमित्थतया ज्ञातु चचक्याः । तत्र गुणानां ज्ञाने
अक्ञक्यतामाह--यो हीति । यो भगवान् आत्मनो मायायाः सधिनँभूताया विभवमेश्चयं खयमेव पथेगात् । परीति निषेधार्थे । न
ज्ञातवानियर्थः । स्मेति प्रसिद्धे । अनेने तथां वचने*खस्य दषो निराकृतः" । ननु मायाया विभवं भगवदीयमेवेति कथं भगवान्
स्वसम्बन्धिनं पदार्थं न जानाति ? तत्र दृष्टान्तमाद--यथां नभः स्वान्तंमिति । विमाने अन्ते यस्त्वन्तं न जानाति स न सर्वज्ञः
न त्ववि्यमानेऽपि । नं दि शश्ङ्गाज्ञानं सावस्यप्रतिवन्धकम्। यथां नभः स्वान्तं न जानाति । ` व्यापकत्वादन्ताभावा्च । तथा
मगवानपीयर्थः ।। ३५ ॥ # 8 एवं गुणानांमज्ञानं निरूप्य स्वरूपसथाऽप्यज्ञानं ` निरूषयति--नाऽहसमिति । भगवन्तं किं
जज्ञास्यतीति न मन्तव्यम् । यतो वयमेवं महान्तोऽधिकारिणः सर्वप्रकारेण चेन्न जानीमः कथमन्यो ज्ञास्यतीति । तत्र अहं ब्रह्मा ।
तां गतिमपि न जानीमः। यथा देवानां मनुष्या न जानन्ति तथो वयमपि भगवंत इयथः । महादेवस्तु गुणावतारः सबेगुरः
""डऽवराजक्षानमन्विच्छेदि''ति वाक्याच्च ख ज्ञास्यतीयाशङ्याऽऽदह---नं वामदेव इति । वामदेवो महादेवः । अपरे ततो ` हीना
अज्ञाने उपपत्तिमाह--यन्माशयेति । पूर्वैवञ्जञानसम्बन्धिन्या मायया मोहिता बुद्ि्यषाम् । बुद्धया ` गृहीतानि ज्ञानेन्दरियाणि'हि
ज्ञानं जनयन्ति | तत्र बुद्धिरचेन्मुग्धा ज्ञानवात्तौ दूरे । त्ीन्द्ियाणां वैफल्यं स्यात्तत्राऽऽह---इदः विनिभितं श्रात्मसमं विचचमह
इति । भगवतैव विनिर्मितमिदं कायं जगद्रपं खनुद्धयुसारेण विचक्ष्महे । अनेन कयैस्यं भ्रदशितत्वाद्भगवान्नास्तीति पक्षो
निराकृतः । श्रात्मसममिति वचनात्तदपि न सम्यक् ज्ञायते । अस्यथा चिरेषानुमाने्भगवतः सर्वे विशेषा ज्ञाता भवेयुः । सवगुण-
ग्रसिद्धिरूषस्वाज्जगतः ॥ ३६ ॥ । त कि >
श्रो मदरोस्वामिश्चीपुरुषोत्तम्रणविरचितः ध्रीसुबोधिनौी प्रकाशः ।
न भारतीत्य् भावेनेति अत्र भाविनेति पाडः प्रतिभाति । नत जाद्य, नीतिश्चास्र दिखयोगानां कामश्चाख्े च पारदास्कि-
सुंखसुरतादीनां ब्रह्मणा कथनस्य ` भारते ` वात्स्यायनीये चालुवादात् जरह्मवाचां निन्दितिमागें पातः इति "नमे ऋषीकाणि इत्युक्ति
कथं सङ्गच्छतः दयत आहः काकसम्बन्ध द्यादि पंरश्चकम् । तथा च. तयोः सम्बन्धेऽपि चेद्धगवद्-
विस्मरणं स्यात्तदा भारतीलयधेन खलयनिर्ममनरूपमात्रमेव कायं न वदेत् , : अत्ते निगम एवाविस्मरणम् । न तु तयोः सम्बन्धेऽपीति
नं तेन व्यभिचार इयर्थः। धत इति परेम्णा वद्ध इयथः । प्रतिनियतेन्द्रियकद्भक्तिरिति । मनसा रूपरसादिग्रहणे ` चक्षुरसादि
बन्मनसा ` भगवद्भ्रहणे भक्तिरिखर्थः |} ३३।॥ # 4 सोऽहेमियत्र तत्रेति । : भगवद्ज्ञानेःपमाणःभिक्षनमिति वेदतात्पये-
ज्ञानम्ः। श्रन्तरङ्गमिति ` निदिध्यासनजनकम् । सोहमिति “उत्तमाधिकारी । ` साधनसस्पत्ति . विक्षदयन्ति : ससोम्तायेयादि ।
उक्तमिति मयडन्तमुक्तम् । एतेन "तं त्वौपनिषदं पुरुषमि' ति मनसैवानुद्रष्टडयः इत्येवं जातीयकानां तात्पयं ` निद्धाप्यन्तीयाह
प्रमाणहीलयादि। ३४-॥ :-4ः; $ नतास्मीलयत्र श्राहेति, .। ` श्छोकत्रयणोत्तरमादेयर्थंः । ` श्रथैसिद्धिरिति भगवद्धिचारितरीति
कामीष्टसिद्धिः ॥ ३५॥ -# नाहमिलयत्र क्षान सम्बन्धि न्येति चिदंशक्षक्तथा । शरनेनेति ति विनिर्मितपदेन। तदपीति
कायैरूपं जगदपि ।ग्रन्यथेति कायस्य सम्यकपरिच्छेदे ।। २६ ॥ ¦
श्रीगिरिधरङृता बालप्रदोचिनी ६ ॥ १ ६ +
१ भगवदूम्दणेऽयोग्यता मिंति क. ख. । २. चिं वा परप्रदे निदृ्तिरिति ड. ! द. नन्विति ग. ङ. । ४. वचनेनेति ग. ।
२, निचारिस इति ड. । + कर
अरण. एवं; सत्रि ‡.
ध्यगच्छ, न ज्ञातवान्} एतच्च तृतीय
क
यो भगवान् स्वयमपि .आत्ममायाविभवं . स्वमाया
तबिद्यमा ः
ट
उयोसन्
गुणानां दुङ्ञेयत्वमुक्त्वा तत्खरूपस्यापि दुर्ञेयत्वरमाह-- नाह
८५ ‡ ८ €
ः ‰ अवतारकर्माणि संक्षेपतो दृशषय॑ति २. आद्यो
सगवात् यः. पुरुषावतारः, सन् खष्टथादि , कपोति आत्मात्मन्यार्मनात्मानमिति कता अधिकरणं साधनं कमे च. स्व ।
= रकैः २अद श्लो. ३5.४४ ]
णीति संक्षेपोक्तिः कः 11 इद ॥ ` क कैः न यं विदंति तन््वेनेरयुक्तं किं तत्तस्वमित्यपेक्या-
किंच यद्धिकौरवत्तदंसत्यंः च्छम् । न चास्यं जन्मदिथः षडिवकासः संतीर्याहं । अनाद्यं
जन्मी्नितरास्तित्व ठक्णोऽपिं विकासे मेस्तिं वुद्धिविषरिणमिपक्षयश्वं न संतिं। यतः पृण प्र}.
निर्यं सं्वैदा दवौतप्रतीतिसमंयेऽपि परमाथैतोऽदयमितिं। ३५॥ ` कै 8 अत्र वि्देमुभवं
सेर ५ द्रेयाक्थाः क्रा सन्ने हेद्रियमनसों यदी भर्व॑ति तदा विदंति | अन्यदा तदज्ञामे कारणं मोहः ।
श्रीवंशीधरकता भावाथेदीपिकाप्रकाशन्याख्या
पिति- नन्विति । त्वेनं शक्तिरेव रूपाभ्यां याधाध्यन ।। ३७॥। छ 8 कंपेकेलपे ह
इत्यथ इति । कर्त ईच्यरः सृज्यं पाल्यं संहाय विवं तन्निमित्ता माया तदधिष्ठानं हरिरेव सवं तथातथा भवतीति भकः
॥ ३८ ॥ # ॐ अत एव सर्वातरत्वादेव । अत .पवं . जन्मनाश्चरहितत्वादेव । अत्र संदभः । पुनश्च सचंविरक्षणां शक्ति
लक्षयितुं तस्थैकस्येव थुगपत्कतृ त्वादिकं योजयन्स्वरूपमपि तथेव लक्षयति । विशयुद्धमिति--युम्मकम् । तत्र ज्ञानमिति . विशेष्यं तच्च
सुंखस्व रूपमेव 'विज्ञानमानंदं ब्रह्म, इति श्रतेः । तस्य जीवस्वरूपविटशध्वणताज्ञापकांनि .विशेषणान्यांह--विशुद्धं केवलं विशेषेण
युद्धमेव नत्वावियकमित्यथः । “अयमात्माऽपहतपाप्मा'" इतिश्रुतेः 1 “यतः प्रत्यक्: सं्व॑तोऽप्यातरं यः प्रिथिव्यां तिष्ठन" इत्यारभ्य
रेवास्मताट्रथोप्य स्थितं नं त्वव्रतविक्षिघ्रं न वायुपरिमाणमित्यथः । एको
य आत्मानमंतसे यमयतीति श्रतेः । अतः सम्य॑गक्युभिततरेः
मदुक्तदिश्ा तादृशतद्र॑पादिकतरकैशच विष्टं संय तिरोधीयेत्तेति पशन
सन्नवतारादिकं करोति तत्र वततज्ञासत्तदराय॑तोपि न सुखं प्राप्ठुवंति यतस्तत्तद्धिज्ञाने चाधिक्ेय भरिनिष्ठितोपि नैगुण्ये इत्यादिकं स |
बहुतरं गीयत इति .व्यंजितम् । वि्वनाथस्तु--नलु-'न य॑ विदंति तत्वेन ० भगवतं युष्मदादयो न विदंति किंतु तस्थे यंन्नि-
गद्धमि र ज्ञानमिति विरोष्यं त्व सुखरूपमेवं शविज्ञानमानेदं
त त एवोपाष्यमावाद्िशद्धं तत॒ एव सर्वातरत्वौसस्यक् तदपि सम॑ताद्याप्यैव सथितत्वात्सम्यग-
भावान्निर्मुणं, सर्वकारमेकरूपतयैव श्थायित्वान्निरयं, द्वितीयामावादद्यम् । ऋषे हे नारदेति । एतीरदगज्ञानवत एवर्षित्वं भवतीतिं
भावः । सुनयो मननञ्लीखा यदा परश्चातालेद्वियाश्चया भवंति तदा तद्िदंति अन्यथाऽसततकैर्विष्ठतं तदेवं वस्तुं तिरोधीयेतं एतेन
तस्य निर्विशेष खरूपं यद्रह्य॒तत्कथंचिद्पि ज्ञातुं शक्य नतु सविरेषर्व रूपमि त्युक्तम् । एवमेवं (विबदधुमर्हैयमसातरास्मभिं र
इत्यादिना दक्षमस्कंषेपि वक्ष्यते इति ॥ २९॥ ४०॥ `
श्रीराधारमणदासगोसवाभिविर चिता दीपनीष्यास्या
धटादिवृत्तज्ञानेति । यथा तडागोदकं छिद्रान्िर्गयं कुरयात्मेनो केदारो न् प्रविश्य तद्रदेवं चतुष्कोणाच्याकार भवति तथां
तैेजसमन्तःकरणमपि वचक्षुरादिद्धारा घटादि बिषयदेकं गत्वा.घटादिविषयाकारेण परिणमते । स॒ एव परिणामो कृत्तिरित्युच्यते।
इति वेदान्तपरिभाषा ।! षड् विकारा इति । जायतेऽस्ति वधते विपरिणमतेऽपक्षीयते नहयतीति षड्भावविकाराः ॥ ४० ॥
श्रीमक्तीर यधदन्याख्या
तंहि मायातरणे कं उपायं दयत आह यस्येति । यसं भगवतोऽवेताराणां कमणि चेष्टितान्यस्मदादयश्चतुमुखादयो
रन्ति य॑ त॑तवेन याथाल्म्येन नं विदंति न जनन्ति किन्तु तस्मे भगवते नमस्कुर्वति ` तख गुणकममुकीतवेनमेव मायातरणोपाय
त्मभूते नास्मानयुषादानमातमैव ` कत्तौ खछजतिः संयच्छति संहरति पाति च ॥ ३८.॥:
जगद्रयापासे भगवत धीन इयाश्चङ्क्य ` नेदयाह--बिद्ुद्धभिति । पुण्यपापरूपकर्मैरदितमतो.न.-जगद्ा-
पारः: कमाधीन ` इलयर्थः । एवच्न कर्माधीनठ्यापारजीवसरूपादरलक्षण्यमुक्तं भवति । जीवविखक्षणं चेत्तर्कि.जडमियत आह केव
ज्ञानं कचिव्प्यजडमियथः । तर्हि किं घटपटाद्ाकारवरतिज्ञानमित्यतः आह प्रयक् खस्मे मासमानं ननु जीवोऽप्येवंरूपोऽत आह
सम्यगवश्धिसमर्थान्तगनपेक्षस्धितम् । जीवस्तु परमात्मधायै इत्यभिप्रायः । अन्यानपि चेतनाचेतनविर्चणाकारानाह सत्यं खरूपतो
धर्मतश्च निर्विकारमनेन सखरूपतो विकायैचेतनद्रव्यं स्वभावतो बिक्राराचेतनश्च व्याब्रत्तः पूर्णमबाप्रसमस्तकामं ` निर्गुणं . सत्वादि-
रहितमनादयन्तमुत्पत्तिनाश्चरहितमत एव नित्यं काटादयनवच्छिन्नमह्यं समाभ्यधिकर हितम् 1. एते यथा संभवं . चेतनाचेतनन्या-
वतैकतवेनानुसंधेयाः ॥ ३९।॥ ॐ # अत्र विद्रदनुभवं प्रमाणयति ऋषे इति । हे ऋष, नारद, आत्मा अन्तःकरणमोश्चयो
वासना प्रणेता आत्मेन्द्रियाश्षया येषान्ते कवयः उक्तविधं परमात्मस्वरूपं जानंति । कवयः समीचीनतरकर्विविच्य तत्स्वरूपं
व वेतन विरक्षणं सोधयन्ति केदुज्ञेयत्वमाह--असत्तकेरसतामेव : वा. हेतुवादैब. वितमुपद्रुतं स्यात्तदा तिरोधीयेते-
लखथेः।। ४० ॥: `
श्रीमददिजयध्वजतीर्थङ्ता पदरत्नावलीव्याख्यां
स्वयमेव करप कलमे आत्मना स्वेच्छया नियतमनसाऽऽत्मनि खाधास्तयाऽऽस्मानं .मस्स्यादिरूपेण सजति दीपादीपान्तर बद्रयक्त
केति । .देवदत्तवन्न जायत इयज इति, आश्य उपज्ीम्य इति व्यक्तीकरणम् !. उपजीग्यत्वमेव्राह-स संयच्छतीति । तेरव-
तारैः देवादिखजनं पाति ` दयप्रीबादिदैला न्संयच्छति । चशब्द उत्ताथ॑समुञ्रये व्यासाद्यवतारान्तरसूचने च वतते। तथाच
ठ््रासाद्यवतारैमणिमदादितामसजनबचनेन तिरोदितस्वरुपं शाखप्रवर्तनेन प्रक्राक्यतीति ज्ञायते । तथाचोक्तं स्यमेव स्वरूपाणि
मल्ख्करूमादीन्यजः सखात्मन्येवेच्छया सष्टवा तैदेवादीन्प्रायसावियादि । ३८ ॥ ॐ ॐ शाखतः कीं प्रकारितमत्राह--
विद्ुद्धमिति । विद्युद्धं निर्दोषस्वात् केवलमद्वितीयं ज्ञानं विषयनिरयेक्षसंविद्रपं प्रयक् सर्वेषामन्तराभिमुखत्वेन स्थितं स्वत्
गुद्धस्यापि परतो दुं स्यादिस्यतः सम्यगवद्ितं दुष्टं्चरहितस्वात् सव्यं निदुं;खनियनिरतिश्षयानन्दानु मवरूपं पूर्ण देशतः कारतो
गुणतश्चापरिच्छिन्नमनायन्तमादिविनाशवर्जितम् निशं .सस्ादिुणरदितम् अत एव नियं परिणामस्वभाववर्जितमद्रयं स्वागत
भेदवर्जितम् ॥३९॥ # ` स्वतो विकाराभवेऽपि निमित्तेन स्यादिलयतः ऋतं श्ष्वदेकभ्रकारं तदुक्त ऋतं तदात्मता .ज्ञपतः
सं साधुतवतः परमित्यादि । एतज्ज्ञानस्य मोक्षैकफरदेतुत्वादिदमेब शास्त्रेण प्रकाशितं नान्यदिव्याश्षयेनादं विन्दन्तीति । म्रकषेण
` शान्ता मङ्गलीभूतात्मानः शरत्रादीन्द्रियाण्याङषयो बुद्धरयेणन्ते तथोक्ताः । यदा भगवदेकनिष्ठया नि्मेटीभूतमनआदीन्द्रिप्रवृत्तयो
मुनयः सवज्ञा ब्रह्मादय एवंबिधरुणोपेतं ब्रह्मपरोक्षीकृतय विन्दन्ति स्वानन्दं कमन्ते ।, तदैवासत्तकैर्विमतं मिभ्याद्दयत्वादिकर्विष्ल-
विष्णोः. खरूपांशा इत्र तेषां प्रयश्च प्रमाणमवेतारप्रसङ्गे चेलयर्थः ।। ४० ॥ |
श्रीमजीवमोस्वामिरूता कमसन्दभंव्यास्या ।
तत्र सदैन्यमाह नाहमिति । ऋतां गति श्रीवैकुण्ठम् । न विदुनं विद्मः । आस्तां सा । तन्मायया विनिर्मितमिदं विश्वमप्या-
त्मोचितमेव विचक्ष्महे । तत्र हेतुः तन्माययैव मोहितबुद्धय इति 1। ३७॥ 8 # किच्च न यमिति । तत्त्वेन शाक्तिस्वरूपाभ्यां
याथार्थ्येन ।} ३८६ ॥ ` ` क तंत्र सवंविलक्षणां शक्ति यत्कि श्द्क्षयति स एव ( एव ) इति ॥ ३९॥ & ई ( पुनश्च
प्रकारान्तरेण तामेव यथा खक्षथितुं तस्थैकस्थैव युगपत्कै त्वादिकं योजयन्) सखरूपमपि तथव सवेवेरक्षण्येन रक्षयति. वि्युद्धमिति
कडकछर्यासमपरकतम् । स
| - युग््रकप् । तत्र ज्ञानं विशेष्यम् तच सुखस्वरूपमेव, “विज्ञानमानन्दं ब्रह्मि श्रुतेः । तस्व. जीवस्वरूपविरक्षणताज्ञापकानिः विशेष
` णान्याह बिशदधं केवलं, विद्ेषेण शुद्धमेव, न तवि्ाविद्धमियरथः ।' अयमात्माऽपदतपाप्मे ति श्रतेः । यतः प्रयक् सवेतोऽप्यन्तरम्।
“यः प्रथिव्यां तिष्ठननियारभ्य य आत्मनि तिष्ठन् आत्मानमन्तसो यमयतीति श्रुतेः । अतः सम्यगक्षुभितततयेव अव समन्तात् व्याप्यं .
स्थितं, न.त्वावरतविक्षिप्तं, न वाऽणुपरिमाणमिलर्थः । ““एको देव” इत्यादि श्रुतेः । किञ्च सत्यं सर्वेसत्ताप्रदस्वरूपत्वात् सयपदा्थानां `: `
य॑ न तु तदितर इत्यथैः । “सयच्नागृतच्च सलयसलयमेवाभवदि' "ति श्रुतेः । पूर्णं मगवत्तया सम्भृतं, न तु तया हीनमिखयथः। अत. _
ण्व. अनायन्तखरूपवैभवम् । निर्गता गुणेभ्यः सत्वादिभ्यो गुणा रेश्वयादयः षंडयस्य न तस्य कायं करणन्न विद्यत इयादिश्तेः+ `
अनेन तादृञचरूपवत्त्वमायातम् । ५न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य, यमैवेष-वृणुते तेन. छभ्यस्तस्यैष अत्मा विब्रणुते तनु खामि्तिः _ `
श्तेः । सर्बसत्तापरदस्वरूपत्वा्नियमेवाद्वयं प्रथग्बस्तुरदितत्वाद्धयरहितच्ेयथंः । एकमेवाद्धिवीयं ब्रह्म द्वितीयाद्रे भयं मवतीति श्रुतैः ।
तदेवं सर्वेषां तन्मूखत्वेऽप्यसि । भिन्नं खरूपवेरक्षण्यम्। अन्यथा न यं विन्दन्ति तस्वेनेति विक्षेषोक्तिव्येथा स्यात् ।॥ ४०॥ `
श्रीमदिश्वनाथयक्रवर्तिङ्ता सारार्थदर्तिनीभ्याख्या ।
तत्र सदैन्यमाह् नाहमिति द्वाभ्याम् । वामदेवो रुद्रः । यस्यं ऋतां स्यां गतिं च्रिपादेकपाद्विभूतिं न विदुने जानीमः ।
तत्रे च तन्मायया विनिर्भितमेकपादविभूतिरूपमिदन्तु विचक्ष्महे ब्रूमहे । तद्प्यात्मसमं खवज्ञानानुरूपमेव न तु कस्स्नम् ॥। ३५ ॥
१, तत्कीलनादिभक्तस्तु तसस्वल्याज्ञनेऽपि सम्भवतीति दश्षयननाद् यस्येति । अवस्तस्यावतारांस्ततकर्माणि च ्रुमहे तव
भ ० कन १ ॥ 2 / 1 9 ~~~ -- द क नथ -नस५9 = सक्नल्नतानी 19 1 न्ते श शश श.
न चर्व ~क नन्-रन -~-द-च्च्छः --छ) च्छः न्तः न जत्र ह < रं ~= --रच्-चः र =< भद्रः ¢ रच
| 1 4 वि
तत््वेनेति भगवन्तं युष्मदादयो न विदन्ति किन्तु तस्य यन्निर्विशेषं स्वरूपं श्रूयते तत्िद्न्ति न वेति जिज्ञासायामाद् विशुद्धमिति।
त ज्ञानमिति विकेष्यम् । त्च सुखरूपमेव, “विज्ञानमानन्दं बरह्म ति" श्रुतेः । ज्ञानच्च जानातेः कठेकमैकरणामावात् केवलम् ।
अत एवोपाध्यभावाष्टिुद्धम् । वत एब सर्वान्तरस्वास्रत्यक््। तदपि समन्ताद व्याप्येव स्ितत्वात्सम्यगवस्धितम् । व्या्चिरपि
सर्वत्र सत्तारूपेणेवेति सखम् । तारतम्याभावाूणंम् । जन्मादिविकारामावाद्यनाययन्तम्। सत्वादिगुणसंसगीभावान्निरु णम् ।
सवेकालमेकरूपतयैव सापित्वान्नियम् । द्वितीयाभावादद्वयम् । ४०॥ ` [र
ध्रीमच्छुकदेवकृतसिद्धान्तग्रदीपः 1 `
` ` अहं ब्रह्मा यस्य भगवत ऋतां सत्यां गतिमेतावत्तवं न चेद्धि वामदेवः शिवो नं वेद यूयं मम पुत्राः व्वतप्रधृतयो न
विदुरे सुराश्च न विदुरिति किमुत तञ हेतुः तदिति । तस्य गवतो मायया प्रकृत्या मोहिता बुद्धिर्येषान्ते वयं तेन विनिमितमिदं
स्वखवानुरूपं देहगेहादिकमात्मसमं खुद थनुरूपमेव विचक्ष्महे विदाः ।। २७ ॥ 8 छ मुक्त्यर्थं तु वद्वतारकमणि शास्त्र
-दार विद्य इलाह अन्येऽपि यस्य परमेश्वस्यावतीराणां कर्माणि मोक्षसिद्धयेऽस्मदादयो गायन्ति तत्त्वेन साकल्येन तुं य॑ न विदन्ति
न जानन्ति गुणतः स्वरूपतश्च यत्ताभावात् तस्मैऽनंतगुणसखस्पाय कारसयेनं ज्ञातुमराक्याय भगवते निरति्येश्चयेवते केवलं
नमः 1} ३८ ॥ क $ यस्यावतारकर्माणि गायन्तीत्यक्तं तत्र तस्य चिश्खष्टथादिीलां खरूपम्वंतायादिकन्च संक्षिप्य दशयति
याबदध्यायसमापि स इति । स भगवान् एवं मम हृदि ध्येयतयां भ्रकारमानं आयो ` जगत्कारणेभूतः पुरुषः प्रकृतिप्रेरकोऽजो
` जन्मरोस्यः कस्ये कस्ये खुष्टया्वसरे आत्मा कती आत्मन्यधिकरणे आत्मना करणेनात्मानं ` केभूतं खजति स्वयमोस्मानम
कुरुतेति श्रुतेः पाति रक्षां करोति संयच्छति संहरति च ।। ३९ ‰ # . जंगजन्मादिदेतुत्वेऽपिं विशुद्धं वेषम्यचैधृण्यौदिदोषः
रहितं तथाह भगवाम् सूत्रकारः वैषम्यतैषृ्येन कर्मसापेश्त्वादिति तस्थधानं किन्नेयाह निर, णमिति । सत्वादिगुणर हितं यतो
ज्ञानमिति क्षणिकविज्ञानपश्षं वारयति सत्यमिति । नु पुरुषाधिष्ठितं प्रधानं भवतु ज्ञानश्ब्दवाच्यमियत्राह केवलमिति । ति
जीवत्वं किं नेयाह प्रयक् सम्यगवस्थितमिति भ्रत्यंचिजीवे सम्यगवेस्थितं यो विज्ञाने तिष्ठन इति श्रुतेः । एकस्य सवं जीवेषु वासः
कथमत्राह पू्णमिति । काछतः पूणेत्वमाह अनायन्तमिति । कारुत्रयेऽपि तस्य निःखमानाधिकत्वमाह् निलमद्वयभिति ।॥ ४०॥ `
भ्रीमद्ल्ञभाचार्यविरचिता खुबोधिनोव्यास्या
एवं ज्ञानमार्गस्य॒दुङ्ञेयत्वयुक्त्वा मक्तिमा्स्याऽप्यक्क्यतामाह--यस्य!ऽबतारकर्माणीति । साश्षाद्भक्तिनास्त्येव ।
परम्पराभक्तिः कथमपि केनवित्कर्तव्या । तत्र परम्पराभक्तिमध्ये गुणकीर्च॑नसुत्तममियस्मदादयोऽवतारकमौणि गायन्ति । अवतार-
पदेन तस्य कर्माण्यपि न जानन्तीति सूचितम् । कर्मेपदेन गुणास्तु न ज्ञायन्त एव । गुणा द्युत्कर्षाीधायकाः । के वा भगवतो धर्मा
अगतः स्वोत्तमत्वमन्यं वोर्करषं साधयन्तीति ज्ञानं दुरुभम् । अववारपदेन च श्ञरीरेणाऽऽकृया वा गूढो मगवानिति कायेज्ञान-
बद्धक्तिरपि सोपाधिका निरूपिता । तर्हिं किमर्थं कथयन्तीलाशङ्कचाऽऽह--गायन्तीति । - गानेन : सुखं जायत इतीतरगानपिक्षया
भगवदूगुणमाने सुखाभिव्यक्त्त्वात्तदेव इवेन्तीदय्थः । हिश्व्दस्तरिममेवाऽथंमाह । तत्त्वमिदभित्थमेवंरूपम्। तथापि ज्ञानाऽ-
३२
[ स. २ अः द सतो. २०४
3 कश्चिदस्तीति विनिश्चिलयं मार्गदयेऽपि तत्र कततन्यान्तराभा वान्नंमनमेव कक्त्यमिलयाह-- तेसा
इति । यद्यपि सवेप्रमाणातीतेस्तथापि सर्वत्र प्रसिद्धः । तत्र च नमनमेव कर्तव्यं नाऽन्यदिति । नमनच्न--"्यादशोऽसि हरे हण
तादृशाय नमो न॑म" इति । ३७ ॥ # # ` एवं भगवतो माहात्म्यं निरूप्य पूर्वोक्तां सष्टिमुपसंहरन् तन्वमुपसंहरति-स पष
इति । योऽस्मामिनं ज्ञायते स एवैष इदानीमस्मद् वुद्धौ स्थित्वा सवं कयोतीति। तस्यैव सृष्तवे हेतुः श्रा इति । पुरुष इति
सौधनम् । कपे कटप इति सङकत्सषट्निवारिता । श्रज इति स्वस्य सदैकरूपत्वम्। उपादानत्वं करणत्वं कर्त्वं खस्यैवेतयाह ।
आत्मा स्वयमेव कत्ता । आत्मनि सखस्मिन्नेवाऽधिकरणे । आत्मना स्वेनैव करणेन । आत्मानं विश्वरूपं स्वयमेव कर्म । अनेनाऽ
` न्येऽपि विभक्त्यर्था ज्ञातव्याः । न केवङयुत्पाद्यति । अपि तु संयच्छति मारयति । पाति रश्षतिः। चकारौ तु भिन्नविषयत्व-
व्युदासकौ । यदाऽपि हरति तदा ऽप्युत्पादयति ! एवमन्यस्मिन्नप्यन्यसम्बन्धनिरूपणार्थं वा । युक्तस्स्वत्र महायोगसिद्धो बाह्य-
साधनव्यतिरोकेणेव स्वेच्छया "वहुरुपो भवतिं । भगवति तु योगादिकमपि नाऽेश्षयते। सबसामथ्यैयुक्तं स्वरूपमेव तथाभूतं
यतः ॥ ३८ ॥ 8 क ननु नाऽयं भगवन्मागः साधीयान् । एतद्पेक्षया ज्ञानमागै एब ब्रह्मात्मस्वरूपभूत उत्तमः। स हि
ज्ञातुं शक्यत इवयाश्चङ्कथ तं पक्षमनूय दूषयति--विशुद्धमिति द्वाभ्याम्-एते हि द्वादश्च धर्मा देहादात्मनो वैलक्षण्यप्रतिपादकाः ।
तिरमोतयसवभायं देहादौ मोहजं त्यजेदिति फठिष्यति । तत्र देहस्त्वयन्तं मिनो मलमूत्रादिपूणैत्वादञुद्वरच । आत्मा
तु विशेषेण छ्ुद्धः। न दि खद्वा्युदधयोरेक्यम् । अनेनाऽऽस्मनः. संस्काराः केऽपि नाऽपक््यन्त इत्युक्तं भवति । देदे ष्तः संस्कारो
व्यथं एव । अनेन मृथमं स्ंसाधनपरियागः सूचितः । किञ्च । केवलोऽयमात्मा । एक एवाऽसदहायः । देदस्तु पुत्रादिस्वंसदितः ।
आत्मनरत्वेकते ज्ञाते पुत्रादिचिन्ता दूरे गच्छति । तेन वैराग्यं सिद्धं भवति । एवं परि्यागो वैराग्यं च निरूपितम् । . कि ।
अयमात्मा ज्ञानरूपः । देदसतु ज्ञ यः । अनेन ज्ञानाथमपि यत्नो निराकृतः । न ह्यात्मा ज्ञयो भवति । शाख्राणि तु दृरात्परि
चायकानि । तेन आत्मना खय् ज्ञातानि र्धसत्ताकानि भवन्ति । अतस्तानि प्रमाणानि खात्मानमेव तत्सम्बन्धास्ममाणमिति
बोध.यम्यात्मबोधकानीतयुपच्यन्ते । तस्मादेवम्भावे आत्मनो ज्ञाते ज्ञानाथमपि परयतनसत्यक्तव्य इत्युक्तं भवति । किच्च । अयमात्मा
भयक् परयक्त्वेन वेयः । देहस्तु पणक्। अतं आत्मन एवम्भवे ज्ञाते योगोऽपि व्यर्थः । तेन दि खदृत्तावात्मस्फू्सि कृत्वा पराक््व
सम्पात आत्मनः । यथा मथनेनाऽग्नेबीहत्वम् । ननु गूढं परकटीक्रियत इति योगोपयोगोऽस्तीयत आद--सम्यगिति । यथाऽऽ्मा
वत्तते तथेव सम्यक् । न तु प्रकटितः । देहवैलक्षण्यं च । देदस्त्वसेम्यक् । न हि याोऽस्ि तादशं एवं स्थापनीयः, किन्तु संस्कारै.
रुत्तमः कन्तेवयः। किच्च । अयमात्मा अवसितः अचः +: तस्मात्तस्िरीकरणार्थमावापोद्रापनरूपं मननं भ्न कत्तेव्यम् ।
अनवस्थितस्य. हि युक्त्या अवस्थापनम् । देहवेलक्षण्यं च सिद्धमेव । देहस्य सर्वेधाऽनवबस्िततवात् । अनेन नाडीक्ोध-
नादिना देहसिद्धिभरयासोऽपि व्यथे इत्यक्तम् । किच्च । अयमात्मा सयः. सदैककूपः । देहस्तु न तथेति स्पष्टमेव । ` अनेन
कालान्तरे आत्मनोऽन्यथाभावो भविष्यतीति शङ्कया योगादिभिः प्रयत्नकप्णं निवारितम्। किच्च ! अयमात्मा पूर्णः ।
देहस्तु परिच्छिन्नः । अनेनाऽऽत्मनो न्यूनतापरिहारार्थमपि यत्नो न कत्तं इति सूचितम् । स्वत एब पूणैतवात्। ननु
पणस्याऽपि सदैकरूपस्याऽप्याकाश्ादेरावरणनिराकरणेन विश्चाख्तवा ` सम्पाद्यते । तथाऽऽत्मनोऽप्युफधिनिसाकःरणार्थ
यत्नः कन्तेन्य इयाशङ्कय निराकरोति--श्रकादयन्तमिति। यस्य ह्याद्यन्ताचुत्पत्तिप्रख्यौ सः । स दहि सजातीये घटपटादौ
अन्वेतीति तस्योपाधयः सम्भवन्ति । नह्न्तःकरणं शरीरमन्यद्वा आत्मन आवरकं सम्भवति । अविकारित्वादसङ्ग
त्वाद्ल्यवहा्ैत्वाच्च । ` तस्मात्किनाऽप्यंशेन उत्पत्तिप्रख्ययोरभावादुपाधिनिराकरणा्थेसपि न॒ यत्नः. कर्तव्यः \ देद्यदयस्तु `
काञ्चेन भासन्ते । न तु तदुपाश्रयः । अत आत्मन एवम्भावेऽवगते देहनिराकरणा्थमपि प्रयत्नो व्यर्थः । नलु ` गुणैः क्षोभ
सम्भवादेवम्भावस्ित्यनुपपत्तेः सर्वदा: तथासि गुणक्षोभनिराकरणाय यत्नः कर्तव्य इ्याश्चङ्कथाऽऽह--निर्गणमिति । नह्यात्मनो
गुणाः सन्ति) एते हि सत्त्वादयः -अृतेगुणाः । न हन्यदीयेरसम्बद्धेरात्मनः क्षोभो भवितुमदति । : तस्मात्तदर्थमपि नं यत्न
कत्तन्यः। किच्च । 'एतादञचस्वभाव” आत्मा स्वेदा न तु कदाचिदियाद-नित्यमिति । यावन्त आत्मनो धमा निरूपिताः परि-
चायकत्वेन तैः सदिव आत्मा नित्यो न तु ते तत्रोत्पा्न्ते । तस्पात्तारृ्त्वसिद्धयर्थमपि न यत्नः । किच । यद्ययमात्मा '"अनानन्दः
मयो भवेत्तदा भगवत्सायुज्यं ब्रह्मता वा सम्पादनीया स्यात् । किन्त्वयमेव ब्रह्म भगवानिति । ““ग्रयमात्मा बरह्म विक्ञानमयः
इति श्रुतेः । “श्रहमात्मा गुडाकेशः” इति च । तस्माद्वगवत्सायुज्या्थ ब्रह्मभावाथ॑ वा न यनः कर्तव्य इ्याह--ग्रदयमिति । न
दयातमाद्रयरूपः । पुरुषेशवरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि ! “मृत्योः सं सत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति । “श्रन्योऽसाव-
नयोऽहमस्मी ति निन्दाशरवणात् । नहयातमनि नानात्वमस्ति । वैलक्षण्यं तु दूरे । “सवैर चैक्पः सरवराक्षोभ्यः सवतत
"~"
१. रक्ततिचेतिष. ङ, । २, तावदुप इतिक, ग. च. तदुप इति घ. । ३, दैदङृत इतिं क. ख, । 9, ज्ञाता लग्धसत्ताका इतिं
पुभ्प्रयोगः क. ग. घ. ङ. । ४. बोधयन्त दति घ. ङः. । ६. सडतो वा इतिग, घ.ङ. | ७. नकारो नासिग. घ. ङ. । ट. श्रधिकारित्वा-
दितिंध, ड. । ३. पृताद्शः इति क... १०. स्वमात्रास्मिति क. घ. । १3. नाऽऽनन्दमय इति ग. । १२: सर्वत्र स चेकरूप हत्यावि ग. | ` ` ;:
छ, २. इलो. ३७.४० ] शरनेकव्याश्यासब्रलंङृतते । ९५१ |
कप्रकारेणाऽऽत्मन्यवगते कृतार्थो भवति । म ॒किश्चिछलयमिति ।। ३९ ॥ # -# ` एव-
--ऋष इति । हे ऋषे नारद । त्वं हि. मन््रदरष्टा-सर्ब॑सिद्धान्तं जानासि । किमेतावता . आस्मा
निदरृत्तिपे्ष्यते । यदयात्मन्येतादृशेऽपि संसारः? स्यात्तदा अनिर्मोक्षः । रमास्रतीतावपि भ्रमो
निवक्तनपक्षेऽपि ज्ञानं प्रमाणतः सम्पादनीयम् । तत्प्रमाणं वेदो भवितुं नाऽहेति । बहुवादिविधर-
` तिपन्नत्वात् । किन्तु योगयुक्तं मन ` एबाऽऽत्मनस्तथात्वं बोधयति । तं पक्षमङ्गीकृय दूषयति । सुनयः यदा
मननशीलाः । प्रशान्तः आत्मा इन्द्रियाणि च येषाम्। खुद्धान्तःकरणा जितेन्द्रियाः तेम॑नने क्रियमाण ए'वाऽऽत्मा भासते।
्
-तदेबर गुणसरूपमसत्तकः कुय॒क्तिभिर्वि्ठतं, सन्तिरोभूयेत तिरोभावं प्रापतुयात्। सर्वदा एतादृश्च आत्मानुसन्धाने कदाचिदपि
संसारसफुिनं स्यात् । तथात्वे वा संसारस्पृत्तीवनिर्मोक्षपरसङ्गः शाखवैफल्यच्च । तस्माद्र.ानुपपतत्या एतदभ्युपगन्तव्यम् । ये सुनयः
शर्ञान्तातन्द्रिाश्यास्तेषामात्मा तथाविधः स्फुरति तदा न संसारः । अन्यान््रति न स्फुरति तदा तेषां संसार इति । एवमपरोक्षक-
थापरोक्षकथायामपि माणेन वेदादिना सत्तकंसदिषेन तत्सफुरलसत्तकैविंष्तं सत्तिरोभवतीति। अतः परमेतन्नियमनाथं किञ्चिद्-
्गीकतं्यम् । यस्मिन् क्रियमाणे अखत्तकोदिकमप्यभिभूय ज्ञानसुदेतीति ्रक्मादयस्तु प्रथमतो न सम्भवन्ति । तेषां साधनाभावात्।
` साधनाऽभावेऽपिः यदि. जायेरंस्तदा सर्वैव स्यः । तस्मात्ताहशमेकं साधनं वक्तव्यं यद्ञ्यभिचारि भवति । मक्तिश्धत्छृवमात्म-
निरूपणेन । भक्तेः स्वातत्येणैव मोक्षदानात् । भगवतसतादृशस्या 'ऽऽत्मत्वाश्च । अतो भक्तिरदितः स मार्गो न सिद्ध्यत । भक्त च |
जातायां कि तेन मार्गेण १ श्रत उभयथाऽप्यप्रयोजकं तत् । तस्माद्भगवतस्तदेकं रूपमात्मभूतमिति भगवन्मादातम्यमेतत् । वि मूतिबा
तस्माद्वालानां हस्ताग्रे चनद्रबुद्धिवदात्मबुद्धिरिति न तच्छवणमात्रेण कायैसिद्धिरिति भावः ॥ ४० ॥
श्रन्यस्िन्निलयादि, उत्पादकेपि मां
रकेपि स्थापकत्वमेवं॑निरूपणमियथंः । तथाभूतमिति साधनमूतम् । तथा च, वस्तुस्वभाव
रोकत्रयमातिश्य विभर्ती' तिलक्षणत्वे कथनादिलाकयेनाहुः अयमात्मेयादि । इदन्न. साङ्खथाभिमतमिति क्ञापन्तयाहु
` --धीमद्भागवतंम्। [ स्क. २अ. ६ एलो. द७-९० `
पुरषेश्वर्योरियादि । एतान् -दादक्ञानपि धरमज्निगमयितु भ्ातिरोम्येन वदन्तः `अद्धयत्वस्य व्यास्यातसवेन नैकश्यानिर
त्वादीनामथ स्मारयन्ति सर्वत्रयादि । ३९॥ 8 ऋषय इत्र दूषयतीति अभ्युपगम्य ` दूषयतीयथः ! तदेव स्फुटी
कुवन्ति किन्तावतेयादिना । श्चमो निवर्तंनीय इति । तथा च, तन्निवृतेरविशेषदकषनसापेश्चतवेन तदर्थं यत्ने अवयं `
आगत एव ज्ञानाथ प्रयास इत्यात्मश्रवणमात्राञ्ज्ञानमिति पक्षो न युक्त इयर्थः । मननपक्ष' मनसि निधाय ` योगपक्ष' दूषयितु
युपक्षिपति एवमिलयादि । क्रियमाण इतिः मनने क्रियमाणे तदेव गुणस्वरूपमिति मननसाधितं गणात्मकडृततिखसरूपम् । ` एतत्ति-
सधायकयुक्तीराहुः स्ेदेलयादि । तस्मादिति । एतदहषणपरिहारस्यावदयकत्वात्। व्यवसथायामिष्टापादने दोषमाहुः प्वभियादि ।
तिशोभवतीति स्फुरितमपि तारृश्रूपं साधनदौवर्यात् प्रतिदन्यमानं तिरोभवतीति पुनः संसारपात इत्यर्थः । अतः परमेतन्नियमनो
थमिति साधनदौवंस्यानुसन्धानोत्तरमसत्तकंकृतप्रतिचातवारणार्थम् । साधनाभावादिति निव्यानित्यवस्तुविवेकवैराग्या्यभावा
छृतमात्मनिरूपणेनेति व्यथं तदित्यथः, ठृतीयान्तसदितः कतशब्दः समभिव्याहतवैयथ्यैबोधकतया लोके प्रसिद्धः । तस्मादिति
साधनासम्भवेन ज्ञानस्य दौ चंटयात्। श्रतं इति ` तक॑विष्टुतत्वात् । अत इति आवहहयकत्वाभावात् । ननु यथेव तदा यमात्मा
र्मः त्यादावात्मनो ब्रह्मत्वम् › गीतायां च सखस्य सर्वात्मत्वं यदुच्यते तस्य विरोधः कथं निवक्तेत इत्यत आहुः तस्मादित्यादि ।
तस्य मतस्याभ्रयोजकसेपि ` विरोधपरिहारस्यावर्यकल्वाच्छारीरघाह्यणस्यधताबुक्तं भगवत एकं रूपं भोक्तभृतमिति विरद्धधरमं
|
धारत्वारूपमादहारम्यवोधनायोच्यते गीतायां प्रश्नानुरोधाद्रिभूतिरूपं तदथंमुच्यत `इति तेन ॒चन्द्र्टान्तन्यायेन परोशचक्ानस्यै
बोत्पाद्नाय तथा कथनमतो न विरोध इत्यथः ।। ४० ॥ |
प्रीभिरिधरङ्ता बालप्रवोधिनी
ननु तद्यधिकारिणामपि युष्मदादीना कथं विसुक्तिरित्याशङ्कथ परमाथतस्तञ्ज्ञानाभावेऽपि तदूगुणश्रवणकीर्तनादिभक्या
` संसारविसुक्तिः स्यादेवेति स्वाशयं योतयन् भगवन्तं प्रणमवि--यस्येति ! यस्यावतारा सत्कर्माणि चरितानि चास्मदाद्यो गायन्ति
यं च तत्त्वेन परमांथस्वरूपेण न विदन्ति न जानन्ति तस्मै भगवते नम इयन्वयः । गानं चास्मदादिकृतं भ्रसिद्धमेव नात्र सन्देह
इति सूचयन्नाह --दीति ॥ ३७ ॥. #. # संक्षेपतोऽवतारकमोणिः ददोयति--स एष पूर्वोक्त अद्यः पुरुषो भगवान् आत्मना
स्वरूपेणैव साधनभूतेन आत्मन्येवाधिकरणे आत्मा स्वयमेव कर्ता सन्नात्मानमेव कर्मभूतं जगदाकारेण कस्पे सृजति जगदाकारं
पाति च. संयच्छति अन्ते संहरति चेत्यन्बयः । जगज्जनकसयेन तस्याद्यतेऽपि तस्य जन्माम्यतो भवति न बेयपेक्षायामाह--अज
इति ॥ ३८ ।॥ & # इदमित्थन्तया भगवत्तत्वज्ञानं मा भवतु परन्तु यथा कथञ्चित् ज्ञानं तु भवतोऽप्यस्त्येव तद्धवतसत-
लत्वं कीहदयं सम्मतभिवयपेक्षायामाह-विशुद्धमिति । विशुद्धं ज्ञानं भगवतस्तस्वम्। कथं तस्य विष्युद्धिरियपेक्षायामाद-केवल-
भिति । केवरत्वमेव स्पष्टयति-नि्णमिति, प्रादृतरुणवदयसवरदितमिदर्थः । . असौ कास्तीदयपेक्षायामाह--प्रयगिति, सर्बान्तर-
मिलयथः । तरिं तस्य.विकारित्वं स्यादिलयाशङ्कयाह--नियमिति, सवेरैव विद्यमानमिलयथः । तथापि किं मिथ्येया्षङ्कथाह-सखलय-
भित्ति । एतदेव स्पष्ट्यति--सम्यगवस्ितभिति,. काठन्रये बाधादिविकापाहिव्येनावसितमिय्थः । विकारणदहिखयमेव स्पष्टयति-
अनायन्तमिति, जन्मविनाश्चरदहितमिययथंः । अतएव जन्मान्तरास्तित्वलक्षणोऽपि विकारो नास्तीति. ज्ञेयम् । परिच्छिन्नत्वन्द्ध-
विप्ररिणामापक्षयखक्षणाश्च विकारा न सन्ति । तत्र हेतुमाद--पूणेमिति । तत्र हेतुमाह--अद्धयमिति । देशकाटादिसवंमूरकारण
ता तदुव्यतिरेकस्येवाभावादियैः | ३९ ॥ ॐ & . एतत्तत्वज्ञानं केषां . भवतीयाकाडक्षायामाह-ऋषे इति। सम्बोधनेन
तवाप्येतञ्ज्ञानं न दुरेभमिति सूचयति । तदा ग्रशान्तासेन्द्रिया्याः वश्ीहतदेदेन्द्रियमनसो मुनयो मननञ्चीखाश्च भवन्ति तदेवे
तत्त्वं विदन्ति जानन्ति । यदा तु तदेव तत्त्वमसतां भगवद्विमुखानां बेदविरोधिमिः कुतकेर्विष्टुतं व्याप्रं भव्ति तदा .तिरोधीयेत
तिरोहितं भवति, न प्रकाते इयथः ।॥ ४० ॥ ॥ि ४
हिन्दी असुवाद ६ ।
इमरोग केवट जिनके अवतारकी डीलाओंका गान ही करते रहते ई, उनके तरवको नही जानते-उन भगवानके
श्रीचरणोमे मै नमस्कार करता हं ॥ ३७ ।॥ # $ वे अजन्मा एवं पुरुषोत्तम दै । प्रत्येक कस्म वे खयं अपने आमं अपने
आपकी दही सष्टिकरतेरहै, रक्षा केरते है ओर संहार कर खेत । ३८॥ ॐ & वे मायाके ठेश्चसे रहित, केवट ज्ञानस्वरूप
है ओर अन्तरात्मीके रूपमे एकरस सित हे । वे तीनो कालम सय एवं परिवुर्णै है; न उनका आदि है न अन्त। वे तीनों
गुणोंसे रित, सनातन एवं अद्वितीय हँ ॥ ३९॥ # # नारद् ! महात्माढोग जिस समय अपने अन्तःकरण, इन्द्रिय ओरं `
हरीरको शान्त कर ठेते है, उस समय उनका. साक्षात्कार कसते है-। परंतु जव असत्पुरुषोके - दवाय ` कतकेोका जख चिछाकर
इनको दक दिया जाता है, तब उनके दषेन नदीं हयो पाते । ४० ॥
६; इलो; ४१-४५ | श्रनेकस्याख्या समन्तम् । | २५६
2, आचोऽवतारः परुषः प्रस्य ` -कालः स्वभावः सदसन्मनथ । ` ` ` ८
` द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्था चरिष्ण भून्नः।॥४६॥
अहं मवो यज्ञ॒ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये मवदादयश्च | |
-स्वरोकषालाः -खगलोकषाला ` ` ` चलोकपालास्तरुलोकपषाला; ॥४२॥ `
मन्धते बिद्याधरचारणेशा ये यकरश्षोरगनागनाथाः। ` `
ये वा कऋषीणामरषमाः पितणां दैतयेन्धसिद्ेश्वरदानवेन््रौः।
अन्ये च ये प्र तपिश्चाचभूतङ्कष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीश्चाः ॥४३॥
` यरिकिच. ` लोके भगवन्मदस्वदोजःसहस्वद् ` बलवत् - श्षमग्रत्् । 2
` शरीहीषिभूर्यात्मवदद्भृताणं कं रूपवदस्वरूपम् ॥४४। ˆ ` ` `
प्राधान्यतो योचृष आमनन्ति लीलावताराच् पुरुषस्य भूम्नः
र वियः तः शात् ुप
इति श्रीमद्भागवते मह+पुराणे पारमहंस्यां संहितायां
दितीयस्कन्घे "षष्ठोऽध्यायः ।
श्रीधरस्वाभिक्रता मावाथदीपिक्राव्याख्या
क्पे कस्पे आतमानं सजतीत्युक्तं के तेऽस्य खज्यमाना अवतासास्तानवतारान् विस्तरेण । आध्य -इल्यादि याव्रत्समापि
परस्य भूम्नः पुरुषः प्रकृतिप्रवतकः यस्य सह खक्षीष्युक्तो रीटाविग्रहः स आध्योऽतारः। लक्षयति हि । ` भूतेयैदा पच्छभिरात्म-
खष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । खंरन विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः । यथोक्तम् । विष्णोस्तु व्रीणि रूपाणि
पुरुषाख्यान्यथो विदुः । ्रथमं महतः रुष्ट द्वितीयं व्वण्डसंसितम्। ठृतीयं सवैभूतस्थं तानि ज्ञात्वा विमुच्यते ।। इति । यद्यपि
सर्वैषामविशेषेणाबतारत्वमुच्यते तथापि कालच: खमावदच सदसदिति ` कायैकारणास्मिका प्रकृतिहचेताः शक्तय मनआदीनि
काथोणि ब्रह्मादयो गुणावताराः दक्षादयो विभूतयः इति विचेक्तत्यम् । सनो महनत्ततवं द्रव्यं महाभूतानि । क्रमोऽत्र न विवक्षितः ।
विकारोऽहङ्कारः । गुणः सत्वादिः । विराट् समष्टिशरीरं सरसाट् वैराजः स्थास्नु स्थावरं चरिष्णु जंगमं च व्यष्टिसीस्म् 1} ४१॥।
8 ` अहं ब्रह्मा मवो रुद्रः यज्ञो विष्णुः दश्चादयो य इमे प्रजेश्चाः तर्छोकपालाः पाताखधिपतयः ।। ४२ ॥ क ` शर्वा
दीनामीश्चाः यक्षादीनां नाथाः । रक्षरगेति संधिशाषेः । ऋषीणां पितृणां च श्रष्ठाः प्रतादीनामधीश्चाः ॥ ४२॥ क कैः किं बहुना
यक्किचिद्धगवदादि तत्सवं परमेव तत्त्वभिस्यम्वयः । भगवदैश्वयैयुक्तं मह सवत्तजोयुक्तम्. ओजःसहसी इद्रियमनःत्ती तदय॒क्तं ` बरं
दाक्ष्यं श्रीः शोभा हीरकमैजुगुप्सा विभूतिः संपत्तिः जात्मा बुद्धिसतद्युक्तमर्णो वणः अद्र मुताणमाश्चयैवणेमियथः । रूपेव ` स्वरूपं
रूपनःप्रशास्तरूपयुक्तम् । स्वरूपं यत्ततसंबं परं च तच्तवं तद्विभूतिरियथेः ।। ४४ ।। 8 # जुदसत्वावतारान्वक्तुमाह । ` प्राधान्यतं
इति । असत्कथाश्रवणेये क्णीयो, कषाया मलास्तान् श्लोषयंतीति तथा तान्! संपेश्चान् सु दरान् । सकाररोपश्चार्षः । ` हे ऋषे ते
तुभ्यमनुक्रमिष्ये तदनुक्रमेणामरतं स्वया पीयतामिलर्थः । यद्वा पीयतामिति चत्रंतम् । आपिवता कणेकषायक्षोषानिलथेः ।। ४५ ॥
ति श्रीमद्धागवते द्वितीयस्कंघे टीकायां षष्ठोऽध्याय
श ५ श्रीबं शीधरदृता भावाथेदीपिकाप्रकाशन्याख्या वर
` प्सःएष-आच पुरुषः इत्येकेन इरोकेनोक्तं पुरुषावतारं तत्कर्म च विवृणोति सार्धैः चतुर्भिः । परस्य परव्योमाधिनाथस्य
भगवत आयः प्रथमोऽवतारः पुरुषः प्रकृतीक्षणकरता कारणाणेवश्चायी । जगृहे पौरष ` रूपं भगवान" इतिं म्रथमोक्तेः। कारुं
भावादयङच तस्थ कर्मोच्यते । क्पे कस्ये सृजत्यजः । आत्मोरम॑न्यात्मनात्मानम् । इत्युक्तेः । स ` एकोऽपि भायाशक्त्या नाना
भवेदिलयर्थ; । सद सत्कायैकारणास्मकं सवं विश्वमेवं तदेव ` चिङणोति मन इलयादिं । क्रमोऽत्र न विवक्षितः ।। ४९ ॥। ४२ 1 ४३॥
` क रूपवत्साकारमस्मदादिपरम् अरूपवननिराकारं कालादिकं चेति द्विविधं भगवंद्रपमपि अस्वरूप न भगवतः स्वूपं तस्य
खर्पशक्तिविखासरवाभावादिलय्थः । एवं काखादीनां-पुरुषोवतारस्य कमैरूपत्वेपि ते शक्तयः ब्रह्मादयो गुणाबताराः प्रजापयादयो
१. प्रा० पा०्~--मूषयः | २. प्राचीं १ पाड वः
ं । चित्तु छलोपमार्षमाहतन्मते सुपेशशब्दोसतीयथः | हे ऋष
इवि । तवर्ित्वसंपादनायेष सय चकोमिंःिट विशद वाच्यति 1: इथं इति । पा पाने इत्यस्मा्तमेणि
रट् संभवत्वादन्यदप्याह् । यद्रेति । पीङ् पाने इति दैवादिकाच्छद्त्यय आष दत्यथं इत्यस्यायं भावः । संदभः किं बहुना एत-
द्थमेवास्य महापुराणस्यावि्ाव. इति । "भवतानुदितप्रायं" यज्ञो मगव्रतोमछम्? . इत्यादौ (समाधिनाुस्मए तद्टिचेष्टिवम्! इत्यादौ
च दतम् । सा च भगवतो टीखा विधा सृष्टयादिरूपा ठी विनोदरूपा च तयोरुत्तरा तु प्रश्चस्ततरेत्याश्चयेनाह । प्राधान्यतो
यानृष इति । यद्यपि पूर्वेम 'आधोवतारः पुरषः परस्य' इत्यादिभंथेनं पुरुषं कालादितच्छक्तिं मनओआदि तत्काय ब्रह्मादि तदूगुणा-
वतारान् दश्तादितद्विभूतीइचोक्तवानेस्मि तेने च मृष्ट थादिटीलास्तथापि यान् हे ऋषे पुरषस्य भुभ्नो लीटावतारान् प्राधाल्येनामनंति
तानेव ते इमान्मम हृदयाधिरूढान् कणकष्रायश्षोषान्, तदितर भ्रवणरागहंतृन्ः किच्छ सुपेश्चान् पः + मनोहरान् अनुक्रमिष्तरे तदुक्रमणं
सम्यक्पीयताम् |! ‰५ ॥
इति श्रीभागवमावार्थदीपिक्छाप्रकाश्चे द्वितीयस्कधे षरषठोऽष्यायः ॥ ६.॥
श्रीरयघारमणदासमोस्वामिशिरचिता दौोपनीष्याख्या
विष्ठृतं॒व्याप्रमिटर्थः ॥ ४१॥ छ क ` मूतैयेदेति 1: एकादजञास्कन्धीयचतु्थौध्यायस्य तृतीयर्लोकः । विष्णोस्तु
त्रीणि रूपाणीति सात्त्वततन्त्रव चनमिति तृतीयस्कन्धीयपच्चमाध्यायस्य सपर्विशश्छोकटीकायां खामी ॥ ४२ ॥ ४२॥ ॐ ॐ
दैत्येन्द्रो दैत्यानां प्रधानः । दानवेन्द्रा दनुनाभ्नि दश्चकन्यायां कश्यपांज्जाता ` एकषष्िसंख्याका असुराः तेषु प्रधानाद्धिमूधोदया
हय्टावश्च ते। प्र्तपिदाचादयो भूतजातिभेदां चेदां चण्टाकणीदयो मृतेच भैरवादयः कूष्माण्डेक्ञा
-यदांसि जखजन्तवः तद धीज्ञास्तिमिङ्गिलादयः ॥ ४४-४५ ॥ । 1
श्रीमद्रीररयाघवश्याख्या
`. ` -अथावतारास्तत्क्माणि च बिवक्चुरादिममवतारमाह आद्य इति । ` पुरुषो विराट् पुरुषः परस्य च्निष्णो राघोऽवताप
इयथः । आद्यत्वं मल्स्यकूरमा्ययेश्चया । अस्य बिभूतीराह काल इलयादिभिः । कालादयो रूपवतः सखरूपमिल्यु्तरेणान्वयः । रूपवतोऽ-
कमैकृतरूपस्य स्वरूपं सखीयं रूपं शरीरं कालादयस्तन्नियाम्यं बर्रूपविभूतिरिति परं तत्वं काखादीनां परं याथार्यमिलथेः ।
स्वभावः प्रकृतिगतपरिणामसखभावः सदसच्वेतनमचेतनं स्थूलं सुक्ष्म वा द्रव्यं प्रथिव्यादिविकारो महददहंकारादिगणः सत्वादि-
रिन्द्रियाणि ज्ञानक्मात्मकानि बिराडंतरिश्षं खराट् सव्गोऽयं लोकस्तु कै सम्राडंतरिकषं विराद्स्छतं स्वणडसौ स्पृतो रोक इटयुक्त
स्थाष्णु खावर् चरिष्णु जङ्गमं भूम्नो भूमवतो भगवतः ।। ४९॥ & % किं बहुनां ` संक्षेपेण श्ण्विदयाह-अहमिति । अहं
रह्मा भवो रुद्रो यज्ञो विष्णुः. यद्यप्ययं विभूतिमध्ये पठितस्तथापि नं बिभूतिरथौन्तराभावात् । पारनाधिकृतविषुण्ववतारग-
तपालना तु गुणं यत्साम्यं तस्य विभूतित्वद्योतनाय यज्ञोऽपि विभूतिषु पठितो विभूतित्वं नाम नियाम्यत्वं सर्वभूतानां प्रबतन
रूपं नियमनमास्मतथाऽवस्थानात् । आत्मा हि नाम शरीरस्य स्वात्माऽऽधासेः नियंता शेषी च भगवतः स्वविभूतिभूतेषु सर्वेष्वा-
त्मतयाऽवस्थानमेव ` केवित्तच्छन्द सामानाधिकरण्यनिरदेशहेतुर्भगवत्यात्मतयाऽबस्थिते हि से. शब्दाः तस्मिन्न व॒ पयेवस्यन्ति
यथा देवमनुष्यपश्षिबरक्षादयः शब्दाः शरीराणि. प्रतिपादयन्तस्तत्तदात्मनि पथैवस्यन्ति दक्षादयो ये इमे प्रजेञ्ला भवदाद्यो
नारदभ्रश्रतयः सनकादयः खगरोकपालाः पक्षिश्रष्ठाः तलछोकपाखाः पाताङेश्राः ॥ ४२॥ ॐ ॐ गन्धववादीनामीशा
उरगाः सपा नागा गजाः, यक्षादीनां ये नाथाः रक्षो रगेति सन्धिरार्षः । ऋषीणां : पिृणां ये शरेष्ठाः, दया दितियुत्राः तेषामिन्द्रः
॥ ४३॥ ॐ . # . अन्ये चं येः प्रेवादीनमधीशाः ॥ ४४। # ¢ : क बहूना यदिति । यक्िञ्चिद् भगवदादि तत्सवं
रुप्वत्ः स्वरूपमिलयन्बग्रः । ` भगवदै-शरयेवन्महस्त्तेजखवदोजसख्टुत्साहवत्सहस्द्रेगबद्धेयैवद् बरूवद् धारणसामथ्येवत् क्षमाव-
त्सहनवत् श्रीः छामा. ह्ीरेञ्जा बिभूतिर्नियाम्यवर्मः . आत्माः ` बुद्धिस्तशयुक्तमद्धवार्णमद्धतशचब्दवाच्यं एतत्सव रूपवतः
प्रश्ंसायामलतुम् । अकरमकरत्ः।: स्वेच्छोपात्तदिग्यमङ्गलास्पदविग्रहस्य: भगवतो बिरादट्पुरषस्य . खीया विभूतिरियथंः।
अबतासणामानन्यात्तत्र ; मसिद्धान्वक््यामीयाह ` प्राधान्यत ` इतिः। असत्कथाश्रवर्े्ये कणेयोः कषायाः तान्शलोषयन्तीवि तथा
तान्मुपर्यान्सुन्दरान्. हेः. ऋषे, वदन्ति मुनय इति शेषः । ` ऋषय इति . पाटे ऋष्यो बदन्तीयन्बयः । तान्ते तुम्यमनुक्रमिष्ये
क्रमेण वणेयिष्यामि तदनुक्रमेणाग्तं त्वया आपीयतां यद्वा आपीयताभिति शचत्रन्तमापिबतां कर्णकषायक्चोषानियर्थः ॥ ४५॥
इति भीमद्भागवतमहापुराे द्विवीये स्कन्धे वीररा चव्रकृतरीकाययां षष्ठोऽध्यायः
~ --+#
धानो महाकृतिनेयणामाश्रयत्वेन नारायणः शुन्यनामाभूत् सिसृक्षोस्तस्य द्वीपादिपातरं यथा तथा द्वितीयं रूपमभूत
भूत् च॑ हिरण्यगमेः पुरुष इति च संगिरते तघ्यतनीश्रद्धेति तौ प्रख्ये स्थूलक्षरीररहितत्वद् विशिष्टौ पुरुषादेहं प्राप्य संयोर्ग" कृत्वा
जगदंक्ैरं महत्तत्त्वं पुनरुदभावयतां स्वस्यैव पुत्रतां यातान्महत्त्वाददंतमजीजनदितीतिहासमाचक्षते यः शेते प्रलये विष्णु-
शुन्यनीभा महाकृतिरित्यादिवाक्यसिद्धं सन्निधानविरोषाधिष्ठानत्वा्ंशत्वं ब्रह्यद\नां न साश्वादितीममेथ स्पष्ठमाह काठ इत्यादिना ।
यदयत्कीछाद्यद्भतार्णातं तत्पर विशिष्टं सवं नारायणस्य रूपवत्प्रतिमावदधिष्ठनं तप्रीतिहेतुत्वास्स्वतोऽस्वरूपं प्रा्तत्वात्पुरुषाधा दरे
ब्ह्ीयास्तसियाः स्मृताः प्रधानस्वेन सवं स्मान्मत्स्यकूमोदयो हरेः अवताराः श्रेतौ ख्याताः स एवते तंतः स्ता इत्यादेः काटः
परमाण्वौदिपरमहदेतः, स्वभावो बस्तुभावः सत्प्राणः असत् सुष्ष्मस्वान्मूखप्रकृतिः मनोमनस्तत्त्वं कालो `वर॑तुस्वभावेश्च प्रकृति
प्राण ए चेत्यादेः सदिति प्राण इति श्रुतेश्च द्रव्यं प्र॑ंचभूतानि विकारोडं गुणः सत्त्वादिः विराट्गरुडः स्वणडिद्रः द्रव्यं तु पंचभू-
तानि विक्रारोऽडमुदाहतं विराजं गरुडं प्राहुः स्वराडिद्रं उदाहतं इति च स्थास्नु चरिष्णु स्थावरं जंगमं चं भूम्ने इत्यनेन
स्थावशादिव्यापित्वं युक्तमित्याह ।॥ ४१॥ क # अहमिति अहं चतुमु खः भवः श्वः यज्ञो -यज्ञाभिमानी रुदररिच्छनः
यज्ञञ्चब्दोदितौ ढौ तु॒देवौ छोकपुरस्छृतावित्यादेः . मवदाद्यः परमहंसाः स्वर्छोकपांला इद्रायः खगलोकपाला गरुदादियः
चृखोकपारीः प्रियत्रतादयः तख्छोकपाखः अनंतंबल्यादयः ।। ४२ ॥ $ ` गंधर्वा विश्वावस्वादयः चारणेश्चाः पुष्पदे तादयः
यश्चनायकाः कुबेरादयः रश्चोनाथा नित्यादयः उरगनाथा वोासुक्यादयः नागनाथा अन॑तादयः पूरवोक्तोऽनंत णकञु'डछ
ऋषीणामृषभः वसिष्ठादयः पितुणासषभो यमः दानर्ेद्रा दृषपवादयः ॥ ४३ ॥ 8
कैः प्रते्लोपि यमः रूपात एविवक्ष या पुनवचनं उयासवासुरेववत् पिश्चाचेश षंटाकणोद्यः मूतेका मैस्वादयः कृष्माडेक्ता भ्रीं
रुक्मादयः यादसामीश्चास्ति्मिगिटादयः मृगाणामीश्चाः सिंहादयः. पञ्च नामीज्ञा नं देकेदयः मगवधथशोज्ञानादिमत् महस्वत्स्वतः
महत्ववत् ओजस्वत् अवष्र भवत् सहस्वत्. सदनगुणवत् बख्वत् इच्छाकः्णश्चक्तिमन्- क्षमावत् क्र धसमुत्थितिमत् हीमत्
योम्यखल्नावत् श्रीमनलक्षणान्नाह विभूतिमत् विश्ेषप्राप्रिशाक्तिता विभूतिकक्षणान्नाह लक्ष्मीहब्देन भण्यत इति । आत्मवत्
धृतिमत् मनोजबवदया अद्धतातेमाश्चय समुद्रं स्वेच्छयेषां विरिषत्वं कुरुते तत्तथास्मृतमित्यतो मिथ्याविभूतित्वं प्र्ुक्तम् ॥ ४४ ॥
प्रकाशितस्येन कारुक्षेषं क्षिपति ॥ ४५ ॥ छ
इतिश्चीभागवते दितीयस्कंधे विजयभ्वजङ् तरीकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ३ ॥ 1: । त
भ्रीमज्जोवगोस्वामिङ्ता क्रमलखन्दर्भव्याख्या
माधान्यतो यानृष इति । यद्यपि पूर्वम् आयोऽवतारः युरुषः परस्थेत्यादिप्न्थेन पुरुषं कालादितच्छक्ति थ त ७८ कायं
ब्रह्मादि तम्। गुणावता रान दक्षादितद्िभूतीश्योक्तवानस्मि तेन च सृष्टथादिरीलः तथापि यान् हे ऋषे पुरुषस्य भूम्नो |
रीरावतारान् ्ाधानयेनामनन्ति तानेव इमान. मम् हृद्याधिरढान् । कणंकषायदोपान तदितर श्रवणरागदत्*न् किञ्च सुपेशान्
प्ममनोहरान् अनुक्रमिष्ये तद्नुक्रमण सम्यक् पीयक्ताच् ॥ ` ४५ ॥। ९.
जनास्तद्रपं नाम्ना पुरुष इतिसम्बध्यते-ते स पुरुषः प्रकृतिनाम्न्या रमाया द्वितीये सूपे स्ववीर्यमाधंर तस्मा्यान्नाम्ना मदनः
तदवतोरामुक्रमेण प्रतिजानीते प्राधान्यत इति । ऋषयो
‹ ।(-8
~: ऋषे हे नारद मुनयो मननक्षीाः यदा श्रहान्तात्मेन्द्रियाशया- भवन्ति तदाः तद्धिविदन्ति
तदेव वस्तु तिरोधीयेत्त +. एतेन तस्य निर्विशेषं खरूपं यदून्ह्य तत् कथश्िदपि ज्ञातु. शक्यं, न तु सविश्ेषस्वरूपमिद्युक्तम् । एवमेव;
विवोद् धुमरहयमछान्तसस्मभिरित्यादिना द्चमस्कन्ेऽपि ` वक्ष्यते ॥ ४१॥ ॐ # स एवः आद्यः पुरुष ` इलयनेन -श्छोकेनोक्तं
पुरुष्ावतारं तत्कम्भै च. विवृणोति सार्शरतुर्भिः+ परस्य पररञ्योमाधिनाथस्य मगवत आद्यः प्रथमोऽवतारः. पुरुषः : ग्रकृतीक्चणकत्तौ
कारणाणेव्ायी । जगृह पौरुषं रूपं भगवानिति ग्रथमोक्तेः । काटस्वभावादयश्च तस्य कर्म्मोच्यते कस्येकस्पे सृजयजः -आत्मात्म-
न्यात्मनात्मानमिः्युक्तः । स एकाऽपि मायाश्चक्त्या नाना भवेदियर्थः सदसत् कायथैकारणात्मकं सव्वं विश्वमेव । तदेवं बिन्रुणोति
मन इयादि । कमोऽत्र न विवक्षितः । द्रऽ महाभूतानि । चिकारोऽहङ्कारः । गुणः सत्तवादिः । विट् समष्टिश्चरीरं पात्रादि
सखसाद् समष्टिजीवो ` दिरण्यगन्भः खावरं चरिष्णु जङ्गमं व्यष्िकञरीरम् । भूम्तः ` परमेश्वरस्य सम्बन्धि | ४२॥ ॐ शैः
तथा.अ ब्रह्मा तदादयसयो गुणावतारा; । खं भुवर्घोकस्तद्रतलोकपाखाः । तमखोकपालः पाताछाधिपतयः ॥ ४३॥ #
रश्चोरगेति सन्धिरार्षः ॥ ४४ ॥। . 8 ` किं बहुना यत् किंच्िद्धगवदादि । भगं श्रीकाममाहालम्यवीय्येयत्नाकंकीत्तिष्विलययमरः
महस्वत् तेजोयुक्तम् । ओजःसहोषल्ानि ` इद्रियमनक्लरीरपाटवानि । ` हीः अकम्मजुगुप्सा ! विभूतिः सम्पत्तिः आत्मा ` बुद्धिः 1
अद्भुताणेम्। अआश्चय्यैवबरणेम् तत् सव्वं तस्वं रूपवत् साकारम् अस्मदादिकं परम् अरूपवत् निराकारं कालादिकं चेति द्विविधं
भसवद्रूपमपि अस्वरूप, न भगवतः खसूपं, तस्यः खरूपशक्तिविखासत्वाभावादिलयथेः । एवश्च कादीनां पुरुषावतारस्य कम्मेरूप-
त्वेऽपि ते शक्तयो ब्रह्मादयो गुणावताराः प्रजापयादयो विभूतयो ऽन्ये केचिद् ज्ञानिनो योगिनः कम्मिणो मूढाश्च खावरजङ्गमाश्च
सर्व्ये पुरुषावतास्स्यः सृष्टयादिलीरापरिकयः ज्ञेयाः। एवं मायाश्षक्तिप्राधोन्येन पुरुषावतारमुक््वा चिच्छक्तिमयान्ः
छीरखावतारान् वराहयज्ञादीन् वक्तुमाह । प्राधान्यत आमनन्तीव्युपास्यतवेन ` अंशेन इति व्यञ्जयति । कणेयोः कषायान् वार्तातर>
श्रवणवासनाः शोषयन्तीतिः तान् हे ऋषे ते तुभ्यम् ` अनुक्रमिष्ये कमेण कथयिष्ये । ततं कथामृतं त्वया पीयताम् \। ४५ ॥
` ` इति भावार्थदशिन्यां हर्षिण्यां भक्चेतसम्।
वि षठोऽभ्यायो ॥ ् छिनीयेऽ सिम सक संतः तान ॥ ६ ॥ `: °`
. हे ऋषे देवर्षे तदेव उक्तलक्षणं भगवन्खरूपं प्रशांत यथोक्तसाधनभाविताः ` आस्मद्धियाक्चयाः देहेद्रियांतःकध्णानि येषां
ते मुनयः बेदांताथ॑मननक्षीखाः विदं त जानंति.असतां तकैयैदा तु विष्टतमाच्छन्नं स्यात्तदा तिगोधीयेत अविदितं भवेत् ॥ ४१॥
४... 8 ` परस्परं मुम्नः प्ररम॑गुरुषस्वविभः पुरुषः प्रकृतिप्रवतेकः यस्य सदहखकीषेतयुक्तो रीखाचिम्रटः स आद्योऽवतारः स एब
समष्िश्षयीप्परहणेन वैयजः पुरश इत्युच्यते भूतेयेदं पंचभिःसत्मदषटः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन्सवांशेल विष्टः पुरुषामिंधानमकाप
नारायण आदिदेव इति वक्ष्यमाणात् पुरुषादीनां तत्त्वं परभियनेनान्वयः ! कारः भगवच्छक्तिभूतः अचेतनपदाथेविशेषः स्वभावः
भगवत्ङक्तिभूतायाः प्रकृतेः परिणामित्वलक्षणो धमः सदसत्कारणात्मिका प्रकृतिः. गुणा; सत्वादिः दंद्वियाणि ज्ञानेद्रियाणि कमन्द्रि-
याणि च विराट् समष्टिशचरीरम् स्वणट् वैराजः पुरुषः खावतारः स्थास्नु स्थावरम् चरिष्णु जंगमं चेति व्यष्टिक्षसीरम् ।। ४२ ॥ #
सष्टौ अदं बरह्मा संहारे भवो रुद्रश्च गुणावतारः पाठने यज्ञो विष्णुः स्वावतारः दक्षादयो ये इमे प्रजेशाः रजोगुणविक्षिष्टविभूतिभूता
भवदाद्यो नारदादयः अवतार विशेषाः खर्छोकपाखाः इद्रायः. सत्बरगुणावश्िष्टविभूतिभूताः ` यत्सत्रतः . सुरगणाः रजसः प्रजेशा
इति वक््यमाणात् खगलोकपाखः . खेचरलोकाधीश्चाः _ चृखोकपाद्यः. .. नृपतग्रः तल्लोकपालः पाताख्पतयः ये. गंधर्बादी--
नामीक्चाः ये च यक्षादीनां . नाथाः उरगनागो. स्पभेदो रक्षोरगेति सधिराषेः। ये च षीणां . पितृणां च ऋषभाः श्रेष्ठाः
दैत्यद्राः सिद्धेश्वरः दानर्ेद्राश्च ये चान्ये प्रेतादीनामधीश्याः । ४२। ॐ 8 ` रोके यक्किचित्. इति सर्वत्र. योजनीयम् ।
म् । श्रीह्मीविभूयास्मवत् श्रीयुक्तम् । ही युक्तम् । विभूतिः -संपत्तिस्तथक्तम् । आत्मवुद्धिसयुक्तम्। अद्धता्णमाश्चयैवणम् ।
` किंबहुना रूपवतरूपयुक्तम् । अस्वरूप नीरूपम् । सवं खचस्विदं ब्रह्म तज्ञखानीति श्रुतेः । तत्र पुरुषादीनां स्वरूपतोऽभेदः. अन्येषां
चेतनाघेतनपदार्थानां भगवतः सकाञ्चात्तत्तरसवरूपभेदेन भिन्नत्वेऽपि तरप्रथकृखितिप्रवृ्याद्यभा वात्तज्नत्वादिना चाभेद इति
विवेकः | ४४॥ ® % _ यदुक्तमा्योऽवतारः पुरुषस्येति तत्र येषामपरश्षया स आदयः . तान् किंच भवदाद्यश्चेयत्रादिशब्देनो-
धाथाथपकश्चः ॥.&€ 4
इति श्रीमद्ध।गवतस्िद्धान्तप्रदोपे द्वितीयस्कंधोये षष्ठा
इदं मन आधिदैविकं यत्सङ्कतयद्वायं कामजनेकम् । यतः सृष्टिः । तदनन्तरंमन्येऽप्यवतारा इयांहिं द्रव्यं पच्वमदहाभूतानिं ।
चिकेरिः अहङ्कारः । गुणाखयः । पञ्च वा तन्मात्राः "इन्द्रियाणि दशे विराट. जरह्मण्डदेह्ः । सखराद् तद्भिसा्न
त्कषेरुक्षणगुणर्व्त्वं चेत्तदा इमे अभे वक्ष्यमाणा इति तान् गणयति
भिति । खहीनेभ्यः स्सेवंकेभ्य उत्कर्षो वहूनां वत्तेत इति ते सर्वे भगवदवताराः । तत्र ` प्रथमम्--अहं त्रह्मा ! भवो
मदापरेवः । यज्ञो यं्ञनासयणः । इमे प्रजेश्चा मसेच्यादयः } तत्र दक्षो मुख्यः. कल्पान्तरे अतो दक्षादयः भवानादिरयेषां
तै भवदादेयो भक्ताः ! चकारात्खनकादयः । एवं खभ।वत उत्कृष्टानुक्तवा अधिकारेणोक्कृष्टानाद---मूललोकपाल्ा इति । पाठान्तरे
गूखकिपांखः । तदा भूरियाद्यव्ययम् । भूरोकपाखाः प्रथिवीरोकपाराः । स्भूवर्खोकपाला अन्तरिक्षरोकंपालाः । स्वर्छोकपाखा
नलोकपालः । तख्रोकपाला अधंस्तनलोकपालाः 1 गन्धर्वादीनां ये ईशाः } यक्षादीनां ये नाथाः 1 रक्षोरगेति सन्धिसर्षः
गन्धर्वौदयो राजसाः । यक्षादयस्तामसाः । ऋषीणाख्षभाः सात्त्विकाः । ` पितृणां संज्ञिपाताः। एवं `पूर्वत्राऽपि । दैव्येनद्रादयो
राजेससास्विकंतामसाः । इदानीं तमोमिश्रतामसानाह--प्रेतपिशाचेति । एतेषां स्वरूपं तृतीयस्कन्धे वक्ष्यते । प्रेतादीनां ये
अधीशाः । किथ्वं । यः कन्नोच्छृष्टधर्मो मगादिः । भाग्यमैश्र्या दि वा । तदय॒क्तं यंकिञ्िद्रस्तुमात्रं प्राणिमात्रं वा । महस्तेजः ।
ज इन््ियश्षक्तिः । "सहो मनःशक्तिः । ओजसा सहितं सहः ! मनसश्चंद्दरियाणां चाऽन्योन्योपकारात्तच्छक्तिद्रयमेकत्वेनोक्तम्
आओंजःसंहस्वदिति । बँ देदशक्तिः । श्चमा सहिष्णुता ! एते भगादयः "पदार्था उत्कृष् एवात्र विवक्षिताः । श्रीः सोभा । हीरज्ना
सेक्ष्मीः 1 आत्मा बुद्धिः । भिया( ? )चामपयैन्तं चतुष्टयं यस्याऽस्ति स यथोक्तः । किञ्च ! अद्धूताणेम् अद्धतवर्णरूपम् ।
पबादिकं वा । किं बहुना । यत्किच्चिद्रपवत् मूर्तम् । प्रकामं नमिति यावत् । तत्सवं परमेव तत्त्वम् । यदप्यस्वरूपं
अमूत्तमाकाश्चादि' वत््वमिय्थः । असवरूपतवेने रुपवच्छेन च तस्याऽपिं प्रसिद्धः ॥ ४२,४२,४४॥` ॐ $ एवमु
ध्मैवत््वेनं यदेव किंच्विलोके प्रसिद्धं तदेव भगवद वताररूपमिद्युक्त्वा यत्साश्षात्सशिदानन्द रूपमे्र्यादिसवैगुणसदहितं तन्मुख्यं
भगवदवताररूपं ते कथयिष्यामीयाह--प्राघान्यत इति । ऋषे इति सम्बोधनं तारृश्चश्रवणे अधिकारिद्योतकम् ! यद्यपि मगव-
त्सृष्टौ सवैमेवाऽवताररूपमिति मुख्यः पक्षस्तथापि ` तारश्चस्याऽवतारत्येनं लेकम्रसिद्धयभावाहकेःयानवतारान्पराधान्येन मुख्यतया
वदन्ति तेषां टीरावतारेति नामः । ते च पुनरवतारः । कस्येत्यपक्षायां यस्तु भूमा: पुरुषो ब्रह्माण्डाद्धिकोऽन्तर्यामिरूपो द्वितीय-
ध्यान उक्तस्तस्याऽवताराः । स्िदानन्दरूपा हि दे्टजीवान्तयीमिणः । त्र ` करमेण . देहजीवरूपा उक्ताः! इदानीमन्तर्यामिरूपा
उच्यन्त इति । आपीबताम् । ते हि न बहिश्खयापनयोग्याः । नाऽपि मध्ये । किन्तु सर्बान्तराः कतैव्या इयासमन्तादीयताभिलय्थः।
तेषां श्रवणस्य विशेषफलमाह-- कणंकषायशोषानिति । यद्यपि सव्र चरिन्नं भगवतस्तथापि लोकिकदोषेण कणयोदुं्टत्वाद्गव-
चरित्रे ण चिरत्यद्यते र तत्रतदिशेषचरिवरं विण कंणैमलनिवारकमितयस्मच्छरते सर्वत्र रुचिरत्यरस्यत इत्यथ क । अत एवाऽनुक्रमिष्ये
््यनिधयोभि । ते तय् । वि तति व् महं आद कथने ददं दय
` अतिसुन्दरान् मनोहरान् । कथनप्रतिज्ञाभिन्नपकरंमेण कथने हेतुः ॥ ४५ ॥
त्र चेदिति रोकप्रसिद्धेथाऽवतारस्य लक्षणान्तरं वेदि्थः । ` ते सवं इतिः। तथा च, ` लक्षयकुक्षौ तेषां निवेक्लाननाति-
व्याधिरियर्थैः ॥ ४२ ॥ मी (ल
इति धीद्ितीयस्कन्धस्ुखोधिनीप्रकासे षष्ठाभ्यायविवरणम् ।
१. स्थाप्णिवति क. ख. ग. २. स्थिरमिति घ । ३. सुबल्रोकृपाला इति क. ख. । ४. सवंश्राऽपीति ग. | ९. भगादीस्यविसगः
पाठा क. ख. । ६. सह हस्याचंशो नाखि ख. ध. । ७, पदार्था इति ख, ८, गच्ादिकमिति क. ख. ग. घ. । 8. श्रमूतंरूपत्वेनेति ग,
रूपस्वेनेति ध. ह. । १० स्वति नालि क. ख. ।
३३
न ००
धीभिरिधरकतां -खलंप्रवोे
| क ते अवताराः यान् सान्ती ` विस्तरेण तान् दशेयत्ति आद इत्यादिः. यावत्खमापि ।;-परख्य ¦ भूम्नो ब्रह्मण
पुरुषः प्रकृतिभ्रबतको यस्य सहसक्षीषें ति खीखादिग्रह् उक्तः सः आद्योऽवतारः +. यदुक्तं परथमे--'जगूहे पौरुषं रूपेम इतिः। वक्ष्यति
च--भूतेयेदु) प्र्रभिरात्मसषटैः पुरं बिराज विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन. विष्टः पुरुषाभिशधानमबाप-. नासयणः आदिदेवः \ इति|
यद्यपीह. सर्वेषामविद्घेषेणावतारत्वसुच्यते स्थापि कालश्च स्वभावश्च. सदसदिति कायैकारणास्मिकाः प्रकृतिश्च रतः शक्तयः
मनञ्जादीनि कार्याणि ब्रह्मादयो गुणावताराः दक्षादयो विभूतय इति बिवेक्तव्यम् ।. मनश्च महत्तत्वम् । द्र्य परथिव्यादिमहाभूत
पव्चकम् । क्रमोऽत्र न बिवक्ितः; बिकारोऽदङ्कारः; गुणः : सत्वादिः, एकादशेन्द्रियाणि; च,; विराट ब्रह्माण्डाव्मको देहः । खराट् ट्
तद्भिमानी जीवः । स्थास्नु खावरम् । स चरिष्णु जङ्गमं व्यष्टिञ्चयैरम् ॥ ४९॥ - %. -अहं . जह्या, भवो सहदेवः
यज्ञो विष्णुः । दक्षादया च इमे प्रजेश्चाः, अवानादियेषान्ते भवदादयोः भक्ताश्च, खर्सकपारा इन्द्रादयः,-खगलखोकपाला गरुड्ादयः,
चृखोको भूखोकस्तत्पाखा राजानः, तललेकपाडाः. तलातलखाययलौकाधिपतयः ॥ ४२ ॥ # ४ गन्धर्बादीनामीक्चाः, यक्षादीनां
नाथाः पाठकाः । रक्षोरगेति सन्धिराषः । ये च ऋषीणां पितृणां च ऋषभाः श्रेष्ठः तथा. ये देयादीनामिन्दराः .पाछ्काः अन्ये
च ये प्रेतादीनामधीश्चाः पार्काः ॥ ४३॥ @ 8 किं. बहुना ? यक्किद्धिद्भगवदादि तस्स परमेव ` तत्त्वं परब्रह्मणो
विभूतिरूपमेवेखन्वयः । भगवञ्जञानेदव्यैवेराग्यादियुक्तम् , महसत्तेजोयुक्तम् , आओजस्सहसी , इन्द्रियमनदशक्ती तदयुक्तम्, बलं
शरीरशक्तिस्तद्त् › क्षमा परापराधसदिष्णुता तद्त्.+ श्रीः ओभा, हीरकरम॑जुगुप्ा, विभूतिः. सम्पत्तिः आत्मा. .यथाथंबुद्धिसदरत् ।
अर्णो वणेः, अदुभूतारणैमाश्चयेबर्णम् , रूपवत् मूततेम् , असरूपमरूपम् , अमूृत्तमियथंः ॥ ४४॥. ॐ .% . एवं इाक्यादि
रूपान् भगवद्वतायदक्त्वा साक्षात्तदवतारान् वक्रं साकल्येन तत्कथनस्याश्चक्यत्वात् प्राधान्येन. तत्कथनं प्रतिजानीक्ते-प्राधान्यत
इति । साकल्येन भगवद्वतारकथनस्याश्चक्यत्वं तु तत्रापि सम्मतमेव ऋषित्वेन विचारे समथंत्वादिति . सूचयन् सम्बोधयति--
हे ऋष इति । भून्रः पुरुषस्य पुरुषोत्तमस्य यान्. लीखारथकृतान् अवतारान् प्राधान्यतो विवेकिन आमनस्ति कथयन्ति तानिमान्
मम बुद्धाबुपस्थितानहं ते तुभ्यसबुक्रमिष्ये, अनुक्रमेण कथयिष्यामीयन्वयः। तदुनुक्रमेणातं . त्वयाऽऽपीयतां पानवस्खान्वःकरणे
स्थाप्यताम्.। तस्रानस् किं फर्मिलयपेक्षायामाह--कर्णेति 1 असत्कथाश्रवणेन ये कणैयोः कषायाः “ याः ॐ. श्रुता दतभगे्नृभिः
सात्मसारास्तास्तान् क्षिपन्ति निरयेषु तमस्सु. हन्तः इति वक्ष्यमाणानुसारेण नर कदे तुभूतदुरदष्टरूपास्तान्, शोषयन्त
षयन्तीतिः तथा
तानियथः.। सुपेशान् सुन्दयान् मनोहरान्.। छकारलोप आषः। यद्रा आपीयतामिति शत्रन्तम् , अपिव्रतां कणैकषायक्षोषा-
नियन्वयः ॥ ४५॥) |
दति श्रीवङ्माचायेवंहयगोपाखसूनुना ॥ श्रीमन्मुङकन्दरायाणां पादसेवाधिकारिफा ॥ १॥ :. ` , ` :
श्रीमद्विरिधसाख्येन भजनानन्दसिद्धयेः।। श्रीमद्धागवतस्येयं टीका वाख्प्रबोधिनी ॥। २१; ` : `
द्वितीये रचिता तत्र मननस्य निरूपणे ।। षड विवृलोऽध्यायः समागमनिरूषकः ।। २ ।
हिन्दी श्रजु्षद |
पर्मात्माका पहला अवतार वियद् पुरुष दै; उसके सिवा काठ, समाव, कायै, कारण, मन, . पच्छभूत, अहंकार
तीनों गुण, इन्द्रियो ब्रह्माण्ड, . शरीर, उसका _ अभिमानी, स्थावर ओर जङ्गम जीव--सव-के-खव, उन. अनन्त भगवान ही
है॥ ४१॥ क छ मै, शङ्कर, विष्णु, दक्ष आदि ये: प्रजापति, तुम. ओर ुम्दारेजैसे अन्य यक्तजन, श्वग॑रोकके
रक्षक, पक्षि्योके राजा, मनुष्यखोकके राजा, नीचेके छोककि राजा; गन्धव, विद्याधर ओर 4 चारणोके अधिनायक, यक्ष,
राक्षस, सोप ओर नागोके खामी; महिं पिद्पति, दैयेनद्र, सिद्ेशर, दानवराज; ओरं भी प्रेत-पिंशाच, भूत-कुष्माण्ड,जल-
जन्तु खग ओर पक्षियोकि खामी; एवं संसारम ' ओर भी जितनी वस्तुः रेदवयै, पेज, इन्दरियबल, मनोबल, शरीरबल या
क्षमासे युक्त हैँ अथवा जो भी विशेष सौन्द्यै वैभवं तथा विभूतिसे युक्तं है; वं जितनी भी वस्तुएेः अदूभुत वणैवारी
रूपवान् या अरूप ह--वे सके-सव : परमतत्वमय ` भगवस्खसूयं ही, है ॥ ४२ ४४ ॥: ॐ ` # नारद | इनके वा पर्
पुरुष परमात्माके प्रम पवित्र एवं प्रधान-प्रधानःलीलावतार मी : शास्त्रोमे वित है । उनका मेँ करमशः : वर्णन करता हू" । उनके
चरित्र सुननेमें बड़े मधुर एवं श्रवणेन्दरियके दोर्षोको दूर कनेवाढे हँ । तुम सावधान होकर उनका रस रो ॥ ४५॥
~.
तं दंष्याद्िमिव कजधरो ददार ॥१॥
` जो स्क आदतिदुरलरामध दिशायां! `
. लोकत्रयस्य महतीम्रद् यदार्तिं स्वायम्श्ुवेन मुना हरिरित्यनक्तः ॥ २ ॥
`` जज्ञ कदमगरहे द्विज देवहूत्यां सखीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमन्रे ।
` उवे यथोऽऽत्मक्चमलं गुणसङ्गपङ्मस्मिन् विधूय कपिस्य गतिं प्रपेदे ।॥ २ ॥
अत्रेरपत्यममिकाडश्षत आह त॒ष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्तः
यस्थादपङ्जपरागपविव्रदेहा योगद्धिमापुरमयीं यदुहैहयावाः॥४॥
स्वामिता भावाथदोपिकाव्याख्या `
तत्करमप्रयोजनगुणैः सह । १॥
यत्र यदां क्षितितलोद्धरणाय वाराहीं तनु विभ्नससन्नुयतोऽनंतः तदा तं सुप्रसिद्धं हिरण्याक्षं द्या ददार ॥ १॥ ॐ -#
ह } शचेः प्रजपितेः सकाक्ञातद्रायाीया आकृतेः सूनुः सुतः सुयज्ञो नाम जातः स च खमार्यायां दक्षिणायां सुयमाख्या-
एवेद सः सन्यदार्विमहरत्तदा रव सुयज्ञ इ्युक्तोऽप्यु पश्चान्मतुना मातामहेन हरिरित्युक्तः । अनेन देवोत्पादर्न
वं स्वैत्रोवतारस्त्कमं चं ज्ञेयम् ॥ २॥ % # कपिरावतारमाह । कदेमस्य
: `. -श्रीधरस्वामिः
१ ध मारदाय 9
¦ शमलं मलिनीकरणं शुणंसंगरूयं पंकमसिमिन्नेव सन्नेव जन्मनि विभूय कपिस्य गतिं मुक्ति प्राप्रवती ॥ ३॥ # % दत्तात्र
यावतारमाह । मया अहमेव तुभ्यं दत्त इति यद्यतं आह ततः स नाम्ना वत्तो जातः । खभक्तेभ्यो योगैश्वयैदानं तच्चरितं दीयति ।
यस्य पादपंकजयोः परागस्तेन पवित्रा देहा येषां ते उभयीमेहिकीमामुष्मिकीं च भुक्तिमुक्तिरूपां वा ।! ४॥
वंशीधरङृता भावार्थदीपिकाप्रकाशन्याख्या |
तेषा कर्मगुणप्रयोजनैः ॥ १ ॥ विरोधपरिहाराय व्याख्यांलरमाह । यद्वेति । तत्र करेण कणमूटेहन्नियत्र `
चक्कवर्ती तु प्रधमं करेण ततो दंष्ट्रया च ददारेति ज्ञ यम् । वराहावतारभमाण्माह । “यस्य -रूपं बिश्नदिमामविंदद्गुहां प्रविष्टं `
रस्य मध्यतः इखयाधाने बराहसंमारेण बिनियुक्तान्म॑त्रतः प्रतीयते । : यस्य वशाहस्य. खूप. विश्रदीश्वरः इमां प्रथिवीं गदा :
गृढस्थाने परनिष्टामविन्द्ञ्धवानिति श्रुतेरथः ॥ ५६.६८ ॥ २॥ ॐ # _ यथादमपि ब्रह्मोद्भूतत्वात्तादशोस्म्यहो .
भगवदवतारत्वादतीवोक्छृषटोस्तीति संभावयभानं नारदं भरति श्रह्माह् स्वमपि तारश्च
एतेति: द्विजपदेन ध्वनितं यद्यपि दविजपद् त्रिवर्णे शक्तं तथापि "द्विजराजङन्नन्चधरः' :इव्यत्रः दिजपदस्य आद्यण एव अुख्या शक्तिरस्ति :
“सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राज" इति श्रुतिबलात् ॥ ३॥ # % दत्तात्रेयावतारग्रतिपादिका श्रुतिरपि । ध्यं बे सूयं खभीनु-
स्तमसाविध्यदासुरः अत्र यस्तमन्वर्विद्नह्यन्ये शक्नुवन् इति । अस्या अथः सूयेमात्मानं खभौनुमोया तमसा विपयैयेणाविध्यत्
जीबत्वमनयत् । अत्रेरपलयान्यत्रयो दत्तात्रेयः बहुत्वं पूजाथमप्र स्पष्टम् 1 तेषां मध्ये हैहय तु प्राप्तयोगरद्विकमपि महापराधत एव
हेतोः कुष्य॑ञ्छीपरडयुरामो जघानेति ज्ञेयम् ॥४॥ . .
श्रीसधार्मणदासगोखाभिविरचिता कीपकलीग्यास्या
रकर्पोपाख्यानमेतत् 1 एतन्मते: षष्ठमन्वन्तर एव `पृरथिव्युद्धारे हिरण्याक्षवघः । वराहकल्पे तु
प्रथिष्युद्धारश्च । एतत्; कृतीयस्कन्धेःत्रयोदश्चाध्याये सप्रमाणं दूर्ितमिति -ग्याख्याठेश्चः ।। ] उद्यत इति ।
दु केचित् | १--४ | र
९... भीमद्धागवतम्। ` [ स्क. २ श्र. ७ शलोक १-४
ध्रीमद्वीरराधवन्याख्या |
एवं प्रतिज्ञयावतारास्तत्कर्माणि तत्तस्मयोजनानि तदूगर्णोश्चाह ब्रह्मा यत्रेयादिना । यत्र यदाकाछे क्षितितलोद्धरणाथं
-खमस्तयज्ञावयवां करोड वाराहीं तनुं बिधत्सन्नुद्यतोऽनन्ती ` परिच्चछिननखरपंभावो भगवान् दंषटया तं महाणवे समुद्रस्यांतः उपागतं
` समागतं हिरण्याक्ष इति प्रसिद्धमादिदैत्यं दितेः प्रथमं पुत्रं ददार विदारितवान् । तत्र दृष्टातः वज्रधरः इद्रः अद्विमिवेय्थंः ।। १॥
# $ सुयज्ञावतारमाह जातमिति । रुचेः प्रजापतेः सकाडान्तद्धायया आक्रूतेः सूनुः सुयज्ञो नाम जातः स॒ च स्वभायीयां
दक्विणायां यमाख्यरुणयुक्तान्यामान्देवानिय्थः । यज्ञस्य दक्षिणायां तुर्देत्रा द्वादक्च जज्ञिरे यामा इति समाख्याता इति वचनात् स
एवेदरः सन्नाति यदा अहरत्तदां पूवं सुयज्ञ दत्यक्तोऽप्यनुषश्चान्मातोमहेने- मनुना हरिरितयक्तः । अनेने देवौत्पादनं रोकत्रयार्षिहरणं
च कमैदकितं एवं सवत्रावतारसत्कमैः च ज्ञेयम् ।। २।। ; 8 8: :: कपिलाबतारमाहः जज्ञ इतिः! : कर्दमप्रजापतेगृहे तद्धार्यायां
देबहूयां दे द्विज नारद, नवभिः स्ीभि्भगिनीभिः सह्.जज्ञे. जातः स च. सखसात्रे आत्मगतिमात्मज्ञानं मोश्चमार्म वा उक्तवान् यथा
पंकजयोः परागस्तेन पवित्रिकाः;देहा येषां ते दैदयाय्ाः सहस्राजुं
येम अणिमादयष्श्रयैरूपामेहिकीं सुक्तिरूपामासुष्मिकं चं
अस्मिन्नध्याये प्रतिज्ञातान् परमपुरुषस्यावतांरास्तश्वरिंतादि च वक्ति । तत्र प्रथमतो ` बराहकल्पमनुसय बराहावतारं
तत्कमेचाह यत्रेति । अत्र दंषटाश्षष्देन सुदहौनं गदा चोपलक्ष्यते सकर्यज्ञमयीं सुवादिसंबवेयज्ञोपकरणजनीं तदाधारं क्रौडीं करोडस्य
बराहस्य विद्यमानां तनु" विभ्रत् ब्रह्मादिभिः स्तुतोऽनन्ते यत्र. यदा क्षितितलोद्धरणाय उद्यतः समुद्रे : निमज्ज्य
मुदरधूय द्रां निधायोध्वं,मतो भवति तदांतमेदाणवे तद्रोधायोपागतं तमादिदैय' हिरण्याक्ष
दया ददार गदया विदीणेगात्रं ुष्टिभिः कणैमूले -हत्वा - सताुमकरोदि्यर्थःः। दवि दारणः. इतिः. धातो येनात्महाणबे - भूर्नीताः
तमिति वा ॥ १॥. ॐ . ॐ. सुपूज्योः यज्ञो यस सुयज्ञाः उन्तमदलोकशिखामणिः ख्वापेणवुद्धथा क्रियमाणः. शोभमानोः यज्ञो : यस्य
ख सुयज्ञः क्रियामिमान) यज्ञनामेन्द्रसूनुः शोभनो यस्मात्स इति वा स नारायणो रुचेः प्रजापतेः. सकाशात् यज्ञ॒ इति : नाज्ञाऽऽकरूया
रुचिपल्यां जातोऽभूत्.अथेन्दरपदस्थ आङ्रूतिसूनुयैज्ञो दक्षिणायां रमाबतासायां स्वपलन्यां सायं मुबमन्वंतरे तुषितार्यानमरानजीजनत्.
यो राक्षसैर ्राप्तेन खायंमुवेन मनुना संसारक्टेशसंृरणाद्धरिरिति ज्ञात्वा ईशावास्यमिलयादिनाऽनृक्तो ` बेदवचनेन स्तुवः. त्रयी-
रुतिर्निलयवाक्यवेदोऽनुवचनं तथेयभिधानं किंच यश्चासुरजनादुसखन्नां खोकन्रयस्य महतीमार्विमहरदिति ! यस्मात्तस्माद्धरिरिति ज्ञात्वा
ऽनूक्त इति वा क्रियाभिमानादज्ञोऽसाविद्रसूलः प्रकीतितः यज्ञक्त्वात् स्वयं विष्णुयैज्ञो रुचिसुतः. स्मरत इत्यादेरयं यज्ञो हरिरेवेति
॥२॥ # # च शब्द् आनंतयां हे दविज ! अथ स विष्णुः कदंमप्रजापतिपल्यां नान्ना देवहू्यां नवभिर्मरीच्यादिपटनीभि
समं सह कपिटनामा जज्ञ इयन्वयः । तच्चरितमाह आत्मगतिमिति । यः कपिः खमात्रे आत्मगरतिं वत््वसंख्यानरूपामात्मविद्यामूचे
स कपिखोऽस्मिन. साल्िकप्रकृतिचेतनगणे विद्यमानं गुणसंगपंकं श्चब्दादिगुणानां संगात् निरन्तरनिषेवणादुत्पन्ना विद्याकामकमस्य
पकमात्मशमरमतः कल्मषं ` सांख्यज्ञाख््रवणजातज्ञानवारिणा विधूय प्रक्षास्य खगतिं द्वा स्वलोकं प्रपेदे इयन्वयः 1। २ ॥।: ४
कैः हरिणा खयमपलमभिकांश्चत इच्छतोऽतरेभुनेस्तपसा तुष्टो भगवांस्तपसा प्रसन्नेन ` मयाऽहं तव पुत्रत्वेन दत्त इत्याहेति । यथ॑-
स्मास्स हरिरत्ेरनुसूयायामवतीर्णो नाश्ना दत्त इति प्रसिद्धोऽभूत् । यस्य दन्तस्य पादपंकजपरागनिभेवया पवित्रदेहां यदुःकातबीयैर
श्रुतैः । मयोऽपि भ्राधान्येनक्रयोगद्श्ञेनात्.उभयीमिति पाठे इह रोकपरलेकविषयां सगुणनिगुःनविषयां चेति व्याख्यानः च नाम्ना
यन्ञानामिति ज्ञातव्यम् 1 ४॥ ४ १ |
। करेण क्णमूलेऽदमिति वक््यमाणात् भथमं करेगादन् पत्या च -ददारति क्षेयम् | १।२। ॐ %. जज्ञे चेति
आत्मनो भगवद्रूपस्य गति ज्ञानम् । कपिटस्य गतिं तदीयं नियावासवेङृण्ठांश्चविरेषम्। ३।॥ ४॥ `
भौमद्ेश्वनाथचक्रवत्तिरृता सारा्थदर्शिनीन्याख्या `
. अबताराः सप्रमेस्मिन् क्रोडायाःसह कम्मभिः। विभूतयश्च भक्ताश्च निरूप्यन्ते समासत
। वराहावतारमाह । यत्र क्षितितलस्य भूतस्य उद्धरणाय उद्यतः गत्वा उद्यमं चक्रे । तेत्रेबान्त्महार्ण्े - उषाः
या करेण कर्णमूरेऽहभिति बकषयमाणात् थमं करेण ततो दरया च ददारेति ज्ञेयम् ।। १: ॐ `: # ` -बहावता
` परजापतेः सकाशाज्जातः सन सुयमान् देवान् अजनभत्1 नाम्ना सुयज्ञः आके सवयम्ुवपुर्याः सूनुः दक्षिणाया खभारयोयाम् । =
` सएवेनद्रः सन् यदा आरि पीडाम् अदत् तदा पूर्व सुयज्ञ इच्युक्तोऽपि अलु पञ्चात् मातामहेन मनुना ` दरिरित्युक्तः एवमग्रेऽपि
स्तर जन्मकम्पै पित्रोः सखस्य च नाम यथोयोभ्य ज्ञेयम् ।॥ २।॥ # # कपिलावतारमाहं । जज्ञे जातः । द्विज हे नारद् { नवमि भः `
सीभिर्भमिनीभिः सम॑ सहं । यया आस्मिगयाः आत्मनः ज्ञमरुं मलिनीकट्णं गुणसंग॑रूपं पङ्कं विधूयास्मिन् जगति वत्तमाना जनः
कपिङस्य गतिं त्रिपाद्धिभूतिस्थं कंपिखवेण्ठं प्रपेदे प्राप्तवान् ॥ २६ | # दत्ताज्रेयावतारमाह । अत्रेरिति । चतुध्येे षष्ठी । मया
अहमेव तुभ्यं दत्त इति यदाद ततः स नाम्ता दत्तो जातः । योगदं योगसम्पत्तिम् । उभयीम् रेदिकीम् आमुष्मिकीच्च भुक्ति्ुक्तिरूपां
वा । तेषाञ्च मभ्ये हेहयन्तु घ्रा्तयोगरधिकमपि महदपशाधत एव हेतोः कुप्य श्रीपरडरामो जघानेति ज्ञे यम् ॥ ४ ॥
प भरीमच्छुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीषः 1 = , प
` पूर्बाध्यायांते ीखावतारान्, तुभ्यं वणेयिष्यामीव्युक्त तानेवाबतारान् तेषां . गुणकर्माणि प्रयोजनानि चाह. श्रीत्रहमा
्ीनारदभ्ति यतर्ादिना । यत्र यस्न्काे दया वितितलोद्धरणाय सकल्यषमर्य समस्ता्वराकागाम् क्रोड वागादी, तलु
बिश्रत्सदन॑तोऽपरिमितगुणस्वरूपो भगवान् उतः तदा - अंतमैदहाणेवे महार्णैवमध्ये उपागतं प्राप्तम् । तं प्रसिद्धम् ७.
दिरण्याख्यम् ददार दारितवान् । तत्र दृष्टः वज्रधर; अद्रिभिव बराहयावतारस्यादिदैतयं ददारेति कमैदचितं क्षितितरोद्धरणायेति
प्रयोजनयुक्तयुषकटैत्वलक्षणो गुणोऽ्थादुक्तः । एवमपरेऽपि यथासंभवं ज्ञेयम् ॥ ६॥ कैः # यज्ञावतारमादहं जात इति । रुचेः
प्रजापतेः सकाशात् आकूतिसूनुः रचेभारयाया आकृतेः सुतः जातः । अथान॑तरं स सुयज्ञः खपल्या दक्षिणायां सुयमान् अमरान्
अजनयत् । स एवेदरः सन् यदु] लोकत्रयस्य महतीमन्यदु्निवार्यामातिंमहरत्. तदा पूजं खयज्ञ इलयक्तोपि अनु पश्चान्मातामहेन मनुना
हरिरिपयुक्तः ।। २॥ ` % ` % कपिखाबतारमाह जज्ञ इति । हे द्विज नारद ! करदंमस्य प्रजापतेगहे तत्परन्यां देवहूयां नवभिः
स्रीभिर्भगिनीभिः समं सद् जज्ञ जातः स च स्वमाश्रे आत्मगतिं आत्मनः खस्य भगव्रतः विश्चाम् ऊचे उक्तवान् ययात्मगया
तन्माता आत्मनः शमलं मकिनीकरणं गुणसंगर्ूपं पंकम् अस्मिन्नेव जन्मनि विधूय कपिरस्य भगवतो गतिं तद्धावप्राप्ि प्रपेदे
रा्ठवती ॥ ३॥ # ॐ दतत्रेयावतारमाह अत्रेरिति । यतस्तदाराधनेन तुष्टः सन्मयाऽदमेव तुभ्यं दत्त इयाद् । तस्माद्धेतोः
अपलयमभिकाश्चतः अमिकाक्षमाणात् अत्रेः सकाक्षास्स भगवान्नाम्ना दत्त इति जातः । सखचरणचितकेभ्यो भुक्तिमुक्तिदानं तच्चखिवं
ु्षयति । यस्य पादपंकजयोः पएगेन पवित्राः पवित्रिता दहा येषां ते यदुकातबीयैप्रशतयः योगर्दिं ध्यानसिद्धिम् उभयीमेहिकीमा-
सुभ्मिकौं च मुक्तिुक्तिरूपामापुः ।। ४ ॥ 3 >
एवमात्माविरिक्तानामुलखतया. निणैयः कृतः । आत्मनोऽपि हरेरतर 'निणेयो बिनिरूप्यते ॥ १॥
सू्मणयानंपूमुक्तं तस्थाऽत् विदतिः स्फुटा । सप्तमे क्रियते येन. तद्धमा वस्तुतो मताः ॥ २ ॥
उपासनायां सर्व॑स्य , हरेधंमैस्य निर्णयः । स्रूपरुणमेदेन = बोधनाथमिदोच्यते ॥ ३ ॥
मुख्यस्य च फलं त्वत्र निर्णीतं विनिरूप्यते । माहात्म्यादि वङ्गं च विशिष्ट तेन सिद्धयति ॥ ४॥
एवं जडजीवयोरुतयत्त्यां निर्णेयमुक्त्वा अन्त्यामिणोऽपि सवेधरमेसहितस्य खण्डक्ञ उत्पत्तिरुच्यते । तथा सवयेकैकंस्य
भर्स तादमादहाल्यावगतौ विशिष्टस्य परममाहालथ सेत्तीति । अन्तर्यामिख्पे धादेशमातरं पुरुषं वसन्तमि"तयादिपदैयै
ननिरूपितं मगवत्सवरूपम् तस्याऽत्र पदश्चोऽवतारा उच्यन्ते । तत्र प्रथमं प्रादेशमात्रत्वधर्मस्योत्््या यद्रपं तंसथममाह-यश्रो्यत इति ।
ब्रह्मणो दि भूमयुद्धारे चिन्ता काचिदुखन्ना कथमेनां संगुन्नेष्य इति । तदा भगवदधयानादन्तयामी भगवान् यः मदिमात
स आविभूतः। प्रादेश्षमात्रोऽपि नासापुटनिगेमना्थमद्षठकिरोमातरो भूत्वा पश्चासस्थूलो जात इति प्देशषमात्रत्वं सानसायेध्
न तु स्वाभाविकमिति व्याख्यातम् । यत्रैवं स्थितो भगवाननन्तो देशकालाद्यपरिच्छिन्न क्ितितछोद्धरणायोधतः । यदैव भग
ममिभन्नेष्यामीति स्तदैव रूषमबिभरत् । नदि ` तस्य रूपग्रहणे देशकालबस््वादयपेश्वा । यतोऽन्तःकरण
| रेच्छयैव "तत्रैव कलप गृहीतवान् | अतो र उन्त्यीमि र मणो - . रूपग्रहणे भ न | काऽ यपेशचेति भ्ये सूचनाथं प्रथममेव ।
वतरनोधतसव | तिलस्ोद्धरणम् । तदेन तिमः भूमिरक्ता समा च ।
पूवं दि ब्रह्म पुष्करपणे सितो वहरूपं त्वा काञ्चिन्मृत्तिकां तत् उद्धूय पुष्करण "प्रथनं कृतवान् । सा एथिवी पुनर्निमग्ना ।
तदा तदुद्धासर्थमुद्यतस्तदैव रूपं धृतवान् । ' 'सोऽपश्यस्पुष्कर पणं तिष्ठत् सोऽमस्यत । रस्ति चेतत् यस्मिन्निदमर
, न -
क, ख. ग. । ६. हृदय एवेति क. ख. ग. । ७, प्रथममिहि ख. ग, इ, |
स राहो रपं इृत्वोपन्यमजञ्जत् 1 स पृथिवीमध ` आर्च्छत्! तस्या उपहत्योदमञ्जत् तल्पुष्करपणेऽप्रथयत् \ यदप्रथयत्त-
तपृथिव्ये पृथिवीत्वभिः ति श्तेः । अतो भगवताऽपि कोडसम्बन्धिनी वराहसम्बन्धिनी तनुः छता । जलात्पदार्थोद्धरणेः तस्यैव
सामथ्यन् । किच्च । सकलयक्लमयोमिति । -यज्ञो हि सृगः। स वनगोचरः । खुगादिपदार्थानां तन्तुण्डरूपतुस्यत्बान्मरगत्वेऽपि
वसहस्वम् 1 मर्युशच्द बाच्यत्वाच्च । यतः शतमन्युरिन्द्रः । अत्राऽपि “पशना का पष मन्युयःद्राह इति श्रुतेवेराहस्यमन्युत्वा-
र्सकरखयज्ञमयीं तनुः सा भवति । यथेयंःतनुः सकख्यज्ञमयी तथोत्तरत्र वक्ष्यते अत्र रूपग्रहणेनेव तत्कायस्योक्तत्वार्का 'यौन्तर-
मस्तीति तस्य निरूपकमाह | यज्ञे हि चथीष्धिषो-हन्तव्याः 1 भूमिश्च तेरेव व तत्र नीता । श्रसुख चा उत्तरतः पथिकी पर्याचिकी्ष॑न्नि 99
ति श्रुतेः । अतसद्वधे कत्तंवये ““ुख्ये काय॑ सम्पस्ययः' इति न्यायेनाऽऽदौ दैयत्वं माघ्रमादि दैत्यं तं प्रसिद्धं ददार विदीर्ण छृतबान् ।
तस्य "विदारणे हेतुरूपो दृष्टान्तः ग्द्रिमिव वजघधर दति । यथा पकताः पक्षैरद्यताः सर्बामिव प्रथिवी नाश्चयन्ति । तत्प्तिपक्ष-
तयेनद्रेण च ते च्छिन्नपक्षाः कृतास्तथा भगवता दिरण्याक्षोऽपि भूम्यनिष्टकत्तौ हत इलर्थः । तस्य च हननं समुद्र॒ एव । तदाद--
प्न्तमेहाणेव इति । आगतमात्रत्वं वा । दं्येति तस्य न मुक्तिः । यमत्वाहषटरायाः । यद्रे करेण हतवानिलयादि वन्न विदारण-
रूपम् ॥ १॥._ # # एवं प्रादेशेमात्रस्याऽवतारमुक्त्वा पुरुषरूपस्याऽवतोरमाह--जातो रुचेरिति। भगवतो हि यज्ञस्य
"ध्यानरूपकर्माधिष्ठातू रूपमेकंत्र नाम चैकत्र । तत्र रूपं वराहे । नाम यज्ञनारोयणे । स हि पुरुषरूपः । भगवान् पुरुषरूपाणि
स्वरुच्या कृतवानिति रुचिनाम्नो ब्रहमपुत्राजञातः 1 तस्य भगवद्वतारत्वे नियामकं रूपमाद--ग्रज्ञमयत् दुयमानिति अन्यो हि
जातः कियता काठेन भार्या सम्बद्धः पुत्रान् जनयति । स दि दक्षिणया भायैया सहित एव जातः । सुयमान्देवांस्तन्मन्वन्तराधि-
कारिणोऽजनयत् । सुयज्ञ इति नाम यस्य । शोभना यज्ञा यस्मात् । वरादो हि यज्ञरूपः । अयं देवतारूपः } आकृतिरिति मनो-
-्षठकन्या । आकूतिरबाह्यः प्रयत्नः । यज्ञो हि तेनैवाऽभिग्यज्यते । अ्रमरानथ दक्षिणायामिति । पूरं यज्ञभुजञो देवान् सृष्टा पुनर-
धिकारिणोऽपि देवान्सुष्टवानियथश्ञब्दादवगम्यते । -अथ अमरान् देवान् सृष्टवान् खत एव । अथ दक्षिणायां बाह्यान् देवानि-
स्यथः । अवतारस्य प्रयोजनमाह--ल्लोकत्रयस्येति । महती आर्सं ्टियज्ञकमाभावेन । तचसितयसम्पादनेन अहरत् । दैलोपद्रवेण
वा । तद्धनेन । तस्मिन्मन्वन्तर इन्द्राधिकारिणोऽन्यस्याऽभावात्खयभेवेनद्रो जातं इयाह--स्वायम्भुेनेति । स दि. स्वायम्भुवमनोः
पुत्रिकापुत्रः । एको हिं ब्राह्मणरूपः कषत्रियरूपोऽपिं जातः । न॒हि भगवेदवतारव्यतिरेकेण दयं भवति कदिचत्। अत एव
स्ययम्ुवेन ब्रह्मपुत्रेण तन्मातामहैन मनुना पूवं यज्ञ इ्युक्तोऽप्यनु पञ्चाद्वरिरितीन्दर इत्युक्तः । न दयेकोऽधिकारदवयं क्त" शक्तः ।
तस्मायज्ञहगदप्रयोगाद्धरिशव्द प्रयोगाच्च पुरुषद्रयरूपो भगवान्निरूपितः । अलौकिको हि यज्ञः सर्व॑रोकात्मको हरिरिति | २॥
छ कैः “वसन्तमि?ति भगवद्धयाने मगवद्विशेषणमुक्तम् । तस्य स्वरूपं निद्धीयैते केवर्वासलक्षणम्। न हि कश्चिदपि किंच्ि-
दप्यकृत्वा कचिद्पि खातं शक्नोति । “न हि कश्चित्षणमपरी"ति वाक्यात् । अतः केवलस्य स्वयं तथा सितः अन्यान् शिक्ष
यितुमेकं साङ्खयरक्षणं शास्त्रं कृतवान् । तदाद-- जज्ञं च कदंमगृह इति । केवरस्ितिनिरूपणार्थमाविमूप्तो जातोऽपि यथा सर्वं
कुवेन्नपि न करोतीति बोधयिष्यति, तथा सवत्र जातोऽपि न जात इति ज्ञापनाथं जज्ञे चेत्युक्तम् । कद॑मस्य गृहे । “छायायाः
कदमो जज्ञ" इति त्रह्मणरछायात. उतपन्नोऽप्यनुखन्नप्राय इति तद्गृहे जातस्तथा प्रदर्ञनार्थम् । किच्च । कर्दमस्य गृहं जटं मवती-
यतिशदधे उत्पत्तिरुक्ता । पुष्करपलांशवन्निंखेपतज्ञापनार्थं वा । कृधातोः कतरर्थे" विच् प्रयये कृते गुणे छोपे च ते करिति भवति ।
कृतिकन्तां भूत्वा यो दमरूपः । दमितवन्दरियसंयमः । तेन करोति न करोति चेतिः तस्य खरूपमेव । तादृशे हि जातः साङ्कध-
मवलेको भवति । . दिजेति सम्बोधनं ` तथात्वाभान्नारदस्याऽधिशक्षेपबोधकम् । देबहूसयां मनो्ितीयकन्यायाम् । देवानां
दूतियैस्पामिति सर्वदेवतामयी सा निरूपिता । अनेनाऽतिसौन्दथं॑ वस्या निरूपितम् । सखीभिः समं नवभिरिति। अङतेगःण-
त्रयाभिमानिन्यो | देवता त्रताःः: कठैसरि त्वनिमिन्तं संहेबाऽऽनीताः स्वयमक ताः कञ्ये इति । तासां भगिनीत्वख्यापनात्त यन्न.
सम्बध्यन्ते स एव कर्ता, -न तु सर्वथा असम्बद् इति साङ्कथसिद्धान्ते . नियमो ब्योतितः । अवतारस्य प्रयोजन-
इति घ, इ. ।
५ ~ = प्
श्मः मोहजनकं पापम्। अस्मिन्नेबोपदेशः त्रा + कपिहूस्य गति ¦ साङ्ख्ये
एवं मगव्रतो निश्चटस्थितिरूपं कपिलं निरूप्य. चतुभुँजत्वं भगवतो ¦ निरूपुयति--ऋत्रेरिति ,
वह्यमाज्यम्। तद" भावाद्धगवत्मराथना । अथवा । भाय स्यं च । पुत्राभावादच्ित्वम् । तस्य हि सम्पन्ने
.तुभुजत्वं भवति ।. चतश्लः क्रियाश्चक्तयो भवन््युसत्तिस्ितिप्रख्यास्तपश्चेति .† योयस्तपश्च . वं शश्च अमवद्धक्तिरेव च । पताः क्रिया-
शतस हि भगवद्बाडुषु , स्थिताः । अथवा . -दाद्रेयस्वमात्मसो : कोधयस्यसतौ । . प्रत ब्रातम्रद्ः. कृष्एश्चतुमुज_ इतीरितः
तदाष्--बरपत्यमभिकाङ् चत 1. अपगतिं याजयतीलयपत्यं दुगेतिनिवारकम् । .वच्र पुत्रान्तरेण तेन वा -पिवृरोकप्रापणे परमार्थतो
दुर्मतिरेव भवति । अतो भगवानेवं विचारितवान् । अयमपत्यं वाञ्छति तस्यापयाथंसिद्धय्थमहमात्मानमेव दास्यामि । नाऽन्यथा-
ऽपयत्रसिद्धिः। अभितः काङ्ष्ठणमेकेनैवाऽभ्युदयनिःभयसोभयजननाय । अत. एव यमेवाऽऽद् ` अ्रसतु्टः सन. । ' ममवतो
दत्तनामनिरक्तिः न "दत्तः पुत्रत्वेन किन्त्वात्मप्रदव्वेनेति । तदाद--दक्तो मयाऽहमिति । मया अहमेव दत्तः । एकस्य कर्मक
स
भावो न भगवद्रयतिरिक्तस्य मवति । धर्मशास्त्रे अदेयत्वेनाऽऽत्मादयो गणिताः । ' घर्मदा सते ज्येष्ठपुत्रो मार्या स्वात्मा तथैव च ।
सर्वस्वं गुखवर्मश्च नैव देयमिति स्थितिरि"ति वाक्यात् । अतः कथं भगवानास्मानं दत्तवानियाश्चङ्कयाऽऽह--यद्धगवानिति ।
यस्मादयं भगवान् । जीवधर्मां एवैते । भगवांस्त्रातमग्रद्ः । अन्यथा भजनीय . एव नस्यात् । -अत.एव स दत्तः दत्तनामा जातः।
दत्तात्रेय. इति पिवृनान्ना. सह नाम । अवतारप्रयोजनमाह--यत्पादपङ्कञेति 1 परवंवत्पादपृङ्कन पागसंस्छतानि भगवदीयदेह-
जनकानि भूतानि । तैः शद्धो देहो येषाम् । अत. एवोभयी योगर्दिमापुः सथोयुक्ति करमसुक्तिरूपाम् । अणिमादयस्तु । कमसुक्तावेव ।
ज्ञानभक्तिरूपां वा । यदुगुरूएधूतोऽयम् १ दैदयः सहञाजैनः । स दि याद्वः । तेन दिक सिद्धिः सदस्वाहरूपा प्राप्रा मोक्षश्च ।
एतेषां पुष्टिमागनिष्ठत्वान्न मयादाविरोधो दोषाय । आदिश्चब्देन. प्रहादादयः। अतो भगवद्राहूनां सङ्खयायामेवंरूपत्व-
मिद्युक्तम्॥४॥ १ | 3, 0 ब | १
रचितः सुबोधिनीप्रकाशः ` न
| ` ` ` श्रीमद्रोस्वामिथीषुरुषोक्तमचर णविरचितः त
। अथ संप्रमाध्यायं विवरियवः पूर करणसङगति वक्तं ूर्वोक्तथसकहपवैकंपतुाभ्यायर्थेमहः पवमित्यादि । अतति
भ्योभोतीलयात्मा भगवान् , तदतिरिक्तानां अनियनियपरिच्छन्नभेदभिन्नानां सरवेषामुद्पष्टपदाथीनां उत्पस्या जननसमागम-
रूपया, एवं वश्तुत एेक्येपि नियम्यतेतिनिर्णयः पूर्वाध्यायद्रयेन छतः, श्रतराम्मिन्नभ्याये आत्मनो व्यापकस्यापि हरेनिरभयः
तत्तद् पररूपेण मूलरूपेण च प्राकख्यरूपोतयत्तिनिर्णयो विनिरूप्यते सोपपत्तिकं उच््यकषे। तथा च, | मुख्यतयाऽऽस्मन एव
ृषटलात्तनि द्वौरार्थमेव तद्वयतिस्किनि्योक्तेः स्थूलसकषमोद्यत्तिप्रकरणयोः शेषशेषिभावः सङ्गतिरियथः ॥ १॥ # ैः नलु
्थूटपरकरण उदिषटविमर्शस्य सयुटत्वादत्र चांतांरकथामात्रदक्ेनादस्य कर्थं `विमकषन्तभौवं इयाकाडक्षायामाहः सचमेलादि ।
तथा च, विघृतिश्ुटीकएणा्धिमरञेन्तमौव इयः । ननु स्थूलप्रकरएण उद्िष्टविमरेस्य सफुटत्वाद्त् जडजीवयोनत्रेह्यस्वभाववैलक्षण्येन
तथोसतद्धि्नत्वभ्रमाततदवारणायोयत्या निर्गय उचितः । सुक्ष्मध्यानेः तु भगवतो ` गुणाभरणादयो भगवद्विनाभूता एवोक्ता इति
तननिणेयस्य किं ग्रयोजनमत आहुः येनेदादि बस्वुत -इति-। वास्तवा अनागन्तुकास्तथा च. तेषामनागन्तुकतेनाभेदाय निर्णय
आवरयक इयर्थः ॥२॥। ॐ # नलु कथामश्रेण _कथं तद्धमेविदृतित्वावगम इत , आहु उपासनायामियादि्वाम्याम् ।
उपासनायां निदिध्यासने सवस्य हरेधंमैस्य स्वरूपगुणमेदेन . बोधघनाथं निर्णयः ..यथावृखितस्वरूपनिश्वयः इह(स्मन्नभ्याय
उच्यते, श्रुतौ तावत्पयैन्तस्यैव साधनस्य कथनादुच्यते ।.३.॥ . #. - 8 , तु पुनः सुख्यस्य "वासुदेवे भगवती 'लादिना _२।२।३३
द्िीयाध्यायोक्तघ्यात्मादिनिरूपणशेषिगो मक्तिमार्स्य निर्णत "मगवान् त्रह्मकातस्येन" २।२।३४। इयनेन निद्धीरितं फटं
ेमभक्छिरूपं॑विनिरुप्यते सोपप्तिकशुच्यते । तदङ्ग प्रेमभकङ्गं. मादाल्यादि च सोपपततिकमुचयते । तेन हेुत्रथण
विचष्ट तततद्सविशिष्टमन्तर्यामिखरूपं सिद्धयतीति. योजनां । श्रत्रायमथः रथूलसृक्ष्मध्यानश्रवणोत्तरं राज्ञाभूय णव
विवित्सामि २।४।६। इत्यादित तेषु प्रश्नेषु, श्रीगुकैरु्तरस्य_ प्रमाणत्वाय “एतदेवात्मभू राजन्” २।४।२५ इत्यादिना
ब्रहमनरदशतवाद उपशि्षः। वैन द्वयोः प्रभयोखदु्तएयोधकविषपरकतवं ज्ञायते 1 तत्र चोत्तरे स्थूरध्यानोदषटाः पदाथ
विबृोत्तरिता, इति विबरणरूपता स्छुटा। अतः . वेन् कमणि जन्मभिः" २।९।९॥. इतयवतारमयोजनसन्ददगमे
्रभोनत्तरितो . योवशिष्टस्तं नारदानुगुक्तात्मतन्व. . ्भोत्तरभूतेनानेनाध्यायेन सूम्मध्यानोदिष्टपदाथविवरणरूपतयाबतारकथां
वदन्मुत्तस्यतीति ज्ञायते । अन्था विद्ध , केवलं २।६।३९. भि ादिशोकदरयेनः. मतान्तरनिरासपयेन्तमात्मसखसूपं
निश्वाय्य 'ाघोवतार' २।९।४१॥ इसयादिना सपवदस्वरूपमियन्तेन तदवतारागामुकततवात् ब्रह्मा न रीन्मवतारान् - स्मरते
दिति कम, र मावृदेषस्वमिति खे, ।;. -३* युत्रान्त्र दति.कंर ग, ङ, 1.9. दत्पुशरवेनेवि, घ, डः | । ६" प्ररम
र द ५ 1 | : ५; ५ क ५ + # &+ # ल £ ( ग £ ४4 प उ; |; 4 लो 8 4 $.
प ५-4-4 ` ५ ^ “ककन {लार १ ~ ¦ | „ह: प लो. १
सिके
स म् भन मम वदनो निवतं सुरि ब्रन सादि । भवा च रयाव
उतोपि ज्ञायते तस्यैवेदं विवरणमिति । ननु परिमाणदियोधात् थमेवमत ` आहः स आदिशीयादि । दथ 'वाखाभाषि्तकाम
तत्सदितानां बाहूनामिति ज्ञापनमाहुः चतस्रः इल्यादि । ब्रहमविष्णुक्िवांजेरवेतारोदत्रेसतंपःपरत्वाञ्च तथेलय्थः। अवतारेष्वेता न
स्फटा इयरूच्या पक्षान्तरं कारिकयाहः . योग इत्यादि । तपो दुवांसि, मगवद्धक्तिरत्रौ । ननु -खोमदुर्बाससोरत्रशच परम्परि-
ततवादभगवदवताएतवाभसिद्धेच नेदमपि युक्तमितयरच्या कारिकान्तरेण सुखुयं पक्षमाह: श्रथ वेदादि । बोधयतीति चतुभि्
जेर्वोधयति । श्रत इति अवयाद्रयभेदेन तथात्वात् , तथा च, क्रियाशक्तयो नात्र प्रधानाः, किन्तु, स्वरूषधर्मस्यैव . प्राधान्यम् ,
तेनैव तत्र तद्बतारवयुतपत्तिरियथेः । पूर्वबदियादि । तथा च, यथा अगवानदेयमपि ददात्ति तथा सं्छृतभूतरूपं तञ्च रजः
साधनाभावेपि देहं पवित्रयतीति तथेदयर्थः । अणिमादीनां योगद्धित्वाङ्गीकारे तस्याः कममुक्तावेव सन्तरेनोभयीःति विरेषणं न
सामज्ग्येन युज्यत इयरुच्या पश्चान्तरमाहुः ज्ञानमक्तिरूथां वेति । तथा चोभयत्र योगपदभ्रयोगाेतदेव युक्तमियर्थः । मर्याद्ा-
= ५ मिन +
देवादौ मक्तरक्षाथं स्वैरं विहरतः प्रभोः ॥ प्राधान्येन तु प्राकर्ठ्य सप्तमे बिनिरूप्यते ।। १॥
„अधमं वाराावतामाद--येति । जनन्त देशकालबस्तुरिच्छेदरितो मवान् यन् यदा ्षितितलोढधरणा्थं कोड
वाराही तय विभ्रतः उयोगं ृतवां्तद्ा अन्तमा महाणेवमध्ये उपागतं तं सुभसिद्रमादिदैत्ं हिरण्याक्ष दया ददार
8
स्कः. २.अ्र, ७ शलो; ५-८ | जअनेकब्धाख्यासमलंङृतम् । ` रदे
"` ' -शरहाजी कहते ह--अनन्त भगबानले भ्रखयके जलम दवी हुदै पृथ्वीका उद्रार करमेके ल्यि समसत यज्ञमय वराह-
जञसीर ग्रहण किया था । आदिशे हिरण्याश्च जख्के अन्दर ही खंडनेके छिये उनके सामने आयां । जैसे इन्द्रने अपने बज्रसे
पर्वतोकि पंख काट डे भे, तैसे ही बराह भगवानने अपनी दादुौसे उसके दुकडे-दुकंडे. कर दिया ॥१॥ क क किः
उन्दी प्रभुने रुचि नामक प्रजापतिकी पत्नी आकरूतिके ग्भते सुयज्के रूपमे अवतार बर्ण किथा } ` उस. अवतारमे उन्दने
दक्षिणा नामकी पत्नीसे सुयम नामके देवताओंको उन्न किया ओर तीनों लोकोकि - बडे-बडे सङ्कटः हरं यिय । इसीसे स्वाय
ममुव मनुने उन हरि के नामसे पुकारा ॥२॥ # च _ नारद ! कदम परजापरतिके घर देवहूतिके गभेसे नौ बहिनोके
साथ मगवान्ने कपिलके रूपमे अवतार ग्रहण कियां । उन्दने अपनी माताका उस आस्मज्ञानका उपदेश. किया, जिससे ने
दसी जन्मत अपने हदयके सम्पूण मड तीनों गुणोकी आसक्तिका सारा कीचड़ धोक् कपिल भगवानके वास्तविक स्वरूपको
प्ा्रहो गयीं॥३॥ # महषिं अत्रि भगवान्को पुत्रहूपते प्राप्त कना चाहत थे । -उनपर प्रसन्न होकर भगवानने
उनसे एक दिन कहा कि वने अपते आपको तुद दे दिया ।' इसीसे अब॑तार् छेनेपर भगवान्का नाम "दत्तः ( दत्तात्रेय ) पड़ा ।
उनके चह्णकमोके पतगसे अपने ज्ञ 0तको पवित्र कके राजा यदु ओ सहस्राजँन आदिने योगकी भोग ओर मोक्ष दानं
ही सिद्धिर्यो प्राप्न कीं।॥ ४॥
तपतं तपो विविधलरोकसिसूक्षया मेः श्रादौ सनात् स्वतपसः स चतुःसनोऽभूत् ।
प्राकर्पसम्हव विनषटमिहात्मवस्वं॑सम्यग् जगाद् मुनयो यदचक्षतार्मन् ॥५॥
क धर्मस्य दशृदुहितयजनिष्ट मूर्त्या नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः
~ उशणलो अगत्रनो वियभ्रावलोपं देग्यस्त्वनङ्गप्रतना घटितं न शेङ्कः॥६॥
॑ ` कामं दहन्ति कृतिनो नयु ` रोषदृष्टया रोषं ` दहन्तघ्ुत ते न दन्त्यम् ।
सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति कामः कथं जु पुनरस्य मनः भरयेत ॥७॥
विद्धः सपल्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सनुपगतत्तपते वनानि ।
तस्मा अदाद् ध्रवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति ुनयो यदुपयधस्तात् ॥८॥
द्री
। शी धरस्वाभिङता भावाथदीपिकान्याल्या |
छुमारावतारमाह । मे मयादौ यत्तपस्तप्तं॑तस्मात्खतपसो मत्तपसो हेतोः स ॒दरिश्चतुःसनोऽभूत् सनत्कुमारः
सनकः सनन्दनः सनातन इति चत्वार सनश्चष्दा नाम्नि ` यस्य सः ।, केथभूतात्स्तपसः समादखण्डि्तात् । यद्रा । स्वतपसः
सनाहानात् समर्षणादिलर्थः। षणु दाने धातः । सं च. पूर्वकरपस्य संप्टवे प्रये विनष्टमुच्छिननसम्प्रदायमात्मत्वमिह्यस्मिन्कतपे
सम्यग्जगादोत्तवान् । सम्यक्त्वं दृश्यति । यद्रदितमात्रमेव मुनय आत्मन् आत्मनि मनस्यचश्चत , साक्षाद्पदयन् ॥। ५ ॥ # ॐ |
ननासयणावतारमाद । धर्मस्य परयां दक्षदुहितरि मूर्तिसंज्ञायां नारायणो नर इति मूरतिद्रयेन जातः । कथं मूतः ? स्योऽसाधारणस्तप
प्रभावो यस्य । तदेवाह ! अर्नंगस्य प्रतना देव्योऽप्सरसो भगवतः सकाञ्चादात्सनः खम्रतिरूपा उवंश्या्याः सीद दवा तस्य
नियमावलोपं त्रतभंगं घटितं साधयितुं न शेकुः । यद्रा । अत्मनः स्वस्य या नियमस्तपोनाशरूपस्तस्यावखोपं तत्र दृष्ठा_ भगवतस्तं
घटयितुं न शेकुरिति। एत्नाख्यानमेकादशचे भविष्यति । ६ ॥ 8 क यत्र कामविजयी करोधोपि विभेति तत्र कामोन
प्रभवतीति किं वक्तव्यमित्याह । काममिति । शृविनः श्रीरुद्रभमुखा रोषयुक्तया दृष्टया; कामं दहति । रोषं त्वात्मनं ददहंतमपि
तेऽपि न दहति करे घे नाभिभूयत इव्यथः । लु. अहो. सोऽयं रोषो . यदंतरं यन्मध्यं प्रविशन्नरं विभेति ! यद्वा । यस्यांतमनः ।
कथंभूतम् । अमलं निर्मढं छद्सनत्त्वात्मकं मविश्रङ्निति ॥ ७॥ -% ; # चरित्रेणेव . कमप्यवतार . सूचयति । मातुः सपल्या
उदितान्युक्तानि वाक्यान्येव पतत्त्रिणो बाणास्तेरविद्धो धब राज्ञ उत्तानपदोऽतिसमीपे तपसे तपस्तप्तं शरवगतिं धुबपदम् । गत
यामुपरि ल्ितामधस्तात्थिताः । दिवि भवा दिव्याः सप्रषेयः स्तुवंति ! यद्वा उपरि शरग्बाद्यः अ घस्तात्सप्रषेय इति ।॥ ८ ॥
श श्रीवंशीधरङ्ता. भावाथेकीपिका्रकाश्चव्यास्या
सनश्दस्थाखण्डितार्था श्रसिंद्धि भत्वह । यदेति । संदर्भस्तु-- आदौ ` परथमं सनात् तज्नामाऽमवत् सनात्सनातनतमः
इति विष्णुसंहखनामसुं भवणात् ॥ ५॥ -# $ - अवंोपमियत्र मागुरिमतेऽबेयस्याकारोपेः पुनरनना ` समासेऽवलोपमिति
+ न ण
१. प्रारपाग्य\ २,षा० या मवर्स्वमूर््या 1३. धरा० पृ प्रमावात् । _ `
(31
२६६ र, ७ इल्ञो, ५.
सिद्धम् । संभवत्वादथतिरमाह । यद्वेति । तत्र भगवति तं नियमाबकोपम् ॥ ६॥ # क इथं इति । क्रोधः कामाद
खीयानिति भावः ॥ ॥: क ॐ अत्र विश्वनाथः--प्रभिगर्भावतारमाह । विद्ध इति ।. भुबगतिं -निलयस्थछबिर्ेषमियर्थः ।
स॒निरब्दो न केवलं सप्िपरभेवेति ततराद--द्ेति । वासुदेवावतायोयं परभिगरभो जेयः । “तवमेव, पूंसर्गे भूः परिः यंव
सति । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मषः ।। अहं सुतो वामभवं एरिगर्मः इति स्खरृतःः इति दक्षमे -कर्माश्रवणादच्र तु जन्मा
वणात् जन्मकरमेणोः परस्रसायेकषत्वादेकच्र संगतेरौ चित्यात् तदुन्तं भागवते “अस्यात्र -खरितालुक्तया नामालुकसया च तत्र
वै ॥परस्परमपेकषित्वायुक्ता चैकत्र संगतिः? इति । नः चात्र धरुवा बैहंटाज्नारायण एवागतस्तेन एथगोवायं श्रुवम्रियोऽवतार इति
वाच्यं, तदुक्त तत्रेव--“तत्रागमनमात्रेण यदि स्यादवतारता । अन्यत्रापि प्रसञ्जेत यथेष्टं तत्मकल्यना कट्पना' इति । केचितु श्रीवासुदेवोयं
धबाथंमवत्रीणेः । यः खलु भवलोकाधिष्ठाेति गम्यते तस्य तु द्वादशाक्षरविद्ोपासनया तहोकभा्ेसतदधक्तत्वमेव मेव “ययोत्तानपदः
पुत्र धवः कृष्णपरायणः” इ्याचयुक्तेरिलयाहुः ।। ८ ।। `: र ५ ~= 3
| ` श्रीराघारमणद्एलगोस्वामिविरचिता दीपनीन्याख्या 1 |
सनात् अखडितादिति । अव्र सनात् इत्ययम् ॥ ५--७॥ छ ॐ कमप्यव्रतारमिति । यां भुवाय प्रसन्नः सन
धुबपदम् अदात् तम् अवतारमिलयथः । धुवग्रियोऽग्रं बासुदेवावतारः परिगम इति ज्ञेयम् । तदुक्तं श्रीमद् रूपगोस्वामि चरणै
शरीमागवताम्ते--सवायंमुवेऽवतारोक्तेनाम्नश्चाकथनादिह । यज्ञादीनाञ्च तत्रोक्या पारिकेष्यप्रमाणतः । प्रसिद्धथा प्रभनिग्भेति
[रि [र भीमद्वीरराघवन्याख्या ।
ङमारावतारमाह तततमिति ।नानाविधलोकानां सषटुमिच्छृया मे मया यत्तपल् तस्ातुतपसः महततपसो हेतोः स
हरिरादौ सनात् दीव आर्षः सनान्नामकः कथंभूतः चतुः सनः चतुथः सनः सनको यस्यं सं चतुः सनः अभूत्सनातनसन॑दनौ
द्रितीयवृतीयौ अभूतामिलयभिभ्ाचः । चतुः सनः चत्वारः सनञ्ब्दा नामसु यस्य सः चतुः सनः.अस्मिन्पशने आदौ कल्पादौ सनादिति
तपोविक्ेषणमसखंडितादि्यथेः । यद्वः तपस इति षष्ठं तपसः सनात्समषेणादि्य् }, ष द् वः
भरये विनष्टं विच्छिन्नसं्रदायं आत्मतत्वं इास्मिन्कस्पे सम्यग्जगाद उक्तवान् सम्यक्त्वं
न्यात्मनि मनसि साक्षाव्पदयन् यद्वा यद्रदितमेवात्मनि तत्वं सुनयः अचक्षत अन्येभ्योऽप्युक्तवंत इयथः ।॥ ५॥ छ
नरनारायणावतारमाहं धसैस्येति । धर्मस्य पल्यां दक्षदुदितरि मूर्तिसंज्ञायां नारायणो. नर इति ू्तिदयेन स हरिरभवज्ातः
कथंभूतः ख असाधारणस्तपः प्रभावो यस्य सः । यद्वा खविषयकं यत्तपस्तस्य प्रभावो यस्य सः । उपार्यातराभावात् प्रभावभेवाह
अरनंग़तना मन्मथसेना देव्यः अपसरसः आत्मनः परमात्मनो भगवतः अनियमावरोपं नियमारोपामावरं द्वा घटितुं खवक्षीकर्तु
न इक्तुवंयः॥ £॥ ॐ # किंच काममिति रोषदृष्टया कामं दहति ते रोषं त्वात्मानं दहन्तमसष्चं सोदुमश्चक्यं न दहंति
नाभिभवंति किंतु तेनेवाभिभू्ते इयर्थः । सोयं रोषः यदंतरं भगवतो मनः रति प्रविशचन्नरं बिभेति भवेष्टुमधिकं विभेतीयर्थः ।
यस्य मनः कामः मन्मथः कथं लु श्रयेत न् कथमपीयथेः । कामजेत्राप्यजेयं रोषं जितवतो. मनः कामः कथं श्रयेदिदयर्थः || ७ ॥
% ॐ चरित्ेेव कमप्यवतारं सूचयति विद्ध इति । राज्ञ उत्तानपद् अंति अंतिके मातुः सन्नयाः सुरुचेः उदितान्येव वाक्या
न्येव पत्रिणो बाणा्तेविंद्धः ताडितः. बाखोऽपि सन्. तपसे तपश्चतुं वनानि यो श्ुबो गतः तसम गतवते धुवाय गृणते सतुवते प्रसन्नो
दरिः छ्वगति स्थायिपदम् अदात्, सोऽप्मेक अवतार इत्यर्थः । शुवगतिं विशिनष्टि यदु प्रि यदूधुबगतेसपरि अधः अधन्ताचच दिव्या
सुनयः सपरषिप्रश्रतयः स्तुवंति शरुवर्गा (प
शुवगतिप्रमावं अ्र्संतीयरथः॥ ८ ॥
१, सतः । २, नाम्ना क्तानामिति । १. दश्मुपलकणं हरिः कृष्ण इति च । तथां च चस्वारो धतैतनया इष्यर्थः ।
श्रनेकन्यास्या 8, ६ ॐ
पसंमरछष्तम् । । २४
स्थ. र श्र; ७
नेदलश्षणसखदेहेन नारायणो नर इति नाश्ना'ऽजनिं । कीशः सतप २ सवज्ञीनश्य प्रभावो मादहदारम्यं यस्मिन्स खतपःप्रभावः प्रतापमाहा-
स्म्ययोः प्रभावः स्यादित्यतो लोकद्वारं सतयः अभावः प्रतापवान् का-अ्ेदं तालप्य नारायणो हरिः द््ण इति त्रयो विष्णोः साक्षा-
नाग्न्यंवर्यामितया नरनामाऽबतीणै इति 1 तत्र छोकशिश्छार्थं तपः कुबौणो बदर्या बसंती. सहैव तिष्ठत इति नासयणो.नर
इ्येतायेवोक्ताविति ज्ञातव्यं नसे नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव चेतयादिवचनात्.। स्वतपप्रभाव इत्युक्तं विब्रेणोति दृ्टालन
निलयमपसोक्षीभूवमिजखरूपस्य.नरनारायणात्मनो भगवतो नियेमाबखोपं तपर आदेभगं अनंगस्य प्रतनाः सेनस्थानीया
देवस्लियो घटितुं क्तं न शेकुरिखयन्वयः । किंच खवतोप्यधिकरसोद्येमंदिराणां भगवता ततक्षणसष्टानां लीणां ददधौनाह्जितास्ततोन्ववत-
तेलस्मिन्नरे तु शब्दः यचयप्यनग्टतानासस्थापीयस्मन्नर्ये वा ॥ ६॥ # ॐ. कोधवत एव मनसि कामः पदं रभते हरेस्तु स
एवपदं न नितरां कासोवस्तत्साधनं कायैश्चममभूदित्याह काममिति । कृतिनो महात्मानो शंकरादयो रोषाविषटट््या कामं
दहन्ति ननु प्रसिद्धोऽयमर्थः। उतकाव्दोऽप्यथ तेऽपि दहतं रोषं न दहंति तत्र हेलुगभं विक्षेषणमाह असद्यमिति । सोऽयं रोषो मधुसूदने
अंतः अनोमिविशन् नितेष्टुमिच्छन् अखं बिभेति । अत्र हेतुरमकमिति वा क्रोधनिवेशनखहकारिसागद णमरखबिधुरत्वादिखयथः
कामोऽखय हरेमनः कथं ल॒ श्रयेत.न कथमपि सहकारिणः क्रोधस्य ्रवेशचसंदेहादियथः 1 कंचनावसरमासाद्यापीलयस्मिन्नथे पुनरिति
॥ ७1॥ ॐ ® ` यदुत्तानपादनान्नो राज्ञोतिके सुरुच्या सपल्लया उदितपत्रिभिर्वाग्बणेरविद्धः सन् बालोऽपि पुरादुपगतो ` निगैतस्त-
यसेवनायाऽगमदिति शेषः । तत्र नारदोपदिष्टविधिना तपञ्चरते परयकष द्वा गृणते स्तुवते तस्मै शवाय तपसा प्रसन्नो हरिवासदेवनाम-
विग्रहविशिषं गृहीत्वा श्ुवगतिं नियस्थानमदाविलन्बयः । वेकुंखायन्यतममदात्किभिलाशक्यत तद्विकषिनष्टि दिव्या इति। यदुपये-
स्थिता अंबरचारिणो सुनयो यां स्तुवंति तमिति शेषः। अवतारो महाविष्णोवौसुदेव
लति इति शंका निरस्तेति ।॥ ८ ॥
श्रीमज्ीवगोखामिङ्ता कमसन्दभेग्याख्या
सनादिति। तन्नामा भगवानिलयरथः, सनात् सनातनतम इति सदसनामस्तोत्रात्।। ५॥ ६ ॥। ७॥ 8 # विद्ध
इति । श्रीवासुदेव एवायं श्रुवार्थमवतीणैः यः खल ुवलोकाधिष्ठातेति गम्यते । तस्य॒ वकता कषरनि्योपासकत्वात् तलोक-
प्राप्य )1:८ \।
मदि शखंनाथचक्रषसिरूता सारार्थद शिनीव्यास्या
हेतोः-सहरिः चतुःखनोऽभूत्त्। सनकसनन्दनसनातन-
कुमाशंबतारमाह 1: मे-मया. आदौ -यत् तपस्तप्तं तस्मात् स्वतपसा
समतक्कमासा : इति चत्वारः सनैक्षब्दा नाम्नि य॑स्य सः । अर्तेएवं सनादिति च नाम, सनं सनक्षब्वभ् अतति व्याप्नोतीति सः
सनात् सनातनतम इति सह खनामस्तोत्रात् इह अस्मिन् कस्ये आत्मतत्त्वं सम्यक् जगाद यत् गदितमात्रमेव मुनयः आत्मन्
स्वमनसि अचक्षत साक्चाद्पदयन् ( ५ ) नरनारायणावतारमाह् । धम्भैस्य पल्यां मूर्त्या नारायणो नर॒ इति स्वरूपद्वयेन जातः
खः असाधारणः वपः प्रभावो यस सः । अनङ्गस्य प्रेतना देव्यः अप्सरसः तपोभङ्गाथमागता आत्मन इति जात्यैकत्वम् । आत्मभ्यो
हेतुभ्यो नियमावरोपं तपोभङ्गाभायं दद्रा चटितं न शेकुः । श्ापभयस्तम्धा बभूरियथेः। म 7रारिमते अवेदयस्याकारखोपे नजा अव-
खोप इति सिद्धम् यद्वा मगवतेः सकाशात् आत्मनः स्वप्रतिरूपा उन्वश्यायां स्त्ीनिंयमावरपं ्रतभङ्गाभावश्च चवा घटितुं न
म् शेुविस्मयेन सन्धा बभूवुरित्यथैः।। ६॥ #% क भगवतः कामविजयोऽयं नाद्धुतः यतस्तत्र क्रोधमङुन्वाण करोधजयमप्य
दुष्करं केतवानियदि कामभिति ! कृतिनः श्रीरद्रममुखा रोषगुक्तया दृष्टया कामं दहन्ति रोषं त्वात्मानं दहन्तमपि न ददन्ति
रोयेणाभिभूयन्ते इयर्थः । नतु अदो सोऽयं रोषः यदन्तरं यन्मध्यं प्रविशनं विभेति । यद्रा यखान्तः मनः । कथम्भूतम्
# 41: :
१, मूर्तिसंशायाम् ।
्रमद्धायवतमे + - । [स्. २म. ५ लो. ५
| । व ८ दै £ नो - ्रौमच्हुकदेवकृतसखिद्ध प्रदीपः (४ क
चतुःसनावतारमाह् ` तप्तमिति । ` विविधलोकसिसरश्चया मे मयाः केत्तपसघ्तम् तस्म खतपसः सनात् ` षणुदाने भगवत
दानात्समपणाद्धेतोः स भगवानेव आदौ चतुः सनः सनत्कुमारः सनकः संन॑देनः सनातन इति चत्वारः सनक्षब्दा नान्नि यस्म स
अभूत् नानालोकोचारयेभ्यः प्राक्तपोऽपणतुष्टो भगवानेव मोक्ष्षस््राचाैतया जात इत्यथः । मोक्षधर्मे मरोचिरंगिरा त्रिश्च पुरस्य
पु; क्रतुः विष्टं इति स्रते ` मानसा निर्मिता हि ते । एते वेदविदो मुख्या छोकाचाथौश्चकदिपिता इति । भकृत्तिमागाचार्यान-
भिधाय सनः सन्घुजातश्च सनकः ससनेदनः सनत्कुमारः कपिः सप्तमश्च सनातनः सपैते. मानसाः प्रोक्ता ऋषयो : ब्रह्य
सृताः । स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तिधमैमाखिताः । एते योगविदो मुख्याः ` साख्य॑ज्ञाना विश्चारदाः ! आचाय - मोशचह्ञास््रेषु
मोक्षधमप्रवत्तेका इति । मो्चधरमप्रबतका आचार्यौ; द््िताःयद्यपि ते खयमागतविज्ञानास्तथापि स्संप्रदायस्यं परमाभ्यर्हितत्व-
लिद्धये भगवतः पुरुषोत्तमस्य एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः' सनकादिभिरित्यादिवचनातूकिष्या भूत्वा छान्दोग्यादिप्सिद्ध
देवष्यादिशिष्यद्रारा ज्ञानभक्तिप्रधानं निदृत्तिधर्मसंम्रदायं उक्तवान् ।: प्रबतेयामासुः एतदेव संप्रदायभ्रवतेनरूपं तत् कमे -दशेयति
प्रागिति । स चतुः सन भगवान् प्राकस्पस्य संप्टवे प्रयये बिनष्टमुच््छिन्नसंप्रदायं इह अस्मिन्कल्पे आत्मनो भगवतः तन्वं
ऋषिभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोहं भगवः
्र्द्रमन्युनेति वक्ष्यमाणाद् रद्रममुखाः रोषदृष्टया कामं दहंति असह्य' सोदुमश्व्यं रोषं त्वात्मानं देहतमपि न दहंति ननु अदा
सोऽयं कामजयिनामपि विजेता रोषः यस्य भगवतः अतरं मनः प्रति प्रविश्चन्नटमधिकं बिभेहि बिभ्यति अस्य भगवतो मनः-कामः
तप एब । तद्धि (क्रियया उयापतमिति। हस्तैः पद्मादि धारणम् ! तपसोऽपि . बेलक्षण्य माह--मया पूवं चतुर्विधभूतनिकाय-
५
¢
स्कः. २. अ, 3.श्जौ ८८ 1 श्रतेकम्बार्बासमलङ्तम् । , । २६६
:नयनभ्। ` अनेन स्मरणार्थोऽपि ` कथितः ` ॥ ५॥: कै क “्रसन्नवकत्रमि^ ति: मगवद्रमेञ्ुलत्त्या निरूपयति--धमेस्येति
द्भ्याम्ः। प्रसाद-वक्त्रधर्मभेदात् । कीदृशो -हि ` भगवसरसादः कीदृशं वक्त्रमिति तदु भयमत्र ज्ञातं
सुखं च. धर्म एव प्रकटीभवति । तत्रापि पितुरंशः प्रसादो यज्ञो ` सुखम् । तदाह । धर्मस दकषदुदहितरि मूरतिनाम्न्यामबतीप
इति। दश्रो हि यज्ञेतत्रहि या क्रियाश्चक्तिः श्रद्धादिभ्योऽतिरिक्ता साश्चान्मृत्तिभूता सा मूर्तिः । तत्र तस्य रूपटयमाह--
नारायणो नर इति । “श्प नाराः इति ` उयुत्पत्त्या भगवन्मुखं जले प्रतिष्ठितम् । नर इति सूत्रात्मा जीवो जष्पिता ।
एकस्यैव नामद्रयं जख धार्त्वेन. जखजनकस्वेन च । मुखं च तद्विधम् । अतो जलाघारस्वेम ` सवरसम्रहणं सुत्वनः: च
भविष्यति--भगवतः असादा
तीण
वाग््यवहारः। एवभुभयात्मकं वक्त्रं नरनारायणरूपेण प्रकटं जातम् । वक्तरस्येवं प्रकटने यो गाणस्तमाह--खतपःप्रभाव
इति। तपो हि वक्तरस्मैव तप इति! “तपोनाऽनसनात्परमिः'ति शरुतः । अतोऽचयवान्तरेण कृतं तपो नाच्छ
मवति! वाक्छरृतमनक्चनक्ृतं च तपः ।. तस्म वक्त्रस्यालुभाबो ` यन्न । - एक. : गुणस्तपः । द्ितीयस्तत्संस गीं अनुभावः
स च सहजदोषाभावरूपः। तपसो हि सहमावी ओौयत्तिको दोषः क्रोधः । तस्याऽयन्ताभावसादित्यं तपसोऽलुभावः
-सकामत्वं बाह्यो दोषः । तदभावसतु गुण एवं नत्नुमावः । तत्रं ` प्रसादो दोषकतुषु वरदानम् । तदेकादस्कन्धे विस्तरेण
वक्ष्यते । इह दोषाभावमांत्रमाह । तेत्र ग्रथमं वौद्यदोषाभावं वदति --दषटराऽत्मन इति । अयं हि मगवानास्मा। न हि खस्य
स्वदश्ैने कामो भवति । अत आमन एव भगवतः सकारान्नियमस्य खसदजंधमैस्य अवेलोपं श्रध्रा । विपरीततया नक्षोऽवरोधः।
आत्मनः सकाञ्चादेव सहजबन्धकान्यपिं कर्माणि मोक्नप्रदानि भवन्ति } तथाप्येता अप्सरसो भगवंत्सान्निध्यात्स्वात्मन्येवं चरित-
दोषा मोहिकाः कंद्राङ्व जाताः । अत एतासां संकरो नष्टः । नत्वेता अप्रयोजकाः किन्तु देव्यः देवतारूपां अपि एता त्रतया-
` गन्यो जाताः । दुरे एतासाभुपासनया त्रतसिद्धिः । एतासां क्रियाशक्तिमाह--श्रनङ्गपृतना इति । तुङब्देन सख्ियोऽबल अभ्रयोजका
जेतारः । अत एव थे कामं देन्ति ते रोषदृष्टया दहन्ति । 'रोषेणैव तु कंमो दह्यते नतु तेः । कृतिन इति साभिप्रायं वचनम् ।
कामस्य खानमदत्वा क्रोधस्य हि स्थानं दत्तवन्तः । नन्विति सम्बोधनं सम्मयर्थम् । सोषसदितया दृष्टया । कामस्तु हृदयं व्याप्नोति ।
क्रोधस्तु ज्ञानम् । अतो ज्ञाननाशे संहत" क्षतिरिति तेषां न कृतित्वम्। उभयोः परलोकनाश्षकस्वे तुस्येऽपि क्रोधसत्वात्मानं दहति ।
अतो दाहकं न दहन्यदाहंकं दहन्तीयति भ्रान्तास्ते । दादोऽपि न स्वस्पः । स कामविजयी क्रोधो यस्य अन्तरं निविश्चनं विभेति ।
अष्टमपि कामवदक्सीते भविष्यामीति । तत्र कामः कथं तस्य हृदयं श्रयेत । क्रोधस्तु मलयुक्ते प्रविङति । भगवतर्सवन्तर मट् ।
अत एव निविश्चन् बिभेति । स हि महक्षणमपि मलं नींशषयिष्यतीति । अनेन कामक्रोधकृताः पदाथा न भगवन्सुखं प्रविशन्ति । न
प्रसादहेतवो भवन्तीति निरूपितम् । किं ` बहुना । याव्रानर्थो नरनारायणयोस्तावान्मुखप्रसादयोरिति ज्ञातव्यम् ।। ७। 8 ॐ
एवं प्रसन्न"वक्त्रे निरूप्यं नटिनायतेक्षणे निरूपयति-- विदध इति । नछिनबदायते रक्षणे यस्येति सदृष्टान्तं दीघं नेत्रे च निरूप
णीये । तत्र तत्र वैक्ुण्ठसितों भगवान्नेतरम् । तस्य दीर्घता ज्योतिश्वक्रम् । सं हि तत्र स्थितः सवन् पद्चयति । तस्य हि नलिन्-
वदायतंत्वं विचारणीयम् । तद्धि विकसितेमेवांऽऽयतं भवति । तच्र विकासस्तंपस"' इव । यथा जंटस्ितमेवं कमलं सूेणं विकास-
मेति । तथोत्तमाधिकारिणि वन एवे स्थितं भगवन्तेतरं विकासयति । तदा हि स पदयतीयथेः । तत्राऽपि भगवदिच्छया तथाभूतं
सकाममेव बहिः पयति । कामोऽपि क्टेशकृतश्चेत्तपौऽपि जगसकाश्चकं ` चेत्तरैव॑रूपतेति श्रवकंथा निरूप्यते--सपलनयुदितव्जिभि-
रितिः तत्रीऽऽसह्यवेदना निरूपिता । मातुः सपत्नी । तया राज्ञः ` समीपे बाग्टक्षणां काणाः प्रयुक्ताः “न वत्त नुपतेधिष्ण्यभिः'
यादयः । चैश्चाऽय विद्धः । कंमेभेदिनो हिः बाणा विध्यन्ति । पत्रिपंदाज्च अप्रतीकारा उडीयं विध्यन्तीति बोधितम् । अनेन विवेका"
दिना तस्य प्रतीकाराभावं उक्तः । बोद्योपायाभावमाह--राक्चः श्रन्तीति । अतः परं राजाऽपि न वक्तव्यः । बेधस्य तेनैव दत्वा ।
अनेन ''दीनत्वमुक्तम् । इदं हि भगव द्ने बीजम् । द्वितीयं वीजमांद--बाल इति । तपसे तपः कंरणाथ वनान्युपंगत इयधिकारः |
१, तद्विधं चेति ख.। २. संसम्यैननुभाव इति ख. । ३, नस्वस्येसि ख. । न स्वशरीर श. ४, तादश्येपीति
ल्म, । ४. आन्तरिकितेषमिति क. घ, । ६, रोगरेणस्विति ख. ७. महाइतिरिति ख. ८. स्लवन्तरममलमिति ख. ग. } 8, वक्त्रमिति
ख. ग. । १०. यतेखणमिति ख, ग. ११. सपस एवेति ख. ग. । १२. रिस्थस््चेति ख. ग, । १३. बिगेकरिनेति ख, । १४. निदान-
ध्रवगतिनिति फटस्ये निचा 1 गृणते प्रसन्नं इति किरणानामन्तःप्रवेश्चनम् । स हि तपसा न सन्तुष्टः किन्तु बालः स्तत्र
कंरोतीति । अभ्यथा ““निंव्तैयिष्ये प्रतियात स्वधाम” इति वचनमनुपपन्नं स्यात् । न हि भगवानन्यथां निवर्तयितु न शक्नोतीति
किन्तु शक्त एवं । स्तोत्रेण सन्तुष्टो वाराय धरु बगतिं दत्तवान् । ननु ॒ स्तोत्रस्य श्र वगतेश्च कः संबन्धः । तपस्तु -मोगफलत्वान्तथा
भवितुमप्यदैतीयाशङ्कथा ऽऽह--दिव्याः स्वुबन्तीति । स हि निन्दावेचनेन लिन्नस्तथा कृतवानिति सवेदा स्तोत्रस्थानं दत्तवान् ।
यद्ानं दिव्याः सप्र्षयोऽपि उपरिस्थित अधःसिताः सन्तः स्तुवन्ति । यदिदं स्थानं प्रसादेन न प्राप्तं स्यात् । तपसा निर्बन्धेन व
पराप्रंस्यात्तदा भगवदीगरैः सतोत्रं न क्रियेत । तत्रापि मुनयः स्तुवन्ति । तत्राऽप्युपरिस्थितं स्वयं चाधःस्िताः ईै्यामिवं कतु योग्याः
प्रसाद करण एव ध्र वस्य परचात्तापोऽपि ॥ ८ |]
भ्रीमदरोखामिध्रीपुरुषोत्तम चरणविरचितः ध्रीसुगोधिनौप्रकाशेः
तक्षमिलयत्र ते इति कञञादयो्थः । ` मु ख्यतस्वमिति आसन्यतत्वम् । तथा भवन्तीति . कार्याविष्टा भवन्ति । ननु
प्रथमस्कन्ध एतेषां भयव दवतारत्वमुक्तमियायुधावतारत्वं कथं युज्यते इलयत आहुः श्रावश्चेयादि, पतदिति आयुधरूपत्वम् ।
तथा चायुेष्ु- धरणस्योड् शे बोधितत्वाद्भरणा्थमावेक्नस्यापेश्षितत्वात्तसमिन्नपि पश्च आयुधावतारत्वमुपपद्चत इयर्थः। यज्ञ
साङ्खयञ्च योगश्चेति पूवेइखोकचलतुष्टय ` एतत्त्रयमुक्तमिति शेषः । पूवेकर्पे अआत्मक्षानस्येति पूवेकल्पीयात्मज्ञानस्य । मूरखय-
स्पदस्या्थमाहुः यस्मादिति । नन्वत्र सनकाशयुक्तमार्गेण खात्मदश्ञेनं स्वस्मिन् भगवदशैनं वातार कायैत्वेनोक्तं, न तु शात्रुहन-
नादिकम्; तथा सयायुधावतारत्वं कथमवगन्तु शक्यत इयत आहुः साधारणा दयादि । तथा च, देययाजनेन युक्तिसम्प्रा-
प्रात तथात्वमियथः । नस्वायधानि -शत्रंसथा सस्पादयन्स्येते त॒ मक्तानिति कथं तथात्वमत आहः ते. हीयादि। तथाच.
बुद्धिभ्रकारभेदेपि सधारणानाच् श्त्रुणाच्च स्थानम्रच्युतरूपात्सामान्यात्तेषां तथात्वसम्पादने यष्छ्यादिबदायुधत्वं सुंघरमेवेयथेः
स्मरणार्थं इति मुनिपदोक्तं तन्मार्मीयस्मरणस्वरूपम् ।। “11 ॐ $ धर्मस्येयत्र प्रसादक्रधर्मभेदादिति, ` भरसादस्य वक्त्रस्य
च यो घर्मस्तद्धेदात् । यज्ांशो मुखमिति भोजनक्रिया रूपत्वा्यज्ञस्य. तद्ठिशेषांो सुखमियथंः । यज्ञां्त्वं व्युखादयन्ति दक
इत्यादि । तत्रेति म्यम् । तथा चेतदथंमेव दश्चपदद्वयमन्यथा दक्ञदुहितरीति, न वदेदियथंः । तद्िचमिति जलाधार ञ्जरजनकच्र ।
सृत्रस्वेन वाग्ब्यवहार इति “व एव जीवो विवरप्रसूतिरि" स्येकादश्स्कन्वे वाग्न्यवहार स्य तत्कायैत्वेनोक्तत्वात्तथेयर्थः । तपो
हीति तापजनकान्तर क्रियास्मकं पूवेदरोके त्वाखोचमात्मकमुक्तमिति मेदः । अनुभावद्रितीयत्वं गुणविजात्तीयस्वेनेति ज्ञापना-
याहुः स ॒चेलयादि ।. गुण दवेत, अनशनवद्राद्यदोषाभावरूपत्रान्निष्कामत्वमपि तपोरूपमेवेति तपःप्रभावाभ्यां धर्माभ्यां
तयोमुखत्वनिश्चय इयथः । तश्र ति सुखरूपे नारायणे । दोषाभावे ` प्रयोजकं स्फुदीकुरवन्ति अयमिद्यादि । एवश्च दष्टा
दङ्नेनात्मरूपस्य भगवतो नियमावलोपं. घटितुं न. शेकरिति मूख्योजना। भगवत्वादे वात्मत्वस्थार्थंसिद्धत्वादात्मपदस्य
साथंकत््रमभिप्रेय तच्सिद्धं प्रयोजनान्तर माहुः अरत इयादि । श्रत-इति भगवतो विविक्तटरष्टित्वात् । स्वसहजधमैस्येति, इतरमो-
हकत्वरूपस्य । विपरीततया ना श इति उक्तस्य धमेस्य स्वमोहकतवं विपरीतता, तथात्वापत्त्या पुनः पू्॑वहक्षनामावो नाश्चः ।
तथा च, तैन कृत्वा पुनः संरृष्टं न शेकुरियथंः । ननु भगवत आत्मत्वादस्तु नियमानवलेपः परभेतासां स्वनियमछोपे को
हेतुरिव्यत आहुः आत्मन इत्यादि । तथाप्येता इति तथा एता अप्रि-इति योजना । तथा चात्रापि. स एव हेतुरित्यथेः । जतत्याभिन्य
इति सत्यवाक्त्वरूपदेवत्रतयागिन्यः । इन्द्रसन्निधो काय वा साधयिष्यामः शरीरं का पातयिष्याम इ्युक्स्वागतास्तन्न कृत-
वस्यः इव्यर्थः । . य॒था चात्मसन्निधानेन खाभाव्रपयावन्तैनाद्रतत्यागरूपादहोषाच्च ।. एतासां गीतरूपभगवदुपीसनयापि त्रतसिद्धय-
भावात्तस्छोप इति. वः तादृशा इतिः बष्िभागुरिरस्छोपमिति वेकस्पिक ` आप्, ताद्रदयोपि भोगव्रतः स्त्रीत्वेनापि न भाता
इयथः । काममियत्र श्रान्तरिकदोषमिति आनन्तरं मनस्तदीयं दोषम् ।। ६ ॥ # ` $ तैरिति क्रोधापूवंभाविभिः सङ्कस्पादिभिः
कामेन वा कोधो दह्यत इयथः । न स्वप इति किन्तु तच्छरीप्नाश्चकः । अरुम्पदस्यार्थमाहुः. अदमिलयादि । प्रकारान्तरेण उयाञ्क्ते
करोधस्स्विल्यादि । तयोस्तदवतारत्वगमकमाहुः श्रनेनेयादि, तथा चैवं तयोः भ्रस्ादावतारत्वनिश्वयः इयर्थः । ७ ॥ -क #
विद्ध इलयत्र । तद्बताररूपतां उ्युखादयि खहीलयादि । ख हि तज्न स्थितः इतिं वैकुण्ठवासी ` ज्योतिश्चक्रे स्थितः । तपस इवेति,
यथा. तपसो - विकास उपमोगजनकस्तथेयथेः । विकाशयतीति नामधातुप्रयोगोयम्, विकचं कपेतीयथंः भगवदिच्छय
तथाभूतभिति, वनखितावपि तथाङ्कीष्टं सकामम् । पएवं रूपतेति नङिनायतेश्चणग्राकश्चसमथंता । किरणानामिति अत्र प्रसाद्
किरणस्थानीयो बोध्यः । श्रन्यथेति तपस एब प्रसादहेतुस्वे । दत्तवानिति । तथा च, तारृश्चस्थानदा नमेतदातुस्तद बतारत्वगमक-
मियं; । प्रसादकारण इति प्रसाद्: कारणं यस्येयथैः || ८ ॥ | _
१, कारण एनेति क, ग, कारखमेवेति ख. । २, माशक इति पाडः ।
: कोप जाता है | फिर भटा, उनके दयम
स्कं. २ ऋ. ७ इलो. -६-१२ ] २७१
कुमाणवतारमाद--तघ्नमिति, विविधरोकं सष्टुभिच्छया कस्पादौ यन्या तपस्तघ्ं क ्र तद्य खतेपसः सनात् दानात् तस्मिन्
समर्पणात्- षणु दाने- स हरिश्रतुस्सनोऽभूत् सनल्छमारः सनकः सनन्दनः सनातन इति चत्वारः सनश्चब्दा नान्नि यस्य तथावि-
धो जातः । तत्कर्माह~ प्रागिति । स च पूवंकस्पस्य सम्प्रवे प्रख्ये विनष्टमुच्छिन्नसम्प्रदायं आत्मतत्त्वमिह अस्मिन् कल्पे सम्यग्
जभाद उपदिष्टवान् । सम्यक्स्वमेव दक्ञंयति--यद्रदितमात्रमेव आत्मतत्त्वं मुनयो मननङ्ीखा आत्मन् स्वस्मिन्नेवाचश्चत साक्षाद-
पहयन्नियर्थः ॥} ५॥। 8 & नरनासयणाबरतारमाद--धर्मस्येति 4 धर्मस्य -भार्या यां दक्षस्य दुहितरि मूर्यं मू्तिंसख्ज्ञायां नारायणो
नरश्चेति मूर्चियेनाजनिष्ट जातः । वल्मभावमाद--स्वेति, खः असाधारणस्तपःप्रमावो यस्य तथाभूतः । तरेव दज्ञंयति-- दद्रेति ।
अनङ्गस्य कामदेवस्य प्रतनाः सेनारूपाः सबेश्राणिनो बिमोहयितुं समथ अपि देठ्यः अप्सरसः आत्मनः स्वभगवन्तं मोहयितुं प्रवृत्ता
अपि आसनः खस्य यो नियमस्तपोविनाशनरूपस्तस्यावलोपं रष्वा मगवतप्तं घ देतु घटयितुं कततुं न रेकः, समर्था न जाता इयथः ।
एतचैकादशस्कन्पे स्पष्टं भविष्यति ॥ £ ॥ # श यत्र कामविजयी कोधोऽपि बिमेति तत्रः कामोनं प्रभवतीति रिं; बक्त्य-
मिति कैमुयन्यायमाह--काममिति । ननु निश्चितमेकेतत् कृतिनो योगिनो रुद्रादयो रोषयुक्तय्ा दृष्टया कामं दहन्ति रोषं त्वात्मानं
दहन्तमुत अपि ते न दहन्ति `तदाहे समथ नैव - भवन्ति, किन्तु क्रोधेनेवाभिभूयन्त. इयथः । - तत्र ॒देतुमाह-असह्यमिति)
सोदमश्चक्यमिलयर्थः +: नु अदो आश्वंयेम् । सोऽयं रोषो -यस्यान्तमनः ग्रविष्न्ः बिभेति .। तत्र हेतुमाह-- अमल्मिति । राररोभा-
दिमिखयुक्ते हि प्राणिमनसि कोधस्यापि प्रके्लो मवति, भगवन्मनस्तु निमेखमतस्तखविश्चन् स्वस्यापि मटरूपत्वान्मामपिः विनाश्चये-
दिति बिभेतीय्थेः । यदेवं तर्हि: कथं पुनः. कामोऽस्य मनः श्रयेत म्रविश्चेदियर्थः। ७॥ $ 8 -चरित्रेणेव कमप्यवतारं
सूचथति-- विद्ध इति । राज्ञः उत्तानपदः अन्ति समीप एव मातुः सपल्याः सूर चेः उदितानि उक्तानि वाक्यान्येव पतत्रिणो बाणाः.
तर्विद्धस्ताडितो बाखोऽप्रि सन् यो श्ुवस्तपसे तपः कतुं वनान्युपगतस्तस्मे गृणते स्तुवते प्रसन्नः सन् ध्रुवगतिं स्थायिपदमदात् ।
ध्रवगति विशिनष्टि- यदिति । यां धरवगतिं दिव्यः दिवि भवाः मुनयः उपरि स्थिता बरम्बादयः अधस्ताच्च स्थिताः सप्रषंयः
स्तुवन्ति प्रकषंसन्तीयथंः ।। ८ ॥ ॥ -:
जर (५ ३
| नारद् ! सष्टिके प्रारम्भे मेने विविध लोकोको :रचनेकी: इच्छासे तपस्या की । मेरे उस अखण्ड तपसे प्रसन्न देकर
उन्होनि (तपः अथंवाङे “सनः नामसे युक्त टोकर ` सनक, सनन्दन, सनातन. ओर. सनत्ुमारके रूपमे अवतार रहण किया ।
इस अवतारमें उन्होने: प्रख्यकेःकारणः पहले कस्पके भूखे. हए ` आत्मज्ञानका ऋषियोके मति यथावत् उपदेश्ञ.किया, जिससे उन
छोगोनि तत्का परम तत्त्वका अपने. हृदयमें साक्षात्कार कर लिया ।| ५॥ ॐ. 8 ` घर्मक्री पत्नौ दक्षकन्या मूर्तिके मभेसे
वे नर-नारायणके रूषमें प्रकट हु । उनकी तपस्याका प्रभाव उन्दीकेजेसा है । इन्द्रकी भेजी हदे कामकीः सेना अप्सर उनके
सामने जाते दी अपना खभाव खो बैदीं ! बे. अपने . दाव-भावसे उन आत्मस्वरूप. भगवानक्ती तपस्यामे विध्न नदीं डार सकी
॥ ६॥ 8 & नारद ! शङ्करआदि महासुश्राब अपनी. रोषमरी- दष्टिसे कामदेवको -जछा देते है, परत अपने भापको
जलानेवाङे असह्य कोधको वे नहीं जला पाते । बही क्रोध नर-नारायणके . निमखःहदयमें म्रवेश्च_:करनेके पदे ही डर्के मारे
हृदयम कामका प्रवेश तो दहो ही केसे सकता ॥ ७ ॥ ॐ श अपने. पितताः राजा उत्तानपादके
पास वैदे हए पाँ चः-वर्यके बारुक धवकोः उनकी. सौतेडी माता. सुरुचिने . अपने. वचन-बाणोसे- वेध दिया था । इतनी छोटी
अवस्था होनेपरं भी वे उस म्छानिसे तपस्या करनेके छ्य वनभ चे गये +- उनकी पराथंनासे प्रसन्न होकर भगवान् प्रकट हुए
ओर उददोनि धरबको धरवपदका वरदान दिया। आज भी ध्रुवके. ऊपर-नीचे प्रदक्विणा करते हए ` दिव्य महर्षिगण. उनकी
स्तुति करते रहते ॥ € ॥ 9 ६ र + , |
5 छन्दोमयो मखमयोऽखिरदेवतात्मा बाचो भूय बभूवुरक्षतीः श्वसतो
१, प्रा० प०्~-शीशर्षा ।
२७२
[ स्कः. २ अर. ७ शलो. ९-१२
प्रतस्थो युगान्तप्तमये मनुनोपरम्धः शोणीमयो निखिलजीवनिकायक्ेतः
विस्रंसितालरमये सरिले युखान्मे आदाय तत्र॒ विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२॥
भीधरस्वाभिविरचिता मावाथंदीपिकोव्याख्या
प्रथ्ववतारमाह् । यद्यदा ऋंषिभिरर्थितः अवतरतु प्रार्थितस्तदा वेनदेहादक्तीणैः तं त्रात्वा अन्वथं तपुर इति
पदं नाम ठेमे । ध्पुन्नाश्नो नरकाय्स्मात्पितरं त्रायते सुतः ।॥ तस्मास्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ।1” ` इति हि पुत्रपद्-
ठगुत्पत्तिः । कथंभूतम् । द्विजानां श्ापवाक्यमेव वज तेन विष्ठु्टं दग्धं पौरुषं भगमेश्वयं च यस्य तम्। चरित्रंतरमाह । येनं
जगति जगदर्थे वसूनि अन्नादिद्रव्याणि दुग्धा ॥९॥ ॐ छ ऋषभावताग्मोह) असौ दरि्नामिसम्नीध्रपुत्रात्ुदेव्या
सूनुस । नाभेभयया मेरुदेव्याः एव सुदेवीयपि संज्ञा । जडवद्योगेन नियसमोधिनां चर्याम्। यदिति ।. यां चर्यां पारमर्ह्यं
परमहंसप्राप्यं पदम् । तत्र हतुः । समटक् । तत्रापि देतुः । स्वस्थः स्वस्वरूपे शितः । यतः ्रशतेद्रियः । तक्छुतः। यतः परितो मुक्तसंगः
| १०॥ $ # ` हयम्रीवावतारसमाह । सत्र इतिं ! अथो इयर्थातरे । स एव्र साक्षाद्भगवान्मम ब्रह्मगैः सत्रे येज्ञे हयञ्ीषौ आस ।
तपनीयं सुवण तद्रदर्णो यस्व छंदोमयो वेदमयस्तद्विधेया ये मखास्तन्मयः अमृतमय इति वा. पाठः । मखे्यजनीया अखिलं
देवतास्तदात्मा च । अस्य रसतः श्वासं मुंचतो नस्तो नासापुटादुक्षतीरशषयः कमनीया वेदलक्षणा वाचो बभूवुः ॥। ११॥
# ॐ ` मस्स्यावतारमाह । मस्स्यो भाविना वैवस्वतेन मनुना दषः क्षोणीमयः पथ्वीप्रधानेः तदाश्रय इयर्थः । अतं एव
निखिटजीवनिकायानामाश्रयः में मुखाद्धिखसितान् गचखितान्वेदस्य मोगन्विदानादाय ˆ तेत्र: युगांतसछिङे विजहार । ह
हर्षेण 1 १२॥
श्रीचंशीधरशरता. मकथदीपिकाप्रकागाष्यासख्या
पुद्धथः पुन्नामकेभ्यो नरकेभ्यो यतः पितरं त्रायतेऽतः पुत्र इति । पुन्नामका नरका रविक्तिसंख्याका वामनपुराणे प्रोक्ता-
सतथाहि- परदाराभिगमनं पापिसंगः पारुष्यं सवेत्रेति प्रथमो नरकः |, अत्र नरकपदं नरकसाधनपरम् । परदाराभिगमनादिजन्य-
नरकेभ्यस्तप्तसूम्यादिभ्यः पातीति पुत्र इति भावः । एवमग्रेपि एषां पवगमारभ्य माठृकास्थदीर्घोकारपयतगणनातपुन्नामकत्वमिति ।
फलस्तेयफर्टीनाटनव्रक्षजातीयच्छेदनं द्वितीयः ।>।. वञ्यीदानावध्यावधवंधनवांधववादस्वृतीयः -।॥२।। भूतमात्रभयदानं
मूतिनाशनं भर शनं निजधभैतश्वतुर्थः ।।४।। .मारणमित्रकौटिस्यसिध्योक्तिमिष्ठेकारसनानि पञ्चमः ।।५॥। योगनाश्चनयवादिफलहरण-
यानयुम्महरणानि ध्रः |£} राजभागदरण--यजन्लीसग--गताहितचिंतनानि सप्रमः ` ।\५। दछधन्धत्व-खद्धपरव--खस्यधसाथ-
नाक्चनान्यष्टमः ।।८।॥। वेद् व्राह्मणनिंदन--त्रहमहरण--विप्रोतकर्षासहन-विरद्धाचरणानि नवमः 11९) . क्िष्टाचारविनाश्-शिष्ट-
वर्तीयधमानंगीकास॑चा्यासेवनंनिदाश्रमधर्मेदयागांदिः षोडल्ञः ॥१६॥ इच्छा परदारधंनादेः सप्रदशेः {१५ ईष्या शाखेष्वष्टादशः
॥१८। उद्रतत्वमेकोन्विंज्ञः।१९॥ ऊद्रं सथितिर्गुरुपित्रादेरुतिवरदधर्वि्चः 1।२०॥ एते युज्नाभंकाः. पुदि्यत्र तपरकरणमदिदुदिध्या- `
दिवत् उतिवासना सा चेह मंदा ` ज्ञेयाः प्युन्नामनरकं चोर विनाशयति ` सर्वेतं तः । एतत्समात्कारणात्साध्यस्ततः पुत्रेति ` गयते।
“हेषेभ्यो रश्चणाच्छिष्यः पापिभ्यः परिकीर्तितः । धृतोदिविक्रयो वोरधांडालदिपसिंहः -9 खदोषाच्छादनं पापं परदोषप्रकाहनम् ।
इत्यादीनि च पापानि शेषसंज्ञानि वे विदुः ॥ यो गुरं रक्षते तेभ्यः स शिष्यः. परिकीर्मितं च्च्छिष्यश्चं ॥ पुत्रश्च विधातन्यौ
सुधीमता ।[' इति सवं वामनपुराणे विततमसतीति । बारा तु ““देहिकाश्ुष्मिकं ` दुःखं शुदितति ओच्यतेः ततः। चाति पुत्र इति
ज्ञेयः पुदः प्रोक्तस्ततोन्यथा?॥ एेहिकं क्षुलिपासाक्चीतोष्णज्वरादि । आमुष्मिकं. .नरकपांतादीतिः विवेकः । जगति भूरोके पुत्रपदं
मथितवेनभुजोत्पन्नत्वात्पत्रेण श्राप्यं रा्यं ठे _ इति तीर्थः । जगतीति . निमित्ते सप्तमी अत आह् । जगदर्थमिति । संदर्भस्त `
(भगवरन्निदया वेनो द्विजैस्तमसि पातितः इति सप्तमस्कधोक्तर्वेनस्य पितुरनरदात्कदाचिन्नरकभोगोत्तरं कुष्टिम्डेच्छत्वप्राप्नि श्रुता
तमानीय कुर्षेत्रातगैतप्रथूद् कतीर्थे स्नपनादिना विश्लोध्य यातनां भोगादुंहधारेति वाम्नपुराणीयकथामप्याह् ॥ ९॥ 8 8
तत्र पारमहंस्यपदत्वे । तर्वापि सरम॑दक्त्वेपि । ततपरक्ञान्तिन्दरियत्यम् 1:१० । : ‰ `" तपनी र्प्यहेस्नोः' इयमिधानात् ।
तद्विधेया वेदविहिताः “अस्य बे महते भू सितं यदृग्बेदः' इयदिश्रतेः 1}. ११॥ -8 . $ इदयं इति । प्रथ्वी- `
स्कं २ अ्र.७ इलो; ६-१२:] त्रनेकम्यास्यासमलंंतम् । 7 क
रूपनोधारणात्तदाश्रयो “नाव्यारोप्य महीमय्याभ्" इ्युक्तरिति भावः। अत एव प्रथिव्याश्रयत्वादेव मृग्यते जलेऽन्वष्यते
श्रीहदरिणा सुनिभिर्वेति मागः । वेदाश्च ते ` मागीश्चति बेदमागस्तान् । अत एव स्वामिचरणेर्वेदानिति व्याख्यातम् । मृग्यते
परमात्मा येषु ते मागा वेदाः “यदशषेनं निगम आत्मरहःप्रकाश्षम्' इति माकंडयोक्तेः ।। १२ ॥ न
भीराधारमणदरासगोखवामिविरचिता दीपनीव्याख्या
९
अन्वथमिति। अन्वर्थम् अनुगताबयवाथं यौगिकार्थमिति यावत् || ९॥ क क यामिति। यां जडयोगच्या-
भिलयथेः॥ १०॥। ११॥ ॐ @ परथिवीप्रधान इति आश्रितानां मध्ये प्रथिवी प्रधानं यत्र स इयर्थः । बृक्षमयो माम
इतिवत् ।॥ १२--१६ ॥ (8 + 4 4 |
श्रीमद्धीरयध्क्व्याख्या
प्रण्ववतारमाह य इति । यः प्रथुः ऋषिभिरर्थितः वेनं त्रात्वा जगति पुत्रपदं टेम सोऽप्येकोऽबतार हलर्थः । पुत्रपदं
पुन्नान्नो नरकाद्यस्माविितरं त्रायते सुतः तस्मा्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंमुवेति व्युत्पत्तिस्मरणात् । पुदाख्यान्नरकातितरं वेनं
संरक्ष्य पुत्रपद्बाच्यतां प्राप्वानियथः । कथंभूतं बेनं निरये नरके पततं त्कृतः द्विजानां मुनीनां ्ापवाक्यमेव वज्रं तेन विष्टु
विेषेण दग्धं पौरुषं मगमेश्चर्यं च. यस्य तं द्विजक्ञापः कुत इत्यत आह--उत्पथगतसन्मार्मवर्विनं एतव्ाख्यानं चतुर्थे स्फुटं एतस्यैव
चरिव्रातरमाह् वेनं परथुना वसुधा भूमिः सर्वाणि वसून्यन्नादि द्रव्याणि दुग्धाऽदुह्यत दुहधातुर्दिक्मकः ॥ ९॥ छ & ऋषपभा-
वतारमाह नाभेरिति । यद बरह्म पारमहंस्यं परमहंसम्राप्यं पदं खरूपं ऋषयो वेदा आमनंति तदसौ हरिः कपिलादिवत्सांेन ऋष-
भाख्यो राजा नाभेरागनीघपत्रासुदेव्याः सू नुसास मेरुदेन्या एव सुदेवीरयपि संज्ञा। यो जातो ऋषभः जडवद्ोगचर्या चचार तत्र हेतुः
समक सवेस्यापि सात्मकत्वेन समदशनः तस्यान्यात्मकत्वं व्यावतैयति खस्थः “वे महिम्नि प्रतिष्ठित इति श्रुतेः । स्वस्मिन्नेव यितः.
नत्वात्मांतरधायैः जडयोगचर्या चरणे हेत्वंतरमाह प्र्ांतकरणः प्रश्ातेद्रियः तछुतः परिमुक्तसंगः परितः शब्दादिषु मुक्तस्यक्तः संग
आसंगो येन सः|| १०॥ क छ हयग्रीवाबतारमाह् सत्र इति । स एव साक्षाद्धगवान्मम ह्मणः सत्रे हयक्षीषं आस कथंभूतः
तपनीय सुवणं तद्द्र्णो यस्य छंदोमयः वेदमयः वेदोत्पादकत्वेन तसचुर इलयर्थः । मखमयः यज्ञारा्यः अखिख्देवतानामात्मा ५ल
आत्मा अंगान्यन्या देवता” इति श्रुतेः शसतःनिसतः अस्य हयभ्रीवस्य नस्तः नासिकातः उक्षतीः शुद्धाः वाचः वेदवाचः बभूवुः
“तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निः्सितमेतय्द्वेद"' इति श्रुतेः वेदानां तद्ठिदितानां कर्मणां तदाराभ्यदेवतानां त्मवर्मक-
त्वतदाराभ्यत्वतदात्मकत्वान्युक्तानि इति | ११॥ # # मत्स्यावतारमाह मत्स्य इति । मत्स्यो भाविना वैवस्वतेन मनुनो-
पठब्धः इष्टः क्षोणीमयः आगाभिखटयुपयोगिपार्थिवद्रग्याश्रय . इयर्थः । अतएव निखिर्जीवनिकायानां समस्तजीवसमृहानां
निकेतः निख्यः मे मम सुखाद्विखंसितान्वेदमा्गान्वैदिकभमाणान्यादाय समप्यै मह्यमिति शेषः । वेदरूपपरमाणप्रदानमेवास्यावतारस्य
कृत्यं यत्र उरुभये अतिभयं करे युगांतसटिडे विजहार विह्यतवान् हेति हर्षे एतदाख्यानमष्टमे स्पष्टम् ॥ १२॥
श्रीमद्धिजयध्वज्ञतीर्थङृता पदरलावलीन्यास्यां
.. अथोत्पथगतं मामेव यजध्वं मत्तोन्यदैवं नास्तीय्रैतमार्गवर्तिनमत एव द्िजवाक्यवजरेण निष्िष्टपौरुषभमं विनाचित-
पुरुषाकारभागधेयं मृत्वा निरये पतंतं बेन ज्ञात्वा परमर्षिभिर्जगताठनाया्थितो जगति भूलोके पुत्रपदं मधितवेनदक्षिणभुजोसन्न-
प्र्वाख्यमहाराजस्थानं छेम इयन्वयः । स्वयं च ्रथुनामा तत्र विष्णुरिय्थं च शब्देनानुबदति । परथु्नामा महाराजस्त्र विष्णुः स्वयं
विभुरियादेः तत्कमोह । दुग्धेति येन । प्रथ्वाविष्टन प्रथुनान्ना हरिणा वसुधा भूमिः सकलानि वसूनि अग्रतादिद्रव्याणि च दुग्धे-
लन्वयः ॥ ९॥ # ® असौ. नारायणो नाभेराज्ञः सकाश्चात् सुदेवीसूलरासेयन्बयः । मेरुदेव्याः सुरेवीति नामांवरं राजकं
तदवतारप्रयोजनमाह यो बा इति । ऋषभनामा यो बै हरिः समक् सर्वातह^दि स्थितं समं ब्रहम पयतीति नियापयोक्षीकृतस्वरूप
इत्यथैः । योगचर्या परमहं सधमं चचार ऋषयो यद्रूपं पारमहंस्यं परमहंसपराप्यमामनंति यश्च खस्थः खाधारः प्रदयातकरणः मङ्ष्ट-
सुखात्मदेदेद्वियः अत एव परियुक्तसंगो बवाह्यसुखानपेक्षः बिधिनिषेधविुक्तस्य योगचर्याकरणं किम्थंमिलयाशंका वा इत्यनेन निरस्ता
रोकसंमहाथेत्वेन तदाचरणग्रसिद्धरिति । खस्थ इ्ादिविकेपेण बाहुल्याचच प्ाप्यप्रयोजनांतरं नास्ति ॥ १०॥ ॐ & साश्ना-
तुथः एष यज्ञ पुरुषो मम सत्रे यज्ञे नाश्नाहयज्ञीप आसेयन्वयः। तियैम्योनितेप्यैश्व्यादिराणसामम्रीमानिलयाह-मगवानिति ।
तपनीयं रूप्यदेम्नोरित्यभिधानान्मूढावताररूपापेक्षयोभयव्त्वं युक्तं अनेन साश्छन्नासायण एवेति निरणायि “हिरण्यम रिलयादि-
श्रुतेः इतोप्ययं नारायण रएवेाह. छंदोमय इति छंद आदीनामाधार्वात् विषयत्वादुदेश्यत्वादंत्यामित्वात्तन्मयत्वं तत्कम॑चाह--
वाच इति । अस्य हयग्रीवस्य वसतः श्वासं कुवंतो नस्तः नासिकाया उशकीर्भगवदूगुणप्रतिपाद कत्वेन गुदाः श्वासरूपा वाचो
३५
२७४. भौमद्धामवतष् । - ` [ स्क, २ अ ७.श्लो. ६-१२
बेदादिखक्षणा बभू बुरिखन्वयः । छंदांसि च मखाश्चेव देवा लोकाश्च सवं इत्यादिना. 'मयटोः चिकाराथंतवं प्रयुक्तम् ॥ १९.॥
कै $ मे सुखाद्धिखंसितान्निगतान्वेदंमागोन्हयग्रीवरैव्येनापहयतान् दृषट् मस्घ्योऽवतीर्य तं हत्वा तान् समादाय श्थितः पुनग -
तसमये मन्वंतरप्रखये सप्तकषिभिः सह स्तुवता वैवखतंमनुनोपलव्धो दृष्टः क्लोगीमयः । क्षोणीमय- नाकश्रयत्वादत एव ` निखिक
जीवनिकौयानां केत आश्रय तन्नोरुभये महाभयंकरे सिरे प्रख्यसमुद्रजले विजहारेखन्वयः ।। १२ ॥
श्रीमजोवगोस्वामिकरता करमसन्दभेग्यास्या
निस्ये पतन्तमिंति पुनः पुनः पतनाय सजमांनं त्त्वा पुत्पदश्च ठेभे ईतिं नं केवरं त्रातेवान् अपि तु पुत्रपदं पुत्रत्वमपि
रेमे इयथः । ठ्यक्त्था तत्रो्यतेषुं सुनि कारण्यविंशेषठ्यक्तिः । क्त्वप्रययस्तु अणा वईेयकंताविवश्चयां भाविनि भूतवनि देशात् ।
किन्तु सप्रमस्कन्धे भगवन्निन्दया वेणो द्विजैस्तमसि पातित इयनु सारेण एकदा श्रीप्रथुराजन ( १ ) श्रीनारदात् स्वपितुनैरकभोगा
नन्तरं कुष्ठिम्छेच्छप्रातिं श्रुत्वा तमानीय प्रथुदकाख्यकुरक्षेत्रतीर्थे स्नपनादिना क्रमेण तदपरिच्छे्य यातनाभोगादुदधारेति वामन-
पुराणाद् विषयो ज्ञेयः ॥ ९॥ १०॥ ११॥ # मत्ये इति । मनुना वैवस्वतमनुतया भाविना सलत्रतेनेयथः । अत्र
सन्यासुरवधस्त्वतिप्रसिद्धत्वान्नोक्तः ।। १२ ॥।
श्रीमदिश्वनाथचक्रवर्तिंङ्कता साराथद्िनीव्याख्या
प्रथ्ववतारमाह । यत् यदा ऋषिभिरर्थितस्तदा वेण त्रत्वा अन्वथं तत् पुत्र इति पदं नामं ठेभे। पुन्नाम्नो नरकाद्-
कथा द्रष्ट्या ॥ १०॥ 8 ` क हयग्रीवावतारमाह । सत्रे यज्ञे आस आविर्वैभूव । अस्य दयज्लीष्णेः सतो निन्वसतः नस्तः
नासापुटात् उद्यतः कमनीया बेदलक्षणा वाचो बभूवुरुदपयन्त । अत्र छन्द इति विशेषणत्रयेण कम्भकाण्डज्ञानकाण्डदेवताकाण्ड-
सम्बन्धिन्यः श्रुतय इति गम्यते । अमृतमय इदयत्र मखमय -इयपिं पाटः कचित् ॥ ११ ॥ # # मतृस्यावतारमाह । मत्स्यो
भाविना वैवस्वतेन मनुना ष्टः । क्षोणीमयः प्रथ्वीग्रधानः तदाश्रय इयर्थः । निखिलनां चतुर्विधानामेव जीवसंघानां केत
आश्रयः । उरुभये प्रख्यसलिडे ये मुखाद् वि स्रंसि्तान् विगछितान् वेदमा्गानांदायं विजहार ।॥ १२॥ न
भ्रीमच्छुकदेवरूतसिद्धान्तश्रदीपः
प्रथ्ववतारमाह यदिति । यदा ऋषिभिः प्रार्थितस्तदा उत्पथगतमसन्मारमवर्तिनम् असन्मागीवर्वित्त्वादेव द्विजानां मुनीनां
कापवाक्यमेव वज्रे तेन विष्टं विशेषेण दग्धं पौरुषं भगमेश्यं च.यस्य तमत एव निरये नरके पततं ब्रेणं चात्वा अन्वथं तत्पुत्र इतिपदं
विदात्पखनिमेषाद्ध॑मपि स वेष्णवाम्य् इत्यादिना जडयोगचर्याचरणहेतुः संरमरकस्वस्य भगववदात्मकव्वात्समदंशेनः अतएव स्वस्थ
खस्मिनरूपे सवौत्मभूते स्वावत्तारिंणि वासुदेवे सितः अतएव प्रां तकरंणः अविचंटेद्वियः अतं एवै परिमुक्त॑संगः ॥ १० ॥ 8 8
हयप्रीवावतारमाह सत्र इति । अथ इयथान्तरे साक्षाद्गवान् मम सत्रे यज्ञे हय्॑ीषौ आस । कीरः तपनीयं सुवणं तदर्णो यस्ये
सः &दोमयः वेद्मयः मंखम्यः अध्वराकारः तदौरोध्यो वा अखिखानां देवतोनामात्मा “स आत्मा अंगान्यं न्या देवता" इतिं श्रते
सस्यं हयप्रीवस्य असतः निश्सतः नस्तः नासापुटात् उशतीः उश्लयः कमनीयाः वाचः बेदरूपाः वभू वुः ।११। ® # मस्स्यावतार-
[पि वि
१, से विष्णो स्थिता यल्ादुतः सव मयो द्यत ईति महासंहितायाम् ॥ २, अनेन महयावीरो द्विवारमिति कायते ॥
स्क. २ श. ७ इको, ६-९२ 1 श्रनेकव्याख्यांखमर्टं कृतम । ¦ २७४
महं मरस्य इति । भनुना वैवस्वतेन पूर्वजन्मनि युगांतसमये सखत्रताख्येन राज्ञा म्स उपरच्धः दृष्टः कीशः क्षोणीप्रधानः आगामि-
सृष्टयुपयोगिपार्थिवदरन्याश्रय इति यावत् अत एव निखिलजीवाना यो निकायः समूहस्तस्य केतो निख्यः स च मे मम मुखाद्धिखंसि
ताम् विगछितान् वेदमागौन् बेदोक्तध्मान यद्धा बेदरूपान् मार्गान्सर्वपुरषार्थोपायान् आदाय उरुभये युगांतकाले हेति `हर्षेण
चिजहार विहेतवान् | १२॥ = ` ० ४ ॑
थी मदु बस्लभाचायैविरचिता खुबोधिनीध्यास्या
नलिनायतेक्षणं निरूप्य कद्म्बकिञजस्कपिक्ङ्गवाससं निरूपयति--अच्र हि पीताम्बरं कदम्बतुस्यता च निरूप
णीया । कदम्बस्य वर्षाकारे हि किंञजस्का भवन्ति । वर्षी च भूमिसन्तापे । यथा संतप्तः बृष्टिभैवति । यथा वृष्टिः सर्वैसन्ता-
पहारिका । एवं प्रथुकृतो दोहः सव॑सन्तीषरहारकः । प्रथुश्च छन्दोमयः सवेवेदाथपरतिपादकः पीताभ्बररूपः । राजा हि सखभावतो
भूमेराच्छादको भवति । तदाज्ञया भूमिरगषठा तिष्ठति । किन्त्वयं यथाख्ितमूमिगोप्रा न भवतीति भूभेर्विच्छायकरणासपीतत्वम् ।
अयं प्रथुः पुत्रपदं रेभे । ““पुम्नाश््नो नरकाञ्जायते पितरं खुत' इति पुत्ररब्दो ज्युसखायते । तत्रान्ये नरकाच्नायन्ते न वेति
सन्देहो भवययदष्टत्वात्। अयं तु नरकान्नायत एव ! नरकाणां पायुखानत्वात्तदाच्छाद कव्वेनैवास्य पीताम्बरत्वम् । रश्चणं हि.
प्राप्न दुःखे। तदथमस्य पितुदःखप्राप्निमाह--यदेनमुत्थगतं अन्यायिनां मागें प्रवृत्तम्। अत एव ब्राह्मणानामपक्रारित्वात्त-
दक्यवज्रेण . नितरां ष्ठं पौरुषं भाग्यं चः यस्य । अतो भाग्येन पौरुषेण चाऽनिस्तारः! नवा प्रजापाशछनलटक्षणधण ।
उत्पथगतत्वात् । तस्माद्र णाभावा दयप्रस्य च विद्यमानत्वान्नरके पतति । तस्मिन्समये तस्य करान्मथनेन नि्मतस्तं पाठितवान्
ठ यर्थितः । अत एव पुत्रो जातः । अवतार चरित्रमाह । दुग्धा वसूनि । सर्वबसूनि दुग्धा । बसूनि वस्तूनि ।
वसुधा प्रथिवी । अनेन वसूनि वसुधा दुग्धा । यद्यप्यन्यानि वस्तून्यन्यैरेव दुग्धानि तथाप्येतन्मूखकत्बात् सकलानि येनेत्युक्तम् ।
अनेन बरेदरूपस्य पीताम्बरस्येवं सर्वकामपूरकत्वं नरकात्पाटकलवं च निरूपितम् । पीतत्रेन च सर्वदुःखानि्त्तिः प्रासङ्गिकी ।
प्रजननगोपनं तु स्वभावादेव । तस्यः रेखाकारत्वं सर्वगुणसद्धावात् ।॥। ९॥ % एवं पीताम्बरत्वं निरूप्य रसन्मदार-
लदहिरण्मयाङ्गदत्वं निरूपयति-नामेरसावित्ति! नाभित्रौह्यणान्प्राथयित्वा यज्ञ आविभूतं भगवन्तं प्राथयित्वा भगवन्तं
पुत्रत्वेन प्रार्थितवान् । नाभे्माया सुदेविसंज्ञा तस्याः सूनुः । श्रसाद्रिति बुद्धिस्धः । ऋषभ इति नाम । अबरतारस्य प्रयोजनं
यो बै चचारेति जडानां संबन्धिनी यागचया रोके प्रदिता । समदगिति ब्रह्मदृष्टिः तस्या जडयोगचर्यायाः सदूप्राह्यं रूपमाह ।
यसपारमहंस्यं पदमामनन्ति । तस्य मार्गस्य निरवाहकावरयकसाधमान्युपदिशम् स्वयं तादशो जात इप्याह । भ्रथमं परियुक्तसङ्गः सबंस-
इषरिव्यागं कृतवान् ।, तेन श्रश्ञान्तकरणः प्रश्चान्तानि कारणानि इन्द्रियाणि यस्य । तेन खस्धः सखरूपस्धित इति दोषनिवृत्तिः कथिता ।
गुणस्तु खमदगिति स्वंत्र गुणदोषदमरहितः । स्वैभूतेषु बासुदेबरहष्टि्ना । देताक्रियामध्ये हङ्गदनिबेश्चनम् । तत्रापि देवतामागे ।:
अयं च ब्रह्मवित् कमणि यक्तवान् । हिरण्यं नाभिपुत्रत्वात् । मह्यरत्नानि तु तप्पुत्राः। सहि ज्ञानकममेमभ्ये स्थितः
अतोऽङ्गदत्वम्। स्वस्थत्वादयो ब्रा रत्नानि । समक् सुवर्णम् । जडयोगच्यां आङ्कृतिः। इदं हि परमहंसानां पदम्। रलानि,
तु ते । अत ऋषभस्य यक्िच्छित्कायं तदेवाऽङ्गदस्येति ज्ञातव्यम् ! अध्यायत्रयेण च तज्ञरित्रं वक्ष्यते । तत्र शोभा प्रथमाध्या-
याथः । महारल्नानि तद्रास्यानि द्वितीयाध्यायाथैः } ` हिरण्मयत्वं ब्रह्ममावस्वृतीयाध्यायार्थः || १०॥ ४ 8 एवमङ्गदं
लक्रिरीटङ्घण्डटं निरूपयति- खभ सम्रसेति । हयग्रीवो हि किरीटङ्कण्डलत्मकः । सद्यभयात्मको भवति ।
¦ त् । किरीटं हक्षिरः ! कुण्डे देदः प्रृ्तिनिदृततिरूपः। साऽङ्कथयोगयोराधारमूतो दरदः । स हि करमणि
पराुभूंतोऽभिसाध्ये । कुण्डलादिकमंपि तथा । तदेवाऽऽह शूपत्रयम् । छन्दोमयो मखमय इति कण्डले । अखिखदेवतात्मा
मुकुट । अथि न न्यूना ये देबा ब्रह्मा यस्य स्के पार मेष्ठ दइयमीवे गेथेण कियते तत्सवं कुण्डटमुकुट-
कायैम्.। तस्म खरूपं ब्रह्मा निरुपयति । मम सत्रे योगे । आस आबरिभूःतः । स प्रसिद्धो ` हयग्रीवो भगवानेव । दैयदयग्रीव-
निराकस्माश्र मगव्रानिति । किंपुरुष दिरूपव्युदासाथं च । नह्यन्यः सत्रे आरिभीवमहेति । यतो दयक्ीषं एव साक्षाद्यज्ञपुरुषः
ब्रेयज्ाधिष्ठत्री देवता । यतस्तपनीयवणैः तप्रनीय^बहर्णो यस्य । तपनीयं सुवणम् । यज्ञोऽप्यभ्रिसाध्य इति तपनीयो वर्णो
मखमयो यज्ञात्मकः। अखिरदरेवतास्मा । भ्रमाणप्रमेग्रसाधनफ़लभूत इयथः । अखिख्देवताः
प जनमाह-- काचो बभूवुरिति । उश्चतीर्बाच्रो वेदलक्षणाः अस्य नस्तो नासिकातः
जाताः । स्फुरन्महारत्नान्येव उशतीर्वाचः | ११।॥ # ॐ एवं मुङ्करक्कण्डले
साधम् अस्मा
१. सणत्वमिति ख. । २. अ्रयभमितकारभ्य पीताम्बरल््रमिष्यस्तं नास्ति क. घ. २. पुत्रो दहि पुक्गाम्न इतिक. ग. । ४. ्रयंतुं
त्रायते श्वेति क. । %. चकारो नारस्ति-ख. } ६ . पोसषेणः वा न निस्तारः ख. ग. । ७. पा्नरक्णेति ग. घ. । ८. तस्या रेखेति ख. ग. 1
€. सुकरमिति ख. । १०. क्रियतेति ख. 1 3५. युरूषादिञयुदासाथं सिति.ख, । १२. तपत्रीयवणं इति खल. ।
१७६ | शीमद्धागबतम् | . [ स्क. २श्र. ७ शो. ६१२
निरुप्य उन्न द्ह्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वराश्थापितपाद्पहवं रूपं निरुपयति--मस्स्य इति । मत्स्यो हि प्रहबरूपः । सवयन्रतादीनां
रिष्यत्वादूगुरोस्तस्य भगवतः पादपलवं ज्ञानात्मकं हृदये स्थापितमेव । युगान्तसमये प्रलये । मनुना सलयत्रतेन ` द्रविडश्रेणः।
मनुनेति भाविनी संज्ञा । तच्छरपयैव मनुत्वस्य भावित्वात् । तेन खब्धः । प्रथमं तदञ्जलिजटे प्रादु्ूतः । तस्य मर्स्यस्य उत्पत्तेर-
निरूपितत्वादृ् इत्यक्तम् । तस्य पादत्वाथ॑माह क्षोणीमय इति । स हि प्रथिवीमयः । अत एव आध्यास्मिकीं प्रथिवौं बहति । नौका
रूपा हि प्रथिवी तारिका अत एव चरणः पोतः । किच । भगवन्नरणो हि स्वेषां भक्तानामाश्रयः | तदाह-निखिलजीवनिकायकेत
इति । निखिखा ये जीवाः संपूणो जीवा न विषयैः खण्डिताः तेषां निकायः समूहस्तस्य केतः स्थानम् । सर्वाणि बीजानि ऋषयश्च
तदा नौकायां सिता इति । एतदैव दि रूपं चरणस्य । अत एव संसारसमुद्रतरणे पोतः । तस्याऽबतारचरित्रमाह-उरभये विंसितान्
रमणो भयात् सुखाद्विगङितान् वेदान् हयमीवो नाम दानवेनद्रः अन्तिकेऽहरत् । तं हत्वा तत आदाय तन्न जे विजा. द ।
वेदमार्गानिति अन्येऽपि ज्ञानभक्तिप्रतिपादका वेदास्त एबोद्रताः । हेति प्रसिद्धे । । आशये वा । अत एव ` शिष्याणां हृदयानि
बेदमार्भैः कृत्वा विकसितानि भवन्ति । यज्ञोपयोगिवेदा दयग्रीवेणोद्धताः, -सर्वोपयोगिनस्तु सल्स्येनेति विश्चेषः । १२॥
भीमदवोस्वामिश्चीषुरूषोत्तमचरणदिरचितः सुबोधिनीपकाशः ।
` यद्वेनमियत्र । पृथोः पीताम्बरावतारत्वं च्युरपादयन्ति कदम्बस्येत्यादि । तथा च, दोहरूपकायं प्र्ुनाङृते तदुत्तरं
यददन्तं तत्कदम्बकिञ्जल्कसमं तजन्यत्वाद्वहुत्वाश्च । तथा राज्ञः सभावो जनरञ्जनं तेनारक्तत्वम् । पीतत्वमिति पथोः पीतत्वम् ,
यदाच्छादके पीतत्वं न स्यात्तदाच्छाये भूरूपे जघने तस्छृतं विच्छायत्वमपि न स्यात्, अतस्तस्य तद्वतारत्वं कार्यननिश्चेय-
मियथैः । एवं व्युखा्य इटोकं व्याकुर्वते रक्षणमियादि । स्वभावेवेति । (मातृवुद्धिः पर सीष्वि'ति वाक्येन जितेन्द्ियत्वस्व
भावादेबेयथंः । प्रजापतीनामपि गोषनाद्वा ।| ९॥ ॐ ॐ नामेरित्र बिवश्षिता्गदावतारत्वं व्युसादथन्ति देवतेयादि ।
देवतामाग इति प्रगण्डे कपोणेरुपरिभागः प्रगण्डः, बा देवता इन्द्रस्तस्य भागो बलाधारभागसततरेय्थः! श्रयञ्चयादि। तथाच
क्रियालागादुपरिभागोक्तिः नामिःपुत्रत्वादिति नाभियज्ञे हिरण्मयरूपेण प्रादु्भतस्वादिति, अथ तमाविष्कृतमुजयुगखुद्रयं हिरण्मयं
पुरुषविशेषमि'ति पच्चमस्कन्धवाक्यात् तत्पुत्रा इति ! नव योगेश्रराः श्रतोङ्कदत्यमिति। 'दो'ऽवखण्डने, तथा च, मर्यादा-
गिरिबदुभयविभाजकलावङ्गदत्वमियथेः । इच्च पच्चमस्कन्धानुसारेणोक्तम् । व्याख्येयदलोकानुसारेण प्रकारान्तर माहुः स्वस्थे-
लादि । अयमपि प्रकारो न पञ्चमस्कन्धाद्धिरभ्यत इति ज्ञापयन्ति श्रभ्यायेयादि । सन्रयत्र हयम्रीवे किरीटाद्यवतारत्वं व्युतपाद्-
यन्ति हयग्रीव इयादि । उभयात्मक इति, हयनरात्मकः । श्रखिला इयादि । तथा चाखिख्देवतानामात्मत्वेन ` तत्खरूपत्व
तत्फलभूतस्वे तेषां तादृशं तन्न स्थितेरपि सस्वात्सा किरीदस्वबोधिकेयथंः । अत्रापि तपनीयवणै इति हिरण्मयत्वं कण्ठोक्तम् ।
रतनानि स्वप्र वाच्यानि । तेन तथात्वभियर्थः ॥ ११॥ ॐ कषः मत्स्य इलत्र । मत्सस्य चरणरूपतवं क्षोणीमयत्वास्स्फुटभिति
तस्य पडवरूपत्वसाकारसाम्यादाहुः मस्स्यो हीयादि । निष्करान्ताः खिभ्यो निखिला इति मूलां बोधयन्ति न विषयैः खण्डिता
इति । विकसितानि भवन्तीति । तथा च, तञ्चरिनत्रमुननद्रत्वगमकमिलयथः । सर्वोपयोगिन इति तथा च, वेदमागौनिति बहुत्व-
बोधितमा्गसम्बन्धिबहुतवम् । कणिका गमकमिति मरस्यस्य तादृ्चधमविशिष्टचरणावतारत्वमिय्थैः ।। १२ ॥ `
ीगिरिधरङृता बा्प्रबोधिनी | ॥ि
एध्ववतारमाह--यदिति । यदा ऋषिभिरर्थितः प्रार्थितस्तदा निरये नरके पतन्तं बेनं त्रास्वा अन्वर्थ तत्पुत्र इति पदं
नाम रेभे इयन्वयः पुन्नाम्नो नर्काद्यस्मात् पितरः त्रायते सुतः ।। तस्माद्यत्र इति परोक्तः सखयमेव खयम्भुवा' इति पुत्रपदयुतपत्ति-
स्मरणात् । नरकपतने हेुमाह--द्िजेति । द्विजानां शापरूपं वाक्यमेव वज तेन बिष्ट सन्दग्धं पौरुषं भग सौभाम्यं च यस तम् ।
द्विजक्ञापे देतुमाद--उस्पथगतमिति, असन्मार्गवर्सिनमिलयर्थः । एतच चतुथ स्फुटं भविष्यति । एतस्य चरितान्तरमप्याह्--येन च
पृथुना जगति सवेप्राणिनिभित्तं सकलानि वसूनि अन्नादिवस्तून बसुधा प्रथ्वी दुग्धा अदुद्यतेति॥ ९॥ 8 छ ऋषभा-
बतारमाह । नाभेरिति । असौ हरिनाभिराप्रीघ्पुत्रात् सुदेव्याः सूनुः ऋषभार्य आस । नामेभार्याया भेरुदेग्या एव सुदेवीत्यपि
सञ्ज्ञा ज्ञेया । तत्कर्माह--य इति । यो वै प्रसिद्ध ऋषभो लोकसड्हार्थं जडवद्योगचर्यां चचार । जडपदेन तदाचरणस्य निन्दित
त्वमियाक्षङ्कय विधिनष्टि--यदिति । यत् यां योगचर्याख्रषयः पारमहंस्यं परमहंसानां परमविवेकिनां सम्बन्धि पदमाश्रममामनन्ति
कथयन्ति । कथं स योगचर्यायां शक्तं इलयपेश्चायामाह--परितो देदापयकलठन्रादौ मुक्तस्यक्तः सङ्गः आसक्तिर्येन स इति ! स्वतो
विरक्तत्वादिति भावः । तदपि कथं सम्भवतीययेश्षायामाह--ग्रशषान्तकरण इति, बह्लीकृतान्तःकरणेन्दरिय इत्यथः । तत्रापि हेतुमाह
स्वस्थ इति, निजानन्दनिष्ठ इयर्थः । तत्रापि हेतुमाह-समदटगिति, समं परं ब्रह्मैव सवं पह्यतीयर्थः ।। १० ॥ ‰ छ श्रीहयग्री-
बावतारमाह--सत्र इति । यो यज्ञपुरुषो यज्ञादिभिः समाराध्यतया प्रसिद्धः पुरुषो भगवान् स एव साक्षान्मम सत्रे सत्रसञज्ञके
गे हयक्षीषे आस हयम्रीचरूपेण प्रकटो जात इयन्वयः | हय्रीवत्वेन तस्य हीनत्वं न मन्तव्यमियाक्चयेन वस्योत्तमत्रं वर्णयन्
विरिनष्टि- छन्दोमय इति, बेदपरचुर दलय्थः । कथं तस्म॒वेदमयत्वं निश्चितभिलयपेक्षामाह--भस्य हयग्रीवस्य श्रसतः. श्वासान्
स्कं. २ श्र..७ शतो. १२-१८ त्रनेकब्याख्यासमलं तम् । । ६७७
2
बिसुच्तो नस्तो नासिकातः उतीः उश्शलयः सर्वोषकारकत्वेन अपिकमनीया वेदलक्षणा वाचो बभूवुरिति । किंच मंखमय इति
यज्ञात्मक इयथः । द्रव्यदेवतात्मको हि यज्ञो भवति तस्य कथं ` तदात्मकत्वमिवयाज्ञङ्कधाह-- ` अखिख्देवतात्मेति, सवेदेवतानां
आत्माऽन्तयामीयथेः । बणेतोऽपि तस्योत्तमत्वमाह--तपनीयवणे इति, तपनीयं सुवणं तद्रदर्णो यस्य तथाभूतं इयथः. ।। ११
8 # मत्स्यावतारमाह--मस्स्य इति । युगान्तसमये मनुना बतेमानेन वैवस्वतेन पूवेजन्मनि सयत्रतसञज्ञकेन मत्स्य
उपठन्थो दृष्टः । सटयत्रतानुग्रहाथं मगवान् मरस्यरूपेणाविरासीदियर्थः। एतच्वाष्टमस्कन्धे स्पष्टं भविष्यति ¦ मत्स्यरूपत्वेनापकृष्ट-
त्वमाशङ्कयोच्कृष्ट्वमाह-- निखिलजीवनिकायकेतं इति, समस्तजीवसमूहानां आश्रयभूत इलयथैः । तत्न हेतुमाद--क्षोणीमय इति
समुद्रे नोकारूपेण वत्तमानायाः प्रथिच्या आश्रय इयर्थः ¦ ` एतद बतारप्रयोजनमाह-- विससितानिति । मे मम मुखादि सितान्
विगदितान् हयप्रीवनामकेन दानवेनापहतान् वेदसागीन् वेदानु सार्स्म्रितिपुराणादीन् तं दत्वा तत आदाय मह्यं समप्यंति पुराणा-
न्तराज्ज्ेयम् । सयत्रतं चोपदिश्स्तत्रोरुभये अतिभयङ्करे युगान्तसलिके हेति हषेण विजदार विहारं कृतवान् ।॥ १२॥
| हिन्दी श्रनुवाद् वि
कमागगामी वेनका एेरवयै ओर पौरष ब्राह्मणोके हृ ्भाररूपी वज्रसे जख्कर भस्म हो गया । वह् नरकमें गिरने खगा ।
ऋषि्योकी प्राथेनापर भगवान्ने उसके शरीरमन्थनसे प्रथुके रूपमे अवतार धारणकर उसे नरकोसे उवार ओर इस प्रकार
पुत्र श्चव्दको चरिताथं किया । उसी अवतारमें प्रथ्यीको गाय बनाकर उन्दने उससे जगत्के घ्ि ` समस्त ओषधियोका
दाहन किया | ९॥ राजा नासिकी पत्नी सुदेबीके गभेसे भगवान्ने ऋषमदेवके रूपमे जन्म यिया । इस अवतारमें
समस्त आसक्तियोंसे रहित रहकर, अपनी इन्द्रीयों ओर मनको अयन्त क्षान्त करके एवं अपने खरूपमें स्थित दोकर समदृश्चीके
रूपमे उन्होने जोकी भाँति योगचर्यका आचरण किया । इस स्ितिको महर्िलोग परमदहंसपद् अथवा अवधूतचर्या कहते
हं ।॥ १०॥ # ॐ इसके वाद सयं उन यज्ञपुरुषने मेरे यज्ञमे खणेके समांन कान्तिवाटे हयभ्रीवके रूपमे अवतार ग्रहण
किया । भगवान्का वह विग्रह वेदमय, यज्ञमय, ओौर सर्वदेवमय है|! उन्हीकी नासिकाके खासके रूपमे वेदवाणी प्रकट
द।॥ ११॥ $ चाक्षुष मन्वन्तरके अन्तम भावी मनु सत्यत्रतने मत्स्यरूपमें भगवानको प्राप्न किया था। उस समय
प्रथ्वीरूप नोकाके आश्रय दोनेके कारण वे ही समस्त जीवक आश्रय बने । प्रखयके उस भयंकः जलमे मेरे मुखसे गिरे हष
बेदोँको टेकर बे उसीमें विहार करते रहे । १२॥
- क्षीरोदधावमरदानवयुथपानाञ्चुन्मध्नताममृतरम्धय आदिदेव
पृष्ठन ` कच्छपवपूविदधार गोत्रं निद्रचणोऽरिवतेकषाणकण्डूः ॥ १३॥
्रेविषटपोरुभयहा स नृसिहसूपं इत्वा अमदृम्रुटिदंष्टर करारवक्त्रम् ।
देसयेन्द्रमाश्च गदयाभिपतन्तमारादूरौ निपात्य विददार नसैः स्फुरन्तम् ॥१४॥
अन्तःसरस्युरुलेन पदे गृहीतो प्राहेण युथपतिरम्बुजदस्त आतः
आहेदमादिपुरुषाखिररोकनाथ तीथेश्रवः श्रवणमङ्घलनामघेय ॥१५॥
रत्वा हरिस्त मरणाथिनमप्रमेयश्वक्रायुधः पतगराजथुजाधिरूटः ।
चक्रंण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्माद्धस्ते प्रगृह्य भगवान् ङष्योजहार ॥ १६॥
ञ्यायान् गुणेरवरजोऽप्यदितेः सुतार्ना ोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः
मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याज्चामृते पथि चरन् प्र्ुभिन चासयः ॥१७॥
नार्थो बलेरयञ्ुरुकमपादश्चौचमापः शिता ध्रतवतो विबुधाधिपत्यम् ।
यो वे प्रतिश्रतमृते न विकीषदन्यदात्मानमङ्ग शिरसा हरयेऽभिमेने ॥१८॥
श्रीधरस्वाभिशता भावाथदोचिकराव्याख्या
क्रूमावतारमाह् । क्षीरोदधौ कच्छपवपुः सन्गोत्रं मेथनाथं मंदरगिरि प्रष्ठेन विधृतबान् । कदा अभृतरुब्धये शक्षीरान्धि-
मुन्मथ्नता सताम् । निद्रायाः क्षणोऽवसर उत्सवो वा यस्य सः । निद्रावसरः कुतस्तत्राह । अदरः परिवर्तः परिश्रम एव क्षाणः
.-------------+--++-+~ “~~
| हधावोद्धिकमेकत्वाद्र सुघयोः । २. चतुविशेऽध्याये । ® पुत्र शब्द्का श्रथं ही है पुत्: नामक नरकसे रहा करनेवाला ।
३. प्रा० पा--निद्रे०। ४, प्रा पा~-हरिः खम । ९, भ्रा पा०~-मनक्ञा।
कषणं घर्षणं सुखप्रदो यस्यां सा कंडूयैस्य सः । यद्वा । अद्रिपरिवतं एव कषः कषण तैन अणति अपयातीति कषाणा कंडूयैसय
॥ १३॥ # `. श्रीरृसिंह्यवतारमाह त्रेविष्टपा देवास्तेषाञुरुभयं हंतीति तथा स भगवान् । यद्वा । जैविष्टपा देवास्तेषाम-
प्युरुभयं यस्मात्तादृशो हासो यस्य तन्दृसिह रूपम् अथवा हिरण्यकशिपो राज्यकाले तैविष्टपा हैदयास्तेषामुरुमयजनको ध
यस्िसततविष्टपोरभयहासं तच्च तन्नृसिंहरूपं छृत्वा । कथंभूतं ्रमंसौ शकुख्यो दंशाश्च यस्िसतत् करालं वकत्र॑ यस्मसतत् दैत्य
सफुरंतमारात्समीप एव गदयोपलश्चितमभिपतंतं तं नखौर्विददार ॥ १४॥ # # हरिसंज्ञकावतारमाह । अंतरिति युगखेन ।
गजयूथस्य पतिः तीरूपं श्रवो यज्ञो यस्य स तीरथ॑श्रवाः हेः तीर्थश्रवः । श्रवणेनैव मंगलं नामधेयं यस्य सः 1 १५॥ कै क
तद्धचनं श्वत्वा श्रणार्थिनं तं हस्ते छंडायां प्रगृह्य । किं कृत्वा नक्रस्य ग्राहस्य वदनं विनिपाट्य विदायै तस्मात्तद्रदनात् ।। १६ ॥
कै षै वामनावतारमाह। अदितेः सुतानां दादश्चादिल्यानां मध्ये अधियज्ञः यज्ञाधिष्ठाता विष्णुः अवरजः कनीयानपि
गुणे्यायाञ्ञ्येषठः । गुणानेवाह । ययत इमोँलोकान्विचक्रमे पादन्यासैः करौतवान्। अथ प्रतिश्ुतानंतरमेव । तत्र हेतुः । बलेः
क्ष्मां वामनरूपेण जगृहे । नन्वीश्वरः स्वयं किमिति दुर्बर्वत्तथा चक्रे तत्राह ! याक्वां विना धर्ममागे वर्तमानो न चासयः रेयान
भरंशनीय॒ इति ॥ १७ ॥ # # ननु तर्हिं याञ्चयापि चालनमनुचितमेवेयाश्चङ क्य ततोऽप्यधिकं खसाखोक्यादि
दास्यामीयाश्चयेन हृतवानियाह । नार्थं इति । यद्धिबुधाधिपयमिदानीं बलास्माध्रमत्रे दीयमानं चार्यं बलेः पुरुषार्थो
न _ भवति । कुत इयत आह् । आप इति । आ अप इति छेदः । उसक्रमस्य पादशौचं चरणक्षाख्नरूपाः अपः आ
सवैतो धृतवतः। क । शिखां शिखाया मूध्नि इयर्थः । किं च शक्रेण वारितः शृ्तोऽपि अंग दै नारद् यः. परतशुतं विनान्यन्न
चिकीषेत् कलु नैच्छत् । अडागमामावस्त्वापैः । किं तु प्रतिशतं दातुमेवैच्छत् । यश्च ठृतीयपादपूरणारथं हरये आत्मानं देहमप्य-
भिमेनेऽगीकृतवान् एवं सदे दं ्रैरोक्यं श्रद्धया दत्तवतो विवुधाथिपलमर्थो न भवतीलयर्थः ॥ १८॥ ` [र
भ्रीवश्ीधरकता भावा्थदीपिका्रकाशम्या ख्या
ठं प्रच्छत्ति-कुत इति । . कषणराष्द्स्य शुखप्रदत्वा्थेऽप्रसिद्धेएह--यद्रेति । अपयाति नयति ॥ १३॥
निद्रासरेदहे
$ # इटेषेणाथतिरमाह । यद्वेति ननु । देवास्तु जानतयेवास्मस्राथंनयैबेतादधरुषं धृतं तत्राह--अथ वेति । १४॥ ॐ
आदि पुरुषेति । त्वन्तु आदित एव पुरुषाकारो तु पुरुषोपि संप्रति पापाद्रनाकार एवेति भावः! अखिखछोकनाथस्य ते ममापि
नाथत्वान्मां पातुमहंसीति भावः । तीथं पावनं यश्चो यस्येति दुर्जायारंमकात्पापान्मामपि पवित्रीकर्तंमहसीति भावः । श्रवण-
मंगलेति । गुरुमुखाच्वन्नाम मयापि श्रुतमेव तदप्येतदमंगलं कथमिति भावः । यद्रा । हे तीथेश्रव इति । तीथेस्नानादिना यथा
निच्रत्ताघस्य दुःखं नोचितं तथा तव यक्ञ्रवणादिनापिं तथा च तव यज्ञो बर्णयितुमैमापि तन्नोचितमिति मावः । एतस्समर्थंक-
संबुद्वथतरमाह-- श्रवणेन मंगलं यस्मात्ताृडनामधेयं यस्य तादृश्ोसि श्रचणापेक्षयाः वंणनस्यं प्राधान्यात्तत्कत्मेम तु तस्सवथेव
नोचितमिति भावः ॥ १५ ॥ . 8 ॐ ज्ञरणार्थिनं रकं प्रार्थयं हरिश्ब्दस्मार्थातरव्यावृत्तयेऽप्मेयः इयत्तारहितः ताटगाका-
शादिरप्यस्तीति तद्वारणाय चक्रायुधः तादृभ्योद्धाप्यस्ति तद्वारणाय पतगेति सुजस्कंधयोरतीव सामीप्यादेवसुक्तिः ॥ १६॥ ४
“इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्''इलादिश्रुतेः “यस्योरुषु त्रिषु विक्रमेष्वधिक्िपति भुवनानि विश्वा""इति शरुतेननार्थमाह-
त्रिपद्च्छलेनेति । तत्र पादन्यासे अव्राक्ठिपति । नन्विति ॥ १७॥ 8 पुनराधिपति । ननु तदति । इयर्थं इति ।
अत्राधेयेनाधारम्रह्णं समासेन शिखायां धृतवान् शिखां धृतवांस्तस्य तथा `अन्यन्महस्त्वमांह । किं चेति । अन्यत् ततः परावत्तेनं
न चिकीषैत् अत्राडागमाभावस्त्वा्षः नाचिकरीषंदियर्थः। इव्यर्थः इतिः नहि ` भगवद्भक्तानां कैवस्यमपि. पुरुषार्थः कुः स्व्गादीति
भावः । अंगेति। ्रियत्वाततभ्यं दरिभक्तचरितिमुक्तमिति भावः ॥ १८ ॥ + 6
` : - भ्रीराघारमणदास्गोस्वामिविरचिता दीषनीन्यास्या
तत्र हेतुरिति । तत्र क्रमणे देतुरियथः ॥ १०-२५॥
, ¦ ` भरोमद्वीरराघकव्याख्या | |
करमावतारमाह. क्षीरोदधाविति । क्षीरसमुद्रेऽग्रतङब्धयेऽख्तखाभाथंममरदानवगूथपानां सुरासुरभरष्ठानां उन्मथ्नतां
मथनं कुवेतां सतामादिदेषो भगवान्कच्छपवपुः धृतकूमतुः प्रषठेन पृष्ेभागेन गोत्रं मंद्रपरवतं विदधार विधृतवान् । कथंभूतो विद्-
धार् निद्राक्षणः निद्रायाः क्षणः अवसर उत्सवो यस्य स॒ अद्रिपरिवतंकषाणकंड्रद्रेम॑दरस्य परिवत्तः परिश्रम एव कषाणं कषणं
यस्यां साऽद्विपरिवतेकषाणा तथाविधा कंट्रतिथैस्य स तथोक्तः कषाण इति । दीर्घं आः मंदरभ्रमणसंघ्ितकंडरिय्थः ।। १३॥
ॐ ॐ नसिंहावतारमाह त्रविष्टपेति । सः, त्रिविष्टपे खगे भवासविष्टपा देवास्तेषाुरुभयं तदधन्तीति तरैविषटपोरभयहं तथाविधं
चृसिहरूपं कृत्वा धृत्वा कथं मूतं श्रमंयो श्ङख्यो दृष्टाश्च यस्मिसतथाभूतं करां भयंकरं वक्त्रं यर््मिस्तथाविधं तदारात्समीपे आश
शीध्रं गदं या उपरुक्षितं अभिग्युखमापतंतं तं दस्यं हिरण्यकशिपुं स्वौरौ स्वस्थौरौ निपालय पातयित्वा नशैर्विददार विदारितवान्
सफुतं परितो गच्छतं मयहासनृसिहरूपमिति पाठे हासेनैव सर्वंमयनिवतेकमिलयर्थः ।। १४॥ हरिसंज्ञकावतारमाहं
अंतरिति । इयभ्यां यूथपतिः गजेयूथस्य पतिः ग्रः अन्तःसरसि सरोमध्ये उरेबेलेनाधिकवलेन प्राहेण मकरेण पेदे गृहीतैः अति
एवातः दुःखित अंवुजं हस्ते यस्य स ॒धृताम्बुजोच्छ्ितहस्तःसन्निदमाह । किमित्यत आह । हे आदिपुरुष कारणंचुरंष हे तीर्थश्रव
तीथं विद्धं श्रवः कीतिंयेस्य सः तस्य संबुद्धौ हे तीथंश्रवः हे श्रवणमंगढनामघेय . श्रवणेनैव मंगलं कत्याणसंपादकं नामधेय
यस्य स ददशषसतवं रक्षिता भवेयाहेयथैः ॥। १५॥ # $ तच्छ्रुत्वा गजेद्रस्य वचः श्रुत्वा ऽरणार्थिनं श्ञरणार्थिनं हस्ते ंडायां
गृह्य भगवान्कृपया तस्मादुम्राहाटुज्हार उद्धृतवान् । किं कृत्वा चक्रेण सुरेशेन नक्रस्य प्राहस्यं वदनं विनिपास्य विदायै कथंभूतो
भगवान्यतगानिां पक्षिणां राजा गरुडः तस्य भुजयोरधिरूढः आरूढ चक्रायुधधरः अप्रमेयः अपरिच्छिन्न खरूपस्वभावः ॥ १६॥
& 8 वामनावतोरमाह व्यायानिति। अदितेः सुतानां इादंश्षादिलयानां मध्येऽधियज्ञः यज्ञाधिपंतिर्भगवानवरजः कनीयानपि
गुणेज्यायान् शर्ठः गुणानेवाह यद्यतः इमान् टोकान्विचक्रमे पादंविन्धासैः क्रातवान् अथ प्रतिश्वतान॑तरमेषं तत्र हेतुः बलेश्वक्रवर्विनं
सकाशाददूमिं यक्ष्मं वामनेन रूपेणेति शेषः । वामनेन स्पेणं जगृहे गृहीतवान् नन्वीश्वरः खयं दुर्बख्वकिमिति तथा चक्रे तन्नाहं
यांश्चागते याश्लां विन पथि चरन् धमैमा्गे प्रववेभार्नः परमुभिस्तमर्थैरपि न चाद्यः रेर्या्न भ्रंशनीय इयर्थः ।। १७॥ ॐ
ननु तर्हिं याज्चयांपि चालनमतुचितेमेवेयाक्षंकय प्रबुद्धस्य बटेर्खौ किकल्वीवे्र्य्र॑शं इष्ट ठेवेत्याशये नीह नार्थं इति । उरक्रमस्य विस्त्-
तपाद्विन्यासस्य रेः पादक्षाखनं प्रतयुपयुक्ता आप आ अपं इति च्छेदः आसमन्तात् शिखायां मूर्ध्नं धृतवतः सुष्युपेति संमासंः
यद्रा सप्तम्या आर्षो दुक् विवुधाधिप्यं नाथैः न सरश्च प्रयोजनमिय्थः । एतदेवोपपादयति यो बिः प्रतिश्रुतमृते प्रतिज्ञातां
विन।ऽन्यन्नं चिकीषेत्कत नेच्छद्डभावः आः । किंतु खात्मानं अंग हे नारद् हरये श्िरसाऽभिमेने भगवच्छेषभूतमात्मानं हरये
समर्पितवान् । शुक्रेण वासितः शप्तोऽपि अन्यथा कतुं नैच्छकितु ठंतीयपादपूरणांमात्मानमपि शिरसा संमर्पितवानियरथः ।॥। १८ ॥
ध्रोभद्धि्यध्वज्तीथेद्धता पदरत्नावलीध्यास्या
| अश्रतखन्धयेऽमरदानवयुथपानां क्षीरसमुद्रमुन्मथ्नतां सतामतिभारेण क्षीरोदधौ मज्नतं गोत्रं पर्वतं सं आदिदेवः कर
पव पुभूर्वा प्रषठेन विदधारेयन्वयः। उपयैधो नेत्रगोत्रयोरिसख्थ॑द्योतको बीत्युपसर्गः तजातिस्वभावमाह निद्ेक्षण इति । निद्रेषन्मीटित-
नेत्रः निद्रादेतुमादह अद्रीति । म॑द्रा्रः परिवततेः परिभ्रमणं तेन कषाणं विङेखनं तेन जातः कंडू् कंडूयनं यस्य स तथा ॥१३२॥ ॐ श
त्रिविष्टपानां देवानां दैयाद्यदुरुभयं तद्धासिति दननज्ीटं धरम॑या स्फुरन्या श्रकुख्या दृषटरभ्यां च कणठं भयंकरं च वक्त्रं यस्य तत्तथा
नृसिंहयोनेरस्य सिंहस्य च रूपमिव रूपं कत्वा स हरियारात् दृरादरद्याभिपतंतं सफुःंतं देव्ये हिरण्यकशिपुं बेगेनोरौ निपाय नदैर्विद्-
दारेयन्वयः । दवि दारण इति धातोः ॥ १४ ॥ % क यदा यूथपतिगजद्रः सरस्युरु्राहेण पदे गृहीत आर्तः सन्नवुजदस्तः हे आदि-
पुरुष, अखिररोकनांथः ती्थेश्रवः, पावनकीतें, श्रवणमात्रेण मंगदप्रदनासयणाद्भिधानत्वमस्माद्रक्ष इतीदमाह ।॥ १५॥ % %‰ तदा
तापसो नाम भगवानरणार्थिनं श्चर्णार्थिनं स्मृत्वा तत्रागय छरप्या तं हस्ते प्रगृह्योजहार भगवच्छब्दवाच्यत्वमृष्यादीनामप्यस्तीति
ततो व्यावतयैति अप्रमेय इप्यादिना । अप्रमेय इयत्तारहितः एतदाकाशचस्याप्यस्तीयतश्चक्रायुध इति नन्वनेन योद्धाप्युच्यत इति तत्राह
पतगेति ¦ पतगराजो गरुणस्तस्य भुजमधिरुढः व स्कंधयोरतिसामीप्यादेवमुक्तं किं कृत्वा चक्रेण सुदरेनेन नक्रस्य प्राहस्य वदनं
विनिपाच्यच्छिन्त्वा हरिस्तापसऽसौजातस्तपसि वै म॑रुसिलादेः कोऽयमवतारो नामेति क्ष॑का निरस्ता ॥ १६॥ छ वामन-
त्रिविक्रमाचतारौ तत्कमैचाद् ज्यायानियादिछोकढयेन । अत्र यत्तच्छब्दावध्यादहयायौँ । तथाहि योऽधियंज्ञो भगवान्गुणे्ज्यीयानप्यदितेः
सूतानामवरजोऽभूत्तेन भगवता देयानां गव वामयति उद्रास्यतीत्ति वामनः तेन वामनरूपेण त्रिपद्च्छेन क्ष्मां जगृहे इति यत्तदथो
तस्मास्स एव वामन इमान् शली छोकाख्ीभिः पेदैर्विचक्रमे तस्मात् चिविक्रमश्चाभूदिति वाक्यशेष इयथः । किमथंमेवं हरिणा कत-
मत्राह् याच्वामिति । मार्गवर्ती पुमान् प्रभुभिरप्युपायेर्विना न चार्य इति न्यायद्चंनाथंमेवं कृतमिति भावः । यद्रा अधियज्ञः क्ष्माया-
मुवा वामनेन इसतरेण रूपेण जगृहे त्रिोकीमिति देषः । कथं त्रिपदच्छलेन इमान् छोकान्विचक्रमे इति यत्तस्माददितेः सुतानां
जन्मना ऽवरजोऽपि ज्यायान् गुणैः सममन्यत ॥१७।॥। 8 # चरिपदच्छटेन तरैोक्यं दत्तवतो बटेदौनफलमिन्द्रपदावाध्रिरिति संगिरते
केचित्तन्न किंतु हरितोषणदारा युक्तावानंदोरैकता एव णट्रं पदं नांतरीयं फं तु हरितोषणमियादेरियाश्चयेनाह् नाथं इति । अंग
नारद् प्रतिश्रुतं पदत्रयगृतेपि चात्मन्यं खसंवंधि ज्षीषमाणं ₹ीषीख्यमानं मनसा मनःपूर्वकं हरयेऽभिमेने समप॑यामास तस्यास्योर-
क्रमपादक्ौचमंभः किवं शिरसा धृतवतो बरेयैद्धिवुधाधिपयलक्षणं फलटमेयमर्थो न साक्षात्फलं न भवति तन्नांतदीयकमेबेयन्वयः
1 इन्यनेनीस्यार्थस्यानन्यथात्वं वक्ति |! १८ ॥
श्रीमज्ञीवगोध्वामिहता क्रमसरन्दभेव्याख्या
अद्रेः परिवर्तः परिभमः स एव कषाणः कंषन् िंसंको यस्यां सा कणडरयसयं सः १२॥ १५४॥ ‰ क अदिद-
मिति । अस वाक्यस्य नारायणाखिलगुरो भगवन्नमस्ते इलष्टमस्कन्धवास्येन समाप्या ॥ १५॥ # भुजा भुयो
२८० ` श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २अ. ७ इलो. रद-१८
मध्यभागः. प्रष्टमियर्थः.।\ १६॥ ॐ 8 रोकान् विचक्रमे इति गुणञ्यायस्त्ये हेतुः सर्वातिक्रभिगुणो हि सन्वंमाक्रमितं
शक्नोति । क्षमामिति तदुपरक्चितं त्रैखोक्यमियथे ; ।। १७ ।'१८ ॥ १ क =
| श्रीमद्विश्वनाथवचक्रवतिङता साराथेदशिनीष्याख्या ध
कूम्मावतारमाह श्चीरोदधाविति । अगृतख्च्धये श्षीराब्िमुन्मथतां या अस्तरच्धिस्तस्य गोत्रं मन्दरगिरिं दधार ।
निद्रायां क्षणः अवसर उत्सवो बा यस्य सः । तत्र हेतुः अद्रेः परिवर्तेन परिभ्रमणेन कषाणा कष्यमाणा वृरीक्रियमाणा कण्डूयैस्य सः ।
कष हिंसायां यगमाव आः ॥ १३ ॥ ॐ श्रीयसिंहावतारमाह । त्रेविष्टपानां देवानाम् उरुभयं हन्तीति तथा स प्रसिद्धो
भगवान् । भ्रमन्यो श्रकुख्यो द्रश्च यत्र तथाभूतं करां भीषणं वक्रं यत्र तत् । दैत्येन्द्रं हिरण्यकक्िपु आरात् समीपत एव
गदया सह अभिपतन्तम् ॥। ९४॥ ॐ # हरिसंज्ञकावतारमाह अन्तरिति इभ्याम् । इदं नाम चतुष्टयम् । आह तत्नादि-
पुरुषेति त्वमादित एव पुरुषाकार एव अदन्तु जीवत्वात् पुरुषोऽपि सम्प्रति पापात् गजाकार एवेति भावः । अखिखलोकानां
नाथेति ममापि नाथस्त्वं भवितुमर्हस्येवेति भावः । तीर्थं पावनं भवो यज्ञो यस्येति दुजीलयारम्भकात् पापात् मामपि पवित्रीकतु -
मर्हस्येवेति भावः । श्रवणमङ्गटेति श्रीगुरुखात् त्वन्नाम मया श्रुतमेव तदप्येतदमङ्गलं कथमिति भावः ॥ १५ ॥ रैः
अरणार्थिनं क्षरणार्थिनम् ॥ ६ ॥ -& # वामनावतारमाह अदितेः सुतानां ्यदश्ञादिलानाम् अवरजोऽपि गुणेज्योयान् अधि-
यज्ञः यज्ञाधिष्ठाता विष्णुः । वामनेन वामनरूपेण नन्वीश्वएः किमिति तथाच्छटेन याचते तत्राह याच्चां विना धर्म्म॑मारगे वत्तमानः
प्रकारान्तरेण न चाल्यितुम्हः ।। १७॥ # # ननु तर्हिं याच्वयापि चार्नमनुचितमेवेयाशङ्कय ततोऽधिकं सखसारोक्यादि
दास्यामीलयाश्येन हृतवानिलयाह नार्थं इति । यत्विवुधाधिपयम् इदानीं बलात् प्राप्तम् । अग्रे दास्यमानच्न अयं बलेः पुरुषार्थो न
भवति । ऊत इयत आह । आ अप इति च्छेदः उर्क्रमस्य पादश्षौचं चरणक्षाख्नरूपा अपः आ सम्यक् प्रकारेण धृतवतः । क
शिखा शिखासु मृदुर्नीयर्थः । किच्च शुक्रेण वारितः शप्तोऽपि अङ्ग हे नारद प्रतिश्रुतं विना अन्यत् न चिकीषत् कलु नेच्छत् ।
अडागमाभाव आपे; । यत्तृतीयचरणपूरणाथं हस्ये आत्मानम् अहन्वास्पदं देहमप्यभिमेने अभिमतीङृय ददावियथः ।। १८ ॥
| श्री मच्ुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीपः +
कर्मावतागमाद क्षीरोदधाविति । आदिदिवः भगवान् कच्छपवपुः सन् क्षीरोदधौ र अगृतटव्धये अमरदानवयूथ-
पानाम् उन्मध्नतां मथनं कु्वंतां सतां प्रष्ठ न गोत्रं मंद्रगिरिं विद्धार विधृतवान् । कथंभूतो निद्राक्षणः निद्राया क्षणः अवसरः
उत्सवो वा यस्य ख तथोक्तः तत्र हेतुगभं विशेषणम् अद्रिपरिवतेकषाणकंड्ूरिति । अद्रेः परिवतैः परिभ्रमः स॒ एव कषः कषणं तेन
अणिति अपयातीति अद्रिपरिवतैकषाणा एवं विधा कंडयैस्य स तथोक्तः ॥ १२॥ # # नृसि्ावतारमाद् त्रैविष्टपोरुभयहेति ।
स एव भगवान् त्रिविष्टपे स्वर्गे भवाखेविष्टपा सुराः तेषामुरुभयमपंतीति तथा था श्रमंयौशरकुख्यौ दंष्राश्च यस्मिन् तत् करालं वक्र
यस्मिन् तत् तथाविधं नृसिंहरूपं कृत्वा स्फुरंतं क्रोधवपात्कंपमानम् आरादंतिके गदयोपलश्षितेम् अभि पतंतममिमुखमापतंतं
सयेद दिरण्यकक्िपुम् ऊरौ खौसौ निपा नसै्विददार ॥ १४॥ $ # हरिसंज्ञकावतारमाह अंतरिति ह्यभ्याम् । अंतःसरसि
सरोमध्ये उरुबलेन बहुबठेन प्राहेण पदे गृहीतः अतएव आर्तः यूथपतिः गजयूथनाथः अंबुजमुपायनमूतं हस्ते यस्य सगृहीतांबुजः सन्
इदमाह हे आदिपुरुष सर्वंजनक हे अखिलोकनाथ सर्वप्राणियाच्यतीथैरूपाणि श्रवांसि यजासि यस्य स ॒तीरथश्रवाः तस्य संबोधने
हे दीर्थश्व इति श्रवणमात्रेणापि मंगलानि मंगलावद्यानि नामघेयानि यस्य स तथा तस्य संबोधने ह श्रवणमंगनामपरेय ॥ १५ ॥
ष ॐ हरिः खानन्यमक्तक्ठेक्हरणसखभावः तद्वचनं शरुता तमरणार्थिनं हस्ते जु डायां प्रगृह्य चक्रेण श्रीयुदश्चेनेन नक्रस्य वदनं
विनिपाश्य विदायै तस्मान्नक्रवदनात् कृपया उज्ञहार उद्धृतवान् ।। १६॥ ४ # वामनावतारमाह् ज्यायानिति । अदितेः
सुतानां मध्ये अधियज्ञ यज्ञाधिष्ठाता भगवदवता ८ अवरजोऽपि पश्चाजातोपि द्वादश्चानामदितिपुत्राणां मध्ये कनिष्ठभ्राताऽपीयर्थः
गुणैस्तु दातप्रतिगृीत्रोवंखिवामनयोयैशोवदैः आदिवानां सुखावदैश्च उ्यायानेवः ञये्ठ एव तान् दद्ेयति । यत् यतः इमान् छोकान्
विचक्रमे क्रांतवान् अथ प्रतिश्चुतान॑तरमेव तत्र हेतुः बलेः क्षमां त्रिपदच्छटेन च्रिपदप्रमितभूमियाश्छामिषेण वामनेन रूपेण जगृहे
गृहीतवान् या्रामिवेण कष्मादाने हेतुमाह पथि चरन् धमैवत्मैनि वतमानः भरमुभिरीच्रैरपि याच्ञा विना न चाल्य न दरथोद्रेजनीय
इयर्थः | ९७॥ $ एवं खभक्तानां देवानामेधयै साधकेन भक्तबत्सखेन . भगवता ` बखेः खभक्तस्य याच््राक्ष्मापहारेण
यक्नोमात्रमेव स्थापितं यद्यपि तथापि तस्य विबुधाधिपयापहारेणानुपकार एव कृत इया्चंकां निवारयितुमाह नाथे इति । यद्ठिबुधाधि-
पलम् अयं बः पुरुषार्थो न भवति क्त इत्यत आह उस्क्रमपादक्ञौचमापः शिस्वाध्रूतवत इति । आ अप इति च्छेदः । शिखा इत्र
` सप्तम्या आर्षो लुक् उरक्रमस्य वियुख्चर्णचिन्यासस्य भगवतः पादज्ञोचं चएणक्षाटनलूपा आपः आ! सवेत; शिखायां मूर्धन धृतवतः
किच अंग हे नारद भागवेण सर्वस्वं विष्णवे दन्वा मूढवत्वर्तिष्यते कथमियादिना वारितोऽपि प्रतिश्ुतसते अन्यन्न चिकीषैत् कतं
नैच्छत् । अडभाव आर्षः किंतु यः ठृतीयपादपूर्यैथं हरये आत्मानमप्यभिमेने समर्तिपवान । एवं चरणरोचेन मूटुष्नथःधिक्ृतेन
आत्मसमषणेन स सकृतार्थं आसीदियेः।। १८ ॥ = ` ` न
स्क. २ श्र.७ श्लो. १२-१८ | श्नेकन्याख्यासमलंङृतम् । नै
म श्रीमद्वस्लभाचार्यविरचिता सुबोधिनीव्याख्या | ~:
श्रीलक्ष्मणं निरूपयति--क्षीरोद धाविति । कूर्मेण हि सुधया सह ख्षमर्नष्पादिता । यावत्का्य॑ कूर्मस्य तावच्छीष-
त्सस्य 1 यथा तराह्मणपादस्य स्पशेस्तथा मन्दरस्य । यथा स्वतरीहणैर्विचायै स निरूपितस्तथा सर्वदेवदानवैन्दरः कूर्म निरूपितः ।
यथा घधेणं तथा श्ालाथनिणेयः । क्षीरोदधौ ये अमरदानवानां यूथपा मथनं दुर्वन्ति तेषासुन्मथ्नतामगृतग्रप््यथेम् आदिदेवः
आधिदैविको देवो देवपक्षपाती कच्छपवपुः कूमौव॑तारो भगवान् प्रषठेन गोचरं मन्दरं दधार । ननु किमिति मन्दर स्थूलं भाररूपं
धृतवान् ? तत्राऽऽह् । निद्राक्षणः निद्रायां क्षणो यस्य । निद्राथं धृतवोनियर्थः। ननु विपरीतमिद मुच्यते । निद्रालर्हि सवमेव भारं
दूरीकरोति ? तत्राऽऽह--ग्रद्वि परिवक्तंकषाणक्रण्डूरिति । अद्रेः परिवर्तनेन कषाणा घर्षिता कण्दूर्यस्य । अतो घ्षणार्थमद्ि
धृतवानिलयथः । घर्षणेन हि सुखे जाते निद्रा भवति । यथा पर्वतधारणं सर्वेषां देवानाममरतपानसिद्धथथम् । एवं सर्वेषां भान्वानां
प्राणिनां सवेपुरुषाथंसिद्धयर्थं परीक्चकत्राह्मणचरणधारणम् ॥ १३ ॥ # करः कौस्तुभरत्कन्धरं निरूपयति-जरेविष्पोरुभयदेति ।
नृसिंहः कौस्तुभरत्नकन्धरो भवति । यथा कौस्तुभस्य कण्ठे स्थापितस्य रदमयः स्कन्धे निर्गता केसरप्राया भवन्ति । एवमेव हि
चसिंहो भगवत्कौस्तुभरूपः। कौस्तुभं यद्धगवान्कण्ठे विभर्ति तदैयानां वधार मक्तजनोद्धाया्थे। स्वे हि भगवदीया जीवाः
कस्तुभरूपम् । ^ चेत्यस्य तस्वममलं मणिमस्य कणढः› इति वाक्यात् । अतो भगवास्ताश्चेद्रुदये न स्थापयेत्तदा मरव्युसाधनैः
कर्मभिमृ्यु्रस्ता एव भवेयुः । अतो मरत्युगजनिवारको मृसिहः म्रहादरक्षकस्ततपरतिपक्षहिरण्यकशिपुघाती । त्रैविष्टपा देवास्तेषां
यदुरुभयं तद्वन्तीति तथा । स भगवान्नृसिहरूपं कृतवान । प्रामारण्यवासिनो दि द्विविधा मक्ताः। उभयेषामुद्धरणार्थमुभयरूपम्।
कोसतुमोऽपि तथा । श्रमयुक्ते ये भृकुटी तत्सहिता द॑; ताभिः करालं वक्त्रं यस्य । भकुटिपरिभ्रमणं ्रासार्थमागतस्य कालस्य
वक्रीकरणम् । तत्सहिता यदि दंष्रा । यमोऽपि पराभूतः । अत एव करां : वक्त्रम् । अनेन ये केचिद्धक्तप्रतिपश्छास्ते तादृशं मुखं
द्रष्टा सवथा म् स्वकायं करिष्यन्तीति सूचितम् । अत एव ` 'भक्तप्रतिपक्ं दः येन्द्र न्द्रम् । आद्य शीघं अन्यस्य सावधानताभावाय
आभिमुख्येन पतन्तम् । गदया प्रहारसमथंया । आराद्दृरादेव । उसे निपाय । स्फुरन्तं तं नचैर्विंददार । नचैर्विदारणं सुक्ल्य-
भावाय । उरौ निपातनं कामोद्धवाय । एवमेव हि कौस्तुभो भक्तप्रतिपक्षं संसारे कामे वा योजयति । सफुरन्तमिवस्ततः
सपैन्तम् ॥ १४॥ $ $ अम्छानलक्च्या वनमाख्याश्ितं निरूपयति- श्रन्तःसरस्युरुबलेनेति द्वाभ्याम् । यो हरिः स
वनमाल । भक्ता दिं गजेन््रमोक्षणरूपां मगवत्कीर श्रत्वा सर्वथा प्रवर्तन्ते । बनमाख च कीर्तिमयी । अम्ाना हि तस्य कान्ति ।
न तत्र देवादीनां सायो वरो वा । "जेनद्रः केवटं भगवतैव मोचितः। न वा देवादीनां प्रार्थना । न वा तस्य लोकिका ग॒णा
भगवल्परीतियोग्याः । तस्मात्केबलकृपयैव मोचित इयम्डानत्वम्। विलम्बासदिष्णुल्वाय विकञेषणानि । अन्तःसरसि सरोमभ्य ।
उरुबलेन । देव“लाच्छपेन ताृश्रूपस्य देवलक्रपयेव महावलत्वम् । पद गृहीत इति । क्रियाशक्तिः कुण्ठिता । गराह"पदेन चाऽनि-
वाथेप्रतिबन्धकःस्वम् । यूथपतिरिति तस्मिन््रते सवं एव मरिष्यन्तीति । अन्येषामसमर्थता वा । श्म्बुजहस्त इति पूर्वकूरभावो
निवारितः । भगवदाभिमुख्याथं च । भगवत्पूजार्थं वा अभ्बुजग्रदणम् । आत्तेतवेन सर्वसाधनाभावः । नद्यन्ये ताद कृपां कुवन्ति ।
इदं चाऽऽह--दे आदिपुरुष । अनेन तवाऽऽबर"यपालनीयोऽहम् । मूरपुरुषत्वात् । अन्यो वा न वक्तव्यः । श्रखिललोकनाथेति
सर्वलोकपालने त्वमेवाऽधिकृतः । अतो नाऽन्यो वक्त"व्योऽसि । नु तव दुःखालुभवहेतुप्रयमपापस्य विद्मानत्वान्मया रि
कत्तव्यमिलयाशङ्का^यामाह--है तीथेश्रवः । तीरूपं श्रवः कीत्तियैस्य । तव कीरतिस्मरणेनैव वयं धौतपापाः । ननु केवलटमोचने न
कथित्पुरुषाथः । किन्तु वैङ्ण्ठयोग्यो देहः सम्पादनीयः । तदर्थं च छुमाऽदृ्टाभावाक्कि मया विघेयमियाशङ्कथाऽऽह-हे श्रवण-
मङ्गलनामधेयेति । श्रवणमातरेणेव मङ्गं सुभदायि नामभरेयं यस्य । अनेन त्वन्नाममात्रेैव सर्व्॒महेतुभाग्यं सिद्धम् । एवं पद्-
चतुष्टये निरूपिते वैकुण्ठसितो भगवान् श्रत्वा दू रादेव तं शरणार्थिनं ज्ञात्वा । केनाऽपि न ज्ञातः अयं गजेन्द्रोद्धासर्थं गच्छतीति ।
तथा सति कचिद् देवोऽन्यो वा खभ्रतिषठाथं हस्ते तं धृत्वा वहिः क्षिपेत् १ अत आह श्रप्रमेय इति । चक्रायुघ इति युक्छ्दिनार्थम् ।
पतगराजमुजाद्धिरूढ उत्तीणैः । अनेन तस्य कालप्रासानन्तरं सुक्तिदानं निवारितम् । न दि गजेन्द्रो देहयागं ज्ञातवान् । “काला-
तमकः सोऽथ सुपण” इति वाक्यारुडस्य कारत्वम् । आगतस्य करसमाह--चक्रोण नक्रवदनमिति । ्रतिवन्धकाभावं कृत्वेयरथः ।
“नलु तेन सहोद्धरणम् । तस्मात्सङ्कदात्। दसत छण्डादण्ड मकरेण गृदीत्वा । सञमतरेैव चतुरमुजं रूपं संपाद्य तं गृहीतः ।
मगवतोद्धतस्वाद् ्राह्यणानां शापलशक्षणः प्रतिबन्धकोऽकिञ्चित्करः। छृपयोञ्जहारेति जीवस्य साधनाभावो निरूपितः । परदुःख-
महाणेच्छा कृपा । एवं हि मगवत्कीरिर्भक्तानद्धरति । इदमेव चरित्रयुत्ततर भक्तिदेतुत्वेन विचारयिष्यते ्रहादवाक्येषु । ततः
कीरस्यव प्रेमेति सिद्धं भविष्यति ॥ १५॥ १६॥ & % एवं वनमालां निरूप्य तेनाऽश्चिततवं च प्रेमजनकतवेन सूचयित्वा
१, देव इति नासि ख. । २. कच्छुपरूपः इति -ख. । ¦ ३. दूरीकरोतीति क. ध. । ४. तैः करालमिति क, घ, । ९. केचिद्न-
गवप्रसीति ख. । ६. भङ्गिपरतीति क, । ७, गजेन्द्रे । केवलं इति क, ख. । ` ८. देवलशापेनेति शोधः क. । ६. म्राहवक्तेनेवि घ. । १ ०, ऽवश्यं
पाज्लनोच इति ख. । ११. वक्तम्येतीति ख. । १२. भिस्याकाङ्हायामिति ख. । १३. नसिविस्यारभ्य स्पशंमातेणेवेत्यन्तं नासि ख.) ` `
२६
विभूषितं मेखल्येति निरूपयति-ज्यायान्गुणेरिति द्वाभ्याम् । वामनो दि भगवतो मेखलखूपः । मेखला हि कटिखथान-
बन्धिका मवति । “स जघनादसुरानख जतत ति श्रुते “जघने श्रार्मसुख्यानिः' ति. च वाक्यात् । दैदयबन्धकत्वेन मायामप्यन्तः
पातयित्वा श्लोभां जनयतीयाकु्ननप्रसारणधमैवच्तवा्च वामनः कटिसूः तरमेव । अत एव गुणपाधान्येनः 'निरूपणम्.।; अदितेः
सुतानां मध्ये अवरजोऽपि । अदितिर्दिं भूमिरूपा । यद्यपि सवरंरूपस्वेन निरूप्यते तथापि तस्याः स्तुतिपरत्वादियं वा अदि
तिरिस्येव मुख्या । तस्याः सुततास्तत्कीर्तिं रक्षं वा जनयन्ति । अतो रक्षाकीर्चिरूपं पीताम्बरं भवति । तांच दृढां केति
मेखला । गाणेज्यायान् पुष्टः स्थूखो महानियर्थः । तस्य गुणानेवाह । गुणा इ्ु्कषधायकाः । भरावतो जगत्कतैः सर्वप्ररकस्य
सर्व;नयन्तुः कालचेष्टरूपस्य के वा ते धमो ये उत्कषमादधतीव्याशषङ्कय वामनस्य गुणास्तथा ` भवन्तीति मेखलछागुणप्रस्तावे
तान्निरूपयति--लोकान्विचक्रम इति । भगवतो बरह्माण्डरूपस्य उरःकण्ठादिरूपेण उपरितनोकानां निरूपणात् । तत्र स्वेनेवाऽऽ-
क्रमणं न ध्युक्तिसहितां बुद्धिमायोदुमर्ईति । अतो भगवतोऽन्ये धमां बुद्धा परिकलित शक्यन्ते । सर्वरूपेणेव भगवतः खाक्र-
मणं न बुद्धिगम्यमिति गुणत्वम् । बिं प्रति पादस्याऽ् `नयनप्रदशेन ममेच्छयेव. भवन्तः . स्वगीदिलोकमोच्छसे जाताः ह
वस्तुतस्तु चरणावयवछोकमोक्तारः । तेषासुपर्याक्रमणं न नियम् । मेखला ` हयभयपरिच्छेदकत्री “उध्वं चै पुरुषस्य "नाभ्ये
मेध्यमवाचीनममेष्यं यन्मध्यतः संनह्यति मेध्यं चैवाऽस्याऽमेष्यं च व्यावत्तंयती'” ति शुतेमंखलायासतटुमयपरिच्छेदकस्वम् ।
ततो दैयानां खर्गाऽऽक्रमणं न युक्तमिति व्यावन्तैकेन व्यावृत्तिः क्रियते. अतो युक्त्या परमार्थतश्चाऽऽक्रमणं नः संभावितम् ।
किच्च । विषेषेण चङ्क्रमणं सुतरामसंमावितम् । विशेषो हि. विक्रमणेन पततां खोकानां तेनैव स्तम्भनम् । पातिकेव क्रिया
पातयन्ती पाल्यतीाश्चयम् । किच्च । अतः परमन्यो विशेष उच्यते. भिज्क्रमेणेल्याह--श्रथेति । लोकपरमाथेभ्यां पूरवैम-
लौकिकं निरूपितम् । अघुना स्वयं यज्ञरूपो यज्ञख्धापनां करवन् यज्ञविघ्नं करोतीति वेदेऽप्यलोकिकम् । तदाह--यद्थाचियज्ञ इति ।
यस्मादयमधियज्ञः । एवं सर्वप्रकारेण बुद्धयगोचरत्वं विनिषप्य रूपखमावविरुद्रं करोदीलयाह--द्मां कामनेन जगृहे त्रिपदस्दु-
लेनेति । वामनो हि स्वस्पामपि भूमि देदेनाऽपि नाऽऽक्रमति । तेन॒ सवभूमिग्रहणं सुतरामयुक्तम्,। नमनेनेव हि. ` मेखलया
कदटिगाक्रम्यते । किच्च । त्रिपदच्छलेनेति । न हि भगवतः पद्त्रयमस्ति । छक हि भ्रमजनकम् । मानं हि तत्र व्याघ्चमेव _तद्रह्वाति।
न" दि भगवान् वुद्रथा मानमुक्तवान् चरणस्तु निष्कारितो न मानं भवति। अतो भगव^ता कृतीयः पादः कस्पनीय इति
ज्ञातव्यम् । १५४ वामनवाक्यालुसन्धानेन तद्धामकपदलेकि अन्यथा भ्रतीतिजनकैभूमियाचनं 'छलो मवति । “मायेच्यसुराः' इति
तेषां मायारूपेणैव भगवान् भवतीति भगवता सलयतया निरूपितमपि छखत्वेन पयैवसितमिति तथोच्यते । एवं भगवतो महद -
णान्विनिरूप्य तत्र जातं दोषं याचनलश्षणं निराकरोति--याश्चागरत इति । याच्च दि द्विविधा । सेवककदका प्रसुकद् का च ।
तत्र सेवककर्वीका प्रभोरदोषावहा न॒ प्रभुकटका । वस्तुतस्तु इयं याच्ना प्रभुकटका । वस्तुतः प्रभोरपि धनं अन्येषु स्थापितं
नीतिमार्गेण तस्य याचनमेवोचितम् । स्वेनैव तत्र स्थापितत्वाखयथि चरणम् । अनङ्गीकार् एव हि बलादूग्रहणम् । न् चाल्य इति
स्थानान्न निष्कासनीयः । याच्ना कृत्वा तु निष्कासनीयस्तदनङ्गीकारे । दमामिति भूमिमेव गृहीतवान् याद्वयाऽपि । दैलानां
दि तघरोत्पन्नानां तत्खामित्यमेव । अतो हि बन्धनम् । अन्यथा पाताखादिषु क्चिदपि तस्खामिव्वे ग्रहणं न स्यात् अवद्धशच
साम्यं सवथा करिष्यत्येवेति बन्धनम् । अनेनाऽपि च्छट: समर्थितो भवति । एकस्यांऽशस्य याचनम् । अं्दरयस्य लाजनम् ।
त्रयाणां तुं याचनं च्छ्टः 1 सन्नियोगरिष्ठत्वान्नयाणां याचनम् । अन्यथा श्ेषाभ्यनुज्ञा स्यात् । क्रियाद्वयं वा आपधेत । तस्मा-
न्मेखल्या भूमिग्रहणसुचितमेव ॥ १७॥ ॐ # नतु भगवान् भक्तिमागविरुद्धं कथं छृतवान् । गुणा हि भक्तिजिनकाः
भक्तेरेव ग्राह्या आद्रणीयाश्च ! न च भगवान् भक्तिविरुद्वमपि करोतीति श्ालर्थो भवति । तस्मादस्य चरित्रस्य गुणत्वेऽपि न
प्रकृतोपयोगिगुणस्वभिलया्ङ्कथाऽऽह-- नार्थो बल्लेरयमिति ! भक्तिविरोधस्तदाऽऽपतति यदि मक्त्या्मिप्रेतः स्यात् । नहि
मेखलया कटिवन्धनं कटिस्थानस्याऽनभिप्रतं भवति । नदि भक्तस्य धनं भगवतोपमु्यमानं तस्य दुःखाय मवति । तदीयस्य
सर्वस्याऽपि तदर्थत्वात् । छोकपरतीष्ट्या तु यो विरोधः ख गुण एव । मक्तै्चद्रिरोधो मतः स्मरात्तदापि . परिहरणीयः । अभिमान
१, युक्तिसाध्यां ग. । २. परिकस्पितुमिति क. घ. । ३. नमनमिति ग. । ४. नमिमंध्यं ग.। ‰.न संभवतीति"ख, । ६,
पालयन्तीति नासि ग. | ७ न मगवानिति ख, |. ८. भगेवतस्छृतीय ग, । 8. वाकषयांधनिंधानेनेति ख. । १०. छलमिति ख. ¦ ५१, छलं
खप्रथितमिहि ख. ग. । १२. चलमिति ख. ग.। १६. भक्तानभमीति क. भक्त्यनभिप्रेतं इति घ. ! १9४, प्रतीत्या य इतिख.
१९. मानकर भक्तानां ग, । > + = | । ९५ । । 4
स्कं. २ श्ः.७-शतीः १२-१८ | | श्रनेक्भ्याश्यासरभलंङतम् । | २८३
बरखादयं कक्चात्रये नीतः । नह्ययं प्रयाक्रमणेच्छुः । ` भगवांस्तु बखिश्थाने सितः श्रुयर्थ॑परिपाख्नाय । “स वै विष्णुक्रमन्क्रमेत
य दमान् लोकान् श्राठ्व्यस्य संवि ञ्य पुनरिमं लोकं प्रत्यघरोहेदि” ति शतैः । “ये यथा मां प्रपद्यन्त" इति वाक्यात् 1
दानस्य साफसयाच । अनन्तगुणं हि पाश्रे दन्तं मवति । अतोऽनन्तन्रह्माण्डाधारो भगवांस्तस्य सिद्धः । अतः पू्वसखीकृतत्रेोकयं
नाथैः ¦ किच । पूवं महादेवाय अेखोकयं दत्तं भगवतैव । पश्चाच्चरणोदकं मस्तके स्थापयित्वा एेर्यादौ विरक्तः सन् पुनश्चरणमेव
यायति । अयं च तथा । उस्क्रमस्येव पादश्ोचं चरणारविन्दोदकं महा'देवस्याऽस्याऽपि तुस्यम्। विबुधाधिप्यं चाऽस्य
नाऽर्थो यथा महादेवस्य । दास्याथ ह्येवं कृतवानिति ज्ञापनाथं चरणारविन्दोदकधारणमेव देतुस्वेनोक्तम् । नतु दानादि । अन्य-
शेषत्वात् । किच्च । यो वै प्रतिश्रतमृते न चिकीषंदन्यदिति । यस्तु सखसङ्कल्पनिर्वाहाथं बहुविचारितवान् प्शचात्ततीयपादाथ
स्वश्चिरो दत्तवान् । दयता पूरंदत्तं कामयते ! भगवतस्त्वेवंकरणं देतयत्वसयाजनाथंम् । देवेषु सत्यं देत्येषु चाऽनृतं प्रतिष्ठितम् ।
तद्रक्यमपि प्रतिश्वुतमनेन सत्यं चेत्छृतं तदा सस्ये प्रतिष्ठितो भगवद्धम॑मेव प्राप्रवान् । च्न्यदिति रूपभेदोऽपि निवारितः
आत्मानं देहम् । श्ङ्गति स्नेहसम्बोधनं तस्मिन्भगवतः स्नेहसूचनार्थ॑म् । शिरसेति मधानेन सष्टाऽऽर्मसमर्पणं जदयज्ञानेन सदितं
कृतमिति सूचितं भवति । अयमात्मानं शिरसा सह॒ हरये अभितो मेने । अनेन श्चरीरेण भगवत एव कायं न वा मम नान्ये
षामिलयभिषशछब्दाथेः । यथा हि तस्य मनोरथस्तथेव च सिद्धिः। यथा भगवते दन्तं वस्तु तदथं बध्वा ख्याप्यते तथा बिः
स्थापित इति न भक्तिविरोधः । अत एव तेषां गुणत्वात्तस्य महती भक्तिजाता । अन्यथामात्स्यादिकमुतपद्येत जयविजयवत् ।
तस्मादेतेषां गुणत्वाद्रामनो मेखला । तेन चः विभूषितत्वं सवत्र भक्तावुपयोगात् । मादात्म्यज्ञाने स्नेहे च फटे चेति ॥ १८ ॥
प्रीमद्रोस्वामिधीयुरुषो्तमचरणविरवितः सुबोधिनीप्रकाशः
क्षीरोदधावियत्र करूरमस्य श्रीवत्सावतारत्वं कायेण व्युलादयन्ति कूमेंशेत्यादि । स्पष्टमन्यत् ॥ १३॥ ॐ , $
बेविष्टपेतत्र एवमेवेति ररिमकेसरयोः स्कन्धनिमतीस्येनैव । एवं कन्धरयोस्तौस्येऽपि काय॑ विना न- तस्य तदवतारत्वं सम्भव-
तीत्यतस्तदू व्युत्पादयन्ति कोस्तुभमिलयादि, न स्थापयेदिति कण्ठे धारणोपायेन न स्थापयेत् । तथेति, एकस्मिन् प्रकरणे । चेत्य-
स्येति “कण्ठे च कौस्तुभमणेरधिभूषणाथमि"ति वाक्यद्रयसत्वादुभयरूप इयथः । रमयुक्त इयादि । इदं न विग्रहवाक्य,
तेन ताटश्ची द टरा यस्मिन् तादरश्चं च तत्करालच्ेति विग्रहः । १४॥ ॐ जअन्तःसरसीयत्र । हरेवंनमालवतारत्वं व्युखाद्-
यन्ति भक्ता हीलयादि । विद्छोषणानीति गनजेन्द्रविशेषणानि द्वितीये । ननु मास्तु दृष्टं प्रतिबन्धकं तथापि ब्रह्मदण्डस्य दुरयय-
त्वादजदेहसत्तवेन्धन्तमःपरवेश्चस्यानिवायैत्वं श्ञापजन्यदुरद्नाश्चकस्यात्राुक्तत्वादिति श्ङ्कायामाहुः भगवतेयादि । तथा चः
तस्सत्तवेपयुद्धरणमम्छानत्वपोषकमिलयथः । परदुःखेयादि, अत्रच्छाविशेषस्य कृपालं कार्यामिदोपचारद्रोध्यम्। एतदेव ज्ञापयितु-
माहुः इदमेवेयादि ॥ ९५।। % # ज्यायानियत्र वामनस्य मेखलावतारत्वं धरमत्रयेण व्युखादयन्ति मेखला हीयादि ।
इति च वाक्यादिति दैलयानां जघनखतयेति शेषः } मायाभिति तदुपास्यदेवतारूपाम् । एवं तत्सिद्धिसारूप्याभ्यां तथाचं साधयित्वा
समानकृब्दादपि बाधयन्ति श्रत पवेयादि । तद्वामनं रपमवद्धताद्धतं हरेनन्तस्य गुणत्रयात्मकमिःतिवाक्येन तथात्वादेव प्रकृत-
ऋयोकेपि गुणपदोक्लया तस्माधान्येनैव कथनमिय्थः । नन्वत्रोत्कर्षाधायका ध्मा एव गुणत्वेन विवक्षिता न तु प्राङा इति
शङ्कायामाहुः श्रदितेरियादि । अवरज इति मैत्रावरुणीयोपनिषदि (तमो वा इदमग्र आसीदि'त्युपक्रम्य 'तद्रससंरूवाद्रजस्तस्यापि
रसः सत्त्वमि'ति श्रावणाच्छरुद्रसत्त्वावतारात्तेषामप्यवरज इयथः । एतेनैकं गुणप्राधान्यसुक्तम् , आच्छाद कविक्चिपकटदीकर
तेनेतरयोरप्या हुः अ्रदितिरियादि । ननु तत्र स्वरूपत्वं बरह्मधरमो निरूप्यत इति कथं एवम् १ अत आहुः यद्यपीयादि । इत्येव
मुख्येति, एतच्छरुतिनिरूपितत्वात्यैव मुख्या । तामिति रक्षां कीस च । तथा च रजस्तमसोरपि प्राधान्यभिलयरथः । तिं तत्र
्रकृतत्वमेव स्यान्न ब्रह्मतेति मायाया अन्तःपातनमसङ्गतमिति शङ्कायां ब्रह्मप्राधान्याय गुणेञ्यायस्स्वं व्याङु्वन्ति गुणैरियादि ।
के इति जगत्कतरत्वादिधमवेशिष्टयनैव सिद्धे उत्कर्षे ताटृ्षस्य ततोतिरिक्ता क इयर्थः । अत इति श्रन्य इयमेन सम्बन्धः, स्वेन
खाक्रमणादितर इयथः । गुणत्वमिति सर्वदोपसर्जनतया प्रतीयमानत्वादूगुणत्वं, न तु्कर्षीधायकत्वमपीयर्थः। ननु रूपवद्धेनेनैव
सर्व॑रोकाक्रमणे बङिसम्बन्धिपदाथ॑स्यावरशिष्टस्याभावात्तत एव का्यसिद्ेर्छोकविक्रमणस्य किं प्रयोजनमत आहुः बलि प्रतीयादि ।
न नित्यमिति न खाभाविकम् । तथा च, रेषां खरूपं स्वेच्छां च बोधनमेव प्रयोजनमियर्थः । वामनावतारेणेवेत्करणे प्रयोजन-
. माहुः मेखलेयादि । ननु मेखलारुपत्वादस्तु वामनाबतारेणैतत्कर्णं तावतोत्कषौघायकनच्वस्य कथं सिद्धिरियत आहुः अरत इत्यादि ।
तथा च, छोकतः परमाथतश्चासंभावितस्य करणादुत्कर्षीधायकत्वसिद्धिरिय्थः । उत्कर्षान्तरस्यापि सिद्धिमाहुः किच्चेयादि । अत्रैवं
बोध्यम् , उपयुरिकप्तशचरणः खर्खकं म्याप्य वेगेनोपरितनान् रोकान् पातयंस्तेनैव स्थापयन् त्रह्माण्डपथैन्तं गत इति तेन तथे-
लथैः । ततोप्यन्यमाहूः किञ्चेति इयादि । ततोप्यन्यमाहुः पवमियादि । एतेनापि मेखलां दढीभवतीघ्ाहुः नमनेनेयादि ।
१. श्रत्यथंश्च पालनीय इति ग. । २. से विष्णुरिति क. ख. घ. । ३. संविध्य क, संवियुज्य ग. । ४. पत्रे दत्ते इति ग.
२. मंहादेषस्य(पीति ख. } ६. चो नास्ति ख. | ।
१ 51 | | . श्रीमद्भागवतम् । [ स्वः. २. ७ इलो. १३-६८
ततोप्यन्यदाहुः किञ्च तिपदच्छलेनेति । भगवता दि “तस्मात्त्वत्तो महीमीषदणेहं बरदर्षभात्। पदानि च्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि
पदा मभे'्यक्तं, तत्र च्रीणीसयादिषदेषु यच्छरस्तेनेयर्थः । कथमत्र छर इयाकाङ्क्षायां तं व्युत्पादयन्ति नदीयाद्वि । तथा चः
तदभावेपि ताटक्षपदोश्वारणं भ्रमजनकमतस्तच्छलरूपमियर्थः । ननु तत्र पदानीयनेन क्रमास्मकं मानमुक्तं, तत्र च त्रित्वं सङ्गतः
मेवेति कथं छर्त्वमत आहुः मानभ्रियादि । भानं वितस्तिहस्तादिकं, हिः यतो हेतोः तत्र वस्तुनि व्याप्तमेव वृत्तिमदेव भूत्वा
तदस्तु गृह्णाति, स्वामितत्वेन ज्ञापयति' इति मानस्वभावः, हि निश्चयेन भगवान् क्रमपवमनुचारयन् क्रमरूपं मानं नोक्तवान् ।
निष्काशितः स्थितिसानादन्यत्र निश्िप्तश्ररणस्तु निष्काश्चनधर्मेण मानख्भावं विरन्धन् माने न भवति । अतो हेतोरक्तवा-
क्यस्य न तद्रोधने तात्पयैमू , किन्तु, पदा पातारात्मकःवेन सम्मितानि समानानि मम त्रीणि पदानि मानसाचरमिता मूरसातटं
नाकप्रष्ट्ेति खानानि, तस्माद्धेतोरीषन्महीं त्वत्तो वृणे वाञ्छामीति, तथा सति तस्द्वाक्याद्भगबता वामनपादाभ्यामन्यस्तृतीयः
पाद्ः कल्पनीय इति ज्ञातव्यम् । तच्च बिना वाक्यानुखन्धाने सति न ज्ञातम्, तत्तस्द्धेतोर्भरामकपदैस्तथेयथः । ननु भगवता
कृतो वाक्यार्थो न प्रयायितः १ दिष्टः कृतः कृतवान् १ इयत आहः मयेतयादि । तथा च त्नातिदोषादेव तथेति न दिष्ट्बलेका
पीलयस्यापि गुणत्वं निर्बाधमिलयर्थः । याश्चारूपे दोपेतर प्रसक्तेऽस्य गुणस्योक्कषौधायकता न -स्यादियत आहुः पवभ्नियादिः। कथं
परभुकठकतेदयाहुः वस्तुतःप्रभोरियादि । नन्वन्द्र पदं बेन गृहीतवतः कथं मारवर्तित्वमियत आहुः स्वेनेदयादि । -ध्यज्ञो चै
विष्णुरि' तिं शतर्यजञातमना स्वेनैव सखापितत्वात् तथे्थः । (तदनङ्गीकार इति । या्रानङ्गीकारे चास्य इयथः । ननु तथापि
बन्धनं हिष्टकरमैत्वमादधातीति चेततत्राहुः दैत्यानामियादि । तत्र॒ जघनरूपायां - भूमावुखन्नानां तत्सामित्वं वास्तवम् ,
““भूमिवंस्तुतो दलानां यावदासीनः परापदयति तावदहेवानामिः'ति श्रुतेः । . अतो हेतोब॑न्धनमियथेः । एतदेव स्फुटीङवन्ति
श्रन्यथेत्यादि । अन्यथेति वास्तवसवामित्वाभावे, ग्रहणमिति याच्चया प्रहणं करिष्यत्येवेति मनसा करिष्यति । तथा च
ऋीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत्कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियोषर ई कुररि तिवाक्यास्छुधीत्वे पूणो छपा न स्यादिति न तेन छिष्टक-
मैतवमित्य्थः । एतस्यानुङ्धिकं प्रयोजनान्तरमाहुः अनेनेर्यादि, अनेनेति बन्धनेन । तद्वयुरपाद्थन्ति एकस्येतयादि । नन्वेवं दर्पा
पादकं छटेन याचनं कुतः कृतवानित्यत आहुः सन्नियोगेत्यादि । स हि रोकत्रयमिष्े, अतस्तयेत्यथंः । ननु “नैनः प्राप्नोति वे विद्वान्.
यावदर्थपरिग्रहः ” इति भगवता बामनेनोक्तत्वाद् भगवतः खापिक्षितयाचनमेव युक्तमेतच्छलप्रयोजनं न पशयाम इति शङ्कायामाहुः
श्रन्यथेदयादि । एकमात्रयाचने शेषाभ्यनुज्ञापत्ती कुधीत्वं पुनः प्रसञ्येत, पुनस्तद्थे यत्ने कत्तव्य पुनयौचनं चापययेत, अतः कृताथ
क्रियासौकयाथं तत्परीक्षार्थं तस्सयल्यापनारथ्न छट इयथः । सिद्धमाहृस्तस्मादिलयादि ।१७। % # ने।थे इत्र भङ्किमागेचिरड-
मितिमक्तबन्धनादिकम् , कटिस्थानस्येति कटिः स्थानमस्येयर्थः । ननु धनग्रहण तु तथा भविष्यतीयत आहुः न दीलयादि, युक्तमे-
वेयन्तम् । मन्त्रैरिति, अदितिं प्रति बिं प्रति वा गुप्रभाषणसर्ूयैर्भगवद्वाक्यैः । श्रयमिति। पुिङ्गप्रयोगालसारेणाहु श्रयञ्चेयादि ।
कक्षाजयमिति प्रथमेध्याये केवरं तमो रजस्तमः केवरं रज इत्यादिनां प्रतिपादितं पाताखादिस्र्लयोकपयन्तं मागत्रयम् । नन्वेवं
सति भगवता किमिति सुते खापितोम्रे भावीन्दरसवं च किमिति कृतमिति शङ्कायामाहुः न हीयादि । तथा च, यद्युपरितनकश्षाख-
योग्यः स्यात् प्रसादेन कक्चात्रये न नीतः स्यात् यदि वा प्रयाक्रमणेङ्कुः स्था नननूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योसाविन्द्र' इलयादीनि
भगवहासस्य प्रश्॑सावाक्यानि न वदैदतो न तथेति तदुभयं प्रसादरूपमेव तत्खरूपज्ञापनाय भगवता दत्तमियर्थः । ननु निकेन्भेन
न नीतः स्यात्तत्र भगवान् किमिति तिषठेततत्राहुः भगवानिलयादि । तथा च, तश्रालितौ म्यवरोदश्रतिर्विरुष्येतेति तदथपरिपारनाय
तथेयर्थः । हेत्वन्तरमाहुः ये यथेदयादि । यथा स॒ भगवद्धीनो जातस्तथा भगवानपि इति प्रतिज्ञापूत्तयेषि तथेलयथैः । दृतीया
देतुस्तु उ्याख्यायतत एव । उर्क्रमेयादेसतासर्यान्तरमाहुः किंञ्च पूवमियादि । रूपभेद इति भावभेदः ॥ १८ ॥
भ्रीगिरिघरहृता बालप्रबोधिनी
रर्मावतारमाह--क्षीरोदधाविति । अमरदानवयूथपानां सुरासरभ्रष्नारतस्य रुच्धये छाभाथं क्षीरोदथिं उन्मध्नतां
सतां तत्रादिदेवो भगवान् कच्छपवपुः धृतकूमतनुः प्रषठेन गोत्रं कृतमन्थानरूपं मन्दराचरं विशेषेण हर्षेण द धारेयन्वयः । ननु
परेषां देवादीनामस्तलाभाथं स्वयं किं भाररूपं पर्वतं धृतवानियाज्ञङ्कयाह-- निदराक्षण इति, निद्रायां क्षण उत्सवो यख सः । न
केवलमसृतार्थं पर्वतं धृतवान् किन्तु खनिद्रर्थमपी ते भावः । नन्विद्मपि विपरीतमेवोच्यते निद्रा तर्हिं सवेमपि भारं दूरीकरोति
भारम्रे तु कथं निद्रा सम्भवतीलयाक्षङ्कथाह-अद्विपरिवतंकषाणकण्डूरिति, अद्रेः परिवतैः परिभ्रमणं स एव कषः कषमं सङ्घषणं तेन `
अणिति अपयातीलद्विपरिवत्तकषाणा कन्टूयैस्य सः । कण्डूमतां तद्भ्षणेन निद्रा भवतीति प्रसिद्धम् ।। १३ ॥ # 8 चृसिदहाव-
तारमाह त्ैविष्टपेति । त्रिविष्टपे खगे मवास्चैविष्टपा देवास्तेषामुरुभथं हन्तीति तथा स स्वभक्तदेवपक्षपाती भगवान् तेषां भयनिवारणाथं
भ्रमन्यो श्ुक्कटयो दंष्रा यस्मिलथाभूतं कएटं मयङकरं ववतं सुखं यस्मिस्तथाभूतं नरसिंहयोर्मिश्र रपं कृत्वा श्रृत्वा आरात् खसमीपे
खमारणा्थे गदया सहाभिपतन्तं सम्मुखमागच्छन्तं दैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुं खस्योरी निपाय स्फुरन्तमितस्ततश्चष्नतं , तं लेण
लीघ्रमेन विददारेयन्वयः ॥ १४ ॐ # हरिसञज्ञकावतारमाह--अन्तरिति द्येन । . यूथपतिः गजयूथपतिः गजेन्द्र अन्त-
स्क. २श्र.७ एलो. १३.१८ | प्रनेकव्यास्यासमलंकृतम् । २८५
रेण पैगृहीतः अतएव आतैः पीडितः ` सन् ततो विमुक्यथं यदेद् नामचतुष्टय-
माह तदा भगवास्तच्छृत्वा. चक्रायुधश्चक्रं परगृह्य. गरुडमारुह्य . तत्रागय . पतगराजभुजाद्ररुडस्कन्धाद् अधिरूढः अवतीणैः सन्शरणा-
थिनं मम रक्षको भगवान् भवत्वियाकाङ्क्षावन्तं तं गजं हस्ते शण्डायां प्रगृह्य चक्रेण नक्रस्य ग्राहस्य वदनं विनिपाय च्छित्वा
तस्मादूभ्रहवदनादुजहार उद्ूतवानिति दयोरन्वयः । रिक्तहस्तेन भगवस्ाथनायां अनुचितत्वं मत्वाऽन्बजहस्तः शण्डयोद्धूतकमल
इयथः । तदुक्तं सम्बोधन चतुष्टयं दीयति, तत्र सर्वैखोकपालकंस्य तव भमापि रभ्रोचितैवेलाश्चयेन सम्बोधयति-हे अखिरलोक-
नाथेति । तत्र देतु सूचयन् पुनः सम्बोधयति--हे आदिपुरुषेति । नलु तव दुरिवमेवेदं दुःखं ददाति लत्र मया किं कर्तव्यमिव्या-
शङ्कथ तव कौत्त्यव तन्निृत्तरियाश्येन पुनः सम्बोधयति--दे तीर्थश्रव इति, तीथं सबेदुरितरनिवत्तंकं श्रवो यशो यस्य स तीरथश्र-
वास्तत्सम्बोधनम् । न केवलं ुरितनिव्तकं किन्तु भगवत्मापकत्वेन परमानन्दजनकं चेदयाञ्चयेन पुनः सम्बोधयति-- श्रवणमङ्गल-
नामवेयेति । ननु तर्हिं किं पूजास्तुतिसापेक्ष एव तदुद्धारं कतवानियोशङधाह-कृपयेति । तत्र हेतुं सुचयन्नांह-- हरिरिति,
भक्तदुःखद्रणक्षी इत्यथः । तथास्वेष्यसमर्थश्चेत् कथं तच्छु्यादिलयाकङ्कयाह--अंप्रमेयं ` इति । अप्रमेयवरुपराक्रम इयर्थः ।। १५॥
॥ १६ ॥ # # वामनावतारमाद-- ज्यायानिति । अदितेः सुतानां द्यादक्नादिलयानां मध्ये अधियज्ञः यज्ञाधिपतिर्भगवान्
चिष्णुरवरजः कनीयानपि. गुणै्यायान् ज्येष्ठः । गुणानेवाह--यदिति 1 यत् यस्मात्. अथ प्रतिश्चतानन्तरमेवमान् त्रीहोकान्
्रिचक्रमे पादविन्यासेः क्रान्तवान् । तः क्रान्तवानिलयपश्षायामाद्--षमामिति । चक्रवर्तिनो _ बलेः सकासचात् त्रिदच्छलेन
वामनेन रूपेण क्ष्मां स्वमिव भूमि जगृहे । ननु स्वयमीखरः सन् किमिति दुर्बख्वधाच्चयां चक्रे तत्राह--याच्नामृते विना पथि
चरन् सन्मार्गे प्रवतंमानः प्रभुभिः समर्थः सवामिभिनं चासयः रे्वयान्नं भरंशनीय ` इयथः ।। १७ ॥ शः # ननु तरिं याञ्ज-
याऽपि ततश्राटनमनुचितमेवेयाङङ्य ततोऽधिकं स्वसालोक्यादि कस्यामि किमेतेनेयाशयेन दत्तवानिति सुचयन्नाह--नार्थं
इति । यदिदानौं तेन वलास्पराप्तमप्रे च तत्सन्तोषार्थं भगवतो दीयमानं विवुधानामायिपव्यं २. स्यं तदयं बङेर्थः पुरुषार्थो न भवति
किन्तु भगवरसाखोक्यादिरेव । तत्कुत इयत आह--उरक्रमेति । आ अप इति च्छेदः । उरुकरमेस्य विस्ठृतपादविन्यासंस्य भगवतः
परादश्चोचं चरणक्षाखनरूपा अपः आ आदरेण शिखा घृतवतः। सप्तम्या आर्षो लुक् । तत्र हेस्वन्तरमपि दक्च॑यति--यो बा इति ।
यो वै महादानित्वेन प्रसिद्धो बलिगरुणा शुक्रे वारितः शप्तोऽपि ` प्रतिश्ुतमृते ्रतिज्ञाता्थं॑विनाऽन्यन्न चिकीर्षत् करु
नैच्छत् । अडभाव षैः । किन्तु वृतौीयपादपूरणा्थं क्षिरसा अयादरेण हरये आत्मानमभिमेने ` समर्पितवानियर्थः । छटतया
1 तिर कीहरणं वस्तुतोऽनुग्रह एबेखद्धतरूपा मगवष्टीरा तव स दवश्ास्कथ्यते इति सूचयन् सम्बोधयति-
ह अङ्गेति ।। १८ ॥. ह = 3 | (1.
स्सरसि सरोमध्ये उरुबरेन महाबटेन ग्राहेण मकरे
ददी श्रुबद = [ष
जब मुख्य-मुखुय देवता ओर दानव अमृतकी प्ाप्निके दिये क्षीरसागरको मथ रदे थे, तव मगवानने कच्छपके रूपमे
अपनी पीठपर मन्दराचल धारण करिया । उस समय पवेतके धरूमनेके कारण उसकी रगड़्से उनकी पीठकी खुजलंहट थोडी
मिट गयी, जिससे वे र क्र्णोतक सुखकी नीद सो सके ॥ १२॥ # देवताओंका महान् भय भिटानेके ल्थि उन्होने
चसिद्का रूप धारण किया । फड्कती हई मोहो ओर तीखी दासे उनको मुख बड़ा भयावना लगता था । दिरण्यकिपु उन्द
देखते ही हाथमे गदा छेकर उनपर दूटं पड़ा । इसपर भगवान नृसिंहने दूरसे ही उसे पकड़कर अपनी जोँघोपर डाल लिया
ओर उसके छटपटाते रहनेपर भी अपने नखोसे उसका पेट फाड़ डाला ॥ १४॥ छ शकः बड़े भारी संरोवरमें महाब
्राहने गजेन्द्रका पैर पकड छलिया । जव बहुत थककर वह घबरा गथा, तव उसने अपनी सुंडमे कमल छेकर भगवान्को
पुकारा--!हे आदिपुरुष ! दे समस्त छोकोके स्वासी ! दे श्रवणमात्रसे कल्याण करनेवाछे ” | १५॥ # # उसकी पुकार
खनकर अनन्तशक्ति भगवान् चक्रपाणि गरुङ्की पीठपर चदृकर वर्ह आये ओौर अपने चक्रसे उन्दने ्राहका मस्तक उखाड़
डाला । इस प्रकार कृपापरवश भगवानने अपने श्चरणागत गजेन्दरकी सूं ड पकड़कर उस विपत्तिसे उसका उद्धार किया ॥ १६॥
$ # भगवान् वामन अदितिके पुत्रों सवसे छोटे थे, परन्तु गुणोकी दृष्टिसे वे सबसे बडे गे । क्योंकि यज्ञपुरुष भगवानने
इस अवतारमें बिके संकल्प छोडते ही सम्पूणं रोकोको अपने चरणेसि ही नाप छया था। वामन बनकर उन्दने तीन पग
प्रभ्वीके बहाने बिसे सारी प्रभ्वी ठे तो री, परन्तु इससे यह बात सिद्ध कर दी कि सन्मारगपर चलनेवाठे पुरुषोंको याचनाके
सिवा ओर किसी उपायसे समथं पुरुष भी अपने खानसे नहीं हटा सकते, रेश्चयैसे च्युत नहीं कर सकते ॥। १७॥ . %
दैत्यराज बलिने अपने सिरपर स्वयं वामनमगवानका चरणाग्रत धारण किया था । ठेसी सिति उन्दः जो देवताओंकि राजा
इन्द्रकी पदवी मिरी, इसे कोई बिका पुरुषां नहीं था । अपने गुर् शुक्राचाथेके मना कंरनेपर भी वे अपनी प्रतिज्ञाके
विपरीत कुछ भी करनेको तेर नदीं हृए । ओर तो क्या, भगवान का तीसरा पग पूरा करनेके लिय उनके चरणोमें सिर रखकर
उन्होने अपने आपको भी समर्पित कर दिया ॥ १८॥ छ | | प ५
&=& † । ५ भीमद्धागवतम् 1... ॥ स्क. २ श्र. ७. रतो, १६-२४
तुभ्यं च नारद भशं भगवान् विष्द्धमावेनं साधुपरितुष्ट उवाच योगम् ।
ज्ञानं च भागवतमात्मसतस्वदीपं यद्वासुदेवकश्षरणा विदुरञ्ञसेव ॥१९॥
चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मदुवश्चधरो बिभति ।
दष्षु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये तिषृष्ठ उशतीं प्रथयथधरिव्रः ॥२०॥
धन्वन्तरिथ भगवान् स्वयमेब कीतिनाम्ना सेणां पुरुरुजां रुज अश्चु हन्ति ।
यज्ञ॒ च भागममृतायुरवावरूथ आयुश्च वेदमनुज्ञास्त्यवतीयं लोके ।॥२९१॥
कत्र चेयाय विधिनोपभृतं महामा अरषप्रगुज्भितिपथं नरकातिलिप्सु |
उद्धन्त्यसाववनिकण्टकपुग्रवीयखिःसपकृस्व उरुधारपरशधेन ॥२२॥
अस्मटपरसादसुध्खः क्या कटश इच्छाङ्वंश् अवतीय गुरोनिदेशे ।
तिष्ठन् बनं सदयितानुज आविवेज्ञ यस्मिन् विरुध्य दश्चकन्धर आरतिमाच्छत् ॥२३।
यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्खवेपो मागं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षोः ।
दूरे सुहन्मथितरोषसुोणच्श्या तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः ॥ २४॥
श्रीचरसखामिविरचिता माकार्थदीपिकाव्याख्या
हंसावतारमाह । तुभ्यमिति । भक्षं विवरद्धेन भावेनात्युद्रिक्तया भक्या परितुष्टः सन् भक्तियोगं साधु यथा तथोवाच ।
ज्ञानं चेति ज्ञानसाधनं किं तत् भागवतं नाम कथंभूतं तत्त्वमेव सतत्त्वमात्मतत्वदीपकम् । विबृद्धभावेनेति विोषणस्यं फलमाह ।
यदिति ।॥ १९॥ & तत्तन्मन्वंतरावतारमाह ! चक्रमिति । खवतेजो निजं प्रभावमेव चक्रं युदशेनं बिभति । चक्रवद्-
प्रतिहतं ्रभावं बिभर्तीयर्थः । तदेवाह ! मनुवंशपाखकः सन् त्रयाणां लोकानां पृष्ठे . उपरि स्थिते सस्यरोकेऽपि ` कमनीयां खकीरतिं
विक्तारयन् राजसु दंडं विधत्त ॥ २० ॥ ॐ @ धन्वन्तयैवतारमाह । रोकेऽवतीयै धन्वंतरि; सन् पुरुरुजां महारोगिणां
सखनाग्नैव रुजो रोगान् हंति । स्वयमेव कीर्तिरिति कीस्थैतिकश्चयोक्तिः । अगतं मरणश्यूल्यमायुयैस्मात्सः । अव अवसन्नं पूरव दैत्य
प्रतिबद्धं यज्ञे मागमवरुधे छभते । अवाप रुद्धमिति पाठेऽप्ययमेवाथेः । आयुर्विंषयं वेद् चानुश्चासि प्रबतेयति ॥ २१॥ & #
परञ्युरामावतास्माह । जगतः क्षयाय विधिना दैवेनोपभतं संवर्धितं मृयवे समर्पितमिति वा । ाह्यणेभ्यो दरह्यतीति तथा अतः
उञ्छ्ितः पंथाः बेदमार्गो येन । अत एव नरकार्ति छिपष्सतीव एवंभूतमवनेः कंटकतुर्यं क्षत्रमसौ महात्माः हरिरंद्रल्युत्पाटयति ।
दीर्धतीक्ष्णधारेण परष्युना।॥। २२॥ ॐ # : श्रीरामावतारमाह त्रिभिः। अस्मदिति । अस्माकं ब्रह्मादीनां प्रसादे सुमुखः कट्या
भरतादिरूपया सह कटा माथा तस्या ईशो गुरोदंशरथस्याज्ञायां तिष्ठन् सीतालक्ष्मणाभ्यां सहितो वनमाविवेक्च । यस्मिन् विरोधं
कृत्वा रावणो नाशं प्राप्तः ।॥ २३।॥ # # यस्मै रामायोदधिमागं ददौ । सपदि शीघं हरो यथा त्रिपुरं दिष्षुसददरि-
पुरं टंकां दश्वुमिच्छोः । ष्ठी चतुध्यथे। यद्रा पंचमीयम् । दिधक्षोः रामाद्यद्धयं प्राप्तं तेनांगे कंपो यस्येति । केथंभूत उद्धिः
ऊं ्ाप्ं यद्भयं तेनंगेषु वेषः कंपो यस्य । अत्र हेतुः । दूरे वतमाना सुहृस्सीता तयां निमित्तभूतया मथितः श्षुभितो संषस्तेन
सुक्षोणाखरुणा दृष्टिस्तयास्य॑तं तप्यमानं मकराणामुरगाणां नक्राणां च चक्रं यस्मिन् ।| २४॥।
तुभ्यं चेति । चकारात्स नक्रादिभ्यश्च । यद्रा । सनकादिद्रारा तुभ्यमपि ज्ञानसाधनं श्रीभागवतं नामेयथेः । स्ार्थेत्र
तत्त्वकषब्दात्सप्रययो बहुचप्रययवत्मागेव जात इति ज्ञेयम् । अत एव स्वामिचरणेव्यख्यातं वत्त्वमेव सतत्त्वमिति । यद्रा ।
तत्त्वसतत््व॑ञव्दौ पर्यायो । नारदेति । तत एवोपदेश्चात्वं नांरमज्ञानं तत् यतिच्छेदयतीलयन्वथेनामासीति भावः । अत्र विन्-
नाथः--विवृद्धभावेन प्रेम्णा योगं भक्तियोगं ज्ञानव्च भक्तिविषयस्य भक्द्याश्रयस्य द्विविधं विक्ेषणद्येनाह् भागवतं भगव-
त्वौदयैसौरभ्यसौखयैमाधुयैसाद्गुण्याधयनुभवस्पं प्रेमगम्यमियर्थः । तथात्मनो भक्त्याश्रयस्य जीवस्य यन्त्सत्तवं तत्त्वमेव ज्ञाना-
नंदादिकं तस्य दीपमविथावरणनिवतेकत्वास्रदीपं प्रकाशकं यदिदं द्विविधं ज्ञानं वासुदरेव्रणा एेकातिकभक्ता अंजसा सुखेनैव
वेद; सवेत्रेव शाखेषु ज्ञानादि शब्दा विशेषणविशेष्यविनाभूतस्वेन प्रयुक्ता ब्रह्मज्ञानादिष्वेव रूढा यथा पंकन्भादिशब्दाः पद्मादिषु,
अन्यथा तु यथायोगमेव वत्तन्ते इति यौगिका एवं यथा “ज्ञानं परं तन्मदहिमाबभासं यत्सूरयो भागवतं बरद॑ति"” इति । ज्ञानं
१, प्रा° पा०्--रवापदुःखमायुश्च। २. प्रा पा०-उद्यश्नसाव० |
स्क. २ श्रः ७ शोः १६२७ | भनेकन्याख्यासयरछङृतम् । २८3
च यदहैतुकम्) इति । “यन्मित्रं परमानंदं पूणं बरह्म सनातनम् इतिं ।` यथाच “पंकजं त्म दुगेमम्” ` इति 1 ५ मंडपं ` भोजये
मादिष्टवानेतद्रूपमिच्छामि वेदितुम इति सनकादिमभ्यो ज्ञानोपदेश् हंसः स त्वन्य एव तुभ्यं चेति चकरेण तुभ्यमवताराकापि `
सक्तिमुवाच इत्युक्तिभंग्यैव नारदावतारोष्युक्त इति ॥ १९.॥ ` ® .# ` इत्यथं इति । चक्रनाश्ना स्वासाधारणं तेज ` एव ^त्वं
तेजः पौरुषं परम् इत्यंबशीषोक्तधीरयतीति भावः ॥ २०} 8 ` 8 ` अगृतमिवायुखेकि प्राकर्यं यस्य स॒ तथा सबेलोक-
सैरुग्यदानादिति विश्वनाथः 1 'स्मृतमात्रार्सिनाशनः" इति वश्ष्यमाणत्वान्नाश्रैवम् । ॐ श्रीधन्वंतरये ` नमः `इति नाममंत्रेणेवेयथैः ।
अत एव स्वयमेव कीर्तनं तु केनचित्छरृतमिति भावः । आ युर्ेदमंगा्टकयुतं तदुक्तं--'“कायवाटग्रहीदुरध्वागराल्यदं्रजरावृषान् । अष्राबं-
गानि तस्याहृश्चिकित्सा येषु संभरिता"इति हरिवंशे । तय्यायुर्वेदस्य कायचिकित्सा, बालचिकित्सा ग्रहो भूतप्रेतादिः, ऊर्ध्वागं किरो-
नेत्रादि, शस्यं शस्मधातादि, दं टा सथाबरजंगमात्मकं विषं तेषां चिकित्सा, जसा रसायनादिना जसया दृरीकरणं, वृषो वाजीकरणतंत्र-
मिलर्थः ॥ २१॥ 8 दैववर्दधितस्य नाञ्चाऽसम्भवादादहे । शयवे समर्पितमिति वेति । “न्रह्म सलयतपो विप्रविधादृपर-
मात्मसु' इति धरणिः । अतो वैदिकञुभमारगप्रदशचैकन्राह्यणद्रो्ृत्वात् । अत एव यक्तवेदमार्भत्वादेव । उग्रः शंकरस्तत्समवीयैः
॥ २२॥ क § चक्रवर्तीं तु--कटेज्ञः परिपूर्णः “चिन्मयेस्मिन्महाविष्णौ जाते दाशयथे हरौ” इति श्रतेः । नृसिह-
अत्रांगेपे ।। २४ ॥ क्क ष
क्रीमद्वीरराघवव्याख्या `
हंसावतारमाह तुभ्यमिति | भृशं विवृद्धस्नेदेन स्वया परिष्रष्टः साकस्येन प्रष्ठो भगवान्हंसरूपेणति शेषः । योगमनभिसंहित-
फट कम॑ योगं ज्ञानं भागवतं साधनसप्तकानुगरदीतभरवदुपासनात्मकं ज्ञानम्. । प्रकृतिविविक्तात्मनः सुतत्वं याथाल्म्यं तस्य दीपवत्
परका्ञकं ज्ञानं योगं च साधु यथा तथा तुभ्युबाच एतदाख्यानमेकादशष स्फुटं यदेव हंसोक्तयोगादिकं वासुदेवक्षरणा बहूनां
जन्मनामंत इत्युक्तरी्या उपायत्वेन वासुदेवं शरणं गताः अंजसा सुखेन बिदुः दंसोक्तमेव ज्ञात्वाऽलुतिष्तीय्थः ।॥ १९॥ ॐ %
तत्तन्मन्वंतरावतारमाह चक्रमिति । मनुवंशधरः मनुवंशपाखकः सन्मन्वंतरेषु दक्षसु दिष्षवप्रतिहतमनभिभाग्यं स्वतेजः खप्रतापो-
पत्र हितं . चक्रमाज्ञारूपं चक्रं विभति किंच दपरेषु गर्वितेषु राजसु दमं दंडं ठ्यदघाद् व्यधत्त । कथंभूतः सन् त्रिपृष्ठे तृतीयस्यां
दिवि सस्ये सयलोके स्वचरित्रैः उश्चतीं कमनीयां कीर्ति प्रथयन्विस्तारयन्नप्यदधादियथेः ।। २०॥ # ॐ धन्वंतयैवतारमाह
धन्वतरिरिति ! भगवान् छोके धन्वंतरिरूपेणावतीयै पुरुरुजां मूरिदुःखानां महारोगिणां नृणां स्वनाम्नैव रुजः रोगान हंति कथंभूतः
स्वयमेव कीरतिरिति । कीत्थैतिश्चयोक्तिः अभृतं मरणशल्यमायुयेस्मात्संरुदं पूवं दैत्यः परतिषिद्धं यज्ञे भागमवाप । ठेमे आयुर्विषयं वेदं
चानुश्चास्ि ्रवतंयति ॥ २१॥ % परञ्ुरामावतारमाह क्षिजमिति । विधिना दैवेन क्षयाय मृत्यवे उपथृतं समर्पितं ब्रह्म
मूतमवनेः कंटकं कंटकतुरयं त्रं ्त्नियकलमसौ महात्मा -भागैवरमरूपो हरिदरधारपरशचधेन दीतीक्ष्णधारेण परञ्ुना तरिःसप्
कृत्व एकरविक्षतिवारम् । उग्रबीयैः असह्यवीयेः सन्युद्धन्ति उत्पाटयति ॥ २२ ॥. 8 % रामावतार माह अस्मदिति त्रिभि; । अस्मद्
लुगरहे सुमुख अस्मदत्तवविरोधेनावती् इति भावः । कटठेशः प्रकृतिपुरुषयोरधिपतिः कख्या भरतादिकरूपया सह् तरिभिः इष्वा
कुरेऽवतीयै गरोर्वश्चरथस्य पितुरनिदेशे आज्ञायां तिष्ठन्नाज्ञा पाल्यन्नियथः । सदयितानुज सीताछक्ष्मणाभ्यां सहितः वनं दंडकारण्य
यो विवेन्न यस्मिन् रामे विरुध्य विधं कृतवा दक्षकंधरो रावणः. आति नाक्लमाषेतपाप्ः ॥ २३॥ # # यस्मे श्रीरामाय
उदधिः समुद्रः मा्ममदादत्तवान् कथंभूतोऽदात् सपदि शीघ्रं हरो रुद्रः यथा त्रिपुरं दिधश्चुदेग्धुमिच्छुंलद्वदरिषुरं छंकां दिधक्षोतस्मा-
च्छरीसमाद्धेतोरूढभयांगवेषः ` ढं प्राप्तं यद्भयं तेनांगवेपः. कंपो यस्य॒ सः दरिः वर्तमाना सुह्सीता तया निमित्तभूतया मथितः
्ठुभितः यो रोषस्तेन सुश्ोणा दृष्टिः श्रीरामसंबंधिनी तया तातप्यमानं मकराणां : नक्रंणां उरगाणां च चक्रं समूहो यस्मिन्स एवं
भूतोऽब्िः मार्ममदादिय्थः | २४॥ 9 ¢ 0.4 ४ ह ५ 3
कि श्रीमद्विजयभ्वजतीर्थंङता पदरलाघलीव्याख्या
महिदासनाम्नो हरेरवतारस्य चरित्रमाह तुभ्यमिति विबृद्धभावेन समुद्रिक्तमक्त्या साधुपरितुष्ठो नाभ्रा महिदासो
भगवास्तुम्यमस्मदादिभ्यश्च भगवद्विषय कर्मयोगं ज्ञानयोगं चोवाचेव्यन्वयः । आ्मेदयनेन भागवतःवं स्पष्टयति । अत्र प्रमाणमाह
यदिति । यद् ज्ञानं वासुदेवश्चरणा ब्रह्मादयः अवैष्णवनिषेधाथं एव शब्दः तदुक्तं ेतरेयो हरिः प्राह नारदाय खकां तनुं यसप्रापुर्वेष्णवा
नान्ये तदरते न सुखं परमिति ॥ ९९॥:. # राजयजेश्वरावतारं तच्चरितं चाह चक्रं चेति.। राजराजेश्वर ` इति नाम्नाऽवतीर्णो
हरिः स्वायम्मुवादिमनुवंशधरः सन दुष्टेषु राजु दमं विदधत् सत्ये ध्म सलयसंधाने वा निविष्ट उक्ती कमनीयां स्वकीर्तिं चरित्रे
प्रथयन् प्रस्यापयन् मन्वंतरेषु भगवान् प्रियत्रतादिचक्रवर्तिष्वप्यास्ितो दशसु दिष्षु अविहतमप्रतिहतं तेजः स्रूपभूतप्रभाषं
चक्रत्राणलक्षणं बिभर्तीयन्वयः । मन्वंतरेषु भगवांश्चकरवर्विषु संसत इत्यादिकमत्र मानम्| २०॥ & ` छ यो मगवाज्छयमेव
विक्षेषावेश्चमंतरेण ` धन्वंतरिश्चासाचवतीणेश्च पुरुरुजां बहुरोगाणां रुजो रोगान् नाश्नोश्वारितेन हंति स एवां म्रताय॒र्निययुक्तः सन्नद्धा
ज्ञभागं चावाप आयुर्वेदं च वा टं शासं चानुश्ास्ि कृत्वा छोके प्रवयति ॥ २१॥ ॐ क . भार्गवरामावतारं तत्कर्म च
संक्िषप्याह क्षत्रमिति । उं रुद्रं ्रसखतीति उग्रं वीयं यस्य स उग्रवीयैः । आत्मभ्यः पुरुषेभ्यो महान् पुरुषोत्तमोऽसौ उर्वी धारा निशिताग्रं
यस्य स ` उरूधारः स चासो परश्रधः परश्युः तेनावनिकंटकमत एव नरकार्तििप्युनेरकदुःखलब्धुकामं उड्द्ितपथं यक्तसन्मार्गं
ब्रह्मधुक ाह्मणद्रोहि अतएव विधिना दैवेन क्षयायोपहृतं समर्पितं कषतर कषत्रियकुरं उद्र॑तयुन्मूलयतील्यन्वयः । त्रिः सप्रकरख एकर्विश्चति-
वार् ।॥ २२॥ ॐ रामावत्तारे तद्िकरमं च श्छोकत्रयेणाह कृत््प्रसादेति । दक्षकंधसे रावणो यस्मिन्विरुद्धयातिर्मरण-
लक्षणामाच्छेत् प्राप स कठेश्चः प्राणः श्रद्रावायुरियादिश्चु युक्तानां कलानां स्वकायैकक्तिप्रदः छर्खः पूर्णैः प्रसाद आनंदो यस्य
सं तथा कार्येण कारणोपलक्षणं सु सुंदर मुखं यस्य स॒ तथा छृत््प्रसादश्चायं सुमुखश्चेति समासः इक्ष्वाकुवंश कट्या वरूपांशे-
नावतीयै गुरोदंश्षर्थस्य निदेशे नियोगे तिष्ठन् स॒ दयितानुजः सीतालक्ष्मणाभ्यां सितो रामो वनमाविशेरोयन्वयः ।। २३ ॥
ष 8 ` दरे श्थिता सुहस्खीता यस्य सः तस्य रामस्योञ्ञ्वछितो रोष एव सुश्लोषोऽग्निः तेन युक्तया ष्या अग्निः सुश्ोषः कश्च-
ध्नस्तिभिरारिर्हिरण्यद् इति मकराश्च उरगाश्च नक्रश्च मकरोरगनक्राः तातप्यमानानां ` पुनः पुनः पच्यमानानां मकरोरगनक्राणां
चक्राणि यस्मिन् स तथा उदं भयंयेनस तथाअगे वेषः कंपो यस्स तथा उढमयश्च एवंविध उदधिख्िपुरं दरवदरिपुरं
टका दिधक्षोदेगधुकामाय तस्मै रामाय सपदि मार्गमदादियन्वयः ।॥ २४ ॥ ई
श्रीमज्ञीवगोस्वाभिकता क्रभमसन्दभंव्याख्या
तुभ्यश्चेति । चिष्णुधम्मोत्तिरे हं सरूपेण तस्मे ततकथनात् ।। १९--२५ ॥
श्री यद्विश्वनाथचक्रवर्तिङ्ता सारा्थदर्शिनीष्याख्या
` हंसावतारमाह तुभ्यमिति । विवृद्रमावेन प्रेम्णा । योग भक्तियोगं ज्ञानक । तच्च ज्ञानं भक्त्िविषयस्य भक्त्याश्रयस्येति
द्विविधं विज्ञेषणद्येनाह । भागवतं भगवतसीन्दय्यैस्य सौरभ्यसौ्य्येसोकुमायैमाधुययैसाद्गुण्यायतुभवरूपं प्रेमगम्यमियर्थः ।
तथा आत्मनो मक्स्याश्रयस्य जीवस्य यत् सतत्त्वं तत्त्वमेव ज्ञानानंदादिकं तष्य दीपम् अविद्यावरणनिवत्तंकत्वात् प्रदीपं प्रकाज्ञ-
कमियर्थः । यत् इदं द्विविधं ज्ञानं वासुदेवक्षरणा एेकान्तिकभक्ता अञ्जसा सुखेनैव विदुः । सन्वेतरैव शास्त्रेषु ` ज्ञानादिक्ष्दा
विकञेषणविशेष्यभावं विनाभूतत्येन प्रयुक्त त्रह्मज्ञानादिष्वेव रूढाः यथा पङ्कजादिशचब्दाः पञ्ादिषु । अन्यथा तु यथायोगमेव
वत्तन्तं इति यौगिका एव यथा--ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत् सूरयो भागवतं वदन्तीति ज्ञानच्ध यदहैतुकमिति यन्मिर्चं
परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनमिति । यथाच पङ्कजं वत्मै दुगेममिति, मण्डपं भोजयेज्नमियादि अत्र विष्णुधर्मोत्तरे नारदाय
हंसरूपेण भक्तियोग एवं उक्तः । यत्त॒ यदा स्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशवः । योगमादिष्टवानेतद्रूपमिच्छामि बेदितैमिति सन-
कादिभ्यो ज्ञानोपदेष्टा हंसो वश्वयते स खन्यो ह॑सो ज्ञेयः । अत्र तुभ्यञ्चेति चकारेण तुभ्यमवतारायापि ` भक्तियोगमुवाचेत्युक्ति- `
भङ्ग्येव नार्दावताशोऽप्युक्तः ॥ १९॥ श्र तत्तन्मन्ववतारमाद् । दक्षसु दिक्षु अविहतं तेजो बिभक्तिं चक्रच्च ` सदश्ञनं
चक्रमिवेयथः । मनुवंशधरो मनुवंशपाखकः । तत एव दुष्टेषु दमं दण्डम् । कीरस्षः चरयाणां लोकानां प्रष्ठ उपरि स्थिते सत्यरोकेऽपि
उशतीं कमनीयां कीत्ति विस्तारयन् ।1 २० ।॥ ४ धवन्त्ैवतार माह । कीर्तिः कीत्तिस्वरूपं एव साक्षादिति कीत्त्येतिश्चय
उक्तः । नाम्नैव धन्वन्तरिरिति शब्देनैव । भागं पृवं दैयरुदधम् अवाप । अगरृतमिवायुखोके प्राकस्यं यस्य सः सवेखोकनेरुञ्ञ्यदा-
नादिति भावः । अवावरुन्ध इति पाठे अव अवसन्नं भागम् अवरुन्धे रमते स्म । आयुर्विषयं वेदम् अनुशास प्रवत्तंयति । २१॥।
छ ` परद्ुरामावतारमाह । क्षत्रियं हन्ति । कीटं क्षयाय नाश्ाथं विधिनैव उपभृतम् उपदौकितम् रौद्ररसमयाय यस्मे उपाय
नस्वेन समर्पितभितयथः । क्षत्रं कीटक ब्रद्मध्रगियादि 1 स च हममे हेतुरुक्तः ॥ २२ # 8 श्रीरामाबतारमाह त्रिभिः अस्मासु
ब्रह्मादिसतम्बपयेन्तेषु यः प्रसादस्तेन सुमुख इ्यवतारस्यास्य कृपातिश्चयो योततितः । कड्या लक्ष्मणादिरूपया सह । स्वयन्तु कल
नामीक्ञः पूणे इयथः चिन्मयेऽस्मिन् महाविष्णौ जाते दश्षरथे हराविति श्रुतेः । नृसिहरामङृष्णेषु षाण्णुण्यं परिपूरितमिति स्सृतेश्च
आर्सिम् आच्छैत् नाशं प्राप्तः | २२॥ $ ॐ ऊढो भये
भयेनाङ्गवेषः कम्पोः येन सः उदधियैस्मे मागं ददौ । त्रिपुरं दिधक्षोहैरस्येव
अरिपुरं ठङ्कां दिधक्षोः! -चतुध्यैर्थे षष्ठी । कीरशषः दूरे वत्तेमाना सुहृत् सीता . तश्रा निमित्तभूतया मथितः श्चुभितो रोषस्तेन
सु्ोणा अलयरुणा दृष्टस्तया अन्तं तप्यमानं सकसणाम् उरगाणां नक्राणाच्च चक्रं यस्मिन् सः ॥ २४॥
४४ धीम्रखद्ुकदेवरूतसिद्धान्तप्रदीषः । ` .
हंसावतारमाहं तुभ्यमिति । हे नारद स भगवान् आत्मंआस्मा सर्वातत्मा दी्घीभाव आषंः । शृज्ं विबरद्धभावेन अति-
म्णा परितुष्टः तुभ्यं च तच पूर्वेभ्यः सनल्कुमारेस्यः योगे भक्तियोगं ज्ञानम् आस्मपरमात्मगुणखरूपयाथात्म्यं चकारात्तत्साघनं
१, तन्नामकं वैचशाखम् । २. षष्टी चतुध्यै्थं ।
स्क. २ श्र, ७.जञो. १६-२४ | श्रनेकभ्यांस्यासमलंङृतम् ! २८२
कर्मयोगम् । तंस्वदीपमुक्तानुक्तानां भक्तमजनीयज्ञानज्ञेयादीनां सवेषां तत्वानां दीपवस्काश्चकं भागवतं च साधु यथा तथोवाच
यदेव श्रीहंसोक्तं योगादिकं वासुदेवद्यरणा अंजसा सुखेन विदुः ॥ १९॥ ४ # मन्वंतरेषु येऽचतारास्तानाह चक्रमिति । स
एव. भगवान् मनुवंज्ञधरः मनुवंशपारुकः सन् दशसु दिषु अविहतमप्रतिहतं खतेजः निजं प्रभावमेव चक्रमाज्ञारूपं विभर्ति किच
रिरे त्रयाणां छोकानामुपरि सिते सलयलोकेऽपि उशतीं कमनीयां कीरिं प्रथयन् विसारयन् दुषु द्र तेषु राजसु दमं दंडं
व्यदधात् व्यधत्त ॥ २० ॥ ॐ # धन्वंतयैवतारमाह् धन्वंतरिरिति । भगवान् सोकेऽवतीयै धन्वंतरि; सन् पुरुरुजां भूरस्सिगाणां
रसजः रोगान् नाम्नैव आद्य हंति कथंभूतः स्वयमेव कीरिः खरूपेणेव कीर्तिभूतः अग्रतायुः असतं मरणविपरीतमायुयस्मात्सः रद्ध
पूर्व दैत्यैः प्रतिरद्धं यज्ञे मागं च अवाप ठेमे यद्वा समुद्रजेन धन्वंतरिणा यज्ञे भागो न खब्धः स तं रुद्रं मागं विष्णुवरेण सोम-
वंश्चेऽवतीय देवत्व प्राप्यावापेति हरिवंशे सितम् । आयुश्च वेदं आयुर्वेदं चानुञ्चास्ि प्रवत्तेयति । २१॥ ® %. परछ्रामावतार-
माद श्चत्रभिति । क्षयाय मृत्यवे विधिना दैवेन उपभतं समर्पितम् ब्राह्मणेभ्यो दरह्यतीति त्रह्मधरक् उजश्चितः पंथा वेदमार्गो येनेल्यु-
ज्क्ञतपथम् अत एव नरकार्विलिप्सु नरकटुःखं टब्धुमिच्छरु दैदभ्विधम् अवनेः कंटकं पीडाकरं क्षत्रं कषत्नियज्ुखम् । असौ महात्मा
हरिः उप्रवीयैः असद्यवीओैः सन् उरुधारपरस्वधेन वहृतीक्ष्णाप्रपर्चुना उद्धति उलयाटयति ॥ २२॥ # छ श्रीरामावतारमाह
अस्मदिति त्रिभिः । अस्माकं ब्रह्मादीनां प्रसादेऽनुप्रदे सुसुखः कानां प्रकृतिपुरुषकाल्दीनामीश्चः “एष सर्वेश्वरः” इति श्रुतेः कड्या
भग्तादिरूपया सद इक्ष्वाकुवंश अवती् गुरोः पितुः श्रीदज्ञरथस्य निदश्च आज्ञायां तिष्ठन् सदयितानुजः सीतारक्ष्मणाम्यां सदितः
वनं दंडकारण्यमाविवेश्च । यस्मिन् रामे द्चकंधरो रावणः विरुद्रय विरोधं कृत्वा आर्ति मरणां दुःखमापराप्ः । २२॥ ॐ
तसमै श्रीरामाय उदधिरमामं ददौ । कथंभूतः १ सपदि शीघ्रं हरो यथा तरिपुरं दिषश्ुः तद्वददूरे रावणस्य पुरं टंक द्गधुमिच्छोः
श्रीरामस्य दूरे सुहन्मथितरोषसुश्ोण्छया उरुभयांगवेपः परोक्षमूतेन सीतारूपेण खुद्दा निमित्तमूतेन मथितो विकृतो यो रोषस्तेन
सुशोणायरुणादृटिस्तया ऊढं प्राप्तं यद्भयं तेनागेषु वेषः कंपो यस्य सः पुनः कथंभूतः ९ श्रीरामस्योक्तप्रकारया दृष्टया तातप्यमानानि
मकरणामुरगाणां नक्राणां च चक्राणि समूहाः यस्मिन्सः ।। २४॥
श्रीमद्वस्लभाचायैविरचिता सुबोधिनीव्याख्या
- अद्भुटीयकैर्विभूषितत्माह-- तुभ्यं च नारदेति । अङ्कुीयकानि दञ्च विंश्चतिवां भवन्ति । तावन्ति । हि भगवद्रूपाणि
यावन्ति नारदेन दृष्टानि । अन्यैरपि । नारदं प्रति भगवदवताया “दशनं यान्ति चेतसी" ति वाक्यादनन्ता एव ! अङ्कुखय-
श्रतुर्भजे विक्ञिर्भवन्ति । अनन्तःमुजत्वेऽनन्ताः । नारदेन तत्सदैरन्यैश्च परिदृश्यमाना दि मृत्तेयो भवतोऽनन्ताः । अत॒एव
तुभ्यं चेति चकारः । तेषामद्कलीयक्वमवयवान्तोपयोगात् । ते हि भक्ताः संसारान्ते भवन्ति । अनेन स्बौत्मकस्य भगवतो
भक्ता अङ्खख्य इति निरूपितम् । ते हि सूरवं्रीरोपकारिणः सरवक्रियादेतवः । महाधनैरिति विकेषात्तेषु बहुधनमस्तीति ज्ञापितम् ।
तानि धनान्यमरे वक्ष्यामः । तुभ्यं नारदाय । त्वदुपयोगा्थं चकारादन्योपयोगा्थं च योगमुवाचेति सम्बन्धः । तच साधुपरितुष्ट
इति हेतुः । तस्य योगस्य मूल्यरूपत्वात् । नहि केनाऽग्यंश्ेनाऽपरितुषटः स्वमूर्यं वदति । चतस्रो र ख्य पएकश्चाऽ्षटः स च
'समावद्रीरयो ( १ ) भवति ताभिः। सा हि. भक्तिर ङुषठमूल्यं भवति । तेन परितुष्टो वा भगवान् । योगो ज्ञानं परिचय कछरी-
रज्ञानं चाऽङ्कुखीषानीयाः । चतुर्भिरपि भक्तितो भगवान् प्राप्यते भक्त्या च । तदाह । श्रश्षमलयर्थ॑म्। ्रवरृदधभावेन निरन्तर-
श्रवणादिना तत्तस्मागे उत्पन्ना प्रीतिः "सवं हृदयं पूणं विधाय यदोच्छलिता भवति । "यथा विः स्पष्टतया प्रेमाऽलुभूयते स
वद्धो भावः । तेनैव भगवान्. परितुष्यति । गुणानां भगवतश्नाऽवगाहनयोभ्यत्वात् । अत एव साधुपरितुष्ट । परितोषानन्त-
रमपि भक्तिपूरस्य विश्रमानत्वालयरितोषस्य साधुत्वम् । अपरितोषासहभावः खनिखयता च । परितस्स्वं तु तदीयानामप्युद्धार-
कत्वेन । तदा हि योगमाह । तथोपायमुक्तवान् येनोपायेन भगवान् दृरयत एव । वदिन भक्तिरेव देतुः । अन्तरद॑ैने योगः
विमानस्य दरे द्वयं भगवतो ज्ञानं जीवानामात्मवत्त्वप्रदशैनं च । चकाराद्रहमज्ञानं च । ब्रह्म स्वरूपज्ञानं ब्रह्ममीमांसायां निरू-
पितम् । नि्मैकः सरवेध्मादिरूपेण खयमेवाऽऽवि्भवतीति । भागवतं पुरुषोत्तमज्ञानम् । आत्मनो जीवस्य तत्तवं शद्धचेत-
न्यरूपम् । तसरकाज्ञ वृत्तिफलनेन स्वतो वा आविभाविन । तज्ज्ञानं दीपस्तेन सहितं आत्मसतच्वदीपम् । ब्रह्ात्मत्वज्ञानं वा |
चकाराक्कियायोगः । तस्य फठं भक्तिरियमर वक्ष्यते । ननु योग*यज्ञज्ञानादीनां पूवमेव सिद्धत्वाद्रहुभिन्च मराशितत्वातत्तदथं किं
भगवद्वतारेगेयत आह--यद्वासुदेवशरणा इति 1. यस्मान्नारदाथं प्रोक्तपच्ररात्रादेः । वासुदेवश्चरणाः मोक्षदातुः “सत््वाधिषठ-
्रीदेवतारूपस्य क्ञरणगमनमात्रेणैव तपञआदीनाममावेऽपि । अञ्जसा सामस्तयेनैव सुगममर्गिणेव विदुज्ञोनवन्तः । आश्रयमा-
्रणैव सुगमतया परिज्ञानं पुनःकथने हेतुः । अथवा भगवद्भक्ता भगवः्यराः कमै वा योगं वा ज्ञानानि वा न मन्यन्त एषेति
१. सजे स्वनन्ताः क. घ. २. । समानवदिति ख. ग. । ३, शरीरेति घ. । ४. सवंहृदेयमिति ख. । £. यदा बहिरिति ख. ग. }
६. स्वरूपं जानं क. घ. । ७. योगक्ञानादीनां ख. । ८. सर्वाधिष्ठातृदेवतेति ख, । | १.७
३७
२० ` श्रीमद्भागवतम् । ` ` [ स्क. २ श्र. ७ श्लो. १६.२४
तेदेथं भगवतेतान्धुक्तानि । अतःपरं मगवदुक्तानीति परमश्रदधया तेषु प्रवर्तन्ते ष्मारमगतीश्च भवन्ति कृतौ । अन्यथा
चत्पथा उन्मादाश्च भवेयुः मक्तमीदकतात् । ` एतदथं भगवान् भक्तिसाध्कान्यु्तबोनि्यर्थः ॥ १९॥ # यैः नुपुरकंक
दस्तानां च नूषुर
पदस्तानाञ्चे नृषु
णादिमिर्विभूषितं निरू'पयति--चक्रं चेति । अत्राऽऽदिशषब्देन द्रादशाङ्गोपयोभ्याभरणान्युच्यन्ते । तत्रं पादयो
कङकणादिभिर्विभूषितं निरूपयति-- चक्रं चेति । अत्रादिज्षब्देन द्रादशाङ्गोपयोग्याभरणान्युच्यन्ते ! तत्र पादयो
कङ्कणादिभिध्येयत्वम् । एवं कण्ठोभप्णानि मुक्कटादीनि च । सर्वाण्येतानि द्रादश्ाङ्गबि
रावतारेणोच्यन्ते । यपि मेखलाया वनमारायाश्चैतन्मप्य एव वचनुचितम् । तथां
मवुरवंशधर इति । मनोवंश्चमयमेव विभक्ति । मन्वन्तरमेकवप्ततियुगात्मकम् । तत्र कौ सर्वेषां नाः शुद्रादिभावात्। अतो
भ स क ष क ६ि । 4 ध. क्त॑ड 1
भगवतेव परिपास्यन्ते यथा देवापिनम् । ननु ऋष्यादीनां विध्मानत्वाततेषां नाशङङ्काभावाक्ति भगवता तदंशकायं कत्तैव्यं १
चक्रं विभरतीति । तानेव ऋषीनाज्ञारूपान्कृत्वा बिभर्तीय्थः । “सवं पुरुषशासनाः” इति वाक्यात् ।` चकगात्खतंत्रतया । आज्ञा
उप्रहरणाभावः प्रायेण सूचितः । “न वर्हिरलुधहरेदि"तयग्निःहोत्र तस्य निषेधात्संसखथायामेव वर्दिषोऽनुप्रहरणम् । सम्यक् सिितिश्चाऽ
ऽगोग्यकायैमिति वबर्हिरेव तस्य मागः । अन्यद्वा चिन्यम् । श्ाखान्तरीये वा स्ष्टम्। किच्च । आयुं च मर कृतवान् । पूर्वं मथने
्रादुभूतस्ततरे व तिगोहितः । पुनश्च काशिराजगृहेऽवतीयै धन्व वन्तरिरँव्य॑त"“मः” इति वाक्यादायुर्ेदं प्रवरसितवान् । चकारादन्यदपि ।
अस्याऽबतारस्य धमैरूपत्वमेव न धर्मिरूपत्वम् । तेनोषः"धादिद्रारा परम्परोपयोगः ॥ २१॥ 8 ‰ कुन्तलानां खरूपमाद्--
4. शरणं गताश्वेति ग. । २. साधनान्येतान्युक्तवानिति क. ख. । ग. ३. वणयतीति ख, ग. । ४. सवत्रेति क. । ९, सवंमन्वन्तरं `
ऋ सवमेवेति ख. ग.। ६. किमथंमित्याह क. घ. । ७. वैदलोकरकषामिति क. ख. । =. भक्त्ये इति ग. । ६. स्तरावरणशानीति ख.
भैताराणि ग. । १०. दारूपलयं ख. । ११. यद्वदिति ख. । १२ दृ्ोप(यव्वादिति ग. । ` १३. रज आशिति ग, $ ४. शान्तिकरेति घ.
१६. होत्रेतरनिषेधात् ख. ग. १६. दैध्ैतमष इति ख, ग, । १७. वैन तु ग्रोषधेति ज. । > 4 ।
स्क, २ श्र; ७.गलो. १९२४] | त्रनेकश्या ख्यासमलंङृतभ । । ५६१
ति । अथवा} चतुरभिर्विरेषणेः '्सदितानि कुन्तलानि धन्वन्तरिः । अमृतो ्रमत्वात् ब्रीत्वात् यज्ञभागमुक्स्वात् अवतीण्वाञ् ।
तत्र श्यामत्वं मथनान्निमेतस्य । कुटिरत्वरं श्ीरूपस्य । अमख्त्वं यज्ञभुजः। आयुरवेदकरणास्सवंखिग्धत्वम् । स्वस्याऽवतारबाहुस्या-
द्ष्ुवचनम् । सुखत्वं परञ्युरामस् । स दि वैश्वानरस्याऽवतारः । अत एव "सवक्षत्रियभक्षकः । विशेषेण रोचमानत्वं धमैरक्षाकर-
णात् । क्षत्र क्षत्रियाः । क्षयायेव विधिना उपभरतं वृद्धम् । उप समीपे धृतं वा । यथा पडयुध्रियते । “भवाय नाशयः ति वाक्यात् ।
वधे हेतुः बह्मभ्रगिति । ननु कषत्रस्य कथं ब्रह्मदरोहजनकत्वम् । तत्राऽऽह- ज्भ्रितपथमिति । उञ्छितः पन्था येन सन्मार्गपरियागा-
दूब्रह्रोहे मतिः । तर्हिं सन्मागीबोधनेन "कथं न व्याव्यैते १ तत्राऽऽह्- -नरका्तिलिप्खति । नरकरक्षणामेवाऽऽत्ति वाञ्छति
परलोकदुःखमङ्गीकृलयोत्पेन प्रवृत्तमतो न बोधनेन निवत्तते । अत एवोद्धान्त उध्वंसुर्कषिप्य तान् दूरीकरोति । अनेन यदेवाऽ-
स्याऽमेध्यं तद्पहन्तीति सूचितम्। महःत्मेति अस्पद्रोदः प्रयोजनाथ क्रियमाणो न तद्धृदयं वाधते । मूढा एव दहि. चष्प्रययाः ।
महात्मानस्तु पयैवसानवुद्धयः । असाविति “यज्ञक्त । उद्धननं हि तेनेव क्रियते । किच्छ । एतत्त मारणीयमेव । अवनिकण्ट-
कत्वात् । भूमिर्हि भगवतः पादौ । सर्वो हि स्पादकण्टकोद्धारं करोति । यद्यपि सवत्मत्वात्तस्य स्यथा भवति तथाप्युप्रवीयैः ।
न हि क्रौयीवलम्बनव्यतिरेकेण कण्टकोद्धारो भवति । अनेन नेधृ ण्यमपि निवारितम् । चिःसप्तङृत्व दति । स्तथा हननेनकवारं
भूमेर्निषकण्टकता जाता । पुनन्रीद्यणादुत्पन्नाः सप्तधा हताः । पुनरेवमिति चरिः । उरुधारपरश्वधेनेति । शासखेण हननं परलेकाथम् ।
परश्वधः परशुः । उरुधारत्वाद्रहधा हननेऽपि न. ङण्ठता । अनेन वधे स्टेश्चाभावो निरूपितः । २२॥ # % दास्पेशलत्वं
निरूपयति--श्रस्मस्पसादसुमुख इति । दासो दि चिविधः । इतरगवैनिवारक इतरव्यामोहकः प्रसादहेतुश्च । वत्र प्रथमं प्रसाद-
हेतुमाह । यद्यपि रधघुनाथचरित्रस्याऽनन्तत्वं तथापि हासत्वमात्रोपयोगादूरुणन्रयकाय चरितरत्रयमेबोपढक्षणत्वेन निरूप्यते । तत्र
प्रथमं साच्त्विकं चरित्रमाह--श्रसत्प्रसादस्ुभुखः । ब्रह्मादीनां प्रसादार्थं सुमुखः प्रसन्नवदनः । अनेन ब्रहमप्राथ॑नया भगवानवतीण
इस्युक्तम् । कड्या परमकान्या सीतया वा कट्या वा केशचः । यस्तु सवेकखानिधिरवेङकण्ठवासी विष्णुः स यस्य कट्या । दासा ,,
हि कार्यैस्याऽस्पत्वे भवति । तस्माद्रक्षाऽस्पं कायम् । तदथं भगवतः काचित्कखा या वेक्कुण्ठे स्थिता पाख्यति । अनेन भगवान्पूण
एव रघुनाथोऽवतीणं इति सूचितम् । कलम वा ऋष्यादयः । अतस्तेषां सङ्कटे तसपतित्वादनेनेव निस्तारः कतेव्य इति सूचितम् ।
कलानां वा सङ्क्षणादीनामीक्ो वासुदेवः सवंकटानिपुणो वा लक्ष्म्या सद्ाबतीणैः । तदैव पेश्चरो भवति । स भगवानिक्ष्वाङ्कवंशचेऽ-
वतीय । दक््वाकुर्भक्त इति नृसिंहपुराणे प्रसिद्धिः । यदयं श्रीरज्गो ्रह्मसदनास्समानीतः । तस्योद्धासथं तद्शेऽवतीणैः । देवदितकाये
कर्तत्वं धर्मज्ञानादिसाहिःत्यं खाव वरणेन भक्तोद्धारो गुरवाज्ञाकरणं वनवास एतावत्सात्त्विककायैम् । अनुभावस्तु विरोधेन दशषकन्ध-
र्तिः । स््वविसेप्रे तमसो खयो युक्तं एव । गुरोदंश्चरथस्याऽऽज्ञा तस्यां सितः । व्रतमिव “तत्पा्टनं छतवानियथंः । वनमावि-
दञ्चकन्धरो रावणः । अनेन महत्वं वा बहुत्वं वा न निस्तारहेतुरिति सूचितम् । आन्ति पीडां चिन्ताश्चोकादिकम् 1 त्रयाणां
वनवास आर्यः । देवानां कामनया तथा सङ्कल्पः कृतः ! तत्र भायया सह॒ श्ितस्य न मुख्यो वनवासो भवति । न भ्ंस-
दितायाः स्त्रियः । अतं उभयोर्वियोगेन वनवासः प्रदरितः ! वियोगजननादि'रूपमेव विरोधः । प्रथमाऽऽ्तिस्तु खरादिमारणेन
॥ २३॥ श # एवंसात्तिकचरित्रं भगवत उक्त्वा राजसमाह--यस्मा श्रदादिति। उदधिः समुद्रः यस्मै मागमदात् ।
ऊढभयाङ्गवेगः । उदं भयं येन । समुद्रशचरीस्य भयं भायेव '्दये निविष्टम् । तादशाङ्गस्य अङ्गे वा वेगः कम्पो यस्य | अथवा ।
उदं यद्भयं मृत्युरूपं तस्याऽद्गानि सोषणादीनि तेषां वेगो यस्य । मृतप्रायो जात इयथः । सपदि तरक्षणमेव । अरिपुरं खङ्काम्।
हरवत् हरस्येव । महादेवसप्हितं वा पुरम् । दिधक्षोः दग्धुमिच्छोः । दूरे सुहृद्धाया यस्य भ्राता वा भरतोऽन्ये वा सुहृदः
मथितो यो रोषस्तेन सुकश्लोणा या दृष्टस्तया तातप्यमानाः अतिश्चयेन तप्यमाना मकरादयस्तेषां चक्रं यस्मिन् । एवं ह्या्यायिका रावणेन
सीतायां हृतायां दश्चकन्धरवधांथं प्रवृत्तस्य रघुनाथस्य मध्येऽन्तयायभूतः समुद्रः सितः। स स्वकीयैः पुरुषैः कृत इति तत्र पदाक्र-
मणम रत्वा प्रायोपवेदानं कृतवान । स ह्यस्मदीयवंशेऽबतीर्णोऽस्मदवतारणेऽप्युपायं न जानाति स कथं रक्षांसि हन्यादिति
परमत्रेवाऽयं तिष्ठलिति मागं न दत्तवान् । तदा भगवान् खवाणं सन्धितवान् । तदा तस्य नेत्रयोरारक्तिमा जोता तेन समुद्रस्य
क्षोभो जात इति । मागैदानं न प्रीत्येति भगवन्माहात्मयज्ञापनार्थं भयादयस्तस्मिन्प्रविष्टास्तद्ा मार्म॑दत्तवानिति। यदि महादेवः
भ ++
1
` ॥. सदिताः इन्तला इति ख. । २. तस्येति ख. । ३. दरटुस्वं ग. । ४. सर्व्॑ेति क. ९. कथं तेनेति ख. । ६. ग्यावसय॑न्ते घ. ।
५. यज्ञ इतां ख. । ८. वेकुण्डसधितेति ख. ग. ६. स्वावतारणेन क. घ । १०. तत्परिपालनं ख. ग । ११. वनवास इति ग. ष.
१२, दिकरूपमेव ग. १३. हदृयनिविष्ट ख, ग ¦ १४, संचितं वाख । १९. दिधिकोरिति क. ब. १६. क्रममङ्घत्वा ख. ग ।
६९. - ` श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्व. २ अर. ७ एलो. १६-२४
सद्ायमपि इयात्सभक्तस्य स्वयं वा पुरे तिष्त्तदा तेन सह् पुरं उ्वानीयमिति । रावणवधस्त्वल्पः। पुरमेव उ्वाछ्नीयमितीच्छा ।
यस्न्पुर दुःखिता सीता तिष्ठतीति । भगवतो रोषे दूरे खितानां सुहृदां दुःखं देवः । अमथिते हि ष्दधनि कचिदटढता कचिज्जलं
कचिन्मध्यभावो भवति । मथिते त्वेकरूपता । तथा परीक्षार्थं हितार्थं परमाथतो वा विध्ने कते पूर्वं बहधा विचारितत्वात्सीतो-
द्वारस्य अवश्यं कत्तव्यत्वान्न रोषप्रतिवन्धक; विवेकादिर्जात इति सूचनार्थं मथितपदम् । टृष्िमातरेणैव समुद्रताप इति माहार्म्यम् ।
राजसचर्त्ित्वाद्रोषकथा ॥ २४ ॥ | | ५ =
ि | श्रीमहोखाभिश्चीपुरषोत्तमचरणधिरचितः सखुषोधिनीप्रकाशः
ठम्बभियत्र । अङ्शुटीय।वतारतवं नारदादिच्ेषुव्युत्ादयन्ति अरङ्ुललीयकेलादि । ननु मूले गास्सेनैक एव भगवा-
निर्दिष्ट इति स एव दृष्टः तथा सति कथं बहुत्वमियत आहुः नारदं भ्रतीलयादि । तत्तद णक्रियाविशिष्टरूपाणां वहुसवं “बहूनि सन्ति
नासानी' यत्र सन्तीतिप्रयोगाद् व्युत्पाद् यिष्यते, तद्रीयानन्तत्वमुपपन्नमियथैः । ननु दशादिसङ्खथोक्तेयनन्तत्वे कथमङ्गुरोयक-
त्वमिलत आहुः अङ्गुलय इलयादि । अन्यदृष्टानां सङ्ग्रहे समानमाहुः श्रत पवेयादि । भक्तानामङ्गुखित्वं साधम्येण गमयन्ति
ते इत्यादि । तेष्विति दृष्टेषु सखरूपेषु । मूर्यरूपतवादिति प्राप्टयुपायरूपत्वात् । तदेव व्युतयादयन्तो धनानि वदन्ति चतख इयादि ।
भक्तया चलन्तम् । तथा च, ीदावताराणामेवानुकरान्तत्वाद ोपदेुमूतं मूलरूपं नाङ्गुखीयकल्वेन विवक्षितम् , किन्तु, परितुशे-
्तसाधनदरयानि रूपाणि, अत एवात्रावतार नाम नोक्तमिति तस्मात्तथेयर्थः । ननु भक्तया स्वनन्यये' तिवाक्ये दर्ञनस्य भक्तिसा-
भ्यत्वमतः कथं योगव्ञ्चनमियत आह बिरियादि । त्प्रकाशो चृत्तिफलनेनेत्यादि । ज्ञानप्रसादेन श्रुतो ध्यायमान इति पदात्ता-
रशम्रय्टृत्तावात्मनः प्रतिफठेन कचचिद्धीर इति श्रुतयुक्तंन खत आविभविन वेयर्थः । तज्क्ञानमिति आत्मविषयप्रकाशसूपं ज्ञानम् ।
तथा चात्मयुक्तं सतत्त्वदीपं आत्मसतत्त्वदीपमिति समास इयथः । एतस्य पक्षस्य इष्टत्वात् पक्षान्तरमाहः बह्यात्मत्वं ज्ञानं
देति सरत्वशषब्दं एनानागन्तुकल्वकाचकवे भागूमभिराद्रियते, तथा सत्यात्मनः सतत््वदीषमिति समास दवयथः । परिचयोसङ्गर-
दायाहुः चक्रारादियादि । श्र्र इति भक्तियोगं स॒ रभते एवं यः पूजयेत माभित्येकादश्षस्कन्ये ॥ १९॥ 8 चक्रञ्च
यत्र । अतराप्यवताराणामरफुटत्वात् सङ्कथादिविरोधस्य प्रसञ्यमानत्वाज तान् विश्दीङ्बन्त उपपादयन्ति श्नत्रादीलयादि । पवमिति
उचितमिति । हरेवामनस्य च मन्बन्तरावतारस्वादुचितम् । नू पुरादिवदवयवध्यानोपयोगीनि, मदहाधनानीति । इति हेतौ । इत्याहेति
दयाश्चङ्कायामाद् । कथं जिभतींयत आहुः मन्वन्तरमियादि । सर्वेग्रामिति मनुवंश्यानाम् । तदं शकार्यमिति मन्वन्तरांश्-
काम् । त इति मन्वन्तराख्यसद्ध्माश्चाः । येनापदं चक्रपदस्य व्याख्यानं, “चक्रच्वानीकमस्ियामिःति कोञात् । भगवानिति
मन्वन्तयावताररूपः ब्रादिशब्दस्येति । नू पुरकङ्कणादिभिरित्रोक्तस्य ।। २० ॥। कैः क चन्वन्तरिरियत्र । शञाखद्वारेति पक्षे शाच्र-
छाम प्रकारमाह नामेयादि । तथा च, नाम्ना नामसष्टथात्मकेन वैयकञ्ाखेणेलयर्थः । अनेनेति नान्रेयथः । न सम्भवतीति
सान्ताशान्तत्वयुक्तत्वान्न सम्भवति । शाखान्तरीय इति, याग इति क्ञेषः। २१॥ # छ्वत्रमियत्र ब्राह्मणानां विराड-
ननव्वेन लीलावतारेषु प्रवेशस्य घटमानतया तदसंबद्धकेवलनिराधारस्य धर्मस्यावतारो न सम्भवतीयर्या पक्षान्तरमाहुः श्रथ-
बलादि भवायेति । इदं पञ्चमस्कन्ये प्रियत्तं प्रति ब्रह्मवाक्यम् । अस्पद्रोद् इयादिनरकीर्तिनिवारको मारणटश्षणो द्रो्ो न निदैयतां
जनयतीयथ; । श्रस्मत्परसादेत्यत्र पेशखत्वं व्युसादयन्ति कलयेलयादि । अत्र सर्वेषां पक्षाणां समुञ्चय एव न तु विकस्पः, वाञष्दः
सत्वेवकायार्थो वाक्यालङ्कारे । यस्त्वियादि, इदं ब्रह्मवैवत्ते स्फुटम्। पालयतीति, एतेन गुणावतारत्वं वैकुण्ठवासिनः सूचितम् ।
तेन सिद्धमाहुः अनेनेलादि । स्थित इति तिष्ठन्नियस्येदं विवरणम् । अदिकर्मणि क्तः । निमित्तत्वमिति, आधारतया प्रयोजकत्वम् ।
याणां वनवासे हेतुमाहुः देवानामिति । सपरिवारो रावणो नदयत्विति दि देवानां कामना, सा तदैव पूयैते, यदा विरोधे
प्रयोजको वथे सदायश्च भवतीयतो विरोधप्रयोजकतया दयितानयनस्येन्द्रजिद्रधाथ चानुजनयनस्य सङ्कल्पः इलयथः प्रतिभाति
॥२३॥ ई यस्मा ह्यत्र ्रस्मदीयवंश इति अस्मतर्ववंसे ॥ २४॥ | |
| भ्रीगिरिधसर्कृता बाल्व्रदोधिनी
हंसावतारमाह--तुभ्यमिति । भगवद्भक्तस्वात्तस्मिन् सप्रेम सूचयन्सम्बोधयति-हे नास्द शृशमयन्तं विवरद्रभावेन
रृद्स्नेदैन साधु सम्यक् परितुष्टः सन् व च योगं भक्तियोगं आल्नोजजीवपर मात्मनोस्तत्त्वं याथात्म्यमेव सलन्त्वं तस्य
दीपं प्रकाशकं ज्ञानं ज्ञानसाधनं भागवतं च हंसरूपेणोवाचेखन्वयः। यदा स्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केश्चवयोगमादिष्टवानेत-
दपमिच्छामि वेदिुमियत्रेकादश्च सनकादीलादिपदेन नारदोऽपि ज्ञेयः । नारदाय हंसरूपेण भक्तियोगसुवाच हेति विष्णुधर्मोत्तरे
सष्टतवात् । भक्ति विना तु भागवतं दुंभमियाश्चयेनाद--यदिति । यद्ध॑सोक्तं भक्तिजञानादिकं बासुदेवश्चरणाः भगवद्भक्ता
एवासां खन विदुर्जानन्ति, नान्ये इसर्थः ॥ १९॥ % च तत्तनमन्बन्तरावतारमाह-चक्रमिति । मनुवंज्ञधरः मनु्वंश-
भकः सन् भगवान् मन्वन्तरेष्ववतीयै दशसु दिश अविदतमप्रतिहतं (तेजस्तत्त्वं सुददञीनम्ः इति वाक्यात् खतेजोरूपं चक्र
१, द्भिनीति क. घ, । ।
स्के. २ श्र. ७. शलो. ६९-२ | अनेकवयाख्यासमलङृतम् । २६६
बिभर्सि, तेन च दुष्टेषु राजसु दमं दण्डं उयदधात् विधत्ते । नन्बन्तर्यामिणः सङ्कस्पमात्रेणेव :दुषटत्वनिवनततेने शक्तस्यावतारे विशेषतः
किं प्रयोजनमिखपेक्षायां खयक्ञोविस्तारणेन - भक्तिमार्मप्रवत्तनमेवेयाङरयेनाह--अन्येश्च विविभैश्चरित्रेख्लयाणां रोकानां प्रषटे उपरि
वर्तमाने सत्ये सलयलोकपयैन्तामुक्षतीं मनोहरां स्वकीर्तिं प्रथयन् विस्तारयन् ॥ २० ।॥ # 8 धघन्वन्तयेवतारमाद--धन्वन्तरि-
इवेति । भगवान् धन्वन्तरिरूपेण छोकेऽवतीयै खयमेव कीर्तिः कीत््येतिशयरवान् सन् पुरुरुजां महारोगिणां दृणां रुजो रोगान्
स्वनाम्नैव आशु शीघ्रं हन्ति आयर्विषयकं बेदं वैयशास्तं चानुशासि प्रवत्तयति । अतएवामृवं मरणरदितमायुयेस्मात्तथाभूतः सन्
रुद्धं पूवं प्रतिषिद्धमपि यज्ञ स्वभागमवापेदयन्वयः । २१ ।॥ # # पर्छुणमावतारमाह--कषत्रमिति। असौ महात्मा भगवान्
उग्रवीयैः असद्यवेगः परद्युरामरूपेण अवतीणे उरुधारपरश्वधेन दीघतीक्ष्णधारेण परद्युना त्रिःसप्तकृत्व एकवि्ञतिवारं क्षर क्षुत्रिय-
मात्रमुद्धन्ति उत्पाटयतीलयन्वयः । एवं क्षत्रियहननेन भगवतो नैषु ण्यमाशङ्क्थाद--क्षयाय सृलखयवे विधिना तत्मरारन्धेनोपभ्ृतं
समपितमिति । न तद्धनने भगवतो नै्ृःण्यमिति भावः । तत्र हेतुमाह--नरकेति, नरकार्तिनरकं दुःखं, तच्लिप्सु छच्धुमिच्छु ।
तत्र हेतुमाह-अवनिकण्टकमिति । अवनेः पादो महीः इति वक्ष्यमाणव्वाद्भगवत्पादं रूपाया कण्टकतुल्यमियथः । स्वपादकण्ट-
कत्वेन तदुत्पाटनं मगवत उचितमेव । कण्टकस्वे देतुमाह--त्रह्मघर गिति ब्राह्मणेभ्यो द्यतीति तथा । ` तत्रापि हेतुमाद--उञ्द्ित-
पथमिति, उच्ितस््यक्तः पन्था वेदमार्गा येन तत् ॥ २२॥ % श्रीरामावतारं तच्चरितं चाद--अस्मदिति । अस्माकं ब्रह्मा-
दीनां प्रसादे कारय घुमुख उद् क्तः कलठानामीक्चः "चृसिंहरामकृष्णेषु षाष्णुण्यं परिपूरितम्! इति वाक्यादैश्वयादिगुणपरिपूर्णो
भगवान् कया भरतादिरूपया सह इक््वाङ्घवंशेऽवतीये गुसोदेश्चरथस्य निदरे्चे आज्ञायां तिष्ठन् सदयितानुजः सीतालक्ष्मणाभ्यां
सहितो बनमाविवेश्च । यस्मिन् श्रीरामे विरुध्य विरोधं कृत्वा दज्ञकन्धरो रावण आर्ति दुःखं नाश्माच्छत् प्राप्रः॥ २३॥ $
यस्मै श्रीरामाय उदधिः समुद्रः मार्गमद्ात् दत्तवान् । तत्र हेतुमाह--सपदि शीघ्रमेव अरिपुरं लङ्कां दिधक्षोदगधुमिच्छोः श्रीरामा-
दवेतोः उढभयाङ्गवेषः उदं प्राप यद्भयं तेनाङ्के वेषः कम्पो यस्य सः । तत्र दृष्टान्तमाद--हरवदिति । हणे यथा कोपेन त्रिपुरदिध-
कषुजौतस्तथेदयथैः । श्रीरामस्य लङ्कादाहेच्छायां समुद्रभये च देतुमाह--दृरे इति । दूरे लङ्कायां वर्तमाना या सुहत सीता तया
निमित्तभूतया मथितः श्चुभितो यो सेषस्तेन सुश्षोणा आरक्ता या श्रीरामस्य दृष्िस्तया अयन्तं तप्यमानं मकराणामुरगाणां नक्राणां
च चक्रं समूहो यस्मिन् सः || २४॥ |
हिन्दी श्रचुवाद
नारद ! तुम्हारे अयन्त प्रेमभावसे परम प्रसन्न होकर हंसके रूपमे भगवानने तुम्हे योग, ज्ञान ओर आत्मतस्वको
प्रकाशित करनेवाखे भागवतध्मैका उपदे किया । वह केवर भगवानके श्षरणागत भक्तौको ही सुगमतासे प्राप्न होता दै
॥ १९॥ ॐ $ वे ही मगवान् स्वायम्भुव आदि मन्वन्तरोमें मनुके रूपमे अवतार छेकर मनुवंशकी रक्षा करते हुए दसं
दिक्ाओमिं अपने सुदक्ञेनचक्रके समान तेजसे बेरोक-टोक- निष्कण्टक राञ्य करते हँ । तीनों लोकोंके उपर सलयटोकतकर उनके
चरि्बकी कमनीय कीर्तिं फैट जाती है ओर उसी रूपमे वे समय-समयपर् प्र्वीके भारभूतः दुष्ट राजाओंका दमन भी करते
रहते हे ॥ २० ॥ @ # सखनामधन्य भगवान् धन्वन्तरि अपने नामसे ही बड़े-बड़े रोगियोकि रोग तत्काल नष्ट कर देते
ह । उन्होने अमृत पिखछाकर् देवताओंकों अमर कर दिया ओर योक द्वारा हरण किये हए उनके यज्ञ-भाग उन्हे फिरसे
दिल दिये । उन्दने ही अवतार ठेकर संसारमे आयुवेद का प्रवर्तन किया ॥ २१॥ # % जब संसारमें ब्राह्मणद्रोही आय
मयोदाका उ््घन करनेवाटे नारकीय क्षत्रिय अपने नाश्चके लिये ही दैववङा बढ़ जाते हैँ ओर प्रथ्वीके कोटि बन जातेदहै। तब
भगवान् महापराक्रमी परछुरमके रूपमे अवतीणै होकर अपनी तीखी धारवाटे फरसेसे इक्ीस बर उनका संहार करत हे
॥ २२। # श मायापति भगवान् हमपर अनुग्रह करनेके लिये अपनी कलाओं--भरत, शत्रुघ्न ओर टक्ष्मके साथ
श्रीरामके रूपसे इक्ष्वाक्ुके वंशमें अवतीर्णं होते ह । इस अवतारमे अपने पिताकी आज्ञाका पाटन करनेके लिये अपनी पतनी
ओर भाद्ैके साथ वे वनमें निवास करते हँ । उसी समय उनसे विरोध करके रावण उनके हाथों मरताहै।२३॥ # कै
त्रिपुर विमानको जछानेके लिये उद्यत श्ङ्करके समान, जिस समय भगवान् राम श्त्रुकीं नगरी ठङ्काको भस्म करनेके हिषए
समुद्रतटपर परहुचते है, उस समय सीताके वियोगके कारण बदी हुई क्रोधाभ्निसे उनकी अखं इतनी लाल दो जाती हैक
उनकी दृष्टस ही समुद्रके मगरमच्छ, सोप ओर प्राह आदि जीव जलने ठगते है ओौर भयसे थर-थर काँपता हआ समुद्र बटपर
उन्हे मागगदेदेताहे।॥ २४।॥
पर्ःस्थरस्पशरुप्णमहेन्द्र बाह दन्ते विड म्ितकङुन्नुष्डटदहासम् ।
सद्योऽसुभिः सह विनेष्यति दारदतुर्विस्फू्जितेधनुष उचरतोऽधि सन्ये ॥२५॥
णो जता ५८००५.५५०१०५०११००८००००.१०५००१० ००
१, प्रा० पाठ मग्नमहे० | २. प्रा० पा० विलम्बि | ३. प्रा० पा० जयरूढ। ४. ध्रा० ० तोऽर०।
गचेतम् ।. ` [ स्क. २ अ. ७ रलो. २५३०.
भूमेः सुरेतरबरूथत्रिमदितायाः क्रेशव्यर्याय करया सितङृष्णकेशः।
जातः करिष्यति जनानुपरचत्यमागः कर्माणि चात्ममदहिमोपनिबन्धनानि ॥२६॥ `
तोकेन जीवहरणं यदुदङ्चिकायाख मासिकस्य च पदा शकटोऽपदृ्ः। =
यद् रिङ्गतान्तरभतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूनं स्वितरथाजंनयोनं भाग्यम् ॥२७॥
उनेष्यति-अजमतो
गृहीत यद् यदुपन्धमद्रुष्य माता शुखं सुतस्य न तु तत् तद्टष्य माति। `.
यञ्जुम्भतोऽस्य वदने यवनानि गोपी संवीदय शङ्कितिमनोः प्रतिभोधिताऽऽसीत् ॥२०॥
| ध्रोधरस्वामिङृता भावा्थंदीपिक्राव्यास्या | |
किं च युद्धे रावणस वश्षःखलस्पन्चेन रुग्णा. म्ना महेद्रवाहस्यैरावतस्य दंतासतैर्विद्राविताः खधविश्ना धवीकरताः ।
तत्तदिष्चु पतितैः प्रकाक्चिता इयथः । या एवंभूताः ककुभो दिशचस्ताः जुषते सेवते पाख्यतीति वा । तथा तस्य दारहतूः राबणस्य ।
अहो मत्समः कोऽन्योऽस्तीति महाग्केगोदंः प्राप्त दासमसुभिः प्राणैः सदह सयः शीध्रं विनेष्यत्यपनेष्यति । कैः । धनुषो
बिस्पूर्जितष्ठंकार घोषेरेव । कथंभूतस्य । अधिसैन्ये स्वपरसैन्यमध्ये उच्वरत उवर्णः विचरतः ककुब्जयरूढहासमिति पाठे
द॑तेरुञ्वलितानां ककुभां जयेन यो रूढदासः संजातगर्वस्तमपनेष्यतीयर्थः ॥ २५॥ क @ श्रीकृष्णावतारमाह ।
भूमेरिति दञ्चभिः। सुरेतसा असुरांश्चसंभूता ाजानस्तेषां वरूथैः सेन्र्विमर्दितायाः भारेण पीडितायाः कलया रामेण सह्
जातः सन् । ननु कोऽसौ जातः । सितकृषणौ केशौ यस्य भगवतः स एव साक्षात् । सितकरष्णकेशत्वं शोभैव न तु वयःपरिणाम-
छृतं अविकारित्वात् । यत्तक्तं विष्णुपुराणे । “उज्ञहारात्मनः केश्चौ सितक्रृष्णौ महामुने 1” इति ॥ यच्च भारते। “स चापि केशौ
दरिरुजह शुहृमेकमपरं चापि कृष्णम् | तौ चापि केञ्चावाविेतां यदूनां कुठे खियौ रोहिणीं देवकीं च ॥ तयोरेको बलभद्रो
बभूव योऽसौ श्वेतस्तस्य देवस्य केशः । कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव केशो योऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः ॥" इति तन्तु । न
केशमात्रावताराभिभ्रायं किंतु भूमारावतारणरूपं कायं कियदेतन्मत्केशावेवैतत्कतु" शक्ताविति द्योतनार्थं रामङृष्णयोर्वर्णसूचनार्थ
च केोद्धरणमिति गम्यते अन्यथा तत्रैव पूर्वापरविरोधापत्ते; । “कृष्णस्तु गवान्स्यम्' इतयेतद्िरोधाज्च । कथंभूतः परमेश्वरतयां
जनेरलुपरलक्ष्यो मार्गो यस्य । तरही॑श्वरत्वे किं प्रमाणम् ! अतिमानुषकमान्यथानुपपत्तिरेवेलयाह । आत्मनो महिमोपनिवद्धधतेऽभिव्य-
ज्यते येषु तानि ॥ २६॥ # % एतदेव प्रपंचयति तोकेनेलादिना ¡ बाखेन पूतनाया जीवहरणं यत् रिगता जानुभ्यां गच्छतां-
तरगेन मध्यं भ्राप्तन दिविस्प्शोरस्यु्चयोः इतरथानीश्वरत्वे तन्न॒ भवितव्यम् | २७॥ # छ विषतोयपीथान् विषमयतोयस्य
पीथं पानं येषां तान् पान् गोपांश्च कृपादृष्टिसुधा्रष्टया जीवयिष्यतीति यमुनायां कीडन्नुरगं काटियमुज्ाटयिप्यदुञ्चाटयिष्यति ।
तच्छद्धये तस्या हदिन्या निर्विंषत्वाय अतिविष वीर्येण बिरोदतिचं चछा जिहा यस्य ॥ २८ ॥ ॐ # दिव्यमलौकिकमिवेति
सोकोक्तिः । उन्नेष्यस्युद्धरिष्यति । छुचिर््रीष्मस्तत्संवंधिनि वने शुष्क इयथः । अतो दावाप्न हैतोस्वसितो निशितोंऽतकारो यस्यं
तम् । सबलः सरामः अनधिगम्यं दुक्ञयं वीयं यस्य । तत्र निशि निःश्ञयानमिति कालियदमने राच्या यमुनातीरे नेत्रे पिधाय्य पिहिते
कारयित्वेति मुंजाटव्यामिति ज्ञेयम् ।\-२९॥ ॐ. # उपवद्धयतेऽनेनेतयुप्ंधं तत्साधनम् । शर्वं दाम असुष्य माता यशोदाऽ-
प्रहीत् अमुष्य उदरे न माति वंधनसंमितं न भवति न पूयैत इयथः । गोपी यशोदा संवीक्ष्य दृष्टवा प्रतिबोधिता निजै ज्ञापिता-
सीदिति यत् तञ्च क्म दिव्यमिति वेति सर्वत्र पर्वेणेकान्बयः || ३० | १ | 4
वंशीधरक ता भावार्थदयीपिकाप्रकाशन्याख्या
अम्यलतापाधिक्यमाह् । क्वेति । इत्ययं इति । एतेन ॒दंतानामतिश्वैस्यं तेजोमयत्वं महत्त्वं चोक्तम् । इयर्थः ।
ै ४ ‡ ५ 4 = रि धर 9 6 , ५ 4
इत्थं व्याख्येयः । हासः स्याद्वास्यगवंयोः" इति धरणिः ॥ २५॥ ॐ ॐ तयोद्धैयोः केश्चयोरमध्ये बरभद्रोस्याश्रयत्वेन
१, प्रा०् पार काङ्ेञ1
स्क. २ श्र. ७. शलो: २५-३० ] अनेकव्याख्यालमलंङृतम् । | २६५
यस्य श्रेतव्ेस्य स बलभद्रः एवं कृष्णोस्याश्रयत्वेन यस्य स कृष्ण उभयत्र मत्वर्थीयोश्रययः। केशौ ` केशवन्ताविति पू्वद्ेधि
व्याख्येयम् । अन्यथेतद्वयाख्यानंगीकारे 1 तत्रैव विष्णुपुराणे भारते चापि तथा हि विष्णुपुराणे “एवं संस्तृयमानेसतु
भगवान्परमे्ः । उञ्जह्यारात्मनः केद्यो सितकृष्णो मदासुने ॥ ` उवाच च सुरनेतौ मत्केकौ वसुधातले । अवतीय्यै भुवो
मारदेशदानिं करिष्यतः ।।” इलस्यायं भावः । 'सुरास्समसताः सुरनाथ कायैमेभिर्मेया यच तदीक्च सर्वम् । आज्ञापयाज्ञाः
परिपालयंतः सदैव तिष्ठाम ह्यपास्तदोषाः |" इति सुरेरुक्तो मगवान्मम दुष्करं चेत्तदा. साहाय्यं कायं स्यान्नत्वेवम॑सति
गोवद्ध॑नधरो विष्णुरियथंः । यद्रा । कट्या बख्देवेन सह सितकृष्णकेज्ञः । यद्रा । कर्योपास्या सितो बदरः कृष्णो येन स नारद्-
संबुद्धः । कं मोक्षसुखं टाति ददातीति कला ब्राह्मणजातिः “भूत्वा द्विजवरसत्वं वै मामुपैष्यसि केवलम्” इति सुचुक्ुदं प्रति
श्रक्ष्णोक्तेः । तया तद्धेतोः हेतौ वृतीयाऽसितो मुक्तः सलयभामार्पितः कृष्मो येन स चासौ केदो -मदीदा इति हरिवंशे प्रसिद्धम् ।
यद्रा । सितः शिवः कृष्णो विष्णुः को ब्रह्मां तेषामीक्षः । कृष्णं कायति गायंति “जयतु तेधिकम्” इयादिनेति कृष्णका गोप्यसता-
सामीश्चः कृष्णकेश्चः । वा । कृष्णेन कं सुखं येषां ते कष्णकाः पांडवादिभक्तास्तेषामीश्चः । न सितः स्वीकृतः कृष्णो यस्तेऽसितच्रष्णा
देयासतान् ह्िश्नाति विबाधते इयसितहृष्णकेशः । “छि. विबाधने" ठस्य सछोपेनौणादिकः केशक्ञव्दः । यद्वा । सिता गंगा च
कृष्णा यमुना चेति सितच्रृष्णे ते एव सितकृष्णके स्वाथेके पु "वद्भावः तयोरीन्ञः . सितकृष्णकेशः । सितं च कृष्णक्व॒ सितङ्कष्णे
सितच्ृष्णे के जटे ययोस्ते सितच्कष्णके गंगायमुने तयोरीश्चः सितक्ृष्णके्यः । यद्वा । कड्या चातुर्येण सिता बद्धाः कृष्णाया राधायाः
केशा येन स तथेयं परछविकेनः\ अन्यथानुपपत्तिर्विनेरं तद्धवनम् । आत्ममहिमेश्वरत्वम्। संदर्भस्तु कोसौ कल्यांशेन सित-
कृष्णकेशो यः “सितकृ्णकेशौ देवे षौ” इति श्ाखांतरप्रसिद्धः। सो ( ताव ) पि यस्यांशेन स एव भगवान्खयमियर्थ; ।
तदविनाभावाच्दरव्रख्देवस्यापि ग्रहणं योतितम् । ननु पुरुषादपि पुराणोऽसौ भगवान्कथं भूभारहरणमात्राथं स्वयमवतरिष्यतीत्यां
क्याह--आत्मनो महिमानः परममाधुरीसंपदः उपनिवध्यंते निजभक्तेरधिकं वण्यते येषु तानि कर्माणि -च करिष्यति च ! यद्यपि
निजश्ेनैव निजेच्छाभासेनैव वा भूभारहरणमीषल्कृतं तथापि निजचरणारर्विंदजीबातुवन्दमानंदयन्नेव रीटखाकादंबिनीनिज-
सौधुरीवपेणाय विहरिष्यमाणोऽवतरिष्यतीयर्थः ॥ एतदेव व्यक्तीकरिष्यते (तोकेन जीवदरणम्" इयादौ इतरथा खमाघुरी-
संप्प्रकारनेच्छामंतरेण समधुरतरं लोकादिभावं दधताऽनेन पूतनादीनां जीवहरणादिकं क्म न भाव्यं न संभवनीयं तदंशतदिच्छा-
मासादिमात्रेणेव तस्सद्ेरिति वोक्यारथः। तथा च “यथायं चावतारस्ते भूभार--इत्यादौ स्वामिचरणैरपि व्याख्यातम् । कि
भूभारहरणं मदिच्छामाच्रेण न संभवति तत्राह स्वानामिति । “जयति जननिवास" इत्र च इच्छामात्रेण निरसने समर्थोपि
क्रीडार्थं दोर्भिरसयन्नधरमैम्' इति । ` एवमादिभिः श्रीकृष्णस्यैव स्वादध.ततावणेनाभिनिवेश्ः प्रपंचो ब्रह्मणि स्पष्ट एवं । अस्तु
तावत्तद्भूरिभाग्यमियादि सितक्रष्णकेश इल्यत्र तात्पयं श्रीस्वामिभिरेव विवृतम् । इदमप्यन्नं तास संभवति ननु देवाः किमथ
मामेवावतारयितु भवद्विराग्रहयते अनिरुद्राख्यपुरषप्रकाञचविकशेषस्य क्षीपेदहवेतद्रीपधाम्नो मम यौ केश्चाविव शिरोधा्थभूतौ
्रीवासुदेवसंकषैणो स्वयमेवावतरिष्यतः ततश्च ` भूमारहरणं ` तोभ्यामीषत्करमेवेति “अथोजारात्मनः केशौ" इत्यस्यैव
र्दे ` श्रीमद्भागवतम् [ स्क. २ श्र. ७ श्लोक. २५-३०
कब्दोर्थोपि सुक्तफलटीकाथां केशौ सुखस्वामिनौ सितो रामः आत्मनः सकाञ्चादुजहारोद्ध.तवानित्यादि ` येथेथाश्चतमेबेदं
व्याख्यातं ते तु न सम्यक्परामूष्टवंतः यतः सुरमात्रस्यापि निर्जरत्वं प्रसिद्धम् । अकारुकटिते भगवति जरानुदयने केशश्कस्या-
| लुपपत्तिर्न चास्य केशस्य नैसर्मिकसितक्कष्णतेति प्रमाणमस्ि अत एव मरर्सिंहपुराणे . श्रीकृषणावतारप्रसंगे शब्द `एव
-युज्यते न तु केशश्चब्दः “वसुदेवस्य दैवक्यामवतीयै यदोः कुे । सितङ्ृष्णे च मच्छक्ती कंसादयान्धातयिष्यतः
दलयादि । अस्तु तर्हिं अंश्ोपलक्षणः केशक्यब्दः न अविष्टूततकंशक्तित्वेन साक्षादादिपुरुषस्यैव निश्चेतुं शक्यत्वात् ।
छष्णविण्वादिक्ञव्दानामविशेषतः पर्ययभ्रतीतेः । नैवमवतारांतरस्य जन्मदिनं . जयव्याख्ययाऽतिप्रसिद्धम् । अत एवं
महाभारते “भगवान्वासुदेवश्च कीत्थैतेऽत्र सनावनः । शाश्रतं ब्रह्म परमं योगिध्येयं निर्जनम् इति । तस्याकारुकटितस्वं “योयं
काठस्तस्य ते व्यक्तवंधो चेष्टामाहूः'' इद्यादौ दरारकावासिवाक्ये च प्रसिद्धं तस्मान्न केशावतारत्वेपि न ताद्य, वेष्णवादिपयानां
ङब्दानामर्थं सेवं पयामः । “अंशवो ये प्रकाश्च॑ते मम ते केशसंक्िताः । सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहूसुनिसत्तम ।।” इति
सहसखनाममाष्यस्थापितमारतव चनात्केशक्षव्दे नांशुरुच्यते तत्र॒ च सर्वत्र च । केशेतरशषव्दाप्रयोगान्नानावर्णाशचूलां श्रीनारद्-
हृष्टतया मोक्षधर्मप्रसिद्धेश्च । तथाचांञुतवे खब्धे तौ चांशचू. वासुदेवसंकषणावतारसूचकतया निर्दिष्टाविति तयोरेतौ स्यातामिति
गम्यते । तदीययोरपि तयोरनिरद्रूपत्वेऽभिव्यक्तिश्च ` युज्यत एव । अवतारितेजोतभूतत्वादवतारस्य . ततश्रोज्जद्यरेयम्या-
यमर्थः आरमनः सकाशात् । श्रीबासुदेवसकर्षणांशमूतौ केश्चावंश उज्जहारोदधृतवान्ध्कटीङृय दर्दितवानिलयथंः । अत्रायं सुमेर
रिर्येकरेश्ञदर्शनेनैवाखंडसुमेरुनिरदेशवनत्तदृरीनेनापि पूणेस्यैवाविरभावनिदेशषो ज्ञेयः । अथ स ॒चापिकेशावियादिकव्याख्या उद्वह
योगबलेनात्मनः सकाशाद्धिच्छिद्य दश्ेयामास । स॒ चापीति चज्ञन्दः पूवेमुक्तं देवकठैकं निबेदनरूपमथं समुपक्षिणोति ।
अतिश्चब्दस्तदुद्धरणे श्रीभगवत्संकर्षणयोरपि हेतुकचठत्वं सूचयति । तौ चापीति ¦ चश्चब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थैत्वेन भगवस्संकषेणौ
स्वयमेव विविज्ञतुः पचात्तौ तत्ताद्त्मयेनापि विविशतुरिति बोधयति । अपिकव्दो यत्रानुस्यूतौ चामू सोपि तदंशेषीति गमयति ।
प्तयोरेको बलभद्रो बभूवः इयादिकं तु “नये नारायणो भवेत्, हरिरेव भवेन्नरः” इत्यादिवत्तदेक्यावाप्यपेक्षया । केशवः
केशवनास्ना `श्रीमथुरायां केशवस्थानाख्यमहायोगपीठाधिपत्वेन प्रसिद्धः स एव कृष्ण इति । तृरसिपुराणे तु “सितद्कष्णे च
मच्छक्ती " इति तदरणेनिदे शेनांशवाचक एव शक्तिश्ब्द ति । चक्रवत्तीं तु “ स त॑ वयसि कैशोरे" इयायुक्तर्मियकैशोरावस्थावतः
सितकेशषव्वं न युज्यते । विष्णुपुताणीयवाक्यस्थकेद्चाविति पदस्य तु के सुखरूपावीग्रगै ` सितङ्ृष्णो उज्जहार वद्स्तुतिभिः
रसाय बर्हिरिष्युदरमयामास हे महामुने इति । मननेनैवास्यार्थस्यावगम्यतेति भावः । ““सुखकीषैजटेषु कम्? इति नानाथेवरगात् ।
सर्वत्र विष्णुपुराणादौ केशक्षब्दभ्रयोगस्तु “परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्" इति भगवस्संमतौ स्थितानां शास्तराकारा-
णामृषीणां तत्त द्चनमाकूतमेवेति ज्ञापनार्थं एव । यद्रा । सितो श्रः कृष्णो विष्णुः को ब्रह्मा तेषामपीश्चः “ख॒ यावदुत्यभर-
मीश्वरेश्ररः खकालक्क््या" इत्युक्तेः आत्मनः स्वस्य महिन्नि उपाधिक्येन नितरा बंधनं येभ्यस्तानि यत्कर्माणि सर्वलोकमनांसि
माधुर्येन वध्नन्तौयथंः । यदात्मनो महिमा महैरयं तस्यराप्युपाधिक्षयेन निवंधनमात्ृतीकरणं येषु तानि यत्क्मसु माघुच्पेणा-
वृतमेव'मदहै-र्यं॑तिष्ठतीय्थः । यद्रा । कल्या नैपुण्येन । सिता बद्धाः कृष्णाः द्यामा केशा येन स तथा। यद्रा कट्या
वेदरक्षया हेतुना सितेन बख्देवेन सद् कृष्णः केशचः सुखरूप ईशः माधुर्यैशयेमयः इति व्याचकार ॥ २६॥ $ ` 8
एतदेव प्रपंचयति उदटूकिकायाः पूतनाया यजीवहरणं॑तोकेनैव वालकेनैव रूपेण न॒ व्वतिविकटाकाराया अतिविस्तृत-
खरूपाया अतिबशिष्ठायासतस्या वधोपयोगिनी वारे खरयैमयी वामनाबतारस्य. च्रिविक्रममूततिरिव काचिन्मूत्तिराविष्कर-
तेति भावः। त्रैमासिकस्यैव पदातिसुकोमछेय्थैः । यत् अपवृत्त विपयेस्ततया पातितःःन लु हिरण्यकरिपुविदारणाथां
दृसिंहमूर्िरिव काचित्पदस्य विकटकडठोरताविष्कृतेति भावः । रिगता जानुभ्यां गच्छतैवांतरं तेन तयोरमैध्यंगतेनैवोदछ्ख-
छनिर्वधनेनैवाजुनयोदर योयदुन्मूलनं न तु प्रथिव्युद्ररणोपयोगिना वहरूपेणेव कोपि प्रयल्लः कृत इति भावः।
तत्सर्वमास्ममदिमोपनिवंघनमेव । निजवाल्यमदहामाघुगरेण स्वमहै.धयेस्याद्रतीकरणमेवेति पूरवेणायुषगाः । इतरथा न भाग्यमन्यथा
न भाव्यमेतस्िकेणेदटश्ेन मवितव्यं नामविष्यतेय्थं इति विश्वनाथः । “तोकोस्पगि शिशौ सुते इयभिधानात् । ( श्चरीरो-
स्थानादिग्रवृत्तिहेतुस्वाद यः प्राणस्तोस्टंपतीद्युद्पिका तस्या इति तीथेः। ) उद्टूकिकात्वमनत्र च्या अपि यस्या अरिष्ट
करत्वसाधारण्यात् “अहो चकीयम्ः' इत्यायुक्तेसस्या वकीत्वं प्रसिद्धमेव । जानुघषेणपूवेकं गमनं रिगिणं, दिचिस्पशोः
सहसरधनुषोप्यदधदेशं स्परशतोः सदसधनुषस्तृध्वं दयुशषब्देनापि मण्यत इति तीर्थः। त्रयो मासा वयोलक्षणा निरताः यस्य स
त्रेमासिकस्तस्य ।। २७॥ छ $ विषेण सितं तोयं विषतोय॑ तदेव पीथं येषां ते विषतोयपीथास्तास्तथा यद् व्रजपशशवादीन-
जीवयत्तदितरथा न भाव्यमिति योज्यम्| २८ ॥ छ 8 इयं इति । प्रीप्मर्तौ टि. स्वभावत एव सूयेतापेन साद्रंमपि
निसद्र मवतीति भावः दाबाञ्चितो रक्षणं श्रीद्रुप्णेन द्धिः क्रतं तत्र द्रयोर्मध्ये मुजाटन्यां तु दिवैव ह रक्षणं कुतमिति | इवो
वार्थे बोध्यः टोकोक्तिरेव न श्ा्त्रोक्तिः। शस्त्र तु “जन्म कमे च मे दिव्यम्” इयाद् ॥ २५॥ 8 8 इत्यथ इति ।
तरयापकस्य ठ्याप्येन बंधनं न भवतीति भावः । “दुं स्मादामतात्रयोः"” इयमिधानात् | ३० ॥
१ | | ख „ २.अ.७ शक्तो. २-३० ] | त्रनेकग्याख्यासमलंछृतम् 1 । ५ २६७
श्रीयधारमणद्ासगोस्वामिचिरचिता दीपनीव्याख्या
छषणस्तविति प्रथमस्कन्धीयदृतीयाभ्यायस्य २८ -ोकैकदेशषः ।। २६--२८ ॥ |
` अञ्जति । सुज्ञाटन्याम् देषिकाटन्यां द्मस्कन्धीयोनरविश्ञाध्यायोक्तायामिति यावत् ।। २९--३२ ॥
भ्रोमद्ीरराघवव्याख्या
किंच युद्धे रावणस्य वक्षखटसपर्शेन रुग्णाः भग्ना ये मदेनद्रवाहस्यैरावतस्य दंतास्तर्विंडंविताः सखधवलिन्ना धवरीकृताः
तत्तदिशषु पतितैः वक्षदवूर्णितसुरगजदंतचूर्णैः प्रकाश्चिता इयर्थः । एवंभूता याः कुमः दिषशषस्तासां यो जयस्तेन् रूढः उत्पन्नः यो
हासः अदो मरसमः कोऽन्योऽस्ती ते गर्वेण प्राप्रहासस्तं सैन्यमध्ये उककर्पेण चरतो दारहतृ. रवणस्यासुभिः पाणेः सह् सद्यः शीघ्र
विनेष्यति वपनेष्यति कैर्धनुषो बिस्पूरजिर्विशषेषेण स्फूर्िजितैः स्फरितैः श्रैरिय्थंः ॥ २५॥ ४ कृष्णावतास्माह सूमेरिति ।
सुरेता आसुरसंपत्या जाता राजानस्तेषां वरूथैः सैनधर्विमर्दिताया मारेण पीडिताया मूमः क्टेक्षव्ययाय भसपहयारायेयथेः ।
सितशष्णकेश्चः मगवान् कलया वलमद्रेण साकं जातः अवती्णैः सितक्रष्णौ केदो यस्य सः शोभां हि मगवता सितकृष्णकेश्ौ
धृतौ अविकारित्बेन वयःपरिणामासंभवात् यत्च विष्णुपुराणे उजहारात्मनः केशौ सित्ृष्णौ तथा सुने इति भारतेऽपि स चापि
केदो हरिरबजहे द्धं चेकमपरं चापि कृष्णं तौ चापि केकौ वितां यदूनां कुठे खियौ रोहिणीं देवकं च तयोरेको वरमद्रो बभूव
योऽसौ श्रेतसतस्य देवस्य केशः छृष्णो द्वितीयः केङावः संबभूव केशो योऽसौ वण्र॑तः छरष्ण उक्तः इति । तत्तु न केशवमात्रावताराभिप्रायं
रितु मूमारावताररपं कार्य करियदेतन्मकेश्चावपि कर श्क्ताविति योतनार्थं रामकेचवथोव॑णैसतवनार्थं च केशोद्धरणमिति गम्यतेऽन्यथा
तत्रैव पूर्वापरविरोधापत्तः कृष्णस्तु भगवान्खयमिःत्येतद्विरोधाच्च जातश्च भगवान् जनैरनुपरक्ष्यः मार्गो मतिस्य सः तथाभूतः
आत्मनः स्वस्य महिमा उपनिवध्यते ऽभिव्यञ्यते येषु तानि स्वमाहारम्यम्रकाङ्कानीयथेः 1 कायणि चेष्टितानि करिष्यत इति ॥।२६॥
छ श , कर्मणां परमेश्वरत्वप्रका्चकत्वमेव प्रपञ्चयति नवभिः । तोकेनेयादिना तोकेन बालेन सता उछ्क्रिकायाः पूतनायाः जीवः
हरणं यत् पूतना उलककू्पेणागतेति पुराणांतरप्रसिद्धिः त्रैमासिकस्य चत्रिमासवयस्कस्य पदा पादेन शकटरूपेणागतस्यासुरस्य उपन्रत्तिः
विपरिव्तनं यत् रिङ्गता उ्खल्माकषैता दिविस्प्रशोरव्युचयोः अर्जुनयोः अर्जुनाख्यव्ृक्योः अन्तरगतेन मध्यंप्राप्न तयोसुन्मूखन-
मुर्पाटनं तत् तदितरथा न भाव्यं न भवितव्यमनीश्धरत्वे तस्सवंमनुपपन्नमिलयथेः ।\ २७ ॥ 8. # किच व्रजे वसन् विषतोच-
परीतान् विषजटस्य पीतं पानं येषां तान् ब्रजपश्पौँलाश्चानु्रहदष्िः कृपादृष्टिः तस्या - दृष्ट्याः सुधावषेणाजीवयदिवि यत्
हदिन्यां यमुनायां विहरन् तच्छ्रुद्धये हदिन्यानिर्विंषयत्वायाति विषवीर्येण विलोला चंचल जिह्वा यस्य तं उरगं कालियाख्यं सपे-
मुज्राटयिष्यत्. पाययिष्यदिति यत् ।॥ २८ ॥ % ® तद्पि कर्म दिव्यमिवामानुषमिवेति छौकिकोक्तिः किंच दावाग्निना
॒चिवने दयुष्कवने परिदह्यमाने सति अतो दावाननदैतोरवसितो निध्िर्तोऽतकालो यख तं निश्च रात्रो निःकयानं नितरां स्वप॑तं
त्रजं नेतरे पिधाय्य पिहिते कारयित्वा अनेन व्रजस्य पश्चाजागरणं सूचितं बलभद्रेण सदितः अनधिगम्यवीयः अनधिगम्य दुर्विज्ञेयं
वीरय यस्य तथाभूतः अग्नि पीत्वा त्रजमुद्धरिष्यतीयर्थः || २९॥ ४ किंच गृहीतेति अमुष्य श्रीदरष्णस्य माता यद्लोदा
यदयदुपवंधं वंधनसाधनं शुखवं सुंजादिनिर्मितरञ्ज गृहीत ग्रहीष्यति तत्तदुसवममुष्य श्रीकृष्णस्योद्रे न माति न व्याप्नोति न पर्याप्र-
मियर्थः । किच ज़ मतोऽस्य भगवतो वदने सुखे भुवनानि चतुद॑श्चमुवनःनि संवीक्ष्य दृष्ठ गोपी यशोदा शंकितमना किमिदमिति
सोकितचित्ता सती पश्चात्रतिबोधिता ज्ञापिचैश्र्याऽऽसीदिति यत्तच्च कर्म दिठ्यं इवेति पूर्वेणान्वयः ।! ३० ॥ |
व श्रीमद्विजयध्वजतोथद्कता पद्रल्ावलीव्याख्या
¦ ` बक्षखटसप्चेन रुग्णा भग्ना महेद्रवाहस्यैरावतस्य दंता वश्चस्थलसपस्चीरुग्णमहेद्रवाददंतस्तैर्विखवितः ककुभां जयः
विर्टवितकड्ुब्जयस्तेन सुटः उन्न दासोऽ्रहासो यस्य स तथा सैन्येन सष्टितो रावणस्तस्य दारदः दारान् सीतामादतकामस्य
रामस्य धनुष उ्रसनिर्निर्मैःर्विस्पूर्जितैरसुभिः सह विनेष्यति विनयः मदविनादमेष्यति पुनः सद्यस्तरक्षण एव राममुक्तैः शरेर्विने-
ष्यति विनां प्राप्नोतीयन्वयः। धनुर्विसफूरजितैनंष्ठो रावणः पूैमेव तु पुनः शरैरामसु्तैः सालुवंधो विनेष्यतीलयनेन धनुर्विस्पूर्जिते-
विनाशः कथमभूदितीयमाक्षंका निरस्तेति । सैन्य इत्यस्य विवरणं सानुवंघ इति ॥ २५॥ ॐ 8 छरष्मावतारमनन्यसाध्यं
तकम ` चं संगृह्य कथयति भूमेरितयादि श्छोकदशकरेन स हरिः सितक्ृष्णकेशच इति नाम कल्या जातः कमणि करिष्यतीयन्वयः 1
कर्मणा तच्वज्ञानं कस्मान्नोदेयत उक्तं जनेति । प्राकृताज्ञेयमाेत्वादियर्थः । अवतारप्रयोजनमादहं सुरेतरेषामसुराणां वस्येन समूहेन
सेनया वा विमर्दितायाः पीडिताया भूमेः कटेशव्ययायेति । कीटक्तानि कर्माणि आत्ममहिमोपनिवंधनानि स्वमदिमनिमित्तानि पूतना-
वधादीनि हरेः कर्माणि परकरमनिवंधनानि न भवंति अन्येषां कर्मणि तन्महिमनिवंधनानीति चाथैः । तदुक्तं विष्णोनौन्येन कर्माणि
परेषां तन्निवंधनमिति अव्रान॑ताश्े रौहिणेये रामे चुछकेश्ारसकरामाभिधानेन दरिसि्ठन् जगदरक्षयतीत्येतद्राम एको ह्यनंतांशस्ततर
३८
शष्म | - -श्रीमद्धागवतम् । - [ स्क. २ अ. ७ अलोक २५३८
रामाभिधो दरिरियादिनोक्तम् अतएव ग्राह्यमिति भावः । २६॥ छ # तोकेनेयणुना बाठेनानिदंशेनेयथेः । क्षरीपेस्थानादि-
` प्रवरृत्तिहेतुत्वाज्ञीवः प्राणासान्टुंपतीव्युलपिका तस्याः सनपानेन जीवहरणं यत्कं त्रेमासिकस्य त्रयोमासा वयोखक्षणा निवृत्ता यस्य स
तथा तस्य कृष्णस्योरिकषप्ैन पादेन श्कटोऽपद्त्तः व्ययस्याक्चेण शकटेन शकटाख्यो हत इति । यञ्च उद्धखलबद्धेन रिगता क्रीडतांतर्गतेन
मध्यगतेन बाटेन दिविस्प्लोः सदखधनुमात्रोध्वदेकं स्परजञतोः तावदुच्छययोरियर्थैः । यमखाजुनयो्र क्षयोरन्मूलनं च यत्सवं कर्म
इतरथा विष्णुनं चेत्सवमदिमोपनिवं घनत्वेन सहखधनुषस्तृध्वं दुरब्देनापि मण्यत इति च । २७॥ 8 $ विषतोयपीतान्
विषमिश्रजं पीतवतः जीवयत् अजीवयत् अनुग्रहक्षणटृष्वृष्टया तच्छ्रुद्धये यमुनाह्दजल्जयुद्धये हृदिन्यां यमुनानच्यां विहरन्
काटीयनागमुच्ाटयिष्यन् उच्ाटितं करिष्यति च विषजंछे विहरणं दुर्गस्थानहदादुश्चाटनं च नान्यसाध्य तदनेन कृतमितरथा
भन्यमियथः | २८॥ % % आषु आद्युना विष्वग्ब्यापिना दावाग्निना विपिने दंदह्यमाने सति निशि सर्वान्मज्ञाने यतत
सवीत्मनाज्ञानं निका सा परिकीतिंतेति वचनात् निः्चयाना नितं श्चयानं कत्तेव्यमू्ं तिं अचेतनं कि नेयाह अवसितांतकां
निश्चितमरणकाछं त्रजं तेषां नेत्रे पिधाय्य पिहिते कारयित्वा इतो दावाग्नेरुष्यतीति यस्व म तदन्येषां दिव्यमेव स्तुयमेव । कुत इति
तत्राह अनधिगम्येति । नियसमादिेग्र ह्यादिमिरप्यविज्ञेयमाहात्म्यत्वादियथः । सब इनेन बटस्याप्येतादशी शक्तिनस्तीति
लक्षयते | २९॥ # & अमुष्य दष्णस्य मातासुतमुपवदूुं यच्छुल्वं दाम गृह्णीत गृहयाति ततु दामामुष्य सुतस्य न माति न
=
पूयते इयमेयलक्षणं महारम्यं योपीप्रतिबोधितस्य निद्रायां उत्थितस्य जु भतो मुखं व्यादायारस्यं परिहरतोऽस्य कृष्णस्य वदने
चतुदंशभुवनानि सम्यग्वीक्ष्य श्ंकितमना भीतमना अभवदिति यच्च तदपि ॥ ३०॥
श्रीमज्जीवगोस्वामिङ्ता क्रमसन्दभेष्याख्यः ।
भूमेरिति । सुरेता असुरभावया ये राजानः तेषां वरूथैः सैन्यैः निपीडिताया सुवः क्छेमपहक्ुं परमात्मनोऽपि
परत्वात् जनैरस्मदादिभिरनुपटक्न्यमार्गोपि प्रादुभूतः सन् कर्म्माणि च करिष्यति । कोऽसौ कल्या अंशेन सितक्कृषणकेश्नो यः,
यंत्रं सितकृष्णकेश्ञौ देवै ्टाविति श्ाखान्तरप्रसिद्धिः, सोऽपि यस्यांशेन स॒ एव भगवान् स्वयमिलय्ैः । तदविनाभावित्वात्
शरीबख्देवस्यापि ग्रहणं दोतितम् । ननु पुरुषादपि परोऽसौ भगवान् कथं भूभारावतारणमात्रार्थं खयमवतरिष्यतीव्याशङ्कयाहं ।
आत्मनो महिमानः परममाधुलीसम्पदः उपनिवध्यन्ते निजमक्तैरधिकं वण्यैन्ते येषु तानि कर्मापि निजां
। भि च करिष्यति । यद्यपि निजा
कोनैव वा निजेच्छमभासेनैव वा भूमारहरणमीषत्करं तथापि निजचरणार्विंद जीवातुदन्दंमानन्दयन्नेव टीखाकादभ्बिनीर्तिज-
माधुरीवषैणाय वितरिष्यमाणोऽवतरिष्यतीलयथेः । ( विष्णुपुराणादिवचनं तु तत्र पूर्वमेव व्याख्यातमस्ि ) । २६॥ क कू
एतदेव ठयक्तीकृतं तोकेन जीवहरणमियादौ । इतरथा खमाधुतीसम्पत्प्रकाशनेच्छामन्तरेण मधुरतरं छोकादिभावं दधता तेन
पूतनादीनां जीवदर्णादिकं कम्मं न माठग्रं न सम्भावनीयम् । तदंङतदिच्छाभासादिमा्रेणेव ततसिद्धेरिति वाक्यार्थः । तथाच
तथायच्रावतारस्ते युवो भारेलयादौ तैरेव व्याख्यातम्-किं भूभारहरणं मदिच्छामात्रेण न भवति तत्राह, खानामितीति । जयति
जननिवास इयत्र च--इच्छामात्रेण निरसनसमर्थोऽपि कीडाथं दोर्भिरेवाधर््मम् अस्यन्निति। तदेवमादिभिः श्रीकृष्णस्यैव
संवद् मुततावणैनाभिनिवेश्प्रपच्चो ब्रह्मणि स्पष्ट एव । अस्तु तावत् तद् भूरिभाग्यमिहजन्म किमप्यटव्याम् इलयादि । ( सित-
कृष्णकेशं इयत्र तात॒पय्यं श्रीस्वाभिभिरेव विवृतम् । इदमप्यत्र तातुपय्य॑ सम्भवति । ननु देवाः किमर्थं मामेवावतारथितु
भवद्धिरागरह्यते । अनिरुद्राख्यपुरुषप्रकाज्ञविश्ेषस्य क्षीरोदश्रेतद्रीपधाम्नो मम यौ केडाविव स्वक्षिरोधाय्यैभूतौ तावेव श्रीवासुदेव-
सङ्कषंणौ स्वयमेवावतरिष्यतः। क्तश्च भूभारहरणं ताभ्यामीषरतकरमेवेति । अथ उलहारास्मनः केशावियस्यैवचब्दार्थोऽपि
स॒क्ताफटटीकायाम्-केश्ौ सुखस्वाभिनौ । सितो रामः । आत्मनः सकार्ात् उज्जहार उद्धृतवानियादि । यैस्तु यथाश्रुतमेबेदं
व्याख्यातं ते न सम्यक् परामष्वन्तः । यतः सुरमात्रस्यापि निर्जरत्वमप्रसिद्धिः, अकालकिते भगवति जरानुदयेन केशक्षौक्स्यानु-
पपत्तिः 1 न चास्य केश्चस्य नेसर्गिकसिवकृष्णतेति माणमस्ति । अतएव नरसिंहपुराणे श्ीटष्णावतारप्रसङ्गे शक्तिशाब्द एव प्रयुखयते,
न तु केशशब्दः । तथाहि-वसुदेवाच देवक्यामवतीय्यै यदोः कुठे । सितकृष्णे च मच्छक्ती कंसाध्ान् घातयिष्यत इलयादिना |
अस्तु तिं अंशोपलक्षणः केदाराव्दः, न, अविष्टुतसव्वशक्तित्वेन साक्षादादिपुरुषत्वस्यैव निश्चेतुं श्ञक्यत्रात् । कृष्णविष्ण्वादि
इब्दानामविशेषतः प्ययप्रतीतैः । नैवमवतासान्तरस्य कस्य वाऽन्यस्य जन्मदिनं जयन्याख्ययाऽतिप्रसिद्धम् अतणए्वोक्तम् भारते-
भगवान् वासुदेवश्च कीत््येतेऽत्र सनातनः । श्चाश्तं ब्रह्म परमं योगिध्येयं निरञ्जनम् इतीति । तस्याऽकालकलितत्वम्--योऽयं
कालस्तस्य तेऽज्यक्तवन्धो चेष्टामा्ुरिलयादौ श्रीदेव कीरेवीवाक्ये, नताः स्म ते नाथ सदाङ्घरिपंकजं विरिच्रषैरिञच्यसुरेद्र-
वन्दितम् । परायणं क्षेमभिदेच्छतां परं न यत्न कालः प्रभवेत् परभुः ।॥ इलयादौ श्रीदरारकावासिवाक्ये च प्रसिद्धम् |: तस्मान्न
केञावतारत्वेऽपि तासयय्थैम् । अतो वैष्णवादिपयानां छब्दोत्थमर्थमेवं पदयामः--अंशावो ये भकाशन्ते मम ते केशसंक्ञिताः ।
सवज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहु्निसत्तमेति । सदखनामभाष्योत्थापितभारतवचनात् केकाशब्देनां रुच्यते । तत्र च सर्व्वत्र केशेतर
श्दाप्रयोगात् नानावर्गाश्ूनां श्रीनास्ददषठतया मोक्षधम्स॑भ्रसिद्ेशच तथा चायतने न्ये तौ चारु. बासुदेवसंकर्पणावतारसूचकतवा
७ इलोक्र. २५-३० 1] | नेकष्याख्यासमलंङतम् । | ~ ६६६. ध
निर्षटातिति तयोरेव स्यातामिति गम्यते । तदीययोरपि तयोरनिरद्ेऽभिव्यक्तिश्च युज्यत एवः अवतारितेजोऽन्तभूतत्वात् अव-
तास्स्य। : ततश्चोजहारेयस्यायमर्थः-- आत्मनः सकाशात् श्रीवासुदेवसंकषणांशभूतौो केश्चावंश. उदार उद्धृतवान् › प्रक्ृटीञ्य `
` दश्चितवानिलयर्थः ॥ अत्रायं सुमेरस्त्यिकदेशषदर्शनेनैवाखण्डसुमेरुनिरदेशवत् तदंशांुदशेनेनेव ू्णस्येवावि्मावनिरदेशो ज्ञेयः ।
अथः स चापि केश्ावियादिकव्याख्या--उद्बहे योगवङेनात्मनः सकाश्ादूविच्छिद्य दशेयामास । स चापीति चशब्दः पूठ्वेमुक्तं
देवकलृकं निवेदनरुपमथ समुिनोति। अपिश्व्दसतदुदर्णे . श्रीमगवतूसंकर्षणयोरपि देतुकठेकत्वं सूचयति ॥ तौ चापीति।
चक्रब्दोऽलुक्तसमुचयार्थतवेन भगवतूसंकर्पणौ स्वयमाविविश्ातुः पश्चात्तौ च तत्तादात्मयेनाविविदतुरिति योधयति ॥ अपिशब्दो
यत्रानुस्ूतावम् सोऽपि तदंश्ञा अपीति गमयति । तयोरेको बखमद्रो बभूवेयादिकन्तु नरो नाणयणो मवेत् हरिरेव भवेन्नर
इयादिवत् तदैकयान्याप्यपेश्षया ।॥ केशवः श्रीमथुरायां केशवशानाख्यमदहायोगपीटाधिपत्वेन प्रसिद्धः स एव इष्ण इति ॥
श्रीनृसिंहपुराणे तु सितङ्कष्णे च मच्छक्ती इति तद्रणेनिरशेनां वाचक एव शक्तिरय्द् इति ॥ २७ ।। २८ ॥ २५ ॥ ३० ॥
श्रीमदिश्वना।थचक्रषत्तिङता सारा्थंदशिनीव्याख्या
। । किंच युद्धे रावणस्य वक्षःखलस्प्ेन रुगणा भग्ना ये महे्द्रवाहस्य एेरावतस्य दन्ताः तेर्विंडम्विताः खधविन्ना
धव्रीकृताः, तत्तदिक्षु पतितैस्तै; ्रकाशिता इयर्थः, या एवम्भूताः कङ्कमो दिक्षस्ता जुषते सेवते पाखयतीति तथा तस्यः दारकः
रावणस्य ऊद पराप्र दासम् अदो मत्समः कोऽप्यन्यो नास्तीति गर्वम् असुभिः प्राणैः सह सद्यो विनेष्यति अपनेष्यति । कैधनुषो
विस्फूजितैः टङ्कारघोपैरेव । कथम्भूतस्य तस्य अथिसैन्ये सखपरसैन्यमध्ये उत्कषण चरतः । ककुल्जयरुढद्ासमिति पाठे तथा-
भूतानां कञ्कुमां जयेन रूटं गव्यम् ॥ २५॥ 8 श्रीक्रष्णावतारमाहः भूमेरिति दक्चभिः। सुरेता असुरस्रूपा ये
राजानस्तेषां वरूथैः सैनयर्विमर्दिताया भुवः प्रथिव्याः क्लेशव्ययाय भारापनोदनाय भूतलखानां संसारदुःखक्षयाय च तत्रैव
केषाच्चित् सोत्कण्ठभक्तानां स्वायोगदुःखोपक्ञमाय च जातः कम्मांणि करिष्यति । ननु कोऽसौ जातस्तत्राह अनैरस्मदादि-
भिरप्यनुपलक्ष्य उपलक् .येतुमश्चक्यो मार्गो वर्स्मापि यस्य सः । नन्वविदिततत्त्वोऽपि पदार्था लोके खबुद्धयतुसारेण नामस्पे
कस्पयित्वा अयमयमिति निश्चीयते, यथा कौस्तुभोऽपि पद्मराग एवायमिति पद्मरागोऽपि प्रचाखमणिरेवायमिति, तथाऽयम-
वतारोऽविज्ञातसरूपोऽपि पुराणादिषु कीटृशचतया पयत इयत आह कट्येति । सितद्ृष्णों केशौ. यस्य स णवा तिपुरातनः
पुरुषः यस्य॒ कलया जात इति। यत्तु विष्णुपुराणे--उनन्यरात्मनः केश्लौ सितङ्कष्णौ महामुने इति यञ्च भारते-सख
चापि केलौ हरिरबक्त॑ एकं शुद्मपरच्चापि कृष्णम् । तौ चापि केश्चावाचिशेतां यदूनां कुरे खियौ रोहिणीं देवकीञ्च ।।
तयोरेको बलभद्रो वभूव शतस्य देवस्य केशः। कृष्णो दवितीयः केशवः सम्बभूव केशा योऽसौ वणेतः इष्ण उक्तः ॥ |
इति तत्र प्रकटेऽ्ये बिचाय्यैमाणे बाधैव रम्यते, न तु कापि सङ्गतिः। तथाहि त्रिगुणातीतस्याविकारिणः चिदानन्द्-
घनवपुषो नारायणस्यापि वयः परिणामकृतं शुकृष्णकेशत्वम्, अथच सन्तं वयसि कैशोरे इति निल्किशोरसवच्न,
तथा छःभ्दु भगवान् सख्रयमिति कृष्णावतारस्य खयं भगवर्वं चेति, अतस्तत्र विद्वंसो ठ्याचक्षते यथा-सिवशृष्णकेशलं
शोभैव, न तु वयःपरिणामक्ृतं, भारावतारणरूपं काय्यं कियदेतत् मत्केज्ञावेव कन्तुः सम्थाविति द्योतनार्थं रामकृष्णयोवणै-
सूचनार्थ केशोद्धरणसिति गम्यते । अन्यथा तत्रैव वियोधापत्तेः कृष्णस्तु भगवान् खयभिस्येतद्धिरोधाचच । कट्या रामेण सह्
खयं सितक्ृष्णकेश्ञो भगवानेव जात इति खवामिचरणाः । क्या हिस्पनैपुण्यविरेषविधिना सिताः बद्धाः कृष्णा अतिदयामाः
केश्या येनेति विग्रहः । स एवेयस्य बैदग्धीविश्ञेषात् कृष्ण ईरितः ॥ किंवा यः कयांशेन स्यात् सितरयामकेशकः । इति भगवत्ता-
मृते श्रीरूपगोखामिचरणाः । अंशवो ये प्रकान्ते मम ते केरसंज्ञिता इति स्ते्मच्छिरोधाय्यो सितङ्कष्णकिर्णी द्वौ प्रभू. अब
तरिष्यत इति सूचनार्थ केशद्रयोद्धरणमिति सन्दर श्रीजीवगोस्वामिचरणाः । किंचात्र विष्णुपुराणे भारते च स्त्र केराङष्दस्यैव
प्रयोगात् । चिङुरङुन्तलंयप्रयोगात् , परोक्षवादा ऋषयः परोक्ष मम प्रियमिति भगवतसम्मतौ स्थितानां ङाखाणाम्षीणां
साकरूतमेब व्तद्रचनमिति गम्यते । तत्र उञ्जहारेति ॥ आत्मनः खान्तःकरणात् सकाञ्चात् केशौ सुखरूपावीसे सिवकृष्णौ
उञ्जहार बहस्तुतिभिः प्रसाद्य बहिरपि उद्रमयामास । हे महामुने मननेनेवास्यार्थोऽवगम्यतामिति भावः । सखक्षीषंजरेषु कमिति
नानाथैवगीत् । एवमेव भारतीयं पयद्वयमपि व्याख्येयम् । तथेव कट्या एकेन भुवः क्टेाव्ययाय सितेन सदह _ ष्णः केशः
सुखरूप ईक्षः माधुशवस्यैमयः, बलदेवेन सह् छृष्णो जात इयथः । इङेषेण सितो रुद्रः कृष्णो विष्णुः को त्र्या तेषामपीश्वरः |
स यावदुर्व्या भरभीश्वरेर इ्यभिमोक्तेः । कर्म्माणि कीटश्ानि आत्मनो महिमा मदै ययं तस्यापि उप आधिक्येन निबन्धनम्
आघृतीकरणं येषु तानि, यतकम्मसु माधुर्य्येणावृतमेव महै. तिष्ठतीयथेः । यद्वा आत्मनः स्वस्य महिम्नि उप आधिक्येन
नितरां बन्धनं येभ्यस्तानि, यत्कर््माणि स्माघुय्येण सन्व॑लोकमनांसि बध्नन्तीय्थः। तत्र जनानुपलक्ष्यमाग इति पदेन रहस्या
वो । 4 केने ४
रागानुगा भक्तिरपि द्योतिता ॥ २६ ॥ # एतदेव प्रपञ्चयति । उद्धकिकायाः पूतनाया यञ्ज िवहरणं तीकेनेव वालकेनैव
रूपेण, न त्वतिनिकटाकाराया अतिविस्दृतशरीगाया अतिबरिष्ठायासस्मा बधोपयोगिनी तादृशेश्वय्यैमयी वामनावतारस् तिविक्रम-
श्वीमिद्धगेवतम्। ` [ स्क. २अ.७ च्छो. २५.६०
` मूत्तिरिव काचिन्मू्तिराविष्कृतेति भावः । त्रेमासिकस्ैव पदा अतिसुकोमटेनैवेदथैः । यत् अपवृत्तः विपय्यैस्ततयाः पातित
ठ दिरण्यकरशिपुविदारणा्ां गृसिदहमृत्तिरिव पदस्य विकटकटोरता काप्याविष्छरतेति भावः । रिङ्गता जानुभ्यां गच्छेतैव अन्त
तेन तथोर्मध्यं गतेनैव उदटूवलनिवद्वेनैव अज्जनयोद्रंयोयैटुन्मूलने, न तु प्रथिव्युद्ररणोपयोगिना वराहरूपेणेव कोऽपि प्रयत्नः:
छत इति भावः । तत् सव्वेम् आस्ममदहिमोपनिबन्धनमेव निजवाल्यमहामायुय्येण सखमहैश्य्यैस्य आवृतीकरणमेवेति पूर्वेण
उष्गः। इतरथा अन्यथा न भाव्यम् › एतच्त्रिकेण ददृशेन न मवितन्य॑ नाभविष्यदियर्थः ॥ २७॥ छ छ -विषमयतो-
यस्यं पीतं पानं येषां तान् पाछान् गोपांश्च करपाृ्टिसुधाव्रृष्टया अजीवयत् जीवयथिष्यतीति यत् तदपि आत्ममहिमोपनिबन्धने-
` मेवेति पूठ्वेणानुपङ्गः ¦ हदिन्यां यमुनायां विद्रन् विदु" तच्छदढरये तष्या निर्विषत्वाय उरगं कायम् -उ्ाटविष्यति ॥ २८५।
` दिव्यमिवेति लोकोक्तिरीत्येवोक्तिः । वस्तुतस्तु स्वं कम्म॑तस्याप्ाङृतमेव जन्म कम्म च मे दिव्यमिति भगवेदुक्ते
निश्चि काछियदमनगात्रौ जुचिग्रीष्मस्ततूसम्बन्धिनी बने । उन्नेष्यति उद्धरिष्यति । अवसितो निश्चितोऽन्तकालो येन तम् । तथा
सुञ्जाटव्यां नेतरे पिधाय्य पिहिते कारयित्वा ॥ २९॥ श क उपबध्यतेऽनेनेदयुपवन्धं जुस्वं दाम अमुष्य माता श्रीयज्ञोदा
यत् यत् गृह्णीत गृह्णाति तत् अमुष्य न माति बन्धने सम्मितं न भवति न पूय्यैत इयर्थः । गोपी यशोदा आदौ, किं सप्र एतदुत
देवमायलयादिना विस्मितमनासततो बोधिता, अथो असुष्यैव ममार्भ॑कस्य यः कश्च नौतपत्तिक आत्मयोग इति निजै ज्ञापिता
अमुना कृष्णेनेवेत्यथैः । तदनन्तरं प्रतिबोधिता रे-खय्यैज्ञानप्रतिरूपं पुतरस्नेहमाधुय्यैमेव बोधिता, प्रणतास्मि तत् पदं स एब नारा
यणा मतूपुत्रस्यारष्टं नाञ्चयस्िति तत्र द्योतनात् ॥ ३० ॥ | | ॥
५
भ्रीमच्छ्ुकरेवछृतसिद्धान्तप्रदीपः |
| स चेद्रराणयो्द्रे रावणस्य वक्षखटस्प्ञोन उग्रा भग्ना ये महद्रवादस्य एेराबतस्य द॑ताः तैर्विडवितोः खधवटिम्ना
धवखीछ्रताः याः ककुमः दिश्च; ताः जुषते सेवते पारयतीति तथा नस्य दारदः रावणस्य अधिसैन्ये खपर सैन्यमध्ये उच्ररत
उत्कर्षेण विचरतः अदो मत्समः कोऽन्योसतीति गर्वेण ृदमुखन्नं दासम् असुभिः प्राणैः सह धनुषो विस्ूर्जितैः टंकारघोषैरे
सव्यः ज्ञीघ्रं विनेष्यति ॥ २५ # ` श्रीक्ष्णावतारमाद् भूमेरिति दकषमिः । सिताः द्युभाचायः ब्रह्मादयः कष्णकाः अजु
भकमाणः असुरा; तेषामीज्चः उत्पत्तिसियादिदेतुः तथाच महाभारते ऋषय उचुः पिनाकिन्भगनेत्रघ्न सर्वल्मोकनमस्छृतं
माहात्म्यं वासुदेषस्य श्रोतुमिच्छाम कंक । दिव उवाच पितामहाद्पि वरः स्ञाश्यतः पुरुषो हरिः हिरण्यकेराः श्रीकरष्णः व्यभ्रे
सूथै इवोदितः श्रीचत्सांको हृषीकेशः सर्वदैवतपूजितः ब्रह्मा तस्योद्रमवस्तथादं च टलाटजः किरोरुटेम्यो ज्योतीषि सेमभ्य्च सुरा-
रः ४५. 9 ऽ भ | ५ + नि 0
सरसाः ऋषयां देहस भ तास्तथाटोकाश्च शाश्वताः पितामदरगर माश्नाल सचैरेवगदं च सः सोरम्याः पथिलयाः कटस्ायाः सूषा विभ्वने _
क न ~ 04 क ~ २ पष्क स+ दनर - न = केः ~त `
संदी रचैभूतानां ख्वाजरस्म चरस "च ल देषरिपुजित्लाव्ठादेनायः पर॑तप> । सर्वज्ञः सर्वसंन्लिषटः लर्वरतः सर्वते सुखः परमास्सा
हृषीकेश्चः सवेव्यापी महेश्वरः न तस्मात्परमं मूतं वेदे रोके च किंचनेलयादि यद्रा सिता दिरण्यकेश्च इति सुतिप्रोक्ताः प्रकाश्चरूपाः
कृष्णाः केशा यस्य सः साक्षाद्गवान् सुरेतप्वरूथैः राजन्यरूपासुरसैन्यैः विमर्दितायाः भूमेः क्लेञव्ययाय भागापनयनाय
क्या संकया संकपषणन सह. जातः सन् कर्माणि करिष्यति अनेन ताटक्केशोपलक्षितस्वासाधारणश्रीविग्रहवानाविरभूत
इति सूचितम् । यष्टा सितक्रष्णा गौरइयामौ कानां सहसरसंख्याकशिरसामीक्चः संकषणदरच कस्य ब्रह्मण ईञ्चः ब्रह्मोपलक्षित-
सर्वजगञ्जनकरच केशौ संकर्षेणपरवासुदे वाख्यमूर्तिमेदौ यस्य सः सकया स्वसंकल्पेन जात इयर्थः ! अनेन स चापि केशौ
द्रिरदरवदशुमेकमपरं चापि कृष्णं तौ चापि केलौ निर्विशतां यदूनां कुठे खियौ देवकीं रोहिणीं चेति मदाभारतस्थं जनव्वा-
मोहकरं कूटवाक्यं ठ्याख्यातम् । दरिः केशौ उक्तव्यु्यत््या संकपेणतरहमोपरक्षितसवंजगत्कारणात्मकमूर्विमेदौ उदूवर्हं आविश्चकार
संकर्षण आविभेवितुसुद्यत इति फटितोर्धैः । अन्यसस्पष्टमिति कूटवाक्याभरैः । तस्य सर्वाविषयत्वं सूचयन् तद्विकचिनष्टि. जना-
ठुपलक्ष्यमागं इति स्वानन्यमक्तविज्ञेयतवं सूचयन् तत्कमोणि विश्चिनष्टिं आत्ममहिमोपनिवंधनानीति आत्मनः भगवतः महिमा
गुण स्वरूपादि याथा्म्यम् उपनिवभ्यते व्यक्तीक्रियते येषु तानि ॥ २६॥ # # ननु भूमिक्टेश्चव्ययमन्यः करिचत्करिष्यति'
किं मगवत््राहुभविनेति शंकां निवारयन् तत्कर्मणा तन्मदिमोपनिवंधनत्वं प्रपंचयति तोकेनेदयादिना । तोकेन बाटेन उलकिकायाः
पूतनायाः जीवहरणं यत् चरमासिकस्य च्रिमासावस्थस्य च पदा पादेन यत् श्चकटः उपवरत्तः यच्च दिविस्प्रशोरस्युखयोरजुनयोः वुक्षविहो-
षयोः रिगता जालुभ्यां गच्छता अंतर्गतेन मध्यंमरा्िन भगवता उन्मृखमुत्पाटनं इतरथा भगवदवतारं विना ततस्सर्वं न मान्यं न
भवितव्यम् | २७॥ छ $ किंच यद्रू विषतोयस्य पीतं येषां तान् ब्रजपर्ुन्पाखंङ्च अनुग्रहः कृपादृष्ट्या सुघा-
दृष्टया अजीवयत् । यच हदिन्यां श्रीयमुनायां विहरन् तच्छुद्धये हृदि नीनिरविषत्वाय अतिविषवींण विरोखा चपा जिह यस्य
तसुरगं काटियसंज्ञ सपम् उाटयिष्यत् तदपीतरथा न भाव्यमियन्वयः ॥ २८ ॥ छ # किच्च अनधिगम्यं . कात्स्येन दुर्यं
वीर्य यस्य.सः सबलः सरामः शुचिवने ग्रीष्मकालिके बने शुष्के वने दावाग्निना परिदह्यमाने सति अतो दाबानेर्देतोः अवसितो
निश्चितः अंतकालो यस्य तं निक निःशयानभिति काछियद्मने रात्यां यञुनातीरे नेत्रे पिधाय्य पिहिते कारयित्वेति सुजाटव्याः
२५.३०1 ॥ अनेकव्याख्यासमर्खृतम् ।
उंद्ररिष्यतीति यत् तदपि कम दिष्यममानुषं भगवन्मादातम्ययोतकमिस्यर्थः 1 इवेति पादपूरणाथकमत्वयम् | २९॥ _ _
किच अमुष्य भगवतः माता श्रीयक्षोदा . यद्यटु पब्ध्यतते अनेनेति उपवंधं छुस्वं दाम गृह्णीत गृहीष्यति तत्तत् असुष्य.
बतः न माति वंधसंमितं न ` भवति न पूयते इयर्थः: किंच गोपी . श्रीयशोदा अस्य भगवतः. जु भतः वदने सुखे भुवनानि
चतुर्दश्चरोक्रान् सम्यक् वीय दृष्टा ज्ञकरितमनाः सती प्रतिवधिताऽऽसीत् निजैरचयं ज्ञापिता आसीत् इति यत् तदपि कमे दिन्य-
६ नः ते सवत्र पूर्वेणान्वयः \} ३० ॥
श्रीमद्धल्लभाचायैविरचिता सुबोधिनोव्यास्या
एवं सजसचरित्रमुक्त्वा तामसमाद--वक्तस्थलस्परशेति। स॒ भगवान् रघुनाथस्तस्य रावणस्य असुभिः प्राणैः स्
दासं गवं विनेष्यति दृरीकरिष्यति । दृरीकरणे हेतुः दारहत्तु रेति । प्राणहरणेऽप्येतदेव देतुः । आततायित्वात् । नदि तन्मार--
णार्थे बाणा अपेक्ष्यन्ते किन्तु धनुषो विस्पजितेरेव । धनुषो बिद्षेषणम् श्रधिसेन्ये उच्चरत इति । उध्वं चरतः । वाणरूपं
मलं वा यजतः । अनेन तस्य गतिर्भिवास्ता । धनुषो माहात्म्याथं हासं विशिनष्टि । वक्षखटस्परोेन भग्ना ये महेन्द्रवाद-
यैरावतस्य दन्तास्तैविंडम्बितो यः कङकव्जयो दिग्जयस्तेन रूढो यो दासः । तस्य हि सामथ्यैद्रयं रावणस्य शरीरं शत्रुजयक्रृतं
च । तत्र शारीरेण सामर्यैन शचव्रुजय् उपहस्यते । यतस्तस्य वक्षखटस्पश्लमातरेणेवेरावतदन्ता भग्नाः । तादृशस्य दिग्िजयो
नोत्करषदेतुः । तेन दिग्विजयिनां साम््यादप्यस्य मह्सामथ्यैमिति महान् गर्वः । स गर्वो गच्छन् महासिमानिनः प्राणः सह
गतं; । न हि भगवतो हासस्याग्रऽन्यो हसति । तस्मात्तदपगमनमुचितमेवेति भावः । एवं रघुनाथचरित्रमुपटक्षणविधया निरूप्य
दासत्वं समर्थितम् ।। २५॥ ४ . $ एवं दासपेश्चटं निरूप्य अदीनरीखहसितेक्षणोहसद्धुभङ्गसंसूचितभूयेनुप्रहं निरूपयति--
भूमेः सुरेतरेति दश्चभिः । यद्यप्येकैकस्मिन्नवतारे अपरिमितानि चरित्राणि सन्ति तथापि वि"म्चँ येषासुपयोगस्ते निरूप्यन्ते । यत
उदं शे दशेव पदाथो निरूपिताः-अदीनत्वं, हसितत्वम् , लास्यं, दश्चणत्वं, उल सत्त्वं भरूतवं, भङ्गत्वं संसूचितखं, भूरिखं, अनुग्रहत्वं
चेति । अनेन दज्ञविधा च्रपि ठीटा अस्मिन्नवतारे सन्तीति यावान्वा अयमात्मा तावानयमिति सूचितम् । अनेन दश्चविध्-
टीलानामेकमुखव्वेनैका्थत्वं च सूचितम् ¡ तदुपपत््या निरूपणे उद शतो निरूपयिष्यति । तत्राऽदीनत्वं सगेः। दीनो हि
वस्त्वभावात् } यथासुखं वस्तुरूपेण स्वयमेव प्रादुर्भावाददीनत्वम्। अभिटपितवस्तुप्राप्रो दीनत्वं गच्छति 1 न विद्यन्ते दीना
यस्मादिति पराथसंष्टावपि जीवानां दीनत्वं गच्छति संश्रायेव । विसर्गा दहि खील स्पष्ट 1 हसिवं खानम् । स हिं भमगवान्नाट्य
इव प्रहसनरूपेण तत्तन्मर्यादया तांस्तान् सखापयति स्वस्य दासाथमेव । अन्यथा परमाथ भगवत्छसखूपे का मयादा । दश्षणं पुष्टिः
भगवदीक्षिता एव हि पुष्टा "भवन्ति । भृरूपा उतिः । यथाऽन्तःकरणे वासना तथा शवोश्चटनम्। भङ्गो दि स्द्मः। सहि
सवौन् स्वस्थानाद्धञ्जयति ¦ तदग्र विस्तारयिष्यामः। उडसत्वमीश्चानुकथा स हि वंशो मगवदुद्धसो भवते । यथाक्रमो वा|
तत्तदा उतिरूह्ासः । यथा प्रह्मादो धर्मश्च प्रमेयप्रमाणोह्यसौ । तदा सद्धर्मा च्रूरूपो भवति । भङ्ग वं्ञः। आत्मा हि तत्र
मग्नो भवति । संसूचनं निरोधः । तदग्रं उपपादयिष्यामः । भूरित्वं सुक्तिः। एको हि भगवानेव सुक्तः। अन्येऽपि
तथा भवन्तीति । अनुग्रह आश्रयः) न हि सर्वथा अनतुगरहीतः स्वस्मिन्कमपि स्थापयति । इयं च दश्चविधरीला
कृष्णसपरबेयवतारोऽप्ययं भगवानवतारी । अतः सगैरूपमदीन्वं प्रथमतो निरूपयति--सर्गो ह्यहयरीरस्य शरीरस्वीकारः।
तत्र न दीनो यस्मादिति द्वितीयोऽ्थो हेतुत्वेन प्रविशति । तत्र त्रिधा भक्ता दीनाः मगवदवतारे देतबस्तदाह । भूमे
परथिवयाः । सुरेतण दैया दानवा याक्षसाश्च । सुरेतरत्वेनैव धर्मप्रतिपक्षाः क्रोडीकृताः । तेर्विमर्दि“ताः। प्रकटः
परमानन्दो यदा भूमेस्तदव हि । मदनङ्गशदानिः स्याद्धित्याचन्दः समागतः। तस्याः छंश्चव्ययाय। कड्या
बंखभद्रेण सह । सितद्कष्णौ केश्चौ यस्य स वैकुण्टसित एव समागत इति कश्चित् । वस्तुतस्तु यः सितकृष्णकेश्चः स गोविन्दस्य
कष्टया 1 सङ्कर्ररूपत्वात् ! संहाररूपतामसश्षक्ट्या सितकृष्णरूपस्य सङ्कषणस्य कल्या कृष्णकेञ्चरूपेणाऽऽपीति , वक्ष्यते ।
दृद मप्येकं प्रयोजनं कृष्णः केशो यथाऽवतीर्णो भवतीति । नतु तावन्मात्रम् । मदन खदूरीकरणासमथंत्ात् । “ताविमौ वै.
मंगवतो हरेरंशाविहाऽऽगताविः? ति वाक्यविरोधात्। “तदा वां परितुष्टोऽहममुना वपुषे" ति बाक्यविरोधश्च । तस्मा-
न्मद॑नङ्क शाभावाथं साक्चादानन्दमयः। ` पुत्रत्वेन वंशर्ैननाथं प्रचयुन्नः। धर्मरक्ाथमनिरद्धो. नारायणांश्चः। मूमिमारनिसः
करणां सितद्रष्णकेशांश्चः । जनानुपलद्यमार्म इति शद घ्नो वंशकृत् । : कर्म्मणि करिप्यतीयनिरुद्धः। चतुर्णामपरि कायेच-
तुष्टयं भारज्ययाय चेति चकारेण सूचितम् । तेनेकःःरूपेणेव चतुभूत्तरपि चरित्र निरूप्यते । एकमेव, चरित्र मोश्चभक्ती निरूपयतिः।
१, स्पशोन स्पशंमात्रेण ख. । २. अपरिमितान्येवेति क. ख. ग. ¦ ३. विमर्शोपयोभिचवेन दशधघर्मा इतिम.। ४, श्रत्र तथा
कृष्णावतारेऽप्पपरिमितानि चरित्राणि सन्ति तथापि विमर्शोषयोगिखेन दश धर्मा निरूप्यन्ते इत्यधिकः पाटः ख. । ₹. लीला निरूपिता
ग्रसन् ख. ग, । ६. भवतीति ख. 1 ७, अनुग्रहः स्वस्ितरितिःख. । म. दशदि्रा ख. । 8. क्रीडीभूताः ग. । १०, विमर्दतायाः ग. 1
११. नेजसूपेणेवेति ग. । त
-धीम्रद्धाग्वैतम्। - [ स्कं. २ श्न. ७ च्छो. २५-३०
` भूमिभारहरणं, वसुदेवदेवकीकामनापूरणं, धर्मरक्षा चेति। विस्तरे तु प्रकरणभेदेन वक्ष्यति । एवं च चतुमूर्सिभेगवान् जातः ।
अनेन सर्वाण्येव वाक्यानि यथाश्रुतं समर्थितानि । अन्यथा प्रस्येकवाक्यानि तयोरेको बलभद्रो बभूवेत्यादीनि ` विरुद्धानि
भवेयुः । जन्म कमै च खस्य संपादयिष्यति त्रिविधदुःखदूरीकरणाय । भूमिर्माता तथा चाऽन्ये दुःखभाज्ञो हरिप्रियाः
कंसादेः कालतो ज्ञानात्रिधा दुःखं च तद्भतमिति वक्ष्यते । भूमिस्तु. कायैरूपापि भवतीति विचारे सैवोक्ता । अदितिमतेति
तस्या भूमित्वं स्पष्टमेव । अन्येऽपि भूमिसंबन्धादेव दुःखिताः । जनैरलुपलक्ष्यो मार्गो यस्य । जनाः साधारणाः । भगवन्भाैस्य
उपलक्षणमपि ते न जानन्ति । मागं एवंप्रकारेण भगवदागमनम् । कर्माणि च करिष्यतीति । चकाराञ्जञानं भक्ति च कथयिष्यति ।
` क्मण्यनिरुद्रचरित्रत्वाय विशिनष्टि । पआत्ममहिन्न उपनिबन्धनं येषु । आत्मत्वाञज्ञानजनकत्वात्। महिमपदाद्धक्तिः
उप समीपे नितरां बन्धनाद्ध्मः । त्रिभिस्त्रिविधं दुःखं गच्छति । एवं भगवच्चरित्र' भगवन्मादातम्यमेव सूचयति । एतावता
सवे अदीना भवन्ति ।॥ २६॥ ॐ # छीलां निरूपयन् पूर्वोक्तस्य हेतुमपि निरूपयति विमदोमध्यपातात्--तोकेन जीवहर-
णमिति । यद्ययं भगवान् चतुमूर्तिनं भवेत्तदैव तच्वरित्रचतुष्टयं न सङ्गच्छेत । पूतनाऽदुपयःपानेन तन्मोक्षः । शकटोप-
, मदेः । यमलाजुनमध्यगमनम् । . तदुन्मूलनं च । न हि वासुदेवादन्यो मोक्षं दातुं क्तः । न हि सङ्कषणादन्यः स्पक्च॑मात्रेण
नाशकः। न निरुद्धादन्यो नारदश्चापविमोक्षाथं सान्निध्यनिरूपणेन ब्रक्षयोरन्तरा गच्छति । न हि प्रद्यख्ादन्यः शापजन्म-
` भूखोच्छेदपूवकं पूर्वस्थितदेवताजन्म संपादयति । भगवत्त्वं चेतैरेव स्थाप्यते । यतस्तोकेन वाकेन उद्किकायाः पूतनायाः जीव-
हरणम् । यत्र हि काय तत्र साधनमवदयं भावि । यत्र पुनः साधनव्यतिरेकेणेव साध्यमुखद्यते तसरत्रखरूपमिस्येवाऽवगन्तन्यम् |
सवभवनसमथ रूपत्वात्तस्य । किञ्च । उलूकस्य भायां उलूकिका उदूकदुहिता वा । उलूकरुष्पैव वा । सा हि दिवाभीतरूपा
भवति । सन्मागविभरुखा प्रतिपक्षा च । अनेन प्रमाणवटं तस्या" मुक्तौ निवारितम्! तस्याः जीवानां हरणं सखस्मिहधयप्रापणम् ।
हृतं हि स्वस्मिन्नाऽऽनीयते । “इहैव समवनीयन्ते प्राणा” इति ¡ मुक्तिन्नैषा । तस्मासपमेयबठेन सा मुक्तेति मन्तव्यम् । प्रमेयं
च इद्ध परब्रह्म । न केनाऽप्यंशेन न्यूनम् । तथासति ताद्रशस्य मुक्तिदानसमथैत्वं न सम्भवति । अतः साधनव्यतिरेकेणेव
साध्यकरणान्मुक्तिदानाचच साक्षादुरुषोत्तमः कृष्णः । किञ्च । श्रेमासिकस्येति मासत्रयपरिमितः। काङावयवास््रय एव
भगवतः परिच्छेदका जाताः ते हि खभावतोऽसमर्था मूर्तिभेदं संपादयन्ति । तेन शकटं निर्माय शकटे विह शकटं नाश्ि-
तवानिति त्रिमूत्तिरुक्तो भवति । ज्रयाणामपि नाने हेतुत्व्युदासाय पदेत्यक्तम् । संकर्षणेन योग्यत्वात् । अपवर्त विरुदतया
पतनम् । अनेन महाबछनिरूपणेन पूर्णां क्रियाशक्तिरुक्ता । “श्रवालखुद्ङःचि हतमि” ति वाक्यात्साधनाभावः सूचितः ¦ पूवेव"त्पर-
ब्रह्मस्वं पूणेक्रियाश्चक्तिं च सूचयति । एवं ज्ञानक्रियाक्ती प्रतिपाद्य भक्तिमागैसमर्थनायाऽऽचिन्यसामर्थ्य-- प्रतिपादयति । यद्रिङ्ग-
ताऽन्तरगतेनेति । यदेतत्त्रयमितरथा न सम्भाव्यमियर्थः । रिङ्गता दस्तपाश्श्वटता। तयोरन्तरगतेन तयोरुन्मूटनं
प्ररत्रह्यत्वबाधकम् । पूतनाया सुखसम्बन्धोऽपि सितः । शकटे पादाग्रमात्रम्। अजनयोस्तदपि न । किन्तु परम्परया दूरसम्बन्धः ।
उद्ूखलेन वृक्षयोः सम्बन्धः । रज्ज्वा चोदखल्स्य । भगवता च रज्ज्वाः। यदि बेन छृतं स्याद्रज्जुत्रोटनं प्रथमं मवेत् ।
अस्पबलत्वात् । उल्ूख्स्य वा । भगवत्सम्बन्परे विचारिते सर्वेषां वा। तत्राऽप्युन्मूखनं न सम्भावितम्। तियैगच्रनस्य
दढभूमो मध्यभङ्गटे तत्वात् । इदमपि पूवंवत्परब्रह्मल्लसाधकमिच्छाशक्तिसाधकं च । एषा हि भगवतो टीला ज्ञानक्रिये इच्छा
च । इतर *था न भाग्यमिति सवैत्राऽभ्रिमश्छोकेषु केचिद्योजयन्ति ! वस्तुतस्स्वत्रैव ¦ अगे सम्बन्धवोधकपदाभावात् । २७ ॥
% 8 एवं लीलां विनरूप्य हसितं निरूपयति--यद्धे" बजे बजपश्(निति । यद्यस्माच्कारणाद्रजे गोष्ठे व्रजपशून् ब्रजरूपा-
न्वाटकान् पशुञ्च । सखकीयान्वा । विषतोयपीथान् विषतोयस्य पीथं पानं येषाम् । यथा सोमपीथेन मृद्युप्रस्ता अमरा भवन्ति ।
तथा विषतोयपीथानप्यजीवयत् । परान्ारंश्चाऽजीवयदित्येकः पक्षः । ्रनुग्रहदृष्टिब्ष्टयेति साधनम् । तस्या यमुनायाः शुद्धये ।
अतिविषवीयेण विरोटा जिह यस्य । तं “कालियं विहरन्नेवोच्चाटयिष्यन् । अग्रेकारोपदछान्दसः । उच्चाटयिष्यतीयर्थः । नम-
भावो वा । विहःरन्नुचा'टयिष्यन्नजीवयदिति सम्बन्धः । अत्र पञ्ुपारुजीवनमनुप्रहष्िवृ्ट्या साधनेन कार्यं निरूपितम् । इवं
स्वस्पाखोकिकम् । विहरणं च गरडादिभिरपि सिद्ध' भवति । योगिनोऽपि हि दृष्टया जीवयन्ति । उपसर्गनिपातसहितादटधातो्वी
आटयिष्यदिति ड क्रियातिपत्तौ । यदा तंश्दूरीकरिष्यति तदा अजीवयत् । अन्यथा जीविवमप्यजीवितमेव । दास्या्थंमिदं चरितं
भवति । वयं कृष्णं पार्यिष्याम इत्येषां बुद्धिः । तदद्य स्पष्टमेव तान् पाटयित्वा खयं तत्र प्रविष्टः कथमेते पाटयिष्यन्तीति । पश्चात्ता-
नकिच्ित्करान् दृष्ठ हसती ते । अथवा । पर्पाखछानिति ये पञ्युरूपाः पाछा आधिदैविकास्तानजीवयत् । ते ह्यपराष्थिनः काटेन
हताः । भगवद्भक्तानां विषपानहेतुत्वात् विषतोयस्य पीथं पानं येभ्य इति । कारुस्तानेव ग्रसति नतु भगवदीयान्निरपराधिनः । मण्डू-
। १. अ्ाह्मनो महिन्म इति ग. । २. तदैत्वरित्रेति खः ग.। ३, रूपेव वेति ख, । ४, तस्य मुक्ताविति ख. । ९. पूवं वद् ब्रह्मपरत्वं
ख, । ६. हस्तपादाभ्यां ख. । ७. इतरथङ्गुनेति ख, । म. काङ्गीधं घ. ! ३, ननुच्चारयन्निति ख, ग, । १०, पि र्येति ख, ग. । ११. श्रपराधिनाः
कालेन घ, | $ ४
५-३० | ्रनेकव्याख्यात्तमरंक्ृतम् । -- ॥ ६०३ प
कादध्योः-ृतप्राया वृष्टयो दच्छन्तीति च्छेवृषिसवम् । तेष्वनुग्रहो ब्रह्मस्वबोधकः । न हन्य आधिदैविकेष्वनुग्रहकाएणसमर्थैः । यद्रेतन्न
भाग्यमिति च संयोजना सङ्गच्छते । छौकिकसाधनेषु मन्नादिना विषं दृरीक्ृय पश्चाजीवनं प्रसिद्धम् । अत्र सविषाणामेव जीवनं
भगवत्कायैमिति कथित् । हास्यमात्रस्ये न काचिच्चिन्ता । २८ ॥ # @ हसितं निरूप्य ईक्षणं निरूपयति--तत्कमं दिव्य-
मेपेतिः। ` तस्य भगवतः कर्म॑दि्यमिव । दिवि मवं दिव्यं अखौकिकम् ।. दवेतीन्द्रादीनामप्यङक्यम् । यदावाग्निना ग्रीष्मः
संम्बभ्धिनि वने परिदह्यमाने सति तन्मध्ये निरि निःशयानं व्रजमुन्नेष्यति ततोऽन्यत्र स्थापयिष्यति । इतः अस्मात्ानात् । इती
हेतोर्वा । अवसितः अन्तकालो येन । अस्माकमयमन्तका इति ब्रजस्थर्विचारितम् । इदं हि चरित्रं दावाग्निविमोचकं वारद्वय-
निष्पन्नम् । काटीयहद समीपे, सुञ्ञाटव्यां च "तत्रैकत्र नेत्रे पिधाय र मुजाटवीं याजयित्वा समानीताः अन्यत्र तु निश्चि निःशयान-
मिति । अन्यानि "साधारणपदान्युभयत्र । ईक्षणमपि द्विरूपं नेत्रह्मयेन जन्यते । तस्मात्सङ्कटादुन्नेष्यतीय्युभयत्र साधारणम् ।
उन्नयनं हि देवार्थं प्रथक्करणम्। तथैते खाथ रक्षिताः । अग्निपानं ब्रह्मघर्मैः अन्यत्र नयनं च । यद्त्राऽग्निपानं न निर्दिष्टं तत्पुनः
पररनन्यावृ्त्यथम्। अन्यथा कथमग्नि पीतवानिति प्रः स्यात् । अत पव दिव्यभिवेद्युक्तवान् । नतु खरूपम् । देवगुह्यं चेतत्
॥ २९॥ छ # एवमीक्षणं विनिरूप्य उड्टसत्त्वं निरूपयति--ग्रह्वीतेति । इदं हि चरित्रं भगवतो ब्रह्म वबोधकम् । अन्यत्त
योगमन्रमण्यादिभिरपि सिद्धय'तीत्ति नैकान्तिकं भगवन्वसाधकमप् । यथेतच्चरिव्रह्यं भगवत्त्वं साधयति तथा भाष्ये निरूपितम-
धिकरणद्वयेन । न हि यः सर्वात्मको न भवति येन रूपेण स हि तेन बन्धनं नाऽदेतीति युक्तम् । यदेव बन्धनाथं उपवन्धं रञ्ज
गृहीत गृह्णाति तत्तदेव असुष्य बन्धने न माति । भगवतत एवाऽऽ“यन्तयोर्विद्यमानत्वाद्रहवोऽपि योजिता ` एकमिव भवन्ति । तस्य चं
परिदरयमानमुदरं स्वेवस्तुषु वस्तुखरूपमेव । आद्यन्तयोश्च विमानम् । तस्मादमानं युक्तम् । किच्च । यस्य भगवतो जृम्भमाणस्य
मुखे भुवनानि संवीक्ष्य शङ्कितमनाः प्र तिबोधिताऽप्यासीत् इदं हि चरित्रहयं विश्चाधारत्वमनुभवमोहकतवं च । यः सर्वेषु भूतेषु
तिष्ठन् स्वीणि भूतान्यन्तर्यतीलयन्तरः । स दहि गोदरे तिष्ठन् गोकुलमन्तः स्थापयति । न चैतन्मायिकम् । श्वतिसिद्रत्वात् ।
यश्ञोदायाश्च तत्राऽप्यनुमवात् । विचारेणाऽपि “न्रथो अमुष्यैव ममाऽभक्स्येः'ति वाक्याद् ब्रह्मधमं ण्वाऽयम्। अस्तु वा तत्!
तदानीमेव शङ्किता प्रतिवोधिताऽप्यासीत् । पुत्र एवाऽयं ममेति ज्ञातवती । नद्यनुभवस्य स्यतिसंस्काराजनकत्वं भगवन्मायाठयति-
रेकेण सम्भवति । अयमेव हि भगवत उल्लासः । जम्भा च भगवतैव जनिता मुखविकासहेस्वथम् । अतो निमित्तान्तरेऽपि मुखचिकासे
जगसपदहीनं तदैव हि प्रतिबोधनम् ¦! प्रथमपप्रदशेने तु सुविरसिमितेत्येवाऽध्यायसमाप्निः । वैष्णवीं भ्यतनोन्मायामि"ति तत्रैवोक्त
त्वात् । एवं चतुर्भिः छोकैः चतुमूर्तेभंगवतः सङ्कुषेणा-निरुद्र-प्रद्यु्न-वासुदेवनिणेय उक्तः । सर्वँ वा सर्वत्र ॥ ३० ॥
श्रीमद्धोस्वामिश्चीपुदषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः ` <
वन्तःस्थलेत्यत्र । उच्चरत ॒इटयुभयार्थप्रयोगतात्पयैमाहुः मेन तस्य॒ गतिनिवारितेति धनुषो मल्लागनिरूपणेन
रावणस्य मोक्षप्रापिर्निवारितेयथेः ॥ २५॥ ॐ $ भूमेरियत्र ते इति धममौः । पकार्थैत्वभिति एकप्रयोजनकत्वम्। नदियादिं
तदशविधलीटखानामेकार्थत्वं दश्चमाध्याये अत्र सर्गो विसर्गदचे' यादेनोदेशतो निरूपयिष्यतीयथेः । तत्र को धर्मैः केन रूपेणास्ती
लयपेक्षायामाहः तच्रेयादि 1 नन्विदमदीनत्वं पराथसष्टौ नायातीति तत्सडग्रहायाहुः श्रभिलषितेलयादि । यथेति यथाक्रमम् । अत्र
प्रहादस्य भगवस्स्मृतिलेन वासनाजन्यत्वोद् दृतिव्वं॑ ज्ञयविजयपातनप्रगुक्तसनकादिजन्मान्तररूपत्वाहया । तस्य चोष्ासत्वं मग-
वसप्रादुभावहेतु्वादिति ( सेव्खति ) स्मृतिधममैस्य तथासखं तु स्फुटमः। अननुग्रहीत ` इति अननुगृही, इत, इति पदच्छेदः, इतः
संसारान्निष्काष्येलयथैः । श्रशरीरस्ये्यादि प्राङ्रतश्चरीररदहितस्य प्राृतश्चरीरसखीकारः । तथा चैतेनावतारता शेषेरबतारित्वभिय्थैः ।
त्रिविधा इति (भूमिर्माता तथा चान्ये दुःखमाजो हरिप्रिया” इति निरोधवि्रतौ वक्ष्यमाणा इत्यथ; । नन्व्न पूणेस्य प्रादुभोवे
किम्मानंमत आहः प्रकट इयादि । तथा च, प्रादुभावमात्रेण भूभिक्टेन्ननिवारकस्वं खविचारितभक्तमात्रनि्ठयावत्कलेशनिवार-
कत्वच् नान्येष्वयतारेषु दृष्टमिति तदेतदुभयं पृणैसवानुमापकमियथंः । एवच्वास्य पद्यस्य सगेटीलानिरूपकत्वात् अस्मिन् पथे
जोतपदमेव विशेष्यसमर्पकं ज्ञे यम् । कलेश इते पू्वातुषद्खव्य । मतान्तप्मनूय सिद्धान्तमाहुः वस्तुत इयादि । ` सङ्कषेण रूपत्वा-
दिति, एतेन पूर्वोक्तं मतेऽख्वरसंसूचितं ज्ञे यैम् । यदि सितकरृष्णकेश्च एव पूणः स्यात्तदा वक्ष्यमाणोपयोगी ` स धर्मः स्निग्धासदेः
कुच्छितनीर्कुन्तङेरितिवदुदेरयःनिरूपितोपि स्यादिति न ` ताचन्मात्राचत्तारात्रेयथंः। वेकुण्ठसितस्य चाश्वं ्रह्यवैव्तं स्फुटम् ।
ननं यथेव तदा प्रकृतस्य विशेषणस्य किं प्रयोजनं ( ? ) कथच्च सङ्कषणस्य तादृशत्वमत आहुः संहारेयादि । उदयत इति निगेध-
कन्थे वक्ष्यते । तथां चैतदुभयं ततः स्फुटीभविष्यतीयथः । सङ्कषणस्योभयरूपत्वं "गुणन तमसाच्छन्ना विष्णुः सत्त्वगुणं बुधाः
मण्डूकादुयो हीति ख. ग. । २. सङ्गच्छन्ते ख. ग. । ३, तान्यत्र घ. । ४. तत्रव नेत्रे क. घ. । ‡ साधारणानि पदानि ख. !.
साधारणान्वुभयत्र ग. । ६. निर्दिष्टं पुनः ख.ग.। ७ सिथ्य्रत्ति नेकान्तिकं ख. ग. । ८, अन्तयोर्वा विद्येति क. ग. घ. । ९, एकमेवेति
ख.ग.। १०. प्रघमदुशने ख. । ११. “उदेश' इति पाठः ।
नन्वथमनच्रार्थो विवक्षित इसयत्र किङ्गमकमत आहुः जनेदयादि । ननु जनेल्यादिविक्ञेषणेन प्रदम्नादिपेरामज्ञ किद्धमकमत चतुर्णामि-
लादि । तथा च; -चतुर्थस्कन्धीयवाक्यखचकारेणेकस्मिन्नेव रूपे सूचितम् , तच्च कायेचतुष्टयमत्राभ्रिमदछोके स्फुटमतस्तदेवं गमक-
भियः । ननु वासुदरेवादिश्युहगमकस्यात्राभावात्कथं तद् बधृतिरियत आहुः एक्रमेषेदयादि । तथा चः मूखचरित्रमेव तद्रमक्र
भियर्थः । नन्धेकरूपेगैकचरितरेणेव काद्यकरणे तथैव. कार्यान्तरस्यापि सिद्धेन चतुमू्यैवतारनिश्चय इयत आहुः विस्तरे
त्विल्यादि । सिद्धमाहुः एवमित्यादि । एवं निर्बन्धेन चतुवपहसहितपूरमप्राकख्याङ्गीकारे साधकं तैपरीत्ये बाधकं च तकंमाुः श्रनेने
लादि । श्रन्यथेदयादि च । ननु मूलरूपजन्ममात्रेणेव भूमिदुःखनिव्रृत्तो किमिति उ्यृह्॒जन्मकमेकथनभियत आदुः जन्मेयादि ।
त्िविधदुःखेति त्रिविधानां त्रिविधदुःखेयथंः । व्यत इति दक्षमे वक्ष्यते । ननु त्रिविधानां ~ टुःखनिवारणाय भगवस्रादुभौवाङ्गी-
कारे मूलस्थं भूमेरित्येकव चनं कुभ्येतेति तदभावायाहुः भूमिरियादि । का्ैरूपेति शरीर्रूपा । तथा च, भूमिपदेन त्रयाणां
सद्धदान्न तथास्वाङ्गीकारेभ्येकत्वविेध इयर्थः । २६ ।॥ # % तो क्रेनेयत्रः जीवपदेन यथा भगवच्वं स्थाप्यते तदाहुः चस्या
जीवेलयादि । अयमथः, जीवरब्दो हि चिदशस्य जीवोपायेरपि वाचकः । 'मागो जीवः स ॒शिज्ञ यः _ इति व जीवो जीवं विहाय
मामि' यादौ तदुपाधावपि तस्रयोगदशैनात् जीयोपाधिश्च मनः, तच प्राणबन्धनम्, तथा सति प्राणस्य खस्मन्नयने स्वंविशेष-
वल्छते ते जीवा अपि तदूष्रा तञ्नागता इति तस्याः सकाशात्तेषां ग्रहणमपि तथेयर्थः । तादृशस्येति न्यूनस्य काष्स्य वा । सूच-
यतीति ्रवाटमरद्रडि्हतमि' तिवाक्यमेव सूचयति ॥ २७ । #‰ 8 - यद्र बज इयत्र प्राचिदे विका इति ` पश्वाधिदैविकाः।
भगवद्भक्तनामिति गवादीनाम् । सङ्गच्छत इति तद्रोधकपदाभावेपि भगवदेककटकस्वस्य बुवोधयिषित्वात्सङ्कच्छत इयथः ।
न काचिश्चिन्तेति काप्यनुपपत्तिरूपा सा नेयर्थः ॥ २८॥ क 8 तत्कर्मेयत्र ) एकजातीययोर्विभिन्नकाटयादरैयोर्खीखयोयौग-
` पञचेन कथने बीजमाहुः ईच्तणभरियादि । तथा च, दर्नरूप्वज्ञापनार्थं यौगपद्यमियर्थः । ननु पुनः भ्रदने को दोषः इयत आहुः
देवगुद्यं चैतदिति ॥ २९॥ कै % गृह्णीतेखत्र अ्रथिकरणद्धयेनेति । ववेश्वानरः साधारणक्ञव्दः विशेषादि' यनेन (आमन्ति
चैनमस्मिन्नि यनेन च । येन स्पेशेति । न भवतीति पूत्रेणास्याप्यन्वयः। इदमिति उत्तरादरक्तं चरित्रहयम् । च्रनुभवमोहक-
स्वश्चेति बोधयतीति सेषः । मोहकद्धयमिति तु न पाठः प्रत्तिमात्ति। अन्तः खितस्यान्तःसापकत्वेन्तयमित्राह्यणं प्रमाणत्वेन
वदन्तो दामबन्धनादिरीखायास्तद् नुमापकलवं सफुरीक्र्वन्ति य इत्यादि । उत्तरारदरक्तव्यादानटीखासिद्भदश्षेनादेरमाथिकत्मे हैत्वन्तर-
माह: विचरेशेयादि । ननु व्यादानरीलायामग्र श्वैष्णरवीं व्यतनोन्मायामि' यनेन मायावितानस्योक्तत्वात्तत्न दृष्टस्य माथिकत्व
कथं ब्रहमत्वबोधकः्वमिवयाकषङ्कायां तदुपगम्यापि तथात्वं साधयन्ति श्रस्तु वेलयादि । अत्र शङि.कतमना इति कथनेन तत्रो
` विचारः सर्वः स्मारितः । तथा सति, ताटग्विचारददीच्ृतस्यानु मवस्योपेक्षान्यसंश्चयान्यत्वात्तेन स्मृतिर्वा संस्कारो वा आवयः,
स चेन्न, तथा सति कारणसद्धावे कायीजननं भगवन्मायया । माया च सामध्यैरूपा शक्तित्वात् । ` तथा चात्राकतुं सामथ्येमेव
्रह्मत्वबोधकमिलर्थः । एवं रीटखात्रयस्य ब्रह्म ( त्व ) बोधकत्वं समर्थञ्निरवा तस्योह्यसत्वायाहः ्रयम्ियादि । तत्र पूवं द्तिबन्धना-
मानस्य भावाद्धैतप्रतिपादकत्वात्तस्य चोतिरीखासमाप्रायुक्तस्रात् । तेन च सुक्ष्मश्य व्यापकत्वं स्फुटीक्रियत इति प्र माणोल्लसत्वम् ,
„ एवं च कर्मवासनारूपायां- उतः मावाद्रेतादिजनकत्वे ` एव भगवर्क्षणत्वमिति विमं भवतीति ज्ञाप्यते । उत्तरार्द्रीक्तिव्याद्ा-
नदिस्तु विकाससूषत्वास्मेयोह्यससं स्ुटमिति ज्ञापनायायभिल्युक्तम् । न हनुहसितः प्राथ नादिन्यतिरेकेप्येवं प्रदङयेदकतेयमेव स
इयर्थः । एतस्य उतित्वं बोधयितु' कर्मजत्वः स्ुटीकबन्ति जम्भेयोदि । विकासहे्वथंमिति विकासजनक्रकर्मोसपादनाय । अत
उञ्चसेन भगवतकृततवाननिमित्तान्तरे रस्नामक्षणसामथिकःयादानेषि' जगत्प्दशञेनं तदेवोर्लासप्रबोधनम् । तथा चद्मपि तस
चरित्रस्मोल्छासत्वगमकमियर्थः । तप्रौवेति द्वितीयदश्चेन एव । एवच्च जगद्रूपस्य स्वसन्तानस्य ्रदशेनाद्रंस्याप्युस्छासत्वं स्फुटीछृतं
= बोध्यम्। एवमियादि । अत्र प्रथमर्लोके जीवहरगोपवर्तेन्नू्नानां सङ्कषणकायैस्य स्पष्त्वाखथमः पक्षः । द्वितीयस्तु खयमेव
। व्याख्यातः । एवं द्वितीयदकोके पञ्चनां पालनाच्च जीवनेन घमैरक्षाया उरगोाटनेन जीवरक्षायाश्चानिरुद्रकायैतवस्य सषरल्वाखथमः
पक्षः! अनुग्रहटष्टवृष्टया तथाभूतानां निःसाधंनोनां जौवनं वासुदेवस्य हृदिनीश्चद्धिः ` ्रय॒म्रस्योर्गोक्चाटनं सङ्क्णस्येति
द्वितीयः पश्चः। वतीयदछोके्यु्नयनं सापकत्वासथुन्रकायैत्वासरथमः पन्नः ¦ वावाग्नेनोक्षः सङ्कषंणस्य मृरयुवारसामभ्य
वा वासुभेबस्थेति तद्रार्णे त्य नेत्रपिधाने तत्कएणं तेषां धर्मरश्च गायेति तदनिरंद्स्येति द्वितीयः ` पश्च; । चतुथं-््ेके वासुदेव-
चरित्रस्य सुटस्वाखरथमः पन्नः । पुत्रत्ववुद्धय॒खादनं प्रयु प्नय मनःशङ्कावेपथुजननं सङ्कषेगस्य ठवादानेन मात्राज्ञाकरणमनिरद्र
स्येति द्विती पः पश्च: । येनैव त्रिविधा जीवा दति न्यायेन तत्त्रित्रस्य भक्तिजनकल्वात् सर्स्यापि पुरुषात्तमकाथैस्वमिति
सवं सुस्थम् ।। ३० ॥ ` शि ति 4 "न
न १ "~~~ ------------- ~ 6 न ॥
१, दाहुरणु परः |
दावाम्नि बनदादे दह्यमानं त्रजमग्नि पीत्वा तत उन्नेष्यति तदुभयमपि कर्म दिव्यमिव अलैकिकमेव तदधीतरथा न भाव्यमिति
सम्बन्धः । सोऽप्यग्निपानादि करतु कथं समं इलयपेश्चायामाह--अनधिगम्यं दुङ्ञंयं बयं प्रमावो यस्य स इति ॥ २९॥ क
+न" ~~ "~~"
३. दु शमस्कः्धसप्तमाध्यायस्य चस्वारिंशच्छ लोकोऽयम् ।
३९
सीताजीको चुराकर ठे जाता हे ओर ॒लड़ादके मेवानमे उनसे लडनेके किए -गर्पूर्वक आता दै, तव भगवान् श्रीरामके धलुषकी
टङ्कारसे ही उसका वह् घमंड प्राणोके साथ तरक्षण विीन हो जाता है ॥ २५ ॥ # 8 जिस. समय हंड-केञंड. दैत्य प्रथ्वीको
रौद डाले, उस समय उसका भार उतारनेके छिये भगवान् अपने सफेद ओर काटे केसे बखयाम ओर शरीकृष्णके रूपमे कठाब-
तार प्रहण करेगे । % वे अपनी महिमाको प्रकट करनेवाछे इतने अद्ध चरित्र करेगे कि संसारक मनुष्य उनकी ढीलखाओंका रहस्य
बिल्कुल नहीं समञ्च सकेगे ॥ २६ ।। $ # बचपनमें ही पूतनाके प्राण हर लेना, तीन महीनेकी अवसखामें पैर उदछालकर बड़ा मारी
छकड़ा उल्ट देना ओर घुटनोंके वक चरूते-चते आकाश्चको दरुनेवाठे यमलाञन वरक्षोकि वीचमें जाकर उन्हे उखाड डाठना--
ये सव एसे कम है, जिन्दं भगवानकेसिवा ओर कोई नहीं कर सकता ॥ २७॥ # ॐ जव काङियनागके विषसे दूषित
हआ यसुना-जछ् पीकर बचड् ओर गोप वाङक मर जार्येगे, तब वे अपनी सुधामयी कृपा-दृष्टिकी वर्षासे दी उन जीवित कर देगे
ओर यमुनाजलको खुद कप्नेके लिये बे उसमें विहार करेगे तथा विषकी शक्तिसे जीम ट्पल्पाते हए कालियनागको बह से निकाल
देगे ॥ २८ ॥ # # उसी दिन रातको जब सब छोग वहीं यमुना-तटपर सो जार्थेने ओर दावाग्निसे आस-पासका मूजका वन
चारों ओरसे जलने लगेगा, तव बलरामजीके साथ वे प्राणसङ्कटे पड़े हुए त्रजवासि्योको उनकी ओंखिं वंद ककर उस
<,
<<
~
८
त
2"
9१
ञ्च
=
|
2
1.५.
न~
=
-4
=¬
[५
धरतोच्छिरन्धमिव सप्र दिनानि सकषवर्षो महीधरमनयेककरे ` ध लीलम् ॥३२॥ ¦
करोडन् वने निशि निश्चाकररस्मिगौया रासोन्युखः करपदायतमूच्छितेन ।
उदी पितस्मररुजां वजभृहषूनां इतुदरिष्यति शिरे धनदाजुगस्य ॥३३२॥
थे. च प्रलम्बखरदहुरकेर्यसषिमरेमकंसयवनाः इनपोष्ट्रकाय्( |
अन्ये च शाखकपिबखरदन्तवक्त्रसपतोचशम्भर विद्रथरुकिमषुख्याः ॥३४॥
थे वा सधे समितिशालिन आत्तचापाः काम्बोनमल्स्यङर कैकयसल्याचयाः । |
य्रास्यन्त्यदशनमलं बलब्पाथमीमव्याजाहयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥३५॥
| ` श्रीधरस्वामिरूता भावार्थदौपिकानव्याख्या ` च
, बरुणस्य पाञ्ञादयद्भयं तस्मान्मोचधिष्यति मयस चुना भ्योमनाम्ना अहि आप्तं उयाएरतं उ्यापारयुक्तं निश्चि शयानमिति
च वेटम्राप्निसाधनानुष्ठानामावो दितः । उपनेष्यति प्रापयिष्यति गोकुरवासिनं जनम्! स्मेदाश्रे ॥ ३१॥ # ॐ देवे
इन्द्रे पल रिरश्चः रिरक्षिषुरि्यथः । अनघे श्रमरहिते एकस्मिन्नेव करे सलीटं यथा तथा महीधरं गोवर्धनं धर्ता धारयिष्यति ।
उच्छिटींघमुदरतं छत्राकमिव । सप्रवर्षाणि वयो यस्य सः|| ३२॥ @ निशि रात्रौ निश्चाकररश्मिभिरगोया धवखायाम् ।
वने क्रीडन् कलानि मंजुखानि पदानि यस्मिन् तच्च तदायतं दीघं मूर्च्छितमाटापविक्ेषयुक्तं गीतं तेनोदीपितः स्मर एव सक्
यासा तासां गोपीनां हतैः श्ंखचूडस्य हिरो हरिष्यति ॥ ३३॥ क शैः ये च प्र्ंवादयस्ते सवे हरिणा हेतुभूतेन तदीयं
निलयदशेनं दशेनायोग्यं वैदुठमलं यास्य॑तीवयत्तरेणान्वयः । खरो घेलुकः। दरं इव दुरो बकः । इभः कुवलयापीडः । कुजो!
नरकः । कपिद्टि विदः ।॥ ३४॥ . क ये च मृधे आत्तचापाः समितौ संम्रामे हारते शलाघते ते समितिशकिनः । ` ननु
स ^-^" "न ---.--------.
[ह भीप्राय यह हे कि पृथ्वीका भार उतारनेके लिए तो भगवानूका एक केश ही काफी है । इसके
अतिरिक्त श्रीवज्ञरामभी श्नोर श्रीक्ृभ्ण ॐ वर्णोको सुचना दैनेफे लिये मी उन्द क्रमश्च; सफेद् शरोर काले केशोका भ्रवतार कहा गया हे 1..
वस्तुतः श्रीकृष्ण तो पृणंपुहष खपरं मगवान् ह--टृष्वस्तु भगवान् स्थम् । $. प्रान फा०्--उपधादयति । २, प्रार् #\ ०-कुरषृजयकेकयाचाः ॥. |
३. प्रा० पार--युधि पार्थमीमव्या० |
६०५
` .. बेशीधरछृता मावाथंदौपिकाग्रकाशन्याख्या
| “ते तु ब्रह्महदं नीताः'' इति वक्ष्यमाणरीयाऽकरतीर्थं यदा नियमेव श्रीृष्णप्रेमचेष्टतवं तदथं नानाप्रयासानन्तरं तदेक्-
समाधित्वं च “यद्धामारथसुहस्मियारथ॑तनयप्राणाञयास्त्वचछते" इतिं ब्रहमवा्यात् । “इति नंदादयो गोपाः कृष्णरामकथां सुदा छवो
रममाणाश्च नाविंदन्मववेदनाम् ।। इति वाक्याच । ब्रह्मसमाधिपश्न श्रीमन्नन्दान्वेषणाथे एव तदिने व्यापारश्रमेण नि निद्रा
यामेव तदश्चनमिति भक्तेच्छादायिस्वं दर्षितम् 1 अत्र सर्वाति थद्रोोकम्रापणं तदप्यनेनैव सूचितं दावाग्निपानरीखावत् ।। ३१ ॥ 2
# इलयर्थ इति } वर्णटोपदछांदसः । सर्वत्र यत्तदोरध्याहारेणान्वयः कार्यैः ।। ३२, ३३॥ ॐ % वके ददुरसाम्यं दि नेत्रसंमीखन-
ूर्वैकस्थितिरेब आद्यपदेन पीटादयो ब्राह्माः । ३४॥ 8 8 अत्राक्षिपति नन्विति । कालांतरे यास्यंतीति तेषां दमनमेव हरिणा
कृतं न तु ते मारिता अतो हरिस्प्चप्रभावादेव कांवर देहपातेपि तेषां हरिपदघ्राशिरेव भविष्यतीति तात्पय्येम् ॥ २५, ३६ ॥
श्रीसचोर्मणदासगोस्वाभिविरचिता दीपनीव्याख्या
रासोन्मुख इति रासो नाम बहुन्तकीयुक्तो नृयविशेष इति दञ्चमस्कन्धीयत्रयखि्याध्यायस्य द्ितीयरुलोकटीकायां
स्वामिनः ! तत्कीोन्मुख इत्यथः । त्रजभदूवधूनामिति । जभृत् गोष्ठपाटकस्तेषां वभूनामियधेः । [ शङ्खचृडस्येति । श्कचूडवधो'
दकषमे । चतुकतिकचाध्याये वर्णितः ।। ३३॥ # श दुर इति । दहतो बकः जरवासखसास्यात् । [ अरिषटे्ादि । अर्ष्टि वरष-
भासुरः । मषाश्चाणूरादयः ! यवनः कालयवनः ॥ पौण्डूकः मिध्यावासुदरेवः । आदिपदेन काशिराजादथः ॥। शम्बरेादि । हाम्बरो
दैत्यः विदूरथः दन्तवक्तरभ्राता रुक्मी इयाटको मुख्यो येषां बिन्दानुविन्दादीनां ते च । ] ॥ ३४॥ # & सपतो्षाण इति । सपन
वृषभा इयर्थः । कालान्तरे इति भरणानन्तरमिलयथंः । यद्यप्येते काटान्तरे खतास्तथापि तत्सम्बन्ध्रभावादेव मरणानन्तरं वेकुण्डं
यास्यन्तीति भावः ॥ ३५ ३६॥ [र । |
शीमद्वीरराघवव्यास्या
॥ अपि च वरुणस्य पाञायद्भयं तस्मान्न्दं खपितरं मोचयिष्यति मयसूनुना व्योमासुरेण विषु पिदहितात् तिरोधापितान्
गोपांरच मोक्ष्यतीय्थैः । किंचाम्हि दिवसेऽतिश्रमेणापरतं व्यापारभरस्तं निश्चि शयानं गोक्करं गोकुखवासिजनं दृष्टा तेषु स्वानुवृत्ति-
जनितक्ृपया विङ्कण्टं नित्यं छोकं निरविंश्चयानंदखोकं उपनेष्यति प्रापयिष्यतीयर्थः । स्मेयादचयें ॥ ३१ ॥ छ # मखे इन्द्रयागे
प्रतिहते सति मखचिषवाय गोवद्धनपर्वतयागनाश्चार्थ देवे इन्द्रेऽभिवषैति सति पशून्कृपया रिरक्षुः रक्षितुमिच्छरुः सक्तवः सप्तवर्षाणि
वयो यस्य तथाभूतः । अनयैककरेऽनये ऽघरदिते एकस्मिन्नेव करे अनघेति नारदसंबोधनं वा सलीलं यथा तथा महीध्रं गोवद्धेना-
ख्यमद्रिं सप्तदिनानि उच््छिठीधमिव धरती धरिष्यति । उच्छिलींधं उद्रतछत्राकमिवेयथेः | ३२ % % निद्याकरइचन्द्रः तस्य
रस्मिभिगौर्या धवलायां रात्रौ वने क्रीडन् विहरन् कलानि मधुराणि पदानि यत्मिस्तदायतं दीघं मूष्धितमालापविश्चेषयुक्तं गीतं तेन
उदीपितः स्मर; कामं एव रुक रोगो यासां तासां न्रजं बिश्रतीति व्रजभृतः गोषाः तेषां वधूनां गोपीनां हतु इचोर्यतो धनदानुगस्य
कुबेर भयस्य श्रंखचूडाख्यस्य शिरो हरिष्यति ।। ३३ ॥ # @ ये च प्रलंवाद्यः ते सवे हरिणा देठमूतेन तदीयं हरिसवंधि
अदीनं प्राकृतेन्द्रियाविषयं वेकुठनिख्यं रोकं यास्यति अं तद्रणेनेन तच्चेष्टितानामनतव्वान्न तद्रणेने मम सामभ्येमस्तीति भावः ।
खसे घेनुकः द्दुरो बकः इभः कुबरख्यापीडः कुजो नरकः कपिदविविद्ः सप्रोक्षाणः वलीवदौः | ३४। & $ मृधे युद्धेय
वा आत्तचापाः धृतधन्वानो राजानः समितिक्चाछिनः समितौ संग्रामे श्ारंते इाघंते इति समितिक्ाटिनः कांबोजादिदेश्चाधिपतयः
नतु प्रकंबादयो बलभद्रे ण हताः कांबोजादयो भीमाजु नादिभिरव शंबरः प्रद्युम्नेन यवनो सुच्ुदेन न तु हरिणा तत्राह वल-
भीमपा्थ इति व्याजाः कपटा आह्वयाः नामानि यस्य तेन बरभीमादिरूपेण च स एव हरि; सर्वसहतेय्थः । सपरोक्षाणस्तु तेन
दमिताः कातरे यास्यतीति भावः । एतच्च सर्वमपि कर्म दिव्यमिव तञ्ान्यथां न भाग्यमिति पूर्वेणान्वयः ॥ २५ ॥
ध्रीमद्धिजयध्वजतीथंशृता पद रत्नावलीव्यास्या
न्यथाज्ञानरेतु्यावाक् सा जस्पिः प्रकीर्ितेति च
मखे आत्मोदेशे यज्ञे देवे
सुख श्री्ठष्णः वने करीडन् सन् कठ्पदं चायतं च मूर्छितं च तेन सप्तखरसमाहारवतागानेन सप्तसखरसमादारो भूच्छितेति प्रकीरतितेति
उदीपित उञ््वतिः स्मगाख्यो रु्रोगो यासां ता उदीपितस्मररजस्तासां व्रजसदां त्रजनिटयानां वधूनां सीणां हतुनेतुः धनदातुगास्य
दंखचृडाख्यस्य शचियो हरिष्यतीति इदमपि विष्णुत्वे घटते नान्यथेति ॥ ३३॥ छ & ये मरलंवादयः कृष्णाख्येन : हरिणाऽ-
दकषेनमिताः ये चान्ये जरासंधाद्यः ये च कुरुपांडवसेनागताः कंबोजाद्यः वल्पा्थभीमद्रोणोद्रोण्यादिन्याजाद्ययेन
` हरिणा मरणं म्रापितास्ते सवे तदीयं निख्यं यातीयन्बयः । द्रे षिण उदासीना भक्ता इति त्रिविधा जीवासच् द्रेषिणो नितसं टीयते
सुखं यसिस्तदंधं तमो यांति उदासीना निरयं नरकं भक्ता निष्कामस्याीष्टानेदस्य ` प्राप्नियैस्िस्तं वेकुंटादिकं यांतीलर्थः । सर्व
चासनं हरेर्विद्यमानं तदुक्तं विदधे षिणोष्युदासीना भक्ता अपि न संशयः । दरे सदनं यांति उयक्तं भक्तेस्तु. गम्यते आरभ्यतम
आमुक्तः कृष्णस्य सदनं यतः अग्यक्तहरिरोकस्वादन्येषामन्यरोकतेति रामभीमादिनामानि हरेरेव मुख्यानि रमणङ्चक्रत्यमयवणा-
दीनां शक्तिवरत्तदेतुनां हरेमख्यत्वादन्यत्रासुख्यत्वात् व्यवहायार्थं संकेवितत्वाद्वयाजानि तदप्युक्तं ामभीमाजनादीमि विष्णोर्नामानि
सवशः रमणाभयवर्णायाः शब्दे हेतव इत्यादि रयगताविति धातोः रल्योरमेदः न्यक्मावं निरयं नीचगतिं तम `इति वा
निन्यर्मावनिकामयोरिति ॥ देष | ३५॥ =
| श्रीमनज्जीवगोस्वामिक्ता क्रमसन्द्र्भष्याख्या `
वरुणस्य पाञ्ञाद् यद्भयं तस्मादिति साक्षात् ( भयं ) पाश्चसंबन्धो न विवक्षितः । अन्हयाप्रतं निशि क्चयानमितितेतु
ब्म नीता इयत्राूरती्थैत्वपश्चे नियमेव श्रीकृष्णप्रेमात्मकचेषटत्वं तदर्थनानाप्रयासानन्तरं तदे कसमाधिकत्वन्न ज्ञेयम् । यद्धा-
मा्थसहत् प्रियात्मतनयप्राणाशयास्तवतकते इति श्री्ह्यवाक्यात् । इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा कुर्वन्तो रममाणार्च
नाविन्दन् भववेदनामिति श्रीरुकवाच््याच्च ¦ टीकाया एव मतान्तरेण नह्मसमाधिपक्षि श्रीसन्नन्दान्वेषणार्थं एव तदिने. व्यापार-
स्तच्छरमेण निचि निद्रा निद्रायामेव तदशैनमिति विशेषो ज्ञेयः । एवं भक्त च्छादायित्वं द्धितम्। अत्र सरव्वान्ते यत् गोटोक-
प्रापणं तदप्यनेनैव सूचितं दावाग्निपानरीखावत् ।। ३१॥ ३२॥ . % पूठ्बवदन्र रासलीरया सह दोरिकाटीखमेकीकृय
वणनम् | ३३॥ # # ये चेति युग्मकम् । बलपा्थेंति दैयमोक्चदायित्वलक्षणया सन्बासाधारणशचक्त्या तेष्वावेशचात् ।
इदन्तु यत्र द्विविदादिवधे तस्मासाक्षात्वं तत्रव ज्ञेयम् ! साक्षाद्धावे तु तन्निरीक्मेव सुख्यं कारणम् । यथोक्तं॒श्रीभीष्मेण, यभिह
निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपमिति केचिदलमदशेनं ब्रह्मरयं, केचित्तु तदीयनिरख्यमिति मेयम् ।। ३४ ॥ २५॥ ३६॥
श्रीमद्विश्वनाथचक्रवरतिंकृता साराथेद शिनीव्य।ख्या
वरुणस्य पाडयाद्धयं ` निषिद्धसमयरूायिनं मां वरुणः पाशचबद्ध्वा खलोक एव॒ स्थापयिष्यतीति नन्दकर्तुकं .यद्
भथं तस्मात् । वस्ठेतस्तु नन्दस्तन न बद्धः छष्णदशनार्थिना क्षणमात्रमेव स्वलोक एव ` खापित . इयेवं तस्वम् । मयसूनुना
व्योमेन अहि आप्र तदिने श्रीमन्नन्दकृष्णयोर्विच्छेद दुःखेन तदन्वेषणार्थं , नानाव्यापारेण च युक्तं निश्चि तद्रातौ तच्छरमेण
शयानम् । विङुण्टं वेकुण्ठम् ॥ २१॥ ॐ ॐ देवे इन्द्रे । रिरश्चुः रिसक्षिषुः। पत्तं धरिष्यति उच्छीन्धम् उद्रतछ-
तराकमिव । अनघे श्रमरहिते एकस्मिन्नेव करे ॥। ३२॥ # & निति कथम्भूतायां निश्चाकररद्िमिभिः गौयां धवला-
याम् । रासोन्मुखः क्रीडन् भविष्यति दिनान्तरभवं शंखचूङवधमपि राखसान्निध्यात् ततूसादित्येनेवाह करेति । कटपदस्य
मधुरास्ुटगीतस्यायतं सुर्च्छितं मृच्छना. तेन । तब्रजश्रृतो गोपास्तेषां वधन. दत्तैः शङ्कचूङस्य शिरो हरिष्यति यद्वा तस्यामेव `
शङ्कचू डवधानन्तरमद्धरात्रे रासच्न . करिष्यति रासोन्मुख. ह्युक्तः ॥ २३॥ # ॐ एवमतिमाधुय्यधिक्यादढृन्दावनी-ः
यरीव्यः किद्चिद्व्यासेन प्रोच्यां अन्या असुरबधलीकाः समासेनेवोदिशति द्वाभ्याम् । ये च प्रसम्बाद्यस्ते सर्व्वे हरिणा हेतुभूतेन
केचिदटमयथमदश्ेनं सायुज्यं केचिन्न तदीयं निख्यं वैदुण्टं .याखन्तीस्यत्तरेणान्वयः । खरो धेनुकः, ददुरसंज्ञको वकः ।
दभः कुवख्यापीड़ः, कुजो नरकः कपिद्धिविद्ः ॥ ३४॥ ॐ # ` समितौ संभ्रामे श्चारन्ते ्ाघन्ते इति. समितिक्ाहिनः
नयु प्रलम्बखरकपिवस्वढरुकिमप्रयुखा बलभद्रेण निहताः काम्बोजादयश्च मीमाञ्जुनादिभिः शम्बरः भ्रयम्नेन यवनो सुचृढन्देन,
न तु रिणा तत्राह । बर्पाथमीमाद्यो व्याजेनैवाह्वया नामानि. यस्य तेन । सप्ोक्षाणस्तु तेन दमिताः कालान्तरे ` यास्यतीति
भावः । अन्र प्रलस्बखरादयः सायुज्यं पौण्डूकदन्तवक्तरादयो वेष्ट यास्यन्तीति विबेचनीयममरे व्याख्यास्यमानयुक्तेः ।। २५॥ ‰ `.
भ्रीमच्ज्ुकदेवरूतस्िद्धान्तश्रदोपः।
| किंच वरुणस्य पाशात् यद्भयं तस्मान्न दं स्वपितरं मोक्ष्यति मोचयिष्यति मयस्य सूनुना स्योमाख्येन बिलेषु
पिहितान् गोपां मोक्ष्यति किंचाहि दिवसे आप्तं ज्यापारशक्तम् । श्रमेण निक्षि शयानं मोघम् । स्ानन्य्॑षरणं गोङ्खरवा- .
सिनं जनम्। विदु निजलोकञुपनेध्यति प्रापयिष्यति स्मेदयाश्चर्ये ।॥ २१॥ @ # हे अनधः. नारद् गोपः मखे द्रयज्ञे
म्तिहते निवारिते सति ज्जविष्वाय देवे इद्र ऽभिवष॑ति सति पञ्चन् छपया रिरक्षुः रश्चिठमिच्छुः. सप्तवर्षाणि बयो यस्म सः
शलो. ३१.३५ ] ग्रनेकभ्यास्यासमलंङृतम् । ६०६
॥ एकस्मिन्नेव करे सरीरं यथा तथा ` उच्छिीधमिवोद्रतं -छत्राकमिव ` महीध गोवद्धनास्यं गिरिं धता धरिष्यति `मखे
अतिहते ्रजविष्वाय देवेऽभिवषतीव्यनेन सकामानां कौयैम् । अनघेदनेन निष्कामानां महतां निष्पापत्वम् । एकस्मिन्निस्यनेनं
यस्िन्करे गिरिधतस्तस्य श्रमराहिलयम् । सप्तदिनानि सप्तवर्षं इलयनेन भगवतः सर्वत्र काटानमिभूतेश्वयैवत्वं च दर्शितम् ।। ३२॥
किच निक्चाकरस्य चंद्रस्य रदविमभिगोौर्या धवलाय निशि रात्री वने रासोन्मुखः रासोत्सवं कलु प्रवृत्तः सन् करानि मधुराणि
पदानि यस्मिन् तच्च आयतं दीधं मूर्ितमाछापविशचेषयुक्तं गीतं तेन उदीपितः स्मो मन्मथ एव सुक् रोग इव क्षोभकः यासां
नजधेद्धूना | गोपांगनानां दवैः शंखचू डस्य शिरः ऋीडन्नेव हरिष्यति ।॥ २३ ॥ # ॐ किंच हरिणा हेतुभूतेन ये च
प्रखवादयस्ते अदृश्नं प्राकरृतेद्वियाविषयं तदीयं हरिसंब्न्धिनिखयं स्थानं वेकुंटं यास्यतीद्युततेरणान्वयः। खरो धेनुकः ददर
इव दुरो बकः, अरिष्टो वृषमासुरः इभः ऊुबयापीडः कुजः भौमासुरः कपिर्दिविदः सप्ोक्षाणः सपवृषाः । ३४ ॥ छ
यवाये चमूप युद्धे समितौ संग्रामे शाटंते रटाघंते इति समितिह्ाछिनः आत्तचापाः धृतका्काः ननु प्रखुबखरकपिश्रमुखा
वलेन कांबोजादयश्च मीमादिभिनिहताः शंबरः प्रयुभ्नेन यवनश्च जुचुह्धेन निहतः नतु हरिणा तत्राह बरमीमपार्थव्याजाह-
येनेति बलो भीमः पार्थं इलयादयः व्याजाह्ययाः निमित्तनामानि यस्य तेन सप्ोक्षाणस्तु हरिणा न निहताः किंतु तद्नादिक-
लाभेन स्वमृत्युकाले प्राणांस्यत्क्वा तदीयं नियं यास्यंतीति भावः । अलमिति श्रीकृष्णचरित्रवर्णनेनारमेतावतैव कृतार्थोऽस्मीति
साकल्येन बणेनासंभवादिति भावः । एतच्च सर्वमपि दिव्यमेव तञेतरथा न भाव्यमिति पू्वेणेवान्वयः ।। ३५ ॥
श्रीमदूबह्लभाचा्यैविरचिता सुबोधिनीव्याख्या
एवसमुह्ासं निरूप्य भ्रुवं निरूपयति । शृश्षब्देन हि भगवल्छृतं फलमुच्यते । ““तद् श्रधिजम्मः. 'परमेष्टिधिष्ण्यमिःःति
वाक्यात् । तत्फरं दुःखाभावसुखरूपम् । दुःखस्य परमा सीमा नरकादिः । सुखस्य परमा सीमा वैकुण्ठाख्यम्। तदुभयं भगवान्
साधनरहितेभ्यः करोतीति विचारेण भगवस्वम् । तत्र दुःखाभावद्यमाह-- नन्द् च मोचयतीति । मयात्सर्परूपात् वरुणस्य
पाञ्चा । उभयत्राऽपि नन्दो रक्चितो `ते यात्रायां प्रवृत्तः । अनेनाऽन्ये धमौ असधर्माः । भगवद्ध्मा `एव सधर्माः । अतो भग-
वानात्मा । तस्मासरजरह्मयविवादम्। नन्दं चेति चकारो यश्चोगया उद्धारं कृता नन्दस्याऽपि समुद्धारं कृतवानिव्युक्तसमुयार्थः।
नन्द एव वा" वारद्वयं मोचित इति । वरुणस्य पाञचाचद्धयं तस्मात् । अन्येषामपि दुःखदृरीकरणमाह--गोपान् बिलेषु पिहितान्
मयसूुना चेति । मयसूनुर््योमाञुरः । स दहि गोपरूपः समागतो बाठकान्मेषायितान्नीत्वा गुहायां स्था पितवान् । तत्र च तेनैव
मार्गेण पातागमने विलानि सन्ति । तत उक्तं-- विक्षु पिहितानिति । सपदयो वा तत्र निहितान्नयेयुरिति बिरपदम्। चकारा-
दन्येऽपयुपद्रवा अनुक्ताः स्वयमूद्याः । एवं दुःखाभावमुक्त्वा परमसुखमाद--ग्रहयाप्रतमिति । अहि दिवसे आएरतं लोकिकक्रियया
व्याप्तम् । निशि शयानमल्शिमेणेति निर्भरनिद्रया रा व्याप्तम् । एवमहोरात्र' परखोकसाधनरदितं स्वमेव वैकण्टं व्यापिवैद्कुण्टं उप
समीप एव नेष्यति । स्निकट एव मायाजवनिका दृरीकरूय तत्रैव वैकुण्ठे नीतवान् । इदं चरित्रं न योगस्य, न मायायाः, न काटस्य न
मण्यादीनाम् । अतो ब्रह्मचरित्रमेवेतत् । नयने हेतुः खमिति । आत्मतेन भगवांसत्यरिगरहीतवान् ॥ ३१॥ @ ॐ ` एवं
धुवं निरुप्य भङ्गं निरुपयति-- गोपैर्मखे प्रतिहत इति । पूर्वसिद्धफलस्य *भङ्गोऽत्र निरुप्यते । मलेन रक्रा । मखमङ्गेन क्टेखः ।
देवताप्री तश्च मखफलम् । नियतफ्त्वं च तस्य निरूप्य तसप्रतिघात उच्यते । गोपाः सर्वदा मखं छुर्बन्ति । तैरेव कत्वा
भगवास्तं मखं दृरोङ्ृतवान् । तस्मिन्मखे प्रतिदते रक्षकस्वात्तद मावे देवे अभिवर्षति ब्रजनाञ्च आरब्धः । अनेन देवताभ्रीति्याग-
फरमिति निश्चितम् । समथौवलम्बन एव मर्यादा यक्तव्येति सूचितम् । तदा कृपया रिर्र्मेगवान् जातः । तदा सदिनानि महीध
गोवद्धनमेकेकरे सङीटं धृतवान् । च्रनघेति सम्बोधनमुक्तव्रिश्रासाय । धर्ता धरिष्यति । उच्छिलीन्ध्रमिवेति भाराभावाय।
वर्षाकाले दिः उच्छिटीन्ध्रोद्मः। अरौकरिकवर्पात्वादरोकिकोच्छिटीन्धोद्रम इतीन्द्र बोधितः । सप्रदिनानीति सप्नतन्तुयैज्ञो
बाधितः सप्तदिनानि दुःखं यच्छतीति । यत्रैव धर्मवाधो द्यते तत्रैव सप्रदिनान्युच्यन्ते । निष्व्त्य चेदूदुःखं तदा सप्र दिनानि
निरन्त ड. ध भवति < ` . ५ निचन्त स र ् म |
मृर्न्तर् दन्य भ्ः । अगर तत् | अनिवन््यं वचत्म्प्रस एत लिखम्ये त्न । मतरा वन्यम । ततार पमि >
न ण ष 2 = र
ते = ऽन्व पर~न - बक्कल. १९
नन्ता । अप् एव सप्नतन्तुमखभङ्गः अन्यथा फठं च । मयादा दि साङ्गेन वेदेन जन्यते । अङ्गानि षट्| आत्मा चैकः । अय् च
0 प क . [न र ५ 3 क ट ५७ ४ त.
सबत्सर् प्रजापतिः स सङ्गवेदप्रव तक इति तमतिक्रम्य पञ्चात्सप्ततन्तुमतिक्रान्तवान् । कास्य भगवद्वच्छेद्कल्वामावात्सं प्धर्म-
बष्टनमेव : सप्रवषेत्वम्.। अयं च धर्मैः सप्रमो भङ्गात्मकः । एककर इति एकां क्रियाञ्चक्तिं स्थापितवान् । “तैरयं साध्यतां
मण्ठ'” इति वचनात् । अन्यथा तथेव गोवर्धनं स्थापयेत्” । सलीलमिति । वस्तुतस्तु यागस्य तथात्वाभावाद्धगवंतैव तथा
संपाद्नाद्भगबदिच्छयव , गोवद्धनः . सितः । हसतस्तु केवरं श्ञालर्थत्वाय प्रदर्डितः। तथापि निरोधोपवासैःखावद्यकत्व
१. परमेष्टयेति क. घ. । २. बतयत्रेतिख. ग. । ३.वा नाह्तिख.। ४. क्रिया व्याप्तं ख. ग, । ९. भङ्गो निरूप्यते घ, !
६. दि नासिख.। ७. निवत्येतते स्दितिख.1 ८. प्रवर्तित इतीति क. घ. । ६. सकवरुबेदेनमेवेति क. | १०, स्थापयेत् । भन्न तैरयं
साध्यतामिति वाच्यमिति चिषेषः ख. ग. । क ` ` ६ भ =
‰१० ` श्रीमद्भागवतम् । ` ` [ स्कः. २ श्रः ७ श्लो; ३१-३५ ।
गवत्रीडाहेतुः ! अतएव भगवान रासोत्ुकः । रासो नाम रसेन पूर्णः पदार्थोऽन्यसम्बन्धरहितः । स हि विचायैमाणे भ्रियाबरहुखी-
करठैको नृयविश्चेषो भवति । तत्र भोगो वा । केवलं शरङ्गाररसाभिनिविष्टः । यथा भक्तगुणसौन्दर्याभिनिविष्टः । तदा अन्तः रसेन
पूणीसद्रसाविर्भावार्थं क्पदायतमृच्छंनां कृतवान् । सा हि मूच्छनाऽन्येषां हृदये रसाथं विवरं करोति । तस्मिश्च विवरे भगव~
त्सम्बन्धाभावेन रसपूरणाभावात्तदथं भगव्स्मरणात्मकः स्मरः प्रविष्टः । स हि विषयामावाद्रोगत्वेन पथैवसितः। सर्वाँ हि रस
पूरकः सविषयमप्राप्य वुुक्षादिवद्रोगतामापद्यते । अन्यथा देहनाशच मृत्यु वा न कुर्यात् । अनेन तासां मुख्योऽधिकारो निवारितः ।
भगवद्धिषयकस्य कामस्य भगवद्धमेप्रवेज्ञाभावात् । अत एव. तादृशीनां भगवत्सम्बन्धप्रतिबन्धकः कामाधिष्ठ^ठृदेवतारूपः। अथा-
धिष्ठा्रीदेव"ताया धनदरूपाया भ्राता । अनुजत्वात्सोऽपि ता्चः । स तासां प्रतिबन्धको जातः । एवमपि सति भगवान् स्वेच्छया
रचृत्त इति व्रजगरदभूनां दसः शङ्खचूडस्य शिरो हरिष्यति । गुणत्रयाविष्टानामेव तादृश्रोगरूपकामसद्भावे तसरतिबन्धो भवति नतु
गुणत्रयातीते भगवलयासक्तानामतस्तस्य शिरो हतवान् । कला अव्यक्तमघुा अनमिव्यक्तपर मानन्दप्रतिपाद्काः राब्दबरह्मरूपाः |
खराः । तेषां पदं स्थानं गीतादि । तथाभूतानि वा पदानि । वाक्याथंस्य तत्राऽग्रयोजकत्वासपदानामेव तत्र स्ातन्त्यम् । आयत
मृच्छैनं दीर्मृच्छ॑नम् । मूच्छंना हि सङ्गीते प्रसिद्धा स्वणणाम् । तस्य आयतत्वं सवचिततप्रवेशयो ग्यरूपता । मूच्छितकब्दाच
रसान्तरमविचेकादिकं वा नोतपत्स्यत इति सूचितम् । उदीपितो वयथाऽभिद॑हति तथा स्मरेण तास्तथाभूता इव जाताः । अतएव
स्मरस्य रोगत्वम् ।:त्रजमेव बिभ्रतीति न तद्धवणां रक्षकत्वम् । वधूत्वात्तासामिवाऽतिखीभावेन प्रतिबन्धकनिवृ्यमावः सूचितः ।
अतएव स हत्त जातः। एवं भगवान् मुख्याधिकाराभावेऽपि खलक्षणं फलं प्रयच्छतीति गोपिकासम्बन्धिचरिव्रं संसूचकं
भवति ॥ ३३॥ # ॐ णवं संसूचन निरूप्य भूरिभावं निरूपयति भूयैनुगरहं वा दाभ्याम्-ये च प्रलम्बेति । एते सरवे
हैया द्यांञ्षराजानश्च भगवता हतास्तदीयं निखयं वैक्कण्ठं गताः । ये च पुनः प्रटम्बादयो बरभद्रद्विभिरहैतास्तत्रापि ये भगवन्मुखा-
रविन्द॑ पर्यन्तः प्राणान् जहुः पार्थाखपूता धर्मयुद्धे न हतास्तेऽपि वैङकण्ठमेव गताः । अन्ये ये प्रम्बादयस्ते अदकेन गताः ।
अव्यक्ते कृतौ: टीना इयर्थः ¡ अथवा । प्रथमनश्टोकोक्ता भूरिरूपं प्रछ्ृतिमेव गताः । तस्या व्यापकत्वाद्भूरिस्वम् । द्वितीयोक्ता
भगवन्तं गता `इति । अथवा । उभये एते आवेक्षिनः प्रकृतिं गताः । अभिमानिनस्तु तदीयं निर्यं गता इदयथः ! खरो धेनुकः ।
रुरः कश्चिदन्यो यथा बकस्तथा सोऽपि । वक एव वा जलवासात् । बकद् रेति पाठे अघासुरो वा दुर इति केचित् । अरिष्टो
वृषभासुरः,। मह्चाणूरादयः । इभः छुवख्यापीडः । यवनः कार्यवनः । यवना वा सुचुङ्कन्दात्मागय ये मधुरायां हताः । |
कुजो नरकासुरः । पौण्डको मिथ्यावासुदेवः । आदिज्ब्दैन काशिराजग्रशृतयः ! एते खभावत एव हता; । न तु देवान्तरवर-
पुष्टाः । अतो वरपुष्टत्वविक्षेषणेन अन्यत्वम् । ते च शाल्वादयः। कपिर्हिंविद्ः । स रघुनाथभक्तोऽपि तद्धक्तसङ्गयपि दुःसङ्गा-
द्वतः 1. शेम्बरस्तु मायाशतवित् । अत्रैव वा वस्वरः। सोऽपि यज्ञविध्नकठत्वादृषीणामयप्यक्षक्यत्वादरसिद्ध इति
ज्ञातव्यम् ।. सप्रोश्चाः वलीवर्दषु प्रविष्ट दैत्याः । ते हि भगवत्सक्ञमात्रेण हताः । अत एव तदथं सप्र रूपाणि तवान् ।
ते हि त्रिपुरवदेकक्षणे वध्याः अन्यथा अवध्या इति । बटीवद् एव पश्चाद्वा मृता इति । अन्ये वा सपन बरीवदौः ।
विदूरथो दन्तवकतरभ्राता । रुक्मी श्ञाटकः स मुख्यो येषां विन्दानुबिन्दादीनाम् । एते श्ेकेकश्लो भगवता सह युद्धे तद्धाच्-
त्रैव हताः ।॥ ३४॥ # # अतः परं निमित्तान्तरेण भगवत्सारथ्य युद्धे हतानाह--ये वेति । एतेषां भगवतेव सद् युष्य-
मानत्वात् द्रेषभावाच् मुक्तियैक्तापि । अन्ये तु निभित्तान्तरेण हता इति ये वेयनादरः । समितिश्चाछिनो युद्धे परक्रमवन्तः । सप्तम्या
अलुक् । अत एव मतरे ंमराम आत्तचापाः । धर्मनिष्ठता सूचिता । काम्बोजादयोऽर्ान्तास्त्तदेशक्षत्रियाः । दक्षाणां वा अणीः।
सञ्याः पाच्वाखाः । खया इति पाठे धृष्यभ्नपरश्ृतयः । एकैकश उभयपक्षेऽपि हताः अन्यथा पाण्डावानामर्थे मृतानां मुक्तिने
स्यात् ! प्रथमतः अद्यैनं गताः । यावद्भगवानच्र सितस्तावटृष्टा भूत्वा अत्रैव स्थित्वा भगवता र गता इदर्थः { अत्र प्रटेम्बो `
बलभद्रेण हतः खरश्च । महयवना यथायथम् । कम्बरः प्रयुभ्ेन । रुक्मी च "वरभद्रेण । काम्बोजाद्यो भीमादिभिः । अत्र सवत्र
बरपार्थभीमा इति तेष्वाबिष्टस्य भगवतं एव नाम । परं ठ्याजेन । वरूपार्थमीमेति व्याजा''हयानि यस्य । ` एतद्भननं भगवक्वरित्रम् `
। १. क्ल हि वेणवाद्नरूपो ग..1 .२. भङ्ग निरूप्येति ग. । ३. शूषस्वादस्य तदिच्डेति ग. । ४. भिष्त्री देवतेति ल. । ९. देवता- :
ङ्पाया इति ख. ग. । ६३. पितोऽग्निर्यधेति ख. । ७, सं सूचनामिति ख. । म. मात्रेणवेति ख. । ६, च नालि ख, । १>. ह्या यस्येति ख. ग, । :
आत्मत्वात् 1 अतत एवं हननादिकमनुक्त्वेब "तदहे गमनं निरूपितम् । “जातः कंसवधार्थायेः "त्यादि तु हहयमानाभिप्रायं कस्ण-
` श्रीमद्रोखामिश्रीपुरषोत्तमचरणविरचितः खुषोधिनीपरकाशः |
£ नन्द यत्र पूवाद्ध॑सद्ध्मरूपा उत्तरादँ उतिरूपा च श्ररनिरूषिता ज्ञेया ॥ ३१॥ & $ गोपैरियत्र मडग- `
मिति चाश्रस्यम् । रक्षकत्वात्तव द्भव इति । मखस्य रक्षकत्वात् मखामावे । अनेनेति मखम्रतिथाते देवङृतातिवर्पाकथनेन । सूचने
दं सछुटमाहुः तदा कृषयेलादि । तथा च, मगवक्छृतरश्षाकथनेनेयर्थः । तदेति रिरश्चुखे । इतीनद्रो बोधित इति । एवं प्रकरणा-
वस्थासाधनादिविरुद्रकाथेकरणेनिन्द्रः ससामथ्ेनेश्वपत्वादिज्ञानशारीकृत इयर्थः । तथा सति वर्षादावप्यहमेव प्रयोजकस्तवन्तु
मिथ्याभिमन्यसे इति बोधयित्वा दिवससङ्कययान्यदपि बोधितवानियाहः सक्तदिनानीलयादि । एतरपरैव प्रकारमाहुः यत्रेदयादि ।
वषेसङख्याताखयैमाहुः स्वयमपरीलयादि । अत एव तावत्सङ्ख्याककालातिक्रमादेव । श्रन्यथाफलमिति काटमयद्ातिक्रमेण
फम् । नन्वेवं सति सप्तमबषं एव कुयदितावत्संख्याककारा(तक्रमस्य किं प्रयोजनमियाकाङ्न्षायामाहुः मयक्िलादि । तथाच,
प्रमाणबलास्रमेयवछस्याधिक्यज्ञापनाय तदतिक्रम इयर्थः । नन्वेवं सति प्रमाणमेवातिक्रमेत्। किं कालातिक्रमेणे्त आहुः
च्रपमिति कालात्मकः । भगवतः कथं सप्नवरषत्वमिलयत आहुः कालस्येयादि । तथाच वेदगतमवच्छेदनं भगवसुपचयैते इति
तथेयथः। सप्तधमेवेष्टनमिति पाठे सप्तथरमाङ्गी करणमिलयर्थः । सप्तवर्षत्वकथनस्य परकृतेप्युपयोगमाहः श्रयञ्चेतयादि । तथा
चेतावत्ममेयं बोधयितुं सप्नवर्षोक्तिरितयर्थः ¡ एककरेण धरणस् ताययैमाहुः एकामिलयादि । वामदक्षिणभेदेन द्विधा क्रियाश्चक्तिः ।
तयोराद्या केवलमेयोपयोगिनी । द्वितीया प्रमाणालुरोधिप्रमेयोपयोगिनी । तत्नोक्तवाक्येन क्रिया्क्तिरश्षाया अभिग्रेतत्वादाां
रक्षितवान् । यदि तद्रक्षामपि नाभिप्रयात्तरेच्छामात्रेणैव गोवर्धनं स्थापयेत् । अतस्ताटशक्रियाशक्तिरश्चणायेककरेण धरणमियर्थः।
तथात्वामावादिति रक्षकत्वाभावात्। शाखरारथत्वायेति क्रियाशचक्त्मैव रघ््येवंरूपदयाख्मयादापाटनाय । एवमत्र सद्धर्मरूपो
भङ्गः अनन्यत्वरूप उक्तः तेन सद्ध्मैस्य प्रकारान्तरस्थितिरेव भङ्ग इति सिद्धयति । वंरूपं भङ्गं बोधयिष्यन्तः श्रीगोवर्धनेनैव
रक्षायाः सिद्धौ टीखायाः कुत्रोपयोग इयाकाङ्क्षायां वंशरूपभङ्गस्य सप्तमत्वात्तस्पैवाभिप्रतत्वायाहुः तथापीयादि । वेणुवादन-
टेव तदा कृतेयत्र गमकमाहुः सप्तेलादि । तथाच, भङ्गस्य सप्रमस्वेन वेणोश्च सप्ररन्धत्वेन तत्र तद्रादनस्य छीलाया एवौचि-
खात् । दश्ानुकथायाः प्रख्यखीखात्वेन वंशस्याप्यात्मभञ्कस्वेन वेणुवादनस्याप्य्ृतपूरकतया मर्याम्तरीकिकामृतपरमामृत-
फरसाधकस्वास्काराम्तरापाद्कत्वमिति तथेलयर्थः । एवश्नादीनत्वादिधर्माणां सगा्ाधिदैवकरूपत्वमतः सर्वं सुखमिति तदीधेर्वि-
भावनीयम् ॥ ३२॥ ॐ क्रीडन्नियत्र । इदमिति गोपिकासम्बन्धि चरित्रं खरूपात्मकं यत्फलं तन्निमित्त सम्यक् सुच-
मुखुयाधिकारे किं वाच्यमिलयपि संसूच्यत इलयर्थः।। ३३॥ & # ये चेव्यत्र । प्रा्धिक्रियायाः कर्मणश्च पथमण्टोकेऽसन्वाद्ू-
रि ॥ ॐ य 1) र ् । ए - 2 ^ यैनुभ्रहं ति ६ ५
रित्वस्य नान्तरीयकलक्षणत्वाज् दवाभ्यां मिश्रीकृ्ोभयनिरूपणेप्यदोष . इलयाशयेन पर्षान्तरमाहुः भूरयनुप्रहं वेति । भूसितं मुक्तिः,
ग, ।
र ` श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २ श्र. ७ श्लो. ३१-३४
साच रूपान्तसयागपूवंकं खरूपावस्थानम् । वैकुरमक्षरम् । तत्र॒ खरूपाचसानं सङ्कातानभिमाने जीवन्मुक्तानामपि भवतति;
तदखकृतिीनानामपि सुषुप्रानिव । एतावान् परं विशेषो यद्रासनायाहियमक्षरैक्यामावेन च नानाखस्य विद्यमानस्वात्तस्यः
भूरित्वम्, अनुगृहीताना व न तु कृपात्मकध्मान्तरत्वम् › तस्य ूर्वोक्तधर्मैविशिषटे क्षण एव निवेश्चात् ।
किन्तु-अलु--भूरिस्वोत्तरं गृहायाप्रेयतवेन खीकरोतीत्यजुश्रहः इति योगेनाश्रय एव तथेति तदिदं हृदि कृत्वा विभजन्ते पत
हलयादि कोकक्रमविरोषे एवं भवतीयरूच्या पश्चान्तरमादः श्रथयेल्यादिं । गता इति तमोभिभवेन भेदस्यापि ज्ञानाविषयत्वा-
तद्धावं पराघ्ा इयर्थः । तथा सति कथं भूरित्वमिल्यत आहुः तस्या इत्यादि । आकाशषवद्धूयानित्यादौ व्यापकेपि तथा प्रयोगात्ते-
दर्थः । णवं यथपि क्रमस्वीकारो भवति तथापि यत॒ एतद्विमुच्यत इत्ति 'तरेवरूपं दुस्वापमापेयादिवहुवाक्यविरोधात्तदपेश्चया
ऋमात्मकधर्मैमात्रविसेधस्य सवल्पत्वात् पूर्वोक्तानुसतमेव पश्चान्तप्माहुः अथवा उमये इलयादि । अस्मिन् पश्च माध्वव्ञीवस्वीकारः
प्रथसपक्षाद्विरेषः । सदजासुराणामप्यसुरत्व प्रमेयब्रेन निवस्य स्वनिखयप्रापणं माध्वमतादपि विक्चेष इति वोध्यम् । न चावेर्य-
भिमानिनोः फख्वेपरीत्यं छाङ्कनीयमन्यथाकरणसामर्ेस्य निष्प्रसयृहस्य भगवतः स्वतः सिद्धत्वादिति । २४ ॥ छ 8 येचा
रयत अन्यथेति मुक्तिद तुभूतस्य दरेषदिरभावे । कमेतेषां मुक्तिबोधकप्रमाणानि चानुरुध्यादज्ञेनस्याथान्तरमाहः प्रथमत दइयादिं ।
श्रासमत्वकादिति आदायकत्वात्.› यद्चापनोति यदादत्ते यज्चातिविषयानिह । यास्य सन्ततो मावः तस्मादात्मेति कीयते इति तन्नि-
चनात् । ननु मूले आदायकव्वमेवान्राभिप्रेतमियत्र किं गमकमियत आहुः अत पतेत्यादि । तत्रतद्रोध्यम् । एते अदीनत्वादयः
प्रस्परनिग्येक्षतग्रैव परमृष्टाः सापिश्षास्तु फिष्यन्तीति । ३५ ॥ त | ।
द ` श्रीगिरिधरकृता वालप्र्ोधिनौी ८ 4
यच्च भयात् सदक्षनसर्षश्रासरूपात् वरुणस्य पाञ्चाच्च नन्दं स्वपितरं मोक्ष्यति, मयसूनुना उयोमनाम्नाऽसुरेण गोपान् विक्री-
डतो मोपजालंश्च विषु प्ैतगुहायां पिदितान् तितेधापितान् विमोक्ष्यति, यच्च अहि दिवसे अगतं ; व्याप्तं छृतव्यापार्ं अत
एवातिश्रमेग चस्तं निनि यानमिति सवथा चैकुण्ठगमन ताधनहीनमपि गोकुलं गोकुखवासिजनं विुण्ठे नित्ये छोके उपनेष्यति
प्रापयिष्यति, तच्च. कमे दिव्यमेवेतप्था न माभ्यमिलयन्वयः । मगवत्कर्मणोऽद् मुतव्वं सूचयत्ति-स्मेति ।॥ ३१॥। ॐ ॐ यच्च
मेध्मैले इन्द्रयागे प्रतिहते निवर्तिते सति त्रस्य विवाय विनाज्ञाय देवे इन्द्रे अभिवपति सति कपया परन् गोमदिष्यादीन्
` प्रशुतुस्यान अज्ञान् तजवासिजनांश्च रिरशुः पििक्षिषुः रक्षितुमिच्छरः सप्तवषः सप्तवप॑वयस्को बालोऽपि अनये श्रमर दिते एकस्मिन्नेव
करे सीं वेणुवादनदासादिीव्यसदितं यथा भवति तथा सप्तदिनानि सप्रदिनपयैन्तं महीध्रं गोवर्धनाख्यमचलं .उच्छिरीन्धमिव
उद्रतछत्राकमिव धत्त धारयिष्यति, तदपि कमे दिव्यमिवेतरथा न भाव्यम् ॥ ३२॥ 8 क यच्च निज्ञाकरन्द्रसतस्य रमि
भिर्मोय्यप् घवदखायां निशि सात्र बने क्रीडन् विहरन्. रासान्मुखा नृयार्थमुद्यत कलानि. मधुराणि पदानि यस्िस्तदायतं दीचं
#
मूच्ितं मूच्छीनाखापविेषयुक्तं यद्रीतं तेन उदीषित उदूबुद्धः स्मरः काम एव रुक् रोगो यासां तासां रजं बिभ्रति पोषयन्तीति व्रज
। ५ ५ * नन ^ ९. 1 „ $ णि ^ श. 1
भरतो मोपास्तेषा वधूना गोपीनां हत्त गोपीश्चार्यतो धनदानुगस्य ङतररशरयस्य शङ्खचूडास्यस्य क्चिरो हरिष्यति, तदपि कमै दिव्य-
भिवेतरथा न भाग्यम् ॥। ३३ 9, येच प्रह्सत्राद यरं सब हरिणा हतास्तत्र केचिदरमवशनं ख्यं केचित्तु तदीयं निख्यं
वेकुण्टं यास्यन्तीति द्योरन्वयः । इय तत्कम दिव्यमिवेतरथा न भाव्यम् । खरो धलुकः |` ददुरो बकः जल्वाससाम्यात् । `
अरिष्टो वृषमाखरः । मद्छार्चाणूराद् यः । इमः कुबटयापीडः । यवनः काख्यवनः । कुजो नरकासुरः 1 पौण्ड्को भिश्यावासुदेवः ।
आदिपदेन काक्िरजादयः । एते स्वयमेव वरिष्ठाः, न तु देवान्तरवर्दानेनेति सूचयन् वरदानपुषटानाह--अन्ये चेति । कपिर्िविदः ।
। भ य । (२२ 1 वैकुण्ठं ४ # [ज ति थो
सक्नोश्षणस्तु बीबदस्पैन दमिताः कालान्तरे मृता अपि तत्सम्बन्धप्रमावादेव वैङघण्ठं यास्यन्ति । शम्बरो दैत्यः । विदूरथो दन्त-
ववनरभ्राता । रुक्मी शारुको मुख्यो येषां विन्दालुविन्दादीना तेच॥३४॥ # क येवामबदर आत्तचापाः धतधन्वानः
अतण्व समितौ सड्प्रामे जलाटन्ते इत्मघन्ते इति समितिश्ाछिनः काम्बोजादिदेश्ञाधिपतयः । नजु प्रखम्बखरकपिवल्वखरुक्मिः
प्रमुखा बलभद्रेण निहताः, काम्बोजादयङ्च भीमाजु नादिभिः, शम्बरः ्रयुम्नेन, यवनो युचुङ्कन्देन, न तु हरिणेयाशङ्कयाद--बरो
भीमः पां इयादयो व्याजाहयाः कपटनामानि यस्य तेनेति ॥। २५॥ : वि ध
इ 9 ि हिन्दी श्रुवाद . ` | | र
चे नन्द्बावाको अजगरे भयसे ओर् वरुणके पासे छंडायेगे । मय दानवका पु व्योमा जव गोपवार्ोको पदाडृकी
ग्म बद कर देगा, वव मै देः भी बदति बचा लागे । गोड सोगोको, जो दिन तो कामम व्या सहत ह
नौर सातको अयन्त थककः सो जाते ह, साधमहीन हानेपर भी वे अपने परमधाममें ठे जागे ॥ ३१९ ॥ 8 # निष्पाप.
नारद! जव श्र्षणकी सखाहसे गोपलोग इनद्रका यज्ञ वंद कर देंगे, तवर न् तरजमूमिका नाह करनेके छ्य चारो ओरसे
मूखटाधार वषा कलन ररगेगे । उससे उनकी तथा उनके पञओकी रक्षा करनेके ट्य भगवान् छृपापरवश हयो सात व॑की
अवसाम दी सात दिनतक गोवद्धेन पवंतको एक ही हाथसे छत्रकपुष्प (कुकुरमुत्ते) की तह खेल-खेरमें ही धारण किये रदैगे
_ ्रनेकन्याख्यासखमङ्कृतम् । ४ ३१३
॥-३२ .॥ कः - कः बरन्दावनमें विहार कप्तेहुएः रास -करनेकी . इच्छसे वे सातकेः समय, जब चन्द्रमाको उञ्ञ्वल चोदनः
चारों ओर् किटक रही होगी, अपनी बँसुरीपर मधुर सङ्गीतकी ठंबी तान छेडंगे । उससे प्रेमविवक्च होकर आयी हृद गोपियोको- `
जव कुषेरका सेवक शद्कुचूड हरणः करेगा, तव वे उसका सिर उतार खेम ॥ ३३ ॥ ॐ रै ओर भी बहुत-से प्ररम्बासुर,
भेलुकासुर, बकासुर, केशी, अरिषासुर आदि दैय, चाणूर. आदि पदलवान, ङवख्यापीड द्याथी, ` कंश, काटयवन, भोमासुर,
मिथ्यावासुदेव, शाल्व, द्विविव वानरं वर्वर, : दन्तवक्त्र, :-राजा ` नप्नजितके सात वैल, शम्बरासुर, विदूरथ ओर रुक्मी आदि
तथा काम्बोज, मस्य, कुर, केकय ओौर सृञ्जय आदि देशौके राजाछोग.एवं जो भी योद्धा धनुष धारण करके युद्धके मेदानमें
सामने आयेगे वे सव्र बलम, भीमसेन ओर अजुन आदि नामोकी आङ स्वयं भगवानके द्वार मारे जाकर उन्दीके धाममें
चलं जायमे ।| २४ .॥ २५ ॥
कालेन मीहितिधियावरमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः ।
आविर्हितस्त्वनुयुगं स॒ हि सत्यवर्स्या वेदद्धुमं विटपशो विभजिष्यति स्म।॥३६॥.
देवद्विषां निगमवत्मनि निष्ठितानां पूिमयेनं विहिताभिरटश्यत्र्मिः
लोकान शरतां मतिविमोहमतिप्ररोभं वेषं विधाय बहु समाप्यत ओपघम्यम् ॥ २३७ ॥
. ` य॒रद्याखयेष्बपि सतां न हरेः कथाः स्युः पाखण्डिनो दिजजना वृषला वेदैषाः |
स्वाहा स्वधां बषडितिस्म गिरो न यत्र शास्ता मविष्यति कठेभगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥
सं तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशाः स्थने च धममखमन्वमरावनीशाः |
अन्ते तधमंहरमन्युवज्नासुराचा : मायाविभूतय इमाः पृरुशक्तिमाजः ॥ ३६ ॥
विष्णोनु वीयमणनां कतमोऽहंतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्धिममे रर्जासि।
चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलता तरिष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसषदनादुरु कम्पयानम् ॥ ४० ॥
| ` श्रीधरस्वामिङृता मावार्थदीपिक्राव्यास्या क
म्यासावतारमाह । अनुयुगं मलिता संकुचिता धीर्येषाम् । स्तोकमस्पमायु्येषां तेषां सखनिगमः खछृतो वेदराश्चिः बताह
दूरे पारं यस्येति दुर्मम इलयवग्र्य सल्यवसयामाविर्ितः प्रदुभूतेः सन् स एव हरिः विटपल्ञः श्ाखामेदेन ॥ ३६॥ ॐ ॐ
बुद्धावतारमाह् । देब षां निगमवरर्मनि वेदमार्गे निष्ठितानां ` नितरां शतानाम् । तद्भटेन च पूर्भिः पुरीभिः अदृरयतुभिरलक््य-
वेगाभिः मेर्विमोहो योम्यतालयागो यस्मात् मतेः. प्रखोभश्चायुक्तखीकारो यस्मात्तं पाखंडबेषं विधाय तेनोपधम्य पाखण्डघरमम् ।
ये ष्यञ् । बहु माप्यत इयथः ॥-२७ ॥ 8 # क्ल्यवतारमाह् । यर्हि यदा सतामप्याल्येषु गृहेषु हरेः कथा न
सयुखेवणिकाः पाखंडिनः स्युः शद्वाश्च राजानः स्युस्तदा कर्किरूपरेण कटे; श्चास्ता भविष्यति । अत्र च ब्रह्मनारदसंबादास्ाग्भाविनो
वराहयादयः । मन्वन्तरावतारास्तु भूता. भाविनश्च । धन्वंतरिपरन्युामौ तदा वतेते । श्रीरामाद्यस्तु भाविनः तत्र तु कचिदूभूता-
दिनिरदेशद्छांदस इति द्रष्टन्यम् ॥ ३८ 1. -# % सृष्टयादिका्यमेदेन मायागुणावतारविभूतीराह । सगं इति । स्थाने स्थितौ
मखो विष्णुः धर्मश्च मखश्च मनवश्चामराश्चावनीशाश्च अंते संहारे हयो रुद्रः मन्युवश्चाः सपः बहुशक्तिधारिणो भगवत इमाः
मायाविभूतयः | २५॥ क # इदं मया संकेपेणोक्तं विस्तरेण वक्त न कोऽपि समर्थं इयाह । एथिव्याः परमाणूनपि यो
विममे गणितत्रास्ताश्षोपि को लु विष्णोर्बीयिगणनां कठैमहंति । कथंमूतस्य यो विष्णुलिष्र्ं सलयलोकं चस्कंम धृतवान् । किमिति
चस्कम ।. यस्मा्तेविक्रमेऽस्वरूता म्रतिघातद्यूल्येन खस्हसा स्वपादबेगेन चरिसराम्यरूपं सदनमधिष्ठनं प्रधानं तस्मादारभ्योरू
अधिकं कंपयानं कंपमानम् 1 कंपेन यानं यस्येति: वा 1: अतः' कारणान्चस्कंभं आन्निधृष्ठमिति .वा छेदः । सयलोकमभिन्याप्य यः.
स्व धृतवानिलथंः । तथा च मंत्रः । “विष्णोलु कम् `” इति 1 अस्यार्थः विष्मोनु वीर्याणि कं प्रवोचं कः प्रबोचदिल््थेः । यः
पार्थिवानि रजस्यपि विममे सोऽपि यो विष्णु्धधा विचक्रमाणसिविक्रमं -कुबन्युत्तरं खोकमस्कभायदबष्ट्धवान् । कथंभूतम् !
सधस्थम् 1: सहस्य सधादेश्चः । तिष्ठतीति खाः तत्रसथेदेवे; सह. व्तमानमिलर्थः ।। ४० ॥ |
0 ्ीवंशीधरङृता ` भावा्थंदीपिकाप्रकाशब्याख्या
, तद्रटेन वेदमार्गस्िंतिबले ह न । पाखण्डवेषं श्चाञ्चाविदहितवेषं वख्रखंडेन सुखपिधानादिलक्षणं तेन वेषेण उपधर्मस्तु
पाखण्डस्य एवौपधम्य वेदबाह्यणदेवाचेनादिनिदाप्रतिपादकं शास्रं तथाहि--सवं क्षणिकं क्षणिकं तत्र क्षणिकत्वं नीलादीक्षणानां
१, प्रा० पा--रदश्वमू्तिः 1:2२. धा० पाञ~--कथा हरेः ।
¢
देष | श्रीमद्धागवतम्। ` [ स्कं. २ श्रः ७ श्लो. ३६७०
सत्त्वेनानुमातव्यं यरसन्तरश्चणिकं यथा जधरपटं संक्रम भावा इलयादिं स्वस्य संसारस्य दुःखात्मकं सवंतीर्थकरसंमत-
यथा तन्निष्ररयुपाये तेषां प्रवृत्तिनं स्यन्तस्मात्सवं दुःखं दुःखमिति भावनीयम् । ननु किंवदिति पृष्टे दृषटांतः कथनीय इति
चेन्मेवं खछक्षणानां क्षणानां क्षणिकतया साखक्षण्याभावान्नैतेन संटशमपरमिति वक्तमश्चक्यत्वो त् ।' ततः खलक्ष्णं सखशक्षणमिति
भावनीयम् । एवं शल्यं शुल्यमिधयपि भावनीयमित्थं बुंद्धमुनिना ` खश्िष्येभ्यश्चतुदधोपदिष्टमत्र बहुवक्तञ्यमस्तीत्युपरम्यते। किच्च
“स्वर्गः कुत्र च कुत्र दैवतकुरं कुत्राथ जन्मान्तरम् इयादिना चिरंजीविभह्रेनापि तन्मतं श्रदृ्ितं विद्रन्मोदतरंगिण्यां ततोनयतश्च
तदवसेयम्। इयं इति । अत्रापि वर्ण॑लोपश्छांदस इति भावः ॥ ३७॥ कः ` त्रैवर्णिकाः विप्रकषत्रविद्चः ।॥ ३८ ॥ ३९ ॥
# ` # संभवत्वादाह कंपेनेति । यानं गमनं पतनमिति यावत्। अतः कंपनरूपात् । इयर्थं इति 1: प्रधानावरणादारभ्य सलय-
खोकपयतं कंपमानं ब्रह्माडं यः ख्रपादेनेव सरोधेति भावः । अत्र प्रमाणमाद--तथा चेति । “विष्णोर्ुकं वीर्याणि प्रवोचं पार्थिवानि
चिममे रजांसि यो अस्कभायदुत्तरं सधस्थं विचक्रमाणस्त्ेधोरुगायः' इति स्वाभिचरणैरेबायं मंत्रो व्याख्यातः । छंदोभेगस्त्वाषैः ।
स्वर॑टसेति पाठ एव “रह एकात्वेगयोः' इति कोश्चादननुखारपाटोपि प्रशस्त एव तथैव बहुपुस्तकेषु दृयते ॥ ४० । ४१ ॥
श्रीरघारमणदासमोस्वाभिविरचिता दीपनीव्याख्या
स्वाथे ष्य इति । चलतुवेणीदीनां सखाथं उपसंख्यानम् पा १।३।३१ बा इयनेन ॥ ३५॥ # 8 पाखण्डिन
इति बेदमागंविरोधेन येषां करणमण्वपि । ते दि पाखण्डिनो ज्ञेया वेदार्थस्य विनिन्दिका इच्यक्तखक्षणाः ।। ( वृषला इति । वपं
खन्तीति वृषला म्टेच्छाः ॥ ख्वहिल्यादि. 1. स्वाहावषदपदाम्यां देवदेवं हविरुच्यते तदुपलक्षितो योगयज्ञादिः । . स्वधापदेन स्वपरेति
मन्त्रसंस्कृतं पिद्देयं कठ्यं तदुपश्चितः पिदयज्ञश्राद्वादिरिव्येते यदा न स्युरियर्थः। इति व्याख्याटेश्चः । सखयाहेति बषडिति
[--॥ = ५, भम ईनि ०५ जन ॐ नकिः स च 1 वि), | ` “> ~+ 9 म ५ ४ ‰ 1 ~> ^ ३9
~ बक -न ्- - न नन.+-जच् = कनन कतनत चर नन ल स नन नज कः +~ +~
$ ‰ [ असुराद्या इति! आद्यपदेन मूत्प्रेतपिश्चाचादयः ` क्रूरस्वभाव ॥ ३९ ॥ 8 8 चेविक्रमे इति । त्रिपादविक्षेपणे
इत्यथः | सर॑सा इति । अत्र छन्दोमङ्गः आषेः || त्रिस्ताम्यरूपमिति त्रिगुणसाम्यलक्षणमधिष्ठानसखवरूपं प्रकृतिरियं; । अधिष्ठान-
भिति । आबरणतया सव्क्रधिष्यानमियर्थः ।। यानमिति. यानं पतनमिति व्याख्यालेक्षः.।. यस्येति वा इति.यस्य सयखोकस्येयर्थः ॥
व इति । यः उर्गायः बिपुरकीर्विः अस्कम्भायन् तस्य विष्मोखियन्ययः | उत्तरखोकमिति । सयरोकभिति सयलेक-
थः {| ४० ])
श्रीमद्रीरराघव्न्यास्या
व्यासावतारमाह केनेति । काटेन मीलितिधियां संकुचितवुद्धीनां स्तोकमस्पमायुर्येषां तेषां नृणां खनिगमः स्वकृतो वेदः
बताहो दरपारः दूरः पारो यस्य दरपारः दुर्मम इसयवसुदय विचायै सयवल्यामाविर्हितः आविभूतः स ॒दरिरनुयुगं युगानुरूपं वेदद्रुमं
विटपः ज्ञाखाभेदेन विभजिष्यति । विभक्तं करिष्यति । ३६॥ % वुद्धावतारमाह देवद्िषामिति । निगमवत्मैनि वैदिकः
मागे निष्ठितानां नितरां स्थितानां खोकान् मयेन रचिताभिः कठिपिताभिरटश्यतूभिरटक्ष्यवेगाभिः पूर्भिः पुरीभिध्नेतां नाशयतां
देवद्विषां दैलयानां मते्विंमोहो मतिविमोहमतिप्रलोभं मतेः प्ररोभो यस्मात्तन्मतिप्रखोभं मतिविमोह च तन्मतिप्रणोभं मतिविमोर्ह
मतिप्ररोभकं चेयर्थः । एवंभूतं वेषं पाखंडवेषं विधाय विस्चय्य ओपधम्यं धर्माभासं पाखंडधमं खार्थे ष्यन् बहु अधिकं भाष्यते
भाषिष्यते ।। ३७॥ ॐ $ कंल्यवतारमाह यरहीति । सतामप्याखयेषु गृहेषु यर्हि यदा हरेः कथा न स्ुर्दिजजनाः त्रैवर्णिकाः
पाखंडिनः स्युः चदेवाः राजानः वृषलाः शु द्राः स्थुः तथा यत्न त्रेवर्निकाल्येषु स्वाहा खधा वषडिति गिरश्च न स्युः खवाहावषडितयनेन
दैवं कर्मोपछ्ष्यते स्वेति पितयं तदा युगांते कियुगांते भगवाम् कटेः शास्ता भविष्यतीयर्थः । कल्क्यवतारेणेति शेषः । ३८ ॥
# ९ अत्र च ्रह्मनारदसंवादासपरंचो वरादादयोऽबतासः मन्वंतरावताराश्च भूतभाविनः धन्वंतरिपरद्युरामो तात्काखिकौ ।
श्रीरामादयस्तु भाविनः तत्र तु कचिद्धूतादिनिरदेशः आर्षं इति द्रष्टव्यं अत्रेदं तत्वं भगवतोऽवतारा हिविधाः । अनुप्रवेश्चावताराः
स्वेन रूपेणावताराश्चेति । अकर्महेतुत्वाविशेषादुभयत्राबतारञचब्दप्रयोगः तथा. तस्य॒ रूपमपि द्विविधं प्राक्ृतवस्तुजातमेकं
शद्धसत्वमयमपरं चेति । तत्र षोडशकर्महदहंकारसुक्ष्ममूतेद्ियांभिमानिदे वताश्रयं पौरुषं रूपं तदनिरेद्ररूपं तदेव सह सखोर्वधिवाहवक्च
आश्रोऽवतारः पुरुषः परस्येदयादिषूच्यते अनुप्रवेश्चावतासो नाम जीवेषु स्वस्यानुप्रवेश्ेन ख्वीयज्ञानङक्टथादीनामन्यतामािंग्यंजनं
स एवांश्चावतार इति कथ्यते स च गौणः शाक्त आवेशषश्ेयनेकथधा `उक्तेष्वेवावतारेषु श्रीवराहनारायणधुवानुम्राहकदयम्रीवमल्स्य-
कूसमृसिदहस्विमन्दसवेकरुण्ठाजितयामकृष्णकर्क्यवताराः स्वेन सूपेणावतायाः इतरेत्वनुप्रवेद्ावतारा इति ज्ञातव्यम् । किंच
सष्टथादिकायभेदेन भगवतो विमूतीगह सगौ इति । तपः पूवं जगत्पयौखोचनं अदं -त्रह्या प्रजेशाः प्रजापतयो नवः ऋषयः मरी
स्यादयः मायाविभूतयः विस्मयनीयाः भगवन्नियाम्यवगौः स्थाने पालने धर्मश्च मखश्च विष्णुः विष्णोरनन्यत्वात्तद्रतपाखना नुरूपं
सामथ्यं मखशष्देन विवक्षितं सनवश्चामपश्चंद्रादयः अवनीश्चाश्चभूपा एते स्थाने भगवन्नियाम्यवरगौः ` अन्ते संहारे अधर्मश्च
स्क. २ श. ऊःश्लो. २६.४० | छनेकन्यास्यासमर्लंकृतम । ई
हरश्च शद्रः मन्युवकषाव् सपा असुराथाश्च पुरुशक्तिभाजः अपरिभिताश्चयश्क्तिधारिणां भगवतो दमाः मायाविमूतयः आश्वयैविमूतय
दः यः। २९॥ ॐ ॐ भगवदवतारास्तच्ष्ितानि च साकस्येनाभिधातुं न कोऽप्यलमियाह् विष्णोरिति । यः कबिबुद्धि-
मोन्पुरुषः पार्थिवानि प्रथिवीसंबंधीनि स्जांसि विममे गणितवांस्तादृशोपि कोनु विष्णोवींयैगणनां कलम्देति नारदतीय्थः । यो
भगवान्यस्मादस्वर्ता प्रतिहतशचूल्येन खरभसा खपादविन्यासवेगेन देतुना उवधिकं कंपमानात्सदनात्तत्खनिवाससानास््लखिनः
माणिनो निशाम्य ददे यथेः । त्िषष्ठ सयलोकं चस्कंम स्तंभयामास श्रुतावपि विष्णोरजुकं वी्य्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे
क नन्तरं संस्थं विच ५ =, कक ‡
रजांसि यो अस्कभायदुत्तरं संस्थं वेचक्रमाणस्त्रेधोरुगादयः इलयस्यायमरथः त्रेधा त्रिप्रकारेण विचक्रमाणः पाद्विन्यासं कुर्वाणः
य उरुगायो भगवान् तिष्ठतीति स्थाः देवाः । सहस्य सधादेशः देधैः सदितमुत्तरं सतयखोकं अस्कभायद् वष्टन्यवानिलर्थः । कंकः प्रवोचं
प्वोचेदियर्थः । एवेविधसर्वशक्तेएपरिच्छि्नखरूपसभावस्य बीयोणि साकस्येन वणयि कः प्रमवेदिव्ययः ।। ४० ॥
श्रीमद्विजयध्वजतीर्थङूता पद्रत्नावलीव्याख्या
कार्बटेन मीखितदश्षामत्सन्नज्ञानानां स्तोकायुषां अस्पायुषां नृणां स्वनिगमः स्वविषयो वेदो दृरपार इयवमृदय स
विष्णबत कृपया सलयबलयामाविर्हितोऽबतीर्णो वेद दुमं विपक्षः | ज्ञालोपश्चाखाभेदेन चिभजिष्यतीयन्वयः । कस्मिन्युगे इयत उक्तं
अनुयुगमिति । एतदुक्तं भवति तृतीयसप्तमे घोडे पं चर्विंे अष्टाविंशे च दवापरे पूवेषु चान्पैव्यीसनाममिर्विभजिष्यतीति अष्टाविंशे
स्वयमेव विभजिष्यतीति । तृतीये सप्तमे चैव षोडशषेत्ादि वचनं च विशेषवाचिना तु शब्देन गृहीतं कृष्णावतासदुपरि व्यासावतार-
कथनं तदुपरितनमन्व॑तरेष्वपि व्यासावतारसद्धावादविरुद्रमियस्मन्र्थे दि शब्दः -पुराणप्रसिद्धरिति ।। ३६ ॥ & # देवदधिषां मति-
विमोहं बुद्धिमोहजनकमतिप्रोभं मतिवंचकं वार्वेषं विधाय यदौपधम्यैसुपधमीणां पाखंडध्मीणां प्रतिपादकं शाखं तदभाषतेतयन्वयः
नारयण इति शेषः । एतेऽसुराः के इयाक्षंक्य पूवेजन्मकर्मपवकं तान्विकषिनष्टि निगमेत्यादिना । प्राग्जन्मनियमेनाविहिताभिस्िखभिः
पूर्भिः पुरीभिः लोकान् ध्नतां नाशयतां रुद्रेण हतानां पनरविप्रजन्म रुच्ध्वा निगमेन विदिताभिः क्रियाभिः निगमवस्मेनिविष्ठिवानां
येदमा भतिश्ठाय यज्ञादिविक्िष्टकमनुष्ठने स्थिराणामहश्या मूर्तियैस् स॒ तथा दैत्यैरज्ञेयस्वरूप इनेन. ततो वेदमागौचरनाय
देवैः प्रयक्षीकृय प्रार्थित इति ज्ञातव्यम् । बुद्धोक्तक्ाखनस्य वेद बाह्यधमेप्रतिपाद् कत्वमज्ञजनद्षटया वेदो भ्रमाणभियादि रूपस्य तस्व
विष्णोः ग्रमाणमिलादिनेदपरतिषाथार्थत्वेन देवेभ्यः प्रश्ंतसहितायां हरिणोक्तत्वादिति द्योतनायाभाषतेतयुक्तं स्सूत्राणां माष्यं च
कतवानिट्थः 11 ३७ ॥ # # यहि यस्मिन्युगे सतामालयेष्वपि हरेः कथां न स्युः दविजजनाश्च पाखंडिन पाखंडवर्तिनः स्युचै-
देवा वृषला ध्मविनाक्चकाः । यत्र यस्मिश्च युगे खाहादिगिरो.न संति स्म वचनाभावे स्मरणमपि नास्ति । इति शब्द् आर्थे तद् तस्य
कठेर्युगस्यतिऽवरसाने भगवान् ास्ता भविष्यति दुष्टानामिति शेष इलयन्वयः । इतिश््दः सखरूपावतारकथनसमाश्चिवचनो वेवि
॥ ३८॥ -# & मायाविभूतीराह सर्गं इति । योहं चतुमखः ये च करद॑माख्या ऋषयः ये च मरीच्याद्या नव प्रजापतयः ते सवे
सगे सष्िसमये प्राते पुरुशक्तिभाजः पूणेशक्तिभाजो हरेमीयाविभूतयः । अथ यो धर्मैः ये मखा ये चतुर्दश मनवो ये चामरे्ाश्च-
तुदशचेनद्रा ये चावनीशाः भियब्रतादयः ते स्वे साने स्थितिकाले प्राप्ते पाटनाय् विष्णोमौया विभूतयः 1 योऽधर्मो यश्च हरो रुद्रोये
च मन्धुवश्षासुराष्याः क्रोधवज्षा सुरपुरः सशस्ते सवे अन्ते तु संहारकाडे च प्रामः संहाराय हरेमयाविभूतय ` इयन्वयः । सष्टिपाखन
संहारकारेषु मायया स्वेच्छया विविधो भूत्वाऽस्मदादिषु स्थित्वा खष्िपाखनसंहारान् करोति यद्धा मायया भगवदिच्छयाऽस्मदादीनां
सदाविभूतयो भव॑तीलयतोऽस्मदाद्यो हरेमीयाविभूतयो न तु खखरूपविभूतय इयय विशेषस्तु शब्दसुचितया हरीच्छया विभूतीयद्-
ब्रह्मादीनां सदा मवेत् इच्छया वा बहुविधर्तेषु विष्णुः स्यं सितः अतो मायाविभूतितवं तेषां मल्खादयः सखयमिति स्मृता गृदीत इतिं
॥३९॥ % # ननु खरूपमायया विभूतीनामेतावतत्वं चेदिदं सवं सुलभं ज्ञानमियाशंक्यानतायुषापि विभूतीनां गणनं न युश्चकमियाद
विष्णोन्विति । यख्िप्ष्ठस्य सदनाद्ि्षरणान्नाज्ञादुरुकंपमानं मां निश्चाम्य खरभसा त्रिविक्रमक्रमणवेगेन स्खलितं चलितमासन्नपतनं
सललोकं चस्कंमस्तम्भितवांस्तस्य विष्णोर्वीयैगणनां विभूतिलक्षणमाहाल्यप्रसंख्यानं प्रति कवीना कतमोऽंति न कोऽपीलयन्बयः।
आदिकविरपि न समभ इत्याह पार्थिवानीति । यः कविः प्रतिभाविषेषसम्पन्नोऽपि ब्रह्मा पार्थिवानि रजांसि भूमिपरमाणून् विममे
गणितवान् सोऽपि न शक्नोतीति शेषान्वयः । यदिति हेत्वधं । अनन्तानि यद्यस्मादिति ।॥ ४० ॥ "2 ‰ ^
्रोमज्ीवमोखामिङूता करमसन्दभेभ्याख्या
कङिविशेभे अवतार श्रीवुद्धमाह् । देबद्विषाभिति । अस्मिन् करो देवद्विषां तादृशषत्वाश्रवणात् । २७ । # _ #ै
सतां चातुवण्याचारवताम् आद्येषु आश्रमषु.यदा हरिकथाः न सयुः ! अतषवं तेषु तरैवणिकाः पाखण्डिनः सयुः । श द्रा म्ेच्छ- `
पय्यैन्तां राजानः स्युरियथैः 11 ३८ ॥" शष # सग इति।. --विष्मोरष्यत्र पाठः उपाधिमाच्ररष्टया । सजामि तन्निथुक्तोऽद-
मिलयादेः + ३९॥ ॐ .:, ` अथं पूष्वेपये विष्णोरपि, मायाविभूतितवेनान्थैः साम्यमाशङ्कथ तन्निरस्य विष्णोन्विति प्रकृति
प्य्यैन्तकल्यनात् तस्य तु तदतिरितानन्तपरमेश्वय्यैमस्स्येबेति भावः ॥ ४० ॥ |
भीमद्धागवतम्) ` [ स्क. २ अः७; तो. ३६.४०
सधादेश्चः || ४०} ` ह ५ | ५ ` "क
हि [र श्रीमच्छुकदेवकृतसिद्धातप्रदीपः `
५. श्री व्यासावतारमाह कालेनेति । काटेन मीटिता कुटिता -धीयेषा तोकमत्पमायरयेषां तेषां इणां तःवणिकानां खनिगसः
स्कीयो वेद्; । बत इति खेदे दूरे पार यस्येति दूरपारः बुद्धथगोचरः इलवमशय विचायै स भगवान् सयवां परारादाविर्हितः
आविभू तः सन् अनुयुगं युगानुरूपं वेदद्रुमं विरपञ्चः शाखाभेदेन विभजिष्यति विभक्तं करिष्यति ।। ३६ ॥ .# क ` वुद्धा-
वतारमाह देवद्टिषामिति । निगमवत्मेनि वेदोक्तमा्े निष्ठितानां नितरा स्थितानाम्. मयेन विदिताभिः. रचिताभिः अदश्यतूभिर-
छश्च्यवेगाभिः पूर्भिः पुरीभिः रखोकान् प्नतां देवद्विषामसुराणाम् मतेर्विमोहो य॒क्तलयागो. यस्मात्तं मतेः प्रखोभोऽयुक्तस्ीकारो ` यस्मात्तं
पाखंडवेषं विधाय ओपधरम्य सवार्थे घ्य् उपधर्म पाखंडधमं बहु अधिकं माषिष्यत इयः ।। ३७ ॥ छ : $ कस्क्यवतारमाह
यहींति । यर्हि यदा सतामप्याल्येषु हरेः कथाः न स्युः द्विजजना; जवर्णिकाः पाखंडिनः स्युः वृषला श द्राः नरदेवा राजानः स्युः यत्र
खाहास्धावषडिति गिरो न स्युः तदा युगांते भगवान्कस्किरूपेण कलेः शास्ता भविष्यति । अत्र च जरह्मनारदसंवादास्ांचो वर राहाद-
योऽवताराः मन्वंतरावतारास्तु भूताः भाविनश्च धन्वंतरिपर्रामो तदानींतन ` श्रीरामादयस्तु भाविनः तत्र तु कचित् भूतादि-
निदेशः छांदस इति द्रष्टव्यम् । ३८ ॥ ॐ 8 ‹ किंच पुरुशक्तिभाजः वहुकषक्तिधारिणः ` भयवतः इमाः मायायां प्रकृतिमंडले
विभूतयः तत्र सगे सृष्टौ तपञा्याः खाने सितौ च धर्माद्याः मखोऽवताररूपो विष्णुः अते . संहारे च अधर्मयाः : अधरमहच हरद्च
मन्युबज्ञाः सपाञ्च असुराञ्र ते आद्या येषां ते ।। ३९॥ # % भगवच्चेष्टितं यथा संक्षेपतोऽभिदितं विसतरतस्स्वमिधातुं कोपि
नः इर्त इध्याह विष्णोरिति । यः कविः कांतदश्ञीं पार्थिवानि परथिवीसंबंधीनि रजांसि विममे ` गणितवान् सोपि `इह कविसमृहेषु
कतमो नुविष्णोवीयेगणनां कठुमहंति न कतमोप्यदैतीयर्थः । यो विष्णुः-अस्छटता अविघातकञस्येन सरसा स्चरणवेमातमकव्या-
पारेण त्रिसास्यरूपात्सदनात्सकलबद्वजीवनिकेतनमूतासधानादारभ्य विघ्रं सयलोकं उ्धिकं यस्मात्कपयानं तस्मात् चस्कंभस्तंभ
यामास । तथाच संत्रः “विष्णोनुकं वीयोणि प्रावोचं यः पार्थिवानि विममेःरजांसि यो अस्कभायदुत्तरं सधस्थं बिचक्रमाणन्बेधो-
रगायः' ति मंत्राथस्तु यः पार्थिवानि रजस्यपि विममे गणितवान्सोऽपि ` विष्णोर्वीर्याणि कं प्रावोचम्ः कः प्रवोचत् य॒ उरुगायो
विष्णुः परिघा तरिःप्रकारेण विचक्रमाणः चरणविन्यासं कुर्वाणः सधय , सहस्य सधादेश्चः ` तिष्ठतीति 'सखाः -देवास्तैः ` सहव्रतेमानम्
ड
१, रूपाचिन्तयेति ग, । क.
.: वेदद्रुमं: विदपश्चो विभजिष्यतीलयनेन
~ =" ~ व --न- === 5 स्् ~ = ल शन र ~ न ---र न=--चन4-न- तथ
स्कः २ श्र. ७ शलो; ३६-४०] प्रनेकञ्याख्यासमलंङतम् । २३१७
सम्बध्यते! प्र॑तिदापयन्तं बेदविभागः अतः पुराणान्यप्येकस्य चतुयैगस्य व्यवखां कथयन्तीति सूचितम् । विरपश इति वेदानां
विभागे छत्रिमव्वक्षङ्कानिव्र्यथम् ।:: छाखासखरूपं तु निबन्धे निरूपितम् । एकस्या भगवन्मतेः खरूपप्रतिपादको बेदरासि
छाखेति । वेदस्य द्रुमत्वमपि पृवं.निरूपितम् । स्मेति प्रसिद्धे । तस्मादत्र बहु न वक्तव्यमिति भावः। ३६। # $ -इदाः-
नीमेतं निरूपयति-देवद्धिषर्णमति । एषो ( ? ) बुद्धः साम्प्रतं विद्यमानत्वात् । तस्य स्वरूपमिद्मेव यदिदानीं वत्तते । अनेन
च्रह्मणोऽपि निरूपणसमयः करिरेवेति । वेद मार्गविसेघेन येषां करणमख्वपि । ते हि पाखण्डिनो ज्ञेया वेद्रधेस्य विनिन्दकाः ।
देवद्विषां दैतयानमि । ते हि देवान् द्विषन्ति ! अमेन देवप्रा्थनेया दैदयमोहनाथ बुद्धावतार इति सूचितम् । निगमवत्मेनि धिष्ठितानां
बेदप्रतिपादितमागे ' व्यस्थितानाम् । यद्यपि वेद् एव दैयव्यामोहनार्थं बहव उपाया निरूपिताः । तथापि सामान्यत एव
वेदवेमुख्या्थंमयमवतारः । धिष्ठिता-अधिष्ठाय ` स्थिताः । ` वयमेव बेदप्रवन्तंका इति खोकानां व्यामोहार्थ आत्मनां ` वैदिकतवेन
ज्ञापयित्वा समागतान्.व्यामोहयन्तीयर्थः ।. पूर्भिः च्रिपुररूपाभिः। अद्शयमूरमिः । मूमाया । अतएव 'खियां क्तन्नि' ति
मूर्भिरिति भवति । मायाकायं किंच्चिदिलयर्थः । अद्या मूर्यासु ता अदश्यमुरः ताभिः पू्मिखिपुरेः । ता एव दहि मयेन विहिताः
कृताः प्रेरिता वा । अनेन मा्द्रयमपि ते नाहायन्तीति सूचितं वैदिकं ठौकिकं च । अनेन सवथा तन्नाञ्चः कत्तव्य इति भगवद्-
वतारहेतुर्निरूपितः । किच्च । न केवरं खोकहननमेव देवद्रोदाचरणम् । यज्ञाद्यकरणवोधनेन आत्मन एव वैदिकत्वेन देवत्वस-
म्पादकतवं च । तथा चाऽयथा सुटर्निरूपिता भवति । तयोः स्वरूपतो नान्ञे पुनस्तथंव ' भवन्तीति बुद्धिव्यामोह एव कत्तव्यः । अतो
मतिवि"मोहं कृतवान् अयन्त प्रखोभो यत्र । अस्येनेव साधनेन बहुफरनि रूपकं शास्त्रं कृतवान् ! वेषं बुद्धवेषम् । अदं सवज्ञ इत्या-
स्मान ख्यापयित्वा तेषां हृदयवात्तामुकस्वां विश्वाखमुसखाद्य विपरीलोपदे शनं मतिविमोहनम् } मतिविमो नेन सहितो मतिप्रखोभो वा ।
तथा सति विधसमानाया मतेविमोहोऽन्यथाकर'णहविद्यनानायाश्चाऽ'मागभूताया उस्पादनमिति । ओपधम्यं पाखण्डधमान् ।। २५ ॥।
# $ एवमेतं निरूप्येश्वरं निरूपयति यर््यालयेष्वपीति ।: बहिः सरवंत्र मगवत्कथा युगान्तेषु सिताः । ततो द्वापरादिषु सतामाङ-
येषु । करिप्राचुरये सतामप्याख्येषु हरेः कथा न भविष्यन्ति, तदा शास्ता कर्किरूपेण भविष्यतीति । क्ियुगस्याऽऽरम्भ एव
रीक्षिति भगवानाविष्टः कलिनिग्रहं . करतवान् । ` तथापि तथा न निगृहीतः किः । भगवद्धर्माणां प्रवत्तमानत्वात् । ते हि कषि-
मलसंहतिकलनाः । न केबलं: भगवद्धमीमाव एव किन्तु वेदिकोऽपि धर्मो मत इति निरूपयति । धर्मो हि ` जन्यते ब्राह्मणैः ।
न
1 ~ गात शा "> क व ~ 7 7 2 ता |
„ स=
-~.-- ----- - =-= -- न~ --------- = == ~--> ~ ~---- -----, ~ + =, =-= ~ या नुः ~ + = = = ~=
शद्रा एव जाताः.। तत्रापि वृषमेव ठान्ति आददत इति :वृषल्मः । म्टेच्छा इति यावत् । धर्ममेव खयं गृह्णन्ति नाश्चनाथंम् ।
कुवन्ति वा प्रमाणनाद्यनाय । ते हि चरणां देवाः पूज्याः । अनेन पाल्या; पाङकाश्चः उभये दुष्टा इति ज्ञापितम् । किक्च । धमां
भासोऽपि गतः । सर्वत्र विधिच्छररूपेणाऽनुकरणेन धमीभासानेव कुवेन्ति । तत्र देवादीनां सान्निध्याभावात् यागामावेऽपि
स्वाहदादिशब्दाः श्रूयन्ते! तेऽपि यदा न श्रयन्ते तदा भगवानवतीणे इ्याह--स्वाहा स्वधेति । स्वाहेति दमाः, सखधेति
आद्धानि, वषडिति यागाः । - रोजसतामससान्विका एते।. स्मेति प्रसिद्धाः । ` गिर -इयर्थाभावः । यत्र गृहेषु देशे वा। एवं
कस्क्यवतारे देतुत्रयम्ः। - मक्स्यमावः, ` धमाभोवः, आभासधमाभावो ` वेदाभावोःवा ।. अनेन सलययुगे चयं प्रचतेयिष्यतीति
ज्ञापितम् । युगान्ते चलुर्य॑गसमाप्तौ ।: सगवानिति। ` तस्मिन्नवतारे स्बभगवद्धमौविभोवः ॥ ३८ ॥ # # एवं सर्वमेवा-
न्तयौमिणं सर्बघर्ससदितमुखयत्या ` धिचायैः “यावन्मनो घारणयाऽचतिष्ठत” इत्यंशं चिचारयिष्यन् मगवतो माहात्म्यमाह--
सरग तपोऽहमिति त्रिभिः । एतार्ञमगवन्मृत्तिध्या“ नेन मनसोऽवस्थानेः देतुभेगवन्माहास्म्यम् । न हि महान् बहुकारं तिष्ठति ।
अव्यवस्िततमनसा वा; महान् चिन्तनीयो भवतति) : सम्यक्सफुरणाभावेनाऽपराधप्रसङ्गात्। महतश्च धारणात् वैह्व्यं भवतीति
प्रकारत्रयेणं निरूपणम् + तत्र प्रथमं महान् सव॑दा न. तिष्ठतीयत्र को देत॒रियाकाङ्क्षायां स हि न सर्वदेकरूपः स्वगुणैः काल-
भेदेन नानािधो मवतीति सव॑दा तस्यःनैकरूपेणाऽवस्ानम् } तदाह । सर्गे सशटिनिमित्तं भगवानेतावन्ति रूपाणि करोतीयाह ।
तपः । अहं ब्रह्मा ! ऋषयो : नवः मरीच्छरादयः। ये ग्रजेशाः प्रजोत्पादने समर्थाः । गुणत्रयेणः सषटिरिति त्रयो निरूपिताः:
ऋषय इति वेदा बा । ` तथा-सति `'-चतुमृत्तिः सिं करोतीति । तत्र तपो वासुदेवः “यस्य क्ञानमयं तप इति । प्रजेशाः
सङ्कषणरूपाः 1 सेयं हि तत्र प्रतिष्ठितमिति । सष्टथपेश्चया साने बहुकायैमिति तत्र पश्च स्पाणि निरूपयति । स्थने मर्यादा-
पारनाथम् । श्रथेति भिन्नक्रमे । धमः प्रथमोऽनिरुद्धः मखो यज्ञः। धर्मा ` हयत्राऽऽचाररूपः प्रमाणक्षब्दश्रवणानन्तरभाविनी
प्रवृत्तिः । मखस्तु प्रयन्नव्यङ्गयोः : भगवद्रपोऽनन्तमूृत्तिः । उत्पत्तौ यो ` वेदो गृहीतस्तदर्थोऽन्न ` साङ्गो गृहीतः । मनुधंमप्रवत्तेक
तदन्तरस्य सद्धमैत्वात् । अमरा! दे वासते -स्वषरिपालकाः + अवनीकश्चा राजानो भूमिपाटकाः संहारे ततोऽप्यधिकापेक्षायामप्य
१, बह्मणोपीति ख. । र.मूतिरिति ख. । ३. अदश्यमूर इति ख. । ४. वग्यामोहमिति ख. ग. । ९, विमोहेनेवि क. ख. ।
न्यथाकरणे श्रविथेकिं ख. । ७. श्र मागं इति ख. । ८. ते नृणामिति ग. । ३. च नासि क. ख, । १०, ध्याने मनस इति ख, । ११. सन
हि खवंदेति ग, । १२. चतुभूति खष्टिग,
1 £ २ | ॥ मद्धागच्तम्। ४ [ 3 भ. श्लो, २६-८०५
नादरेण निरुपयति--ग्रन्त इति । संहारार्थमघ्मः । हरो यज्ञमरतिपक्चः । ` 'मन्युवज्चाः सपादयो ` मनुप्रतिपक्षाः । असद्रपाः असु
देवप्रतिपक्चाः। आदिषब्देन भूमौ नाश्चकाश्चोरव्यात्रादयः। तेषामसुरपक्षपातिर्वात्तदादित्वम् । नतु ` कथमेवमनेकरूपतव
भागवतस्तत्राऽऽद-- मायाविभूतय इति । मायाय॑विभूतयः ` मायायां मायायाः मायया वा । माया दिः पूव ` निरूपिता । इ
जगत्कारणभूता । स हि यदा जगद्रूपेण ` भवति । भगवतो वा निभित्तत्वमापद्यते तथाऽऽकृति ससपणाय । भगवता वा सेवाथं-
सु्छष्टानि साधनानि ` सम्पादयति । भगवत्कततु के वाः जगति करणत्वमापद्यते । तदा तन्निमिनत्तमेतावन्ति रूपाणि भगवान्
करोति । अन्यथा तस्या": करणत्वादयो नोपपद्येरन् । नन्वेतेषु समागतेषु तस्याः कायं नोपपद्यते । तत्राऽऽह--पुरशक्ति भाज
इति ! सर्वभवनसमर्थाया मायायां एकस्मिन्नपि कार्ये सर्वसामध्या विद्यमानत्वास्सवं काथैमेकदैव स्यात्। विरस्बे कारणा-
भावात् । भगवदिच्छाया निमित्ततेऽपि तस्या अदृषटरूपाया नियामकान्येतानि रूपाणि, बोधकानि चा । एतेषां नियतसामथ्यानन
पूर्वोक्तदोषः ।। ३९॥ # ॐ एवं भगवतः प्रतिक्षणं नानास्पत्वोदेकविधा धारणा न तिष्ठतीति यावदिस्ुक्तम् । एवं मदान्
बहुकारं न तिष्ठतीति निरुपितम् । इदानीं अन्यवसितमनसा वा महान्न चिन्तनीयो भवतीतीमं पक्ष :विश्चदयति--विष्णोनु
वीर्यगणनामिति । सर्वेषामेवाऽव्यवस्थितमनस्त्वात् को `वाऽ्ह॑तीययक्तम् । मनस एव ` तत्राऽसामध्यौद्योग्यताऽपि नाऽस्ती्युक्तम् ।
जीवस्य तपो योगादिभिः सामध्यैवृद्धावपि मनसो वा सहायवाहृस्ये स्वाभाविकधर्मस्याऽनिवृत्तस्वादसन्तं ब्रह्माऽपि न समथ
इति तमप्म्रययः । जगदाद्य सामर्थ्ये वत्तंमानेऽप्यत्र भगवतः सर्वाञ्चधारणे न सामथ्यैमियाह--इहेति । नन्वेवंरूपेण मनसा
ज्ञानजननाभिश्ितपदार्थंवोधकत्वे तत्रापि सामथ्यं ` भविष्यतीयाकशङ्कयाऽऽह--यु इति ।` एनदपि वितर्केणोय्यते नतु निश्चितम् 1
सामर्थ्ये हेतुमाह-यः पार्थिवानीति । कायैसष्टौ समर्थजीवानां गणनायां यः खष्टयभिमानी ब्रह्मा । यत्र सहायतामापन्नानि तत्वानि
ब्रह्माण्डं जनयन्ति स॒ रजोगु"णाधिष्ठाता कतमः । तेन दिपूर्व॑मस्मिन्त्रह्माण्डे ये जीवा उत्पाद्यन्ते तेषां भोगादृषटेन संस्करतान्पर-
माणून् महाराश्चेरुधरय ॒तब्रह्मण्डोपादानापरोक्चज्ञानेन_ मगवदिच्छयेव तादकशषसा््यरेन ब्रह्माण्डमुलखाद्यत इति परमाणु गणनसा-
मथ्यीद्रैरक्चण्यज्ञानाच्च तं तथात्वेनाऽऽशचङ्कथा निराकसोति । विवेचनाथं कविषदम् । रजांसीति दुरक्ष्यं सुक्ष्म"त्वात् । तादरश्-
स्याप्यसामभ्ये देतुः--चस्कम्भेति 1 दयत्तापररिमाणवन्तो हि गुणा गणयितुं शक्यन्ते विवेचयितुं वा । भगवतस्त्वेकोऽपि गुण
इयत्तारहितः । मनसोऽपि स्थूखत्वात्, निरवयवत्वाच्चाऽसङ्गित्वा्च । तदाह । आत्रिपृष्ठं ब्रह्मखोकमभिव्याप्य । अस्खर्ता खर्
टसा असाधारणवेगेन सर्वगम्येन वा । उरुकम्पो यानेषु यक्सिस्तारशं त्रिपृष्ठं सवं च । ततः च्रिसाम्यसदनाहू णत्रयसाम्यावसा-
सलयलोकात्सर्वमिलर्थात् । उरुकमभ्पया^नं वा चस्कम्भ उपर्येव स्तम्मितवान् । तस्मात्यातङेन गणेन रक्षणमश्चक्यमिति मनसोऽ
प्याकलटनाभावादियत्ताभावः. । संख्यापरिच्छेदाभावस्स्वम्रं वक्ष्यते | ४० ॥ |
॥ भ्रीमदधखामिश्रोषुरुषोत्तमचरणविरचितः श्रीसुबोधिनीप्रकाशः
कालेनेलत्र । व्यासस्य चिन्तारुपत्वविचारेण चिन्तामयमियत्र प्राच्यै मयडबोधितः ॥ ३६॥ # % देव-
द्विषामियत्र श्रनेनेति । एतत्पदविमर्चावसरे कलिकालोतपन्नुद्धावतारनिरूपणेन, प्रतिभातीति शेषः । कलिरिति अष्टारवि्ञतितम-
द्वापरासूवेः कलिः, अन्यथा पूवैश्ोकेषृक्तानां करिष्यतीयादीनां भविष्यतप्रयोगाणां विरोधापत्तेरिति । के देवष्धिष इयपेक्षायां
तत्स्वरूपं कारिकायामाहुः कदरेयादि । अणुविरोधः प्रमादादपि भवतीति ` तद्वारणा्थं विक्धिषन्ति वेदर्थस्य विनिन्दका इति,
निन्दायां विश्चेषो वबुद्धिपूवेकं मिथ्येति प्रतिपादनम् + तैन न कोपि क्रापि विरोधः । अत एवेति मोहनार्थकान्मुहधातोरेव । श्रनेन
म्गेणेति पुरविज्ञेषणद्वयेन । नन्वेवं सत्ति नृरसिंहादिवद् वुद्धाबतारेणापि ते कुतो न हता इयत . आहुः तयोरियादि । 'तयोर्खक-
वेदनाश्चरूपकाययोरथे तेषां हनने क्रोधेन हननाभावादमुक्तौ कारनेम्यादिवस्पुनस्तथैव ` भवन्तीति तदभावाय तथेत्यर्थः । ३७॥
छै % यर््यालयेप्वियत्र विधिच्छलरूपेति । शाखस्य जीवपरत्वमङ्गीकृय धूममार्गेण करणे विषेस्तासयैकथनं तच्छलूपं
तेनेयर्थः। ३८ # ॐ समं इयत्र पतं स्ैमियादि। अत्रान्तयौमिणः सवंधर्मसहितस्योत्पस्या विचारे तन्तदबतारादि-
वाचकानां पदानां तत्तदङ्गादिवाचकत्वम् । वाक्यानां च तनत्तदङ्गादितायैकत्वम् , ` तदद्वारा च भगवत्परत्वमिव्येवं ज्ञानश्रवण-
मियादि सिद्धयति। ततश्च तादृशस्य स्वाङ्गेक्षणम्ञक्यमियतो धारणायाः प्रकारं बोधयिष्यन् माहालम्यमादेयर्थः
ननृक्तांशे विचारणीये माहात्म्यकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः एतादश्च इ यादि । - श्रवस्थान इति स्थरे । नन्वेवं सति ` सवदा
भगवति मनः कुतो न तिष्ठतीयाकाङ क्षायां शोकत्रयतात्पयेमाहः न हीलयादि । -अब्यवसितमनसेयनत्र कर्मधारयः 1
वेङ्गव्यमिति धारणासामथ्याभावेन विक्षेपः। निरूपणमिति! धारणाबिषटकेतुसत्तायामपि यो धारणायाः सम्भवः
स केवरं माहार्म्यदेतुक एवेति ज्ञापनाय मनोग्यवस्थापकमाहात्म्यनिरूपणम् ! तथा च, विमषेणीयम्रन्थे यावदिया-
। १. मन्युवंशा इति ख. । २, श्ौरेति क. ग. 1.२. मायायां नासि ग.1 ४, तस्येति ग, । £, रजोगुणोभिष्ठातेति. ख. । ६, गणकेति
घ, । ७, सूत्रत्वादिति घ. । म. कम्पमानं क. 1 ३. जोकवेदुनाथं रूपकायं चोः पाटः । | 4 व)
1 क्कः. २श्र-ञ शलो. २६-४०. | अनेकूव्याख्यासमखंरूतम् ॥ ` ३१६
दिपद्ैः : कारकरणमनोग्यवस्थितिरूपा्ंत्रयनिरूपणात्तद्िमश्चथं त्रयः श्छोका इतिः भावः.। खगुणेरिति सखोलन्नैः . सचा
अवनीञ्चानां ते प्रविपक्षा इयथः ! ननु पूवं मायाद्रयं निरूपितमिति तयोर्मध्ये केयमियाकाङ क्षायामाहुः इयमिलयादि । समास-
चतुष्टयमत्र कल्पभेदेन सष्टिमेदाद्विवक्ितमिति तदथंमुपपाद्यन्तो विभजन्ति सरा - हीलयादि । तथा च, प्रथमपक्षे प्रङृतिष्यस्यो
पादानमिःस्येकादज्लीयवाक्याज्गद्रूपेण मवति, तदा मायाय मायाकायं सृष्टिशितिग्रखयरूपं निमित्ततया निवाहयितु इमा मगवद्रूपा
विभूतयः, द्वितीयपक्षे तस्यां निमित्तभूतायां सदकारिण्यो भगवद्रूप विभूतयः, वृतीयपक्षे सा कीं तदा करणभूतः, चतुधपक्च
सा करणभूना तदैता व्यापारभूता इयथः ! एवमत्र सूष्टेसतस्परिकरस्य च यच्चतुद्धां निरूपणं (तदात्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति
विकरोति चे'ति राजग्रभ्रं याबन्तः पक्षा राज्ञा उद्धावितास्तेषां सड.अहायति. बोध्यम् , सर्वेषां पक्ाणां प्रमाणसिद्धत्वादिति ।
नियाभिकानीवि इष्टद्राररूपाणि । बोघकानीति द्वारन्तरस्यापि सद्धावबोधकानि । प्रतिक्षणं ननारूपत्वादिति, यद्यप्येतानि
सष्टयादिकाले प्रसिद्धानि तथापि प्रतियोगिभेदेन युगपदेवावान्तयणां नानाविधका्याणां भवनात् ब्रह्मपुराणोपान्त्ये मायानुकीरत-
नाध्याये धटिकामात्रेण षष्टिवर्षात्मककाखातिक्रमस्य जटममग्मचाण्डारीन्राद्यणजन्मोपाख्यानेन प्रतिपादनाच्च. तथात्वादिय्थः । ३९॥
ध # विष्णो वी्यँस्यन्न ऋ्रष्यवस्थितमनसेति अव्यस्धितेन मनसेयर्थः । अन्न. कतमस्य भगवद्रीयेगणनायां योम्यतायास्तर्किं
तत्वादितरेषामयोम्यतायाः कैमुतिकन्यायेनाथादेव सिद्धिरिति वक्त कतमक्षब्दस्य विकस्पने रूढत्यादतिश्चयिते प्रजापतौ योगाच्च
कतम्ञब्दं पक्षद्रयेन व्याचिख्यासवः प्रथमपक्चतात्पयेमाहुः सवे षामिलयादि 1. उक्तमिति कतमपदेप्रयोगेणोक्तम् । तेनापि सूचित-
मर्थमाहः मनस पवेयादि । उक्तमिति अहेतिपदसुक्तमन्यथा पदान्तरमेव वदेदियथेः.। द्वितीयपक्षतासयमाहुः जीवस्येलयादि ।
खाभाविक्र धर्मस्येति जीबत्वस्य मनश्चाश्चस्यस्य च । अयन्तं ब्रह्मापीति कतमपद् वाच्यो रजोरुणस्य महत्त्वस्य वाभिमान्यपीलयर्थः
बीयैगणनायामसाम््य हेतुमाहुः जगद्ादीस्यादि । तथा. सतीह. कतसो्हैतीदयावृत््यान्वयः । तथा च, वीयैगणनायां ज्ञानश्य
हेतुव्वात्तस्मिश्च धारणाया हेतुस्वात्तत्तद भावे तदभाव इयसामध्यमियथेः । तर्हिं सम्भावनायां करं बीजं तत्राहुः नन्वेवं रूपेरेति
जगटुपादानगोचरापरोक्षज्ञानकरणभूततया वक्ष्यमाणरूपेण । तत्रापीति सर्वाकञधारणायामपि ! एतदिति संभावनावीजरूपं साम-
ध्यम् । संमावनावीजं स्फुटीकर्बन्ति सरामथ्यल्यादि । अत्र रजांसीतिं पदेनावान्तरसष्टिः सृक्ष्मास्स्थूला भवतीति बोध्यते । नन्धेवं
सामर्थ्ये विद्यमाने किमिति धारणादिसामथ्य निराक्रियत इलयाकाङ क्षायामाहुः वादशस्येयादि । तत्र मनसो जीवस्य चासामर््ये
हेतुत्वेन विष्णुपदस्याथंमाहुः मनस्मोपीलादि । मनस इति पञमी । यद्यपि तदणु, तथापि तत्त्वरूपं . तद्भयापकम् , तस्य च ठयाप-
कत्वं छान्दोग्ये सनत्कुमारनार्दसंवादे प्रसिद्धम् । तदपेक्षयापि भगवतो बृहत्वात् । तथाचेतेषु प्रथमे विचारिते मनसस्तदूम्रदणसा-
मथ्याभावस्ृतीये विचारिते ्यन्न स्पृशन्ति न बिदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासवः इतिवाक्यात् तत्संसगस्येवाभावः । आधे द्वितीये च
विचारिते वेगस्थेवाश्चक्यव चनत्मियाश्चयेनेयत्तावच्छेद राहियमादेयथेः । मूले सर्वपदस्याभावात्स्चंस्य प्रहणे बीजमाहुः तत
दसयादि । भ्र्थादिति अवधिरूपादाङ्थौत् । ननु तथापि गुणेषु संल्यायोयादियत्ता भविष्यतीति शङ्कायामाहुः सद्धं यादि । श्रग्र
इति अभरिमश्टोके । एवमत्र मनोनिप्रहस्यावदयकत्वस्थापनेन धारणा साधिता । अत्र जु इतिपदेन् परोक्षत्वसय मूटाभिप्रततवाजह्-
त्खार्थात्र न दोषाय ॥ ४०॥
श्रोशिरिधस्छ्रता बालप्रयोधिनी
, उयासावतारमाद--काठेनेति । कालेन मीलितधियां सङ्कचितनुद्धीनां नृणां स्निगमः खकृतो वेद्राशिर्वत दृरपारः
अविदुगेम इयवम्रश्य विचायै सलयवलयामाविर्हितः सन् स एव हरिः अनुयुगं युगानुरूपं यथा वेद॑द्रमं विटपः श्ञाखाभेदैन
विभजिष्यति । ननु सडचितवुद्रीनामपि बहुकालाभ्यासाद्रेदः सुगमो भविष्यति कं शाखाविभागेनेय्शङ्याह--स्तोकायुषामिति ।
अस्पायुषां बहुकारं जीवनमेव न सम्भवति कथं वेदाभ्यासः स्यादिति भावः । मगवद्टीलाया अद्भुत्त्वं द्ोतयन्नाह-
स्मेति ॥ ३६॥ # 8 वुद्धावतारमाह-देवद्विषामिति । निगमवर्मनि वैदिकमागे नितरां स्थितानां देवद्धिषां शैलानां मते
विमोहो वेदमार्गेऽपकषमानं मतेः प्रलोमोऽन्यमागे ऽस्पसाधनेनेव महाफलनिग्चयेन प्रवृत्तिश्च यस्मात्तथाभूतं पाखण्डं वेषं विधाय
तेन ओपधम्यं धमाभासं पाखण्डधम-स्ार्थे ष्यञ्-बहु अधिकं भाष्यते भाषयिष्यतीयन्वयः ! पाखण्डधर्मो नाम वेदविरोधिधरसंः |
ननु देवद्टिषामिलयनेन देवग्रा्थैनया तव्पक्षपातिते सृचितोऽपि वेदमामैख्थानां मोदादिना ततश्चाखनं भगवतोऽप्यनुचितमेवेदया-
शङ्कधाह-- मयेन दानव्ञिदिपनां विदहित्ताभिः रचिताभिः अ्दयत्र्भिररश्चितवरेगाभिः पूर्भिः पुरीभिर्गच्छतां तत्रतयैशच शस्त्र लोकान्
प्राणिनो घ्नतां नाक्ञयताभिति । वेदमा्श्त्वेन तेषां भ्रवर्त्वं तेन च प्राणिविनाश्चं चारक्ष्य तन्निवृत्त्यर्थं तथा. कृतवानिति भावः
॥। २७ ॥ 8 $ करश्यवतारमाह--यर्हीति । कृतगरुगादौ सवे हरिकथा भवन्ति, दापसदौ तु. सतामाख्येषु, यर्हि सताम-
प्यारयेषु हरेः कथा न स्युः, द्विजजना वर्णिकाः पाखण्डिनः वेदमा्तविरोधन येषां करणमण्वपि |! ते हि पाखण्डिनो ज्ञेया
बेदाथस्य विनिन्दकाः" इ्युक्तरक्षणाः स्थुः, ब्रदेवा राजानश्च वृषसाः वृषं छन्तीति म्डेच्छाः स्युः, तथा यत्र यद् त्रैवर्णिकाख्येष्वपि
३२० ` श्रीमद्धागवतंम् । ` ` [ स्क, २७ शलो, ४१.७५
समयक केसे टोगोकी समश्च कम हो जाती है, आयु भी कम होने गती है । डस समयं जेव भगवान देखते
कि अव ये रोग मेरे ततत्वको बतानेवाटी बेदवाणीको समह्षनेमे असमर्थ दोते जा रदे द, तव प्रत्येक कल्यभे सलयवतीके गभेसे
उ्यासकरे रूपमे प्रकट होक वे वेदरूपी बरश्चका विभिन्न श्ाशयाओकि रूपमे विभाजन कर देते हँ ।॥ ३६ ॥ ॐ देवताओकि
छत्रु दैसयलोग भी वेदमा्गैका सदारा छेकः 1 बनाये हृए॒ अदृश्यवेगवाछे नगरमे स्कर लखोगोका सलयानाश्च करने
लोगे, तव भगवान् छेर्गोकी बुद्धिम मोह ओर अयन्त छोभ उत्पन्न करनेवाला वेग धारण करके बुद्धके रूपमेँ बरहुत-से उपधर्मोका
उपदेश्च की ॥ ३५॥ क # कलियुगे अन्तमे जव सरपुरुषोंके घर , भी भगवानकी कथा होनेमें बधा पढने लगेगी;
ण, रिय तथा वैर पाखण्डो ओौर द रजा हो जथ, यदोकः कि की भी. शाद “षो जौर (वष्र की
ध्वनि--देवता-पितरोकि यज्ञ-श्राद्धकी बाततक नदीं सुनायी पड़ेगी, तव कटियुगका शासन करनेके छिए भगवान् कल्कि अवतार
ग्रहण करेगे ॥ ३८ ॥ ॐ ॐ जव संसारकी रचनाका समय होता है, तव तपस्या, नौ प्रजापति, मरीचि आदि ऋषि ओर
मरे रूपमे; जव सृष्टिकी रक्षाका समय होता दै, तब धर्म, विष्णु, मनु, देवता ओर राजञाओंकरे रूपमे तथा जव. सृष्टिके प्रख्यका
समय होता है, तव अधरम, रद्र तथा कोधवश्च नामके सपं एवं दैय आदिके रूपम सवबेशक्तिमान्. भगवानूकी ~ माया-तिभूति्यो
ही प्रकट होती दं ॥। ३९॥ अपनी प्रतिभाके बसे परभ्वीके एक-एक धूरि-कणको गिन. चुकनेपर भी. जगत एेसा कोन पुरुष
ह, जो भगवानकी शक्तियोकी गणना कर सके । जब वे त्रिविक्रम-अवतार ठेकट् च्रिलोकीको नाप. रदे थे, उस समय उनके
चरणोके अदस्य वेगसे म्रकृतिरूप अन्तिम आवरणसे छेक सलयदोकतक . सारा ब्रह्माण्ड कोपने ठ्गा.था । तव उन्दने ही अपनी
हक्तिसे उसे सिर किया था ॥ ४० ॥
नान्तं विदाम्यहममी एनयोऽगरज्ास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य इुतोऽपरेये।
गायन् युणान् दशचश्चतानन आदिदेवः शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१॥
येषा स एव॒ भगवान् द'ययेदनन्तः सर्वात्मनाऽऽभ्रितपदो यदि निव्यरीकम् । ` `
ते दुस्तरामतितरन्ति च॒ देवमायां नैषां ममाहमिति धीः धृगालमच्ये ॥ ४२ ॥ _
“१, प्रर पा०--दुवया हनस्त)
स्क. २ अ, ७ लो, ४१-४५ ] भ्रनेकव्याख्यासमलं कृतम् । ` द्द्
वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यृथं भवश्च भगवानथ देत्यवयः । `
पत्नी मनोः स॒ च मनुश्च तदात्मजाश्च प्रचीनब्िक यरङ्ग उत धुव्थ ॥ ४३ ॥
इकष्वाकरेरणचुङकन्द विदेहगाधिष्वरस््ररीषषगरा गयनाहुषाचाः ।
मान्धात्ररकशतधन्वचुरन्तिदेभा देवव्रतो बरिरमूरचरयो दिलीपः ॥. ४४ ॥
सौमयुतङ्करिषिदेषलपिष्य्लाद . सारस्वतोद्धबपराक्षरभूरिषिणाः ।
येऽन्ये विमीषणहनूमदुपेनद्रद तपारथा्टिषेणविदुरशरुतदेवव्या; ॥ ४५ ॥
भ्रीधरस्वामिङृता भावाथंदीपिकान्याख्या
एततपरपंचयति । नांतमिति । पुरुषस्य यन्मायाबटं तस्यांतं न विदामि न वेद्वि दश्क्ञतान्याननानि यस्य स शेषोऽप्यस्य
गुणान् गायन् पारं न समवस्यति न प्राप्रोति ।॥। ४१॥ क # यदिन केऽपि बिदतति तर्हिं कथं मुच्येरन् तच्छृपयबेयाद् ।
येषामिति । दययेदयां कुर्यात् । ते च यदि निष्कपटमाश्रितचरणा भवंति ते दुस्तशमपि देवमायामतितरति चकारान्मायावैमवं
विदंति च । अथेति वा पाटः । प्रयक्षमेव तेषां मायातितरणमिलयादह । नैषामिति.। श्रश्रगालानां भक्षये देहे ॥ ४२॥ क छ
अंतज्ञानाभावेऽपि मायेयमिति ज्ञानं तच्छृपया बहूनामस्तीयाह वेदाहमिति त्रिभिः । यूयमिति । सनकादीनंतमाभ्य बहुत्वम् ।
दैयवयैः प्रहादः मनुः खायंमुवः तस्य पत्नी शतरूपा च तदात्मजः भ्रियत्रतोत्तानपादौ पुत्रौ तिखः कन्याश्च । प्राचीनवर्दिषो
विसगेलोपदछंदसः ॥ ४३॥ # % शतधनुः अनुञ्च । संधिरार्षः । रंतिदेवा इति वा पाठः सुगमः। रेकपवये एतैः सितौ
देवत्रत इयथः ॥। ४४॥ $ छ उयेन्द्रदत्तः शुकः । विभीष्रणाद्यो वर्या मुख्या येषां ते ॥ ४५ ॥ |
श्रीवंशीधरङूता भावाथदीपिकाप्रकाशव्याख्या
अतितरंतीलत्राथं तरतीति पाठः ॥४२॥ # क हे -अगिति ॥४३॥ # 8 इय्थं इति। मांधातृत
आरभ्य र तिदेवदेवत्रत इत्य॑तमेकपथे इति भावः ॥ ४8 | # ॐ उत्तंक इति वक्तव्ये उतंकेलयाषैः । सारस्वतनामा कश्चि-
टेषिविक्षेषो वसिष्ठादिवस्स च सरखतीपुत्रसदृत्तं भारताद् वसेयम् । यस्य गोत्रिणो हि सारस्तगोत्रा एव न तु सारसखतसंज्ञा
इति । सारखतसंज्ञका विग्रास्तु सारस्वतदेशवासिन एव '“मस्खान्सारसखतानथ इति प्रथमस्कथे सारसखतदेश्चोपि पठितोसि
कचिः्पुसतकेषु छारद्वतोद्धवेति पाठोप्यस्ति तत्र शञरद्तोऽपत्यं ज्ञारढतः कृपाचार्यः प्रतीयते “शारदं गुरं छृत्वा देवा यत्राकषि-
गोचराः” इल्युक्तेः ।। ४५ ॥। |
ध्रीराधारमणदास्तगोस्वामिविरचिता दीपनीन्याख्या
मायाबलम् इति । मायामहत्वभियथः । इति व्याख्याछेशषः ॥ ४१॥ २ ॥ छ @ पुत्राविति । परियत्रतोत्तान-
पाद्विति हो । कन्याश्चेति । आकृूति्देवहूतिः प्रसूतिरिति तिखः ॥ ४३॥ ॐ कैः [ रेः पुरूरवाः । नाहूषो ययातिः । आद
शब्देन यदु्रश्तयः ॥ ] सन्धिरिति । शतधनुरियत्र बिसगैखोपेन सन्धिरार्षः । अन्न बारप्रबोधिनीकारस्तु ्षतधन्वा अनुश्चात्रा-
कारलोप आरै इलाह । एकपये इति । रन्तिदेवदेवत्रत इयाकारके पाठे ।। ४४॥ ॐ [ सारस्तेति। सारखतो
दधीचिः ॥ ४५ | ४६॥ | [र |
॥ ^ मष.
च्डे ~ , = = =
एबमवताग्गुणप्रयोजनान्युतकवा नां न यूयमिति । पूर्वमरस्तुतमुपसंहरति नेति । मायाबरस्याद्भतबलस्य वलं सेना
्छयाख्यपरिकर इति वा पुरुषस्य परमपुरुषस्यांतं स्वरूपस्वभावयोरवधिमदहं चतुमुखः न विदामि तेऽग्रजाः सनकादयः न
विदंयन्ये करतो जानीयुः । किंबहुना दश्चज्ञतान्याननानि यस्य स दद्षक्षताननः सहसरमुखः आदिदेवः शेषः दिसह सखरजिब्टव्चानतगुणान्
गायन्नधुनापि अस्य भगवत. पारं न समवस्यति नाध्यवस्यति ॥ ४१॥ & क्षः ननु कैरप्यविज्ञातस्वरूपस्वमावावधित्वे कथं
तद्भजनेन मुच्येरन्नियाञचंक्यापरिच््छिन्नस्य वस्तुनोऽपरिच्छिन्नतवेनैव ज्ञानं युक्तिसाधनं न तु परिच्छिन्नत्वेन तस्यान्यथा क्षानरूप-
त्वादतः परमात्मखरूपमपरिच्छिन्नत्वेन जानंतो भजमाना मुच्यते एवेह येषामिति । निन्यैटीकं निरपराधं यथा तथा येषां सर्वा
समना उपायोपेयत्वजुद्रथा आभ्रितपदः संभ्रितपदो यदि भवेस एष॒ भगवाँस्तान् द्ययेत् भगवहयाविषयाः दुस्तरां तच्तुमशक्यां
१. श्रा° पा०--पिप्पक्ादाः । २. प्रा पा०्--दत्ताः। ३, प्रार पा०~--देवभूषाः | `
४१
४
५
छ 6 श्रीमद्धौगवतेम (द,
वत्मपन्नानामात्मसमं विचक्ष्महे इत्यक्तरेदात्मभ्रऽपि निवत्तेत इलया नैषामिति। एषा-सकवौत्मना भमवंतमाभितानां श्वश्रगालनां
१ ¶
मक्षणयोग्ये कठेवरे ममाहमिति धीः अनात्मन्ात्मवुद्धि्या अस्त्र खमिति-या विरिति खानोक्तधीः नास्ती यथः ।। ४२ ॥ 8 . #
३२२
$
किमेवंविधा मगवसमपनना अपि संतीलत आह् वेद्वि । ग हे नाग जदं वेद् जानामि गवति शेषः । परमस्य भगवतो योग
मायां शैवी ह्यपां गुणमयीययुक्तप्रकारा सवदेेद्रियादिरूपेग संयुज्यमाना विचित्रसगकरीं प्रकृतिं तरिष्यामी।ते रोषः । यूयमियादीनां
विद॑यतितर॑ति चेद्युपरितनेनान्वयः यूयभितिं । संनेकाद्भिप्रयिणं बहुवच ननिरदेक्षः सवो रुद्रः भगवानिति रद्रविक्षेषणं देयवयैः
भुवो मंलेश्वःा ४३॥ क ` क रेकः पुरूरवाः नाहुषो ययातिः देवत्रतो भीष्मः ।॥ ४४॥
छ ध विभीषणादयश्च बया मुख्या येषान्ते ॥ ४५ ॥
तेयोतको हिशब्दः प्रथम-
धिका यातारतम्येनं स्वाधिकोरानुरूपमंहमंन्येऽपि विद्य
इयः ।। ४३ ॥ ४४ ।। ४५॥ 2
भ्रीमदिखनाथचक्रवतिकूता साराथदशिनीव्यास्या । |
एतत् प्रपक्चयति नान्तमिति । पुरुषस्य यन्मायाश्चक्तबेलं तस्याप्यन्तं न वेश्नि किमुत चिच्छक्तरिति भावः। तस्य
पुरुषस्य गुणान् प्राकृतान् अप्राङृताश्च गायन् न समवस्यति न प्रापनोति ॥ ४१॥ ॐ ननु यदि युष्मदादयोऽपि तं न
विदन्ति वर्हि तदनुमवो निराश्रय एवामूदिति चेत्तत्राह । येषां सं दययेत् दयेत् अधीगर्थलयादिना पष्ठी मामेते जानंस्वि्ति सक
रुणमङ्गीकुर्योदियर्थैः । नायमात्मा प्रवचनेन छभ्यो न मेधया न बहुधा रुतेन । यमेवैष ब्रुणुते तेन छभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते
तनुं खाम् । इति श्रुतेः । केन छक्षणेन तस्य दया ज्ञातन्येयत आह् । | सर्व्बात्माः ज्ञानकम्मादिनिरपेक्षतया निन्येटीकं निष्कपरं
निष्काममिति यावत् श्रितपद्ः आश्रितभगवज्चरणा यदि भवन्ति । तस्य दयाश्क्तेरेव मुख्या - इत्ति: शुद्धभक्तिः, सा च तद्भक्तद्रा-
रेव जनेषु प्रव्तते इति भावः 1 चकारात् तं विदन्ति च । केन लक्षणेन मायातरणतदरेदने ज्ञातव्य इत्यत आह् । ख्टगारभक्षय
ुत्रादिदेदे स्वदेहे च एषां ममाहमिति धनं स्यात् ॥ ४२॥ # ॐ नलु त एव निरहंममत्वाच्न येषु भगवतो दयाल्षणं दष्टं
्रधम्यच्रेति तान् गणयति वेदाहमङ्ग ते । मयि भगवतो दयास्तीति जानामीति तदभिज्ञभक्तजनसंमस्येव वच्मि स्ानुभवस्तु
नान्तं विदाम्यहमिति मया पूठ्वेमेव प्रकाशित इति भावः । दैयवय्येः प्रहमद्ः । पलनौ शतरूपा । मनुः स्वायम्भुव; । तदात्मजाः
भ्रियत्रतोत्तानपाददेवहूयादयः । प्राचीनवर्हिषो विसगेखोपच्छान्दसः । ४३॥ 8 8 शतधन्वा च अनुश्रेति आकार-
लोप आः । मान्धात्रादिभिः सहितो देवत्रतो मीषमः । रन्तिदेवा इति च पाटः ॥ ४४ ॐ उमेन्द्रदत्तः शुकः ।। ४५ ॥
(, । वि
स्क. २ श्र. ७ शलोक. ४१४५ ] शरनेकम्याश्रास मलृतम् । ६१३
भ
` ` तत्रैमुयन्यायेनाह् माया कृतिः शक्तिमूता खष्टायुपयोगित्वेन वं यस्य यद्रा सायायाः ्रकरतेः बलं सामथ्यं
यस्मात्तस्य पुरुषस्य भगवतः अतं गुणखवरूपादीनामेतावत्वम् अहं चतुभखः ने विदामि न वद्धि ते तव अग्रजाः सनकाद्यःन
बिरदति अपरे अन्ये छतो जानीयुः । दश्षदाताननः सहखवदनः शेषः अस्य हरेः गुणान् गायन् अधुनापि पारमंतं न समवस्यति
नाध्यवस्यति ।॥ ४९॥ # # ननु ज्ञानाभावे कथं मुक्तिः स्यादियत्राह् येषामिति । अनतः इयत्तानवच्छिन्नः स एव भगवान्
यदि येषां द्ययेत् द्यां कुयौत् तया ते निव्यैीकं निससधं यथा तथा सबौत्मना आश्रितपद्ः भवंति प्रेमविरेषटष्षणां भक्ति
प्राप्युवति तथाह भगवान्पू्बोचायैः । कृपास्यदस्यादिर्यि प्रजापते यया भवेखेमविशेषलक्षणा मक्तिद्यनन्याधिपतमेहान् साचोत्तमा
साधनरूपिका परेति ते दुस्तरां देवस्य विष्णोः मायां काथैकारणस्वरूपिणीं प्रतिं तरंति । चकारादेवं प्राप्नुवंति तच्चरणेकञ्ारणानां
लक्षणमाह एषां शखग्रगारभक््य देहे ममाहमिति धीन भवति भगवत्संकस्पाधीनभूतायाः कायैभूतं शरीरं मायारमकतया येज्ञातं
तेषां मदीयमिदं करीरं करीररूपोहमिति च बुद्धिम भवतीलर्थः ॥ ४२॥_ % % . नलु मायाकाये ङारीरे येषां ममाहमिति
धीन भवति मायामर्थालयरसंवंधिनीमात्मविलक्षणां विदंति तां तरंति च ते के इयत्राह् वेदेति चतुर्भिः । हे अंग नारद् परमस्य माया
यस्य तस्य माधवस्य योगमायां योगः संकल्पः तदधीनां मायां परकृतिं हि शब्देन परमं च देव जानामि यूयं मम पुत्राः यूयभिलयादीनां
विदंति तरंति च देवमायामिति चतुर्थेनान्वयः । दैयवयैः प्रह्मदः मनोः स्वायंभुवस्य वत्नी ज्ञतरूपा स च मनुश्च तदात्मजाः पुत्रौ
कन्याश । प्राचीनवर्हिषो विसर्मरोपच्छांदसः ।। ४३॥ # श नाहुषः ययातिः शतधनुन् अनु संधिराषैः | ४४ ।॥ ॐ ॐ
उयेन्द्रः शकः विभीषणादयो व्याः मुख्या येषां ते । ४५॥ ` | | ॑ |
` श्रीमदूवल्लमःचायैबिरचिता सुबोधिनीभ्याख्या
एवं महदूगुणा अव्य्वस्ितमनसा ` आकर्यितुम्चक्या इति धारणयेलयुक्तम् । धारणा हि यथाक्थञ्चिन्मनसा परि-
करप्य क्रियत इति । महतश्च धारणा्रेढव्यं भवतीतयवति्ठत इति यदुक्तं तदथं महत्त्वं निरूपयति--नाऽन्तं विद्ामीति । अर्हं
` ब्रह्मा सर्वदा भगवद् गुणानाभेवाऽभिव्यञ्जकजगत्कत्तौ । यावञ्जन्म कर्माणि कुवेन्नपि पुत्रदारा कारयन्नपि सखतिशोभावे स्वस्य
बाऽन्यस्य वा बिनियोगादन्तं न विदामीलयर्थः। स॒नयोऽपि तथा । योगोऽपि मदन्त'गैतमेव फं साधयतीति सुतरां
सवद्प्रजा मद्पुत्राः सनकादयो मरीच्यादयो वा । . ते हि मदंशषभूता मदपेक्षया अल्पमेव विषयीुरवन्तीति ! तेषां गणनेच्छा
निवृत्तौ हेतुमाद--मायाबलस्येति । क्षणमात्रेण ब्रह्माण्डकोटिजननसमर्थाया मायाया. अपि बलं यस्मात् । किच्च । पुरुषस्य माया-
| भक्तैः । भगवदाहितमेव | हि तेजः सा जनयतीति । ` कतः अपरे कालादयः 1 तेषामपि ` मगवच्चेष्टारूपत्वात् । अस्मदाद्यो क|
पुरुषापेक्षया अपरवे कालादयः । खपर्षया स्रस्मदाद्यः । अस्मदादीनां प्रथमत ` एव ` अनन्तत्वज्ञानान्निदृत्तावपि शेषो वेदाभि-
मानिनी देवता । सहस्रवदनः सहसप्रकारेणैकं पदार्थं वक्तं शक्तः । अत .एव आदिदेवः । तत्मतिपाय्या एव दहि सवे देवाः । यावान्
भगवान् तद्रथतिरि्तसर्वरूपः शेषः । सृषटेरनादित्वात्तत आरभ्य गणनायामप्याऽपिं नाऽन्तं समवस्यति एतावन्तोऽप्रे गणनीया
इति । अनन्तत्वात्सष्परऽपि । अत आह--नाऽश्य पारमिति । अस्य गुणस्य । भगवतो वा । बहून् गुणान् गणयितुं डत एकस्याऽपिं
पारं न गतवानिति वा । एवं सर्वथा भगवतो महत्त्वं निरूप्य धारणाया अशक्यत्वात् यावदिति निरूपितम् ॥ ४६ ॥ कैः
नन्वेतादशषसवे भगवतः क्षण'मपि धारणा न स्यादिया्ङ्कयाऽऽह--येषामिति । स्वमार्भपरवर्च॑कत्वाद्धगवतो मोक्षदातुः अवद्यं
धारणा" प्रव्तैनीयेति यान् पुरुषविरेषानात्मीयव्वेन गृहणाति तेषां धारणायोग्यतेत्याह--द्ययेदिति । तेषामपि न साधनत्वेन तथा-
तसम्पादनं किन्तु दययैव । स एव भगवानिति । यः सर्वमारगप्रवत्तकः । न तु ाबौदीनासपि क्रिया । भगवत्त्वात्खेच्छया तथा-
करणम् । अनियमेन करणप्राप्त'वतिदुःखित्वेन दीनत्वे दयया तानेव योजयतीति दयायाः करणत्वम् । स्वषु च दयाभावः
अनन्तत्वात् । तथा सलयन्येषां गुणानामुपमदत्सवंसुक्या खष्टेरन्तवत््वे भगवतोऽनन्तत्वं भञ्येत । ननु तथाविधानां किं धारणा-
मेण खयमेव तथा फलं भ्यच्छत्वियाशङ्कथ साधनेनैव सर्व॑ भगवान् करोतीति साधनयुपदिषति--सवतमनाऽ ऽ श्तपद्
इति । भगवदयाया ज्ञापकं धारणम् । तस्मिन् सति भगवदिच्छायुराण्यादन्यानि - साधनानि सिद्धि परप्छन्तीति सरवेभावेन भगव-
पस्प्यत्तिः क्तैव्या । तदाह । सवौत्मना आश्रितः पादो यैः । व्यलीकं कापट "फलसम्बन्धो वा 1 स्वात्मत्वेन ष्फलथेस्याऽपि
मजनस्य प्ाप्रात्वानिव्यैरीकमिति तन्निषेधः । तेषां फटसिद्धिमाद्-ते दुस्तसमिति । अथाऽऽश्रयणानन्तम् | पूवमेव दुस्तरत्वा-
दथशषव्दो मध्ये निरूपितः । अथवा । ते दुस्तरां मोहिकां मायां तरन्ति । तदा भगवद्क्तिक्ञानसिद्धि्भवति । अथ तदनन्तरम् । देव-
9. ज्रभ्यवसितेवि ल, । २. मदन्तसेवेति ख. । ३. वेदा हदि ख. । ` ४. इणमात्रमपीति ख. । ई; धारणीया ख. । ६, कषा
इति ख. । ७, भाप्ावपीति ख. । ८. सष्टरम्तत्वे इति घ. | ६ धारणमात्रेणेति घ. । १०. प्रयच्छतीति ख. 1 ११. प्रतिपत्तिः ख. } १२ फलं
वेति ख. ¦ १३, फलस्याथंस्यापि ख. । ` ~.
३२४ ॥ श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २ श्र. ७ एलो. ४१.४५
(५ ॐ
प्रसिद्धः । पिप्पलादः कश्चित् । सारखतो दधीचिः । उपेनद्रदत्तः परीक्षित् । पार्थोऽज्जुनः ! अन्ये च यथायथं प्रसिद्धाः ।॥ ४३-४४-४५ ॥
श्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः स्छुबोधिनीप्रकाशः
॥ि नान्तमियत्र खस्येति भगवतः । ननु योगजधर्मेण सर्वगुणज्ञानं मुनीनां मविष्यतीयाकाडः क्षायामाहुः योगोपीव्यादि ।
नल मायया वं यस्येति षष्ठवथं बहुत्रीहिभवत्वियाशङ्कायामाहः किच्चलयादि । यावदिति । निरूपितमिति । तेन विदयमानेषि
माहात्म्ये भगवत एवं गुणकत्वात्सर्बदा मनः कुतो न तिष्ठतीयाशङ्का वारितेदर्थः ।। ४१॥ ॐ & येषामित्यत्र न साधनत्वेन
तथात्व क्स्पादनमिति, माग॑प्रवृ्तिसाधनत्वेन नात्मीयतया ग्रहणम् । क्रियेति प्राथनादिक्रिया । तथा च, यथा पुरषाणां नियोज्यानां
सत्तवेपि राज्ञा मृगया स्वयं क्रियते, तथा सर्व॑मागंप्रवत्तकत्वाद्भगवस्वाञ्च स्वत एव द्याकरणभमियर्थः । नन्विच्छायाः करणत्वे
दयायाः किंमिति तथात्वसुच्यते इत्यत आहुः श्रनियमेनेत्यादि । धारणायाः कार्ताभ्यैदेतुतवज्ञानेन तत्करणावदयकसपूतीवपि
भगवतो गुणानन्यज्ञानेन तस्याः अश्शक्यत्वस्फूत्तौ नियमतस्तत्करणं न प्राप्नोतीति तेषां तथाते तथेति तस्यास्थात्वमिय्ः ।
नन्वेवं सति सर्वेषु तो न दययतीलयत आहुः सर्वेस्वित्यादि । तथा चात्रापीच्छैव कारणमिलय्थः । तथाविघाएनामिति दयावि-
पयाणाम् । साघनमुपदिशतीति फटसाधनं ब्रह्मा स्यमुपदिहयतीयर्थः । सर्वात्मना आश्रितः पादौ यैरिति न विग्रहवाक्यम् ¦
किन्तु तात्पय॑कथनम् । विग्रहस्त्वाध्रितः पादो यस्येलाभ्चिततपात् , तस्य आश्रितपद् इति । तथासति येषां द्ययेत् , ते सर्वात्म-
नाश्रितपवः अथ दुस्तरां देवमायामतितरन्तीयादियोजना । अभिज्ञानस्य प्रयोजनं श्ञाखाभिग्रेतलं चाहुः सर्वत्रे यादि देतुरिति
निन्भटीकाश्रय । तादृशस्येति उक्तारणाधारयितुः । अनेनैव प्रथमपक्चेऽख्रसोपि दितः । वदहुभेलादि । देहः किमेन्नदा-
नरे यादिवा्यात्तयेतयेव युक्तमिलयर्थः । सुनिरूपितमिति येषु भगवतो दयया निन्येलीको सगवदाश्रयस्ते सर्वत्र निमैमा
निरहङ्कासः खुव्यवस्ितमनसो भगवन्मादहात्मयेनैव सर्वा्गधारणां छु्वन्तीति मनोनैश्वल्यं सवीस्मना आश्रयश्च प्रकाे मगव-
न्माहातम्यमेव तत्र साधनम् । निदानं तु भगवदया, तत्र सहकारिणी तु भगवदिच्छा, सा यथा तथा तावत्कारं धारणा
$. देवरूपां देवस्येति घ. । २. परां इति ख, | ६. गुणप्रसिद्धय इति ल, ¡ ४. भिश्क्रममिति ख. । ९, कायीमिखब्र विग, ।
६, भुवे फलसिद्धिरिति ख. ग. ` | | ॑
स्क. २ श्र. ७ श्लो. ४१.४५ ] खनेकव्याख्यासमलकृतम् । | | २२५
सिद्धयति, तस्या ` अन्यादृङत्वे तु मनोवैह््यं भगवत अनियम्यल्वात् । अतः तादृश्चाभावे स्दैन्येमेव. सदा भावनीयभिति
शटोकत्रयेण सम्यदङनिरूपितमियर्थः | ४२॥ ` ॐ ॐ वेदाहमियत्र पकैकेयादि। पूर्वोक्ताधिकारामावे णकैकाङ्गधा-
र णाधिकारिणां निरूपणञुखेन तत्प्रकारं निरूपयतीययर्थः । तत्रेति सर्वात्मनाश्रयत्वेपि साहङ्कारममकारवत््वेन जघन्याधिकारत्वेः।
भगवतश्चित्ररूपा इति 'मयूराधित्रिता येन श्युकाश्च हरितीकृताः इतिवाक्यात्ते तद्रपाः वयांसि तद याकरणं विचित्रमिति वा-
क्याच्च । मुखधमेरूपा इति हसितात्मका इयर्थः । एतेन आरुह्य ये द्रुमभुजानि' लयत्रोक्तानामीदश्ञोऽधिकार इति प्रतिभाति ।
किञ्च | एतद्रारणायाः सज्जातभक्त्यधिकारत्वेन तादश्स्पैवंभ।वसम्पत्तौ "चेतस्तसवणं सेवे ति मानसी सेवा सिद्धयति ।
तत्रापि सुख्याधिकायभावे सेवौ पयिकदेहो वा वेकुण्ठादिष्िल्यनेन बोधितं फलं यथाधिकारं भवतीलयपि प्रतिभाति ॥ ४३ ॥
` श्रीगिरिधरछृता वाकप्रयोधिनी ` `
एवं सप्रयोजनभगवदवतारानुक्स्वा यो ह्यातममायाचिभवं स्म पयगान्नाहं न यूथं यदतां गतिं विदु” इति यदुक्तं तदेव द्रढ-
यति-नान्तमिति । पुरुषस्य परमपुरुषस्य भगवतसतन्मायाबल्स्य चान्तं अहं न विदामि न वेद्वि । तथाऽमी ते अग्रजा मुनयः सनका-
द्यो न विन्दन्ति स्वयं चादिदेवो भगवान् न वेत्ति । किं बहुना १ दशतान्याननानि यस्य स ॒तैर्दिजिदधेसतावद्धिराननैरादित एव
तद्गुणान् गायन् अधुनाऽपि अस्य भगवतस्तदूगुणस्य च पारमन्तं न समवस्यति न प्राप्नोति .। अपरेऽस्मदा्येक्षयाऽ्वाचीनाः कुतस्त-
प्राप्नुयुरिति । वयं सज्ञा इति वदन्तो मूर्खा एवेति ज्ञेयम् ॥ ‰१। ® # ननु यदि केऽपि न विदन्ति तर्हि कथं मुच्येरन् ? “तमेव
विदित्वाऽतिमरल्युमेति ॥ नान्यः पन्था विध्यतेऽयनाय'' इति श्रुया ज्ञानिनामेव सुक्तिमरतिपादनादिलयाशङ्कचान्तज्ञानामावेऽपि माये-
यमिति ज्ञानं तत्तरणेन संसारविमुक्तिश्च तक्छृपया बहूनां भवतीव्याह-येषामिति । एवकारेण देवतान्तरग्यावृत्तिः । तत्र देतुमाद--
अनन्त इति, देशकाल्वस्तुपरिच्छेद्रहित इयर्थः । देवतान्तरस्य तथाभावादिति भावः । येषां स एव भगवान् द्ययत् दयां करर्यात्
एते मदीयं त्त्वं जानन्तु मायां तरन्त्विति कृपया चिन्तयेन् ते भगवल्छृपापात्रभूता अन्यैदुंस्तरां तत्तु मश्चक्यामपि देवस्य भगवतः
शक्तिरूपा मायामतितरन्ति निदकेषं तरन्ति । चकारात्ते मगवत्ततत्वं विदन्ति च ! अश्येति पाठान्तरम् । “नायमात्मा प्रवचनेन
रम्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ।। यमेवैष बरृणुते तेन छभ्यसतस्मैष आत्मा विबरणुते तनुं स्वाम् इति श्रुतैः । केषामुपर्येवं द्यां
करोतीलयपेक्षायामाह-- स्वात्मनेति । निन्यैटीकं निष्कपट फलाभिसन्धिरहितं हितं यथा भवति तथा अतएव सर्वात्मना एकाग्रेण
मनसा यदि ते भ्रितपद्ः आश्रितभगवच्चरणा भवन्तीलय्थैः । ये भगवच्छरृपया तच्छज्ञानेन मायां तीर्णास्तिषां किं ठक्षणमियपेक्षाया-
माह--नेषामिति । ्रगालादीनां भक्चणयोग्ये कठेवरे एषां ममाहमिति धीन भवति । अत्र द्यज्ञानामधमानां देहऽहमिति धी भेवति
तद्रयतिरिक्तात्मज्ञानाभावात् , मध्यमानां शाख्रसंस्कारवतां देहाद्रयतिरिक्तात्मज्ञानसच्वेऽपि देहे ममायमिति धीर्भवत्येव, उत्तमानां
भगवदनुग्रहेण तत्त्वज्ञानेन निचृत्तावि्यानां तु ममाहमिद्युमयविधाऽपि धीन मवति, किन्तु सावरजङ्गमात्मकं सर्व भगवानेवेत्येव
धीभेवति । तदुक्तं गीताु--'हू नां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ॥ वासुदेवः सरवंमिति स महात्मा सुदुखंभः' इति ॥ ४२॥
$ # तथाभूताः के इलयक्षायां तान् दशयति वेदाहमिति त्रिभिः--हे अङ्गेति सम्बोधनं सनेहसूचकम् । परमस्य हि योग-
मायामहं वेद जानामि । यूयमिति शौनकाद्यमिप्रायेण बहुवचनम् । भगवान् भवश्च । शैयवर्यः प्रहादः । मनो; परर्नी शतरूपा |
स च खायम्भुवो मनु । तदात्मजाः प्रियत्रतोत्तानपादौ पुत्रो, देवहूतिः कन्या च ! अङ्गो वेनपिता । उतञञब्दोऽप्यथे । प्राचीन-
बर्दिंषो विसगेरोपछान्दसः ।। ४२॥ 8 & एठः पुरूरवाः । नाहुषो ययातिः । आयशषब्देन यदुप्रथेतयः। शतश्धन्वा
अनुश्च, अत्राकारलोप आर्षः । रन्तिदेवा इति पाठः सुगमः, एेक्थे तु पतैः सहिता देवत्रतो भीष्म इलर्थः ॥ ४४ &
.
सारस्वतो दधीचिः । विभीषणादृयो वर्या मुखा येषां ते । उपनदरदत्तः युकः ॥ ४५॥
हिन्दो श्रनुवाद
„ समस्त सुष्टिकी रचना ओर संहार करनेवारी माया उनकी एक शक्ति है । रेसी-ेसी अनन्त शक्तियो आश्रय
उनके खरूपको न मँ जानता दर ओर न वे तुम्हारे बडे भाई सनकादि ही; फिर दूसरोकातो कहना ही क्याहै। आदिदेव
भगवान् शेष सहस्र मुखसे उनके गुणका गायन करते आरे दः परन्तु बवे अव भी उसके अन्तकी कल्पना नहीं कर सके
॥ ४१॥ ॐ # जो निष्कपटभावसे अपना सवसव ओर अपने आपको भी उनके चरणकमले निखार कर देते है,
उनपर वे अनन्त भगवान् स्वयं ही अपनी ओरसे द्या करते द ओर उनकी दयाके पा ही उनकी दुस्तर मायाका सखरूप जानते
ह ओर उसके पार जा पाते दँ । बास्तवमे पेसे पुरुष ही कृत्ते ओर सियारोके कटेवारूप अपने ओर पुत्रादिके शरीरम “यह्
मं द्र ओर यह मेरा है" एेसा भाव नहीं करते ॥ ४२॥ ॐ ॐ प्यारे नारद् ! परम पुरुषकी उस योगमायाको मँ जानता
१. “वस्वे'' पाठः। २. मूले अतितरन्स्यथ देवमाया दत्येब रूपम् । ३, भत्र भीघरस्ामिनस्तु' शतधनुः श्नुः इत्याहुः ।
१, “सनुरन्तिदेवदेवन्रताः' इत्याकारके बे । |
३२६ | ` ` कीमद्धागवतम्। ( स्क. २ श्र. ७ शलो, ४६.५०
ह तथा तुमरोग भगवान्. शङ्कर, देयकुखभूषण प्रह्वा, शतरूपा; मनु, मनुपुत्र मियत्रत आदि; प्राचीनबर्हिः, ऋभु ओर धुव भी
जानते हे ।। ४२ ॥ # क इसके सिवा इक्ष्वाकु, पुरूरवा, सुचुङ्खन्द, जनक, माधि, ` अम्बरीषः सगर, गयः ययाति आदि
तथा मान्धाता, अलक, शतधन्वा, अतु, रन्तिदेव, भीष्म, ` बलि, अमूत्तंरय, `दिष्टीप, सौभरि, उत्तङ्कः ्िबि, देवर, पिप्पलाद,
सारखत, उद्धव, परश्चर, भूरिषेण एवं विभीषण, हनुमान्, शुकदेव, अजन, ` आटिवेण, विदुर ओर श्चुतदेव आदि महात्मा भी
जानते है | ४४ । ४५ ॥ | वि ४, 8
ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवभायां श्ीशृद्रहणशषरा अपि पापजीवाः ।
यदद् ुतक्रमपरायणश्ीलशीक्षास्तियगजना अपि शि श्रुतधारणा ये ॥४६॥
धारणा मनोनियमनं ये
क्रियते नोतपत््यादिकमिति भावः । ननूतपत््याथभावेऽपि ` मायामंदापाकरणेन विकायैतवमेव स्याद्रीहीणामिव तुषापाकरणेनेया-
शंक्याह । माया अभिमुखे खातं विकज्मानेव यस्मात् परेति: दूरतोऽपसरति ॥ ४७ ।। 8 तस्मादेवंभूते भगवति नियमित
मनसां कृतार्थानां न किमपि कृखमस्तीयाह् । सहांचतीति सश्यक् 1 सहचरं मनो यं भ्रति . नियम्य य॒स्मिन् स्थिरीछृलय यतया
यलनक्षीखाः कतं भेद॑स्तन्निरासोऽकरवसतत्र हेतिं साधनं जहयस्यजेयुः अनुपयोगा्त्राद्रियंत इयथः । उपयोगाभावेन साधनानाद्रे
ष्ठत । निषीयतेऽस्मिनिति निपानं करूषसतस्य खनित्र खननसाधनं यथा स्वराट् खयमेव पञैन्यरूपेण विराजमान दरो नादत्ते
तदिति यद्वा स्वेनैव राजतं इति खवरार् दरिद्रः स यथा इद्रः समृद्धः सन् कर्मैकारदशचायां गृदीतं निपानखनित्रं जहाति तद्वदियथेः
11 ४८॥ & % एवं तोवदजसखरसुखं विशोकं ब्रहैव भगवतः स्वरूपं तत्राप्तानां च न प्राप्यं कृतयं वा किंचिदस्तीद्युक्तमिदानी
ततः प्राक् स एव सर्वफ्दाता स्वैकर्मप्रवर्तकदचेयाह । स एव श्रेयसां फलानां विभुरदाताऽपि । तत्र हेतुः । भावानां ब्राह्मणादीनां
स्वभावैः शमदमादिभिर्विशेषर्विहितस्यास्य सतः शुभस्य कर्मणो यतः प्रवर्तकालरसिद्धिः यद्रा भावानां ` महदादीनां स्वमावेन
परिणामेन विहितष्यं सतः क्यस्य प्रसिद्धिः स एव स्वदनं दतेयरैः। ननु कमैक्ुखैतस्य कथं सगादिफलं स्यात्तत्राह ।
स --------------^-------- ~~
4. प्रात पाण सम्यक् | २. प्रा पा०'ऽतः।
कन्यील्यासमलं कृतम् । २२७
सवारभकथातूना भूतानां विगमे वियोगे सलयन्वेनु विक्षीयैमणिऽपि देहे तत्रस्थं ठ्योभेवः यस्तेन सह न विश्षीथैते यतोऽजस्तेन
सहः न जातस्तस्य पुरुषस्य श्रेयसं प्रभुरियथंः ॥-४९॥ ` # ˆ अध्या यत्रयस्यार्थुपसंहरति.1 सोऽयं ते समासेन संक्षेपेणा-
` भिदिः । तमेवाह ! सदसत्कार्यं कारणे च हरेन्यन्न भवति । ननु हरेसतद्ऽ्यतिरेके तरतविकारप्रसं गः स्यात् । न । अन्यस्माः
त्कारणभूतो हरिः कार्यादरधविरिक्त इयथः ॥। ५०॥ ` | 3 क
श्रीवंशीचर्छता भावार्थदरीपिकाभकाशान्याख्या
शीट छ्युचौ चस्ति “शुचौ त॒ चरिते शीलम् इयमरः ॥ ६ ॥ ` ® क मायातारकं भगव्रपं प्रच्छति कं तदिति
तत्समम् । ज्ञानकैत्व आश्ठिपति नन्विति । पुनराश्िपति नन्विति 1 विषयो चटादिः कणं चक्षुरादि तयोरुषरागः संवंधसतद्रपो
मलः ख एव मः इति भावः । ज्ञानवृत्तेरपरागोस्ि तरगस्ानीया या न तु समुद्रस्थानीयस्य ज्ञानस्येति ताययैम् । पुनाक्षिपति
तथापि ज्ञानस्यापरागामावेपि ज्ञाता यो जीवस्तेन प्रहरति नेति । पुनरा्ठिपति नन्विति । ओपनिषद मुपनिषस्रतिपाद्यम् । आरोपितो
यस्तस्मिन्पच्नस्तन्नि्त्तौ तदपवादे इत्यथं इति अध्यारोपापवादाम्यां निष्प्रपञ्चं प्रपच्यते" इत्युक्तेरिति भावः । पुनगाक्षिपति
नन्विति । नानाकारकसाध्या क्रिया यागादिरूपा तस्या; फलत्वात् तस्यात्मनः यद् भूत्वा मावि तदुल्पायम् । यल्सिद्धमेव प्राप्यते
तदाप्यम् । यत्र पूवावसापरि्यागेनावस्धातरप्रापषिसत दविकाय्थैम् । यत्र गुणाधानं मलापकषणं क्रियते तत्संस्कायैम् । इति भाव
इति । उत्पत्तिखक्षणस्याभूत्वाभवन रूपस्य तत्रासत्वादयमाशयः । पुनराश्चिपति-- नन्विति । नन्वत्र ध्रह्ेति परमात्मेति भगवा-
निति शब्धयते" इतयधिकारिभेदादेक एव च्रिरूपतया भातीति अत्र^अपीयतां क्णैकषायशोषान्" इयादिना^सास्ता भविष्यति
कलठेमगवान्”इयनेन भगवानक्ञेषवि्ञेषतयो क्तः । तदुपासकांश्च भ्येषां स एव मगवान्द्य येदिलयादिना किय श॒मधारणायः
इत्यतेनोक्ताः संप्रति परमात्मा ब्रह्मः चोच्यताभिलयाकाक्षायामाह सदसत् उत्तमाधमस्् बरह्दिस्तंबपयतस्यः जीववरन्दस्य परमात्म
तन्वं सममेकरलमेव तथा शग्रसदा प्रकषण शतं तस्य गुणवश्ञाच्छोतघोरमूद स्मापीयथेः 1. शश्वत्म्चब्दाभ्यां सत्त्वगुणकायैः
शमो व्यावृत्तः तथाऽभयं ठस समयस्यापि प्रतिबोधमा्र तस्याज्ञानस्य ज्ञानवतोपि-. म्रतिमाक्छब्दाम्यां सत्त्वगुणकायैबोधो
व्यावृत्तः शद्ध वस्याशुदधस्यापि एवं परमासमानमुक्त्वा जरह यत्र नानाकारकवानपि तथा क्रियया सहाथ वाच्यलष्त्यवयंग्या
यत्र तार्छोपि षब्दो न प्रभवति तद्नह्य ननु बरह्मङन्दरेनैव तदू ब्रूषे अथ च काब्दो न यत्रेति निषिध्यसि च तत्राह-मायेति।
यस्यामिमे माया परैति प्रषठदश्सुपेति तस्य भगवतः पदमग्राकृतविचित्ररूपगुणादिविङ्षषवतोपि तस्य प्राथमिकसाश्षात्कारबिषयो
निर्विषं खरूपं मदीयं महिमानं च परं ब्रह्म ति शब्दितम् ' इति श्रीमल्स्योक्तेसदीयं ठ्यापकस्वलश्चणं बुहत्वमेब निश्चितं ब्रह्म ।
अयं भावः । श्ञब्दस्याकाश्चगुणतेन मायिकव्वान्मायापि तदभिमुखे स्थातुमश्षक्तामायिकरूपगुणादिमंतं मगवंतमपि शब्दोभिधापु
यद्यपि न प्रमवतिः तदपि “ मेधदयामः कनकपरिधिः पंकजाक्षोयमास्मा " इखाद्यः. अब्दाः मेघकनकादिप्राकृतवस्तुसादशया-
सेपेभेव छोकचित्तं यथा कथं चित्तत्र प्रवेशयति । लोकश्च चिन्तैकाभ्येणापि वस्तुतोऽसपरष्टूपत रूपतद्रपामासोपि भगवन्तं प्रसुमहं
ध्यायामीयमिमन्यमानो हृष्यति भगवानप्यपारछृपातरंगवज्ञादेवानेनादहं , ध्यात एवेलयमिमन्यतेऽभिमय च तं ` भक्त
खचरणतिकं समानयतीति भगवरख्रूपस्य शब्दगम्यत्वं ‰ तच्कृपयेव सिद्धं बरहमसखल्पस्य ठ् ्ाक्कताप्राकृतविशेषपदियास्कथं
शब्दगम्यत्वमस्स्विति शब्दो न यत्रदयुक्तंप्दृत्तिनिमित्तस्य वस्तुधर्मस्य जोयादेरभावात्. यत्र क्रियाकारकवान्, शब्दा न प्रभवति
तदूनह्य ति ब्रहमहाव्दस्य परथक्संकेत एवायं कृतः अतः शाब्द्गम्यत्वाम) बेपि शब्द्गम्यस्य भगवतो निर्विशेषं खरूपं तद्ब्रह्यति
मगवत्संब॑धितेनैवोकते सति तत्र ोकविन्तवेदो नान्यथेति भ॑ग्या बहमणोपि शब्द्गम्यतवमुक्तमित्थमेब ्रुयध्यायादौ व्याख्यास्यते
तथाऽजखमेव सुखं यतो विगतः शोको यतस्तदिति तस्य सुखरूपत्वे विद्मोकत्वे च कैमुयमानी तदिति विखनाथः ।॥ ४७॥
‰ 8 इत्यं इति । भेदनिरासायैव बेदांताभ्यासादिसाधनं करियते तस्सिद्रौ तस्याभो न्याय्य एव घटसिद्धौ दंडादित्यागवदिति
भावः। इद्रेण तु पूर्वमपि साधनानि नात्तानि तत्र तु खत एव यागोऽतोऽलुपयु युक्तोयसथं इति तत्राद--यद्वेति । स्वेनेव न
तूपकरणादिनेल्थंः । इति इयथेव्याख्या ॥ ४८ ॥ _ # कैः ततः पराग्मगवस्माप्ः पूर्वम् । तत्र कर्मफल्दातृत्वे । ब्राह्मणादि-
त +.
स्वभावास्तु-शमो दमस्तपः शोचं तितिक्षा क्षातिराञवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं स्य चेति ब्रह्मखभावाः । शौयं तेजो वटं
यं दाक्ष्यं दानमीरभावो युद्धेऽपलायनमिति ्षत्रसखमावाः । कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिति वैश्यस्वभावाः । चिव्णैसेवा शुद्रस्वभावः ॥
आचायसेवनं वेदाध्ययनं च ब्रह्मचारिखभावः । अतिधिसेवनादिगर हस्धस्य । तपो वनौकसः । विचारो यतेरिति विवेकेन
वर्ण्यते भावङञव्दस्य वर्णाश्रमवाचकत्वाप्रसिद्धिमाखेच्याह् यद्वेति । महदादिवाचकत्वं भावशब्दस्य “यथेमे विद्कता भावाः"
इति वक्ष्यस्येव । इथं इति । कर्मफट्दानाथंमेव स्वगौदि निर्मितबान्प्रयोजनांतयभावादिति भावः । अव्राह्िपति नन्विति।
तत्रस्थं देहस्यम् । दयर्थं इति । ^न जायते म्रियते वा कदाचित्" इयादस्परतैः कमफटभोक्तनौशो नास्तीति मावः ।॥ ४९॥
‰ # हशवाश्चिपति नन्विति । द्रयथ इति । कायं तु कारणादनन्यद्ववति तद्विना वदसिद्धः कारणं तु कार्यादन्यदेव तद्विना
तस्य सिद्रेरिति भावः । संबुद्धिरुक्ताभिभ्रायेव बहुः ।। ५2 ॥
देर ` । `. आओमद्धागवतम्। _ ` [ स्कं. २ अर. ७ शलो, ४६-५०
| ` श्रोराधारमणदासगोखामिधिरचिता दीपनीब्याख्या'
रश्ान्तमिति । श्ुतूपिपासाजरामरणादिषडभिरदितमियर्थः । ननु दर्षितो विषयकःएगापरागरूपो मल इयत आहेति ।
निम्मैलस्फटिकस्य टोदितपुष्पादिसननिधानेन छौदियादिग्रतीतिसद्दत्रापीति चेत् तर्हि किं विषयकरणसङ्गो भवेदिल्यथेः । विषयो
रूपादि्राह्यः कारणं साधनं चश्षुरादि । उपगः ब्राद्यत्वेन स्वीकारः । तदुक्ता्--टर्यानुरञ्जितद्रटद्रस्यदरषनुरञ्जितम् । अहंबत्यो-
भयं रक्तं तन्नाशो ऽद्वेत आत्मनः इति ॥ वृत्तेरेव तदुपराम इति । वृततश्वशुरादिबत्तेदेनश्रवणादेन्यैवहारिकज्ञानस्य उपराग उपरता
आरक्तत्वम् । ततु क्षणिकमेव ज्ञानम् । इदं ज्ञानं त्वखण्डम् । उतृपत््यादिति । आदिना परापिविकृतिसंस्काय्याणां प्रहणम् । चतु-
न्विधं क्रियाफडमिति । उत्पाधम् आप्यं विकार्यं संस्काय्ेन्धेति । क्रियाफटं चतुर्विधम् ! नात्र घटं करोति बुल इलयत्र उत्पाद्यं
क्रियाफलम् । चक्षुषा रूपं परयति इत्यत्र आप्यं क्रियाफलम् । सोमं सुनोति सोमपा इत्र विकार्य क्रियाफलम् । संस्कारश्च
त्रिविधः । ततर प्ाक्तनपुण्यातिकषयजन्यः सुखविरेष आद्यः । द्वितीयो मलखपाकरणसूपः । तृतीयो गुणाधानरूपः । राञ्यं प्राप्रोति
धर्मिष्ठ इयाय संस्काय्थैम् । रजको वस्त क्षाख्यतीति द्वितीयं संस्काय्यम् । रजको वग रञ्जयतीति ठतीयं संस्काय्यैम् ॥ क्रियाफलच्च
नास्तीति । क्रियाफङ्त्वाभावे कुतः कारकसाध्यत्वमिति भावः । ४७।॥ ४८ 1 8 8 स्वारम्मकधातुनां भूतानामिति।
स्वारम्भक्राणां धातूनां मांसादिकल्पेण परिणतानां प्रथिव्यादिमहामूतानामिदय्थैः || ४९-५२ ॥
श्रोमह्वीरराच्रवन्यस्या
मवदाद्यो ये ते सवे विदंति परमात्मानं देवमायां देवस्य विष्मोर्नियाम्यामतितम्ति च कि बहुना भागवतसंगेन तियै-
गपि तरिष्यतीलयाह् अद्धताः क्रमाः पादविन्यासा यस्य स अद्धतक्रमो मगवांखिविक्रमः । स एव परायणं उक्ष आप्य प्रापकमाधारश्च
येषां तेषां मागवतानां शीठे शिक्षा वासना येषां ते तथाभूता यदि भवेगुसतहिं तियैग्जना अपि तरंतीयनुषंगः श्रुतेधं धारणा येषान्ते
मनुष्या ब्राह्मणादयः तिरश्रां श्रुताथेधारणापि नास्तीति ज्ञापनार्थमिदं ्राह्मणादयस्तरतीति तत्र किमु वक्तञ्यमिवयर्थः !। ४६ ॥
कै 8 ननु कीदशं तत्स्वरूपं यद्धवदादयो जानतीलयपेश्षायां तस्खवरूपं चिदचिद्धिटक्षणत्वेन विशोध्य तत्खरूपानुचिन्तनपराणां
स्वगायर्थानुष्ानोपकरणलयाग आर्थिक इत्याह शछमोकदयेन राश्रदिति । विज्लोकं दुःखसंमिन्नमजश्रसुखं निदयानंदमयं यद्रद्यति विदुः
सत्यं ज्ञाननमनंतं विज्ञानमानदं विशोको विजर इयादयो वेदता आमनति तद्रैव परमस्य पुंसः परमपुरुषस्य भगवतः पदं स्वरूपं
इयथः । ननु किं विशेषेण वेदातवेद्यत्वं उच्यते न प्रमाणांतरविषयत्वमिलयत आदह जडात्मिका मायाऽभिमुखेऽवयस्थातुं इति शेषः ।
विखज्नमाना सती परेति तिरोधत्ते मायाकार्याणि मन आदीन्दियाणि तस्स्वरूपमवगंतुमसम्थानीलयमिगप्रायः । न केवलं लोकिक-
प्रमाणविषयत्वमेव लौकिकप्रमाणभूतवेदैकदेकषपू्वभागाविषयत्वमपीःयाह ङाब्द् इति । पुरूकारकः साध्यसाधनाद्यनेककारकान्वितः
क्रियाथं क्रियाप्रतिपादकः श्चब्द्ः वेदपूबभागोपि यत्र खरूपेण साक्षाद्रोधक इयर्थं सर्वे वेदा यसदभामनंतीति तु सवेकर्माराध्यं
ब्रह्मरूपमपय॑वसानत्रया आमनंतीत्येतन्तात्पैकं तपांसि स्वणि च यद्रदंतीव्युक्तं तपांसि तपःप्रधाना उपनिषद् भागा वदंति साक्षा-
द्रोधयंतीयरथः । ननु जीवस्यापि खरूपमजसखसुखमेवेयत आह परमात्मतत्वमिति । सतयं ज्ञानमनतं ब्रह्म विज्ञानमानंदं रहयति वाक्य-
प्रयभिज्ञानेन अजचखसुखस्यान॑तस्वेनं विशेषितत्वाद्परिचिन्नदुःखासंभिन्ननिलयसुखस्वरूपत्वं परमात्मन एव खरूपमिलर्थः । ननु
जीववदस्यापि कर्माधीनसुखदुःखसंवंधः स्यादिति शंकां वारयति द्ध मिति । अकर्मैवरयमियर्थः । अत एव सदसतोधिदविदोः परं
विलक्षणम् । अकर्मवदयता कुत इयत आह समं इत्येकरूपभियर्थ । चिद्चिदन्तर्यामित्वेनावस्थितस्यापि तत्तदरस्तुगतदोषासंस्पर्शाद्-
कमेवरयतोपपन्नेति भावः । नन्वा्रादिफलानां तत्तसपदेशमेदेनाम्टमधुरादिरसवत्सुखापरपर्यायानकूलक्ञानखरूपस्य ब्रह्मणः प्रदेशभे-
देन जडरूपतास्थादिव्या्ंकां वारयति प्रतिब्रोधमात्रमिति । प्रतिबोध एव प्रतिबोथमा्े मान्नचाक्षापि जडत्वव्यावर्सिविज्ञानघन एव
प्रज्ञानघन वेति शुततिः मोक्षप्रदत्वमप्यसाधारणो धर्म इत्याह अभयं न विद्यते मयं यस्मात्तद भयं संसारनिवतकं इयथः । तत्कुतः
राश्वसरश्ातं शश्वत्सदा ्शञांतमङञनापिपासाधूर्मिषदकरहितमतस्तदुपासकानामपि शांतिसंपादकमिति भावः । परमं साम्यमुपैति ममं
साधम्थैमागता इति शतिस्फृती | ४७॥ # कः किंच यतः एवं भूतभगवर्खरूपचितने प्रयतसाना सध्यङ सदांचतीतति
= ०
सथ्य > 5 + ; ‡ ई ~क 9, ~+ 1.
सम्यङ सस्य _सथ्रथारेशः जीवसहचरं मनः. नियम्य य॒ चनण्नसण ण्ट ददि लते चि 3नय-लनयः सात
कर्त ज्ञानं छते सवंसंशया इति श्रुतेः । कृती छेदने तदितरादकतं स्वगौ दिफरसाधनं करनय । तस्य हेतिम् उपाकरणं जह्युः तत्र
दृष्टान्तः स्वराट् वपप्रदः इद्रः निपानखनित्रमिव नितरां पिबन्ति यस्मिन्निति निपानं कूपः तस्य खनित्रं खननसाधनमिव स्वगाय.
लुष्ठानोपकरणमथौदेव यजंतीयर्थः | ४८॥ ॐ ननु सखगीदिफरेप्सूनां तत्साधनोपकरणोपादानमावदयकमिलयत आह
स इति । भावस्वभावविद्ितस्य भावाः बराह्मणादिवर्णाश्रमादयः तेषां स्वभावेनानुरणेन विषितस्य सतः कर्मणः प्रसिद्धिः फल-
भसिद्धियैतः स मगवान् भ्रेयसां स्गौदिफलानामपि विभुः प्रभुः तत्फरप्रदातेतयर्थः । अंतरात्मतयाऽवस्थितस्य परमात्मन एव खर्गा-
थ करमस्प प्रवतकत्वात्तदाराध्यतवात्तत्फखद्तवाचच तद्धजनेनैवेष्सितस्वगादिफटस्यापि सिद्धे क्ममिरपि स एव भजनीय इलर्थः।
भगवतः स्वतिर्यामिल्वे शरीर मूतचेतनाचेतनगतदो पस्य्ञमाशंस्यादं देह इति स्वधातुविगमे खधातूनां स्वदेहार॑मक-
स्क. २ श्र, ७. श्लो. ४६-५० | श्रनेकन्याख्याक्तमलंङूतम् । । ३२६
भूतसुक्ष्माणं वियोगे सयनुपश्चाद्रि्ीयैमणि देहे तत्रख्यः पुरुषः परमपुरुषः गगनमिव न शीयेते । कुत अजः कर्माधीनोलययादि-
शल्यः अत्र देदश्चव्दः चेतनस्यापि प्रदक्चेनार्थः चिदचिद्रतदोषासप्रष्ट इयथः । अस्योत्तराद्ध॑स्य जीवपरत्ववणनं त्वस्योभनं कत्छस्यास्य
प्रकरणस्य परमात्मपरत्वेन सध्ये जीवप्रसक्तामावाज्जीवस्यापि श्षरीरद्वारोतत्तिविनाश्षयोर्विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय
तान्येवानुविश्यतीति शुस्यैवाभिधानाच्च ॥ ४९॥ छ अभ्यायत्रयार्थमुपसंहरति सोऽयमिति । हे तात नारद सोयं पूरवप्रति-
पादिताकारः विश्वकारणभूतः भगवान् ज्ञानश्षक्तिव्रलेच यादिसंपन्नो वासुदेवः समासेन संम्रहेण ते तुभ्यममि्हितः मयेति
शेषः । संग्रहमेवाह य्सद स्विदात्मकं वस्स्वन्यदतदात्मकं स्वमिष्टमिब भाति । तद्धरेनौन्यत्तदात्मकमेवेयथंः । हरेनौन्य-
दन्यत्ततसदसञ्च यदिति पाठः | नान्यदन्यस्मात्सदसञ्च यदिति पाटे त्वन्यस्मात्सदसत्वलक्षणादपि रेः सदसदास्मकं नाम्यतकितु
तदात्मकमेबेयथंः ।। ५० ॥ ४ | .
श्रीमदह्धिज्यध्वज्ञतीथंकरता पदरत्मावकल्ीव्यास्या
अत्र कैमुखन्यायमाह ते इति । ये खीशद्रहणकवराः पापजीवास्तेपि देवस्य मायां विदंति संसारमतिरंति च । किञुता-
स्मदादय इयन्वयः । तर्हिं किमिति सर्वे निस्तीर्गाः संसारान्नाभूवनिति तत्राह यदिति। अद्धुतक्रमो विष्णुः स एव परय, तस्य
कीटं तस्य शिक्षा च येषां ते तथोक्ताः अद्धतं जगतमतीयद्धतक्रमः अत्रापि कैमुयन्यायमाह तियैभिति । वृंदावनगताः पञुप-
त्यादयस्तियैग्जना अपि देवमायां विदंति तरंति च ये श्रुतधारणास्ते विद॑तीति किमु बक्तव्यसिलयन्वयः || ४६ ॥ # ै अद्ध
तक्रमः किंलक्षणक इति तत्राह शश्चदिति। यत् शश्चत्सदैकप्रकारं प्रातं प्रकृष्पूणेयुखं अद्धितीयत्वादभयं द्वितीयाद्र भयं
भवतीति श्रुतैः । यच प्रतिबोधमात्रं निरदोषज्ञानस्रूपम् । मात्रश्चब्दोऽवधारणार्थः। प्रतिशचब्दो मुख्यार्थः । अत एव शुद्धं रागादि
दोषरहितं यच्च समं पपमाण्वादिपरममहदन्तेषु पदार्थेषु नातिरेकेण गुणविधुरं वैषम्यादिरहितं वा सदसतः परं व्यक्ताव्यक्तजगतो
विखक्षणमात्मतत्वमव्यक्तादिसर्वप्रप॑चोदहंभावरहितं पुरूणि वहूनि कारकपदानि क्ठैकरमक्रियावाचीनि यस्मिन्सति स तथा अग्निष्टो
माद्यमेकक्ियार्थः । शब्दो वाक्यलक्षणान॑तवेदाख्यो यत्र यस्मिन्साकस्येन वाचकर्वेन न वतैते तदुक्तं अव्यक्तायनहंमानादा-
त्मतत््वं हरिः स्मृतः अश्चब्दृश्चाप्रसिद्धत्वाच्छोतः पूर्णसुंखत्वत इति । हरिः स्वयं यामाधीनश्चत्तदुपासकाः कथं तां तरतीति
त्राह मायेति । मायासंसारकारणं प्रकृतियैस्याभिमुखे स्थातुं विखजमाना यस्मादुपासकेभ्यश्च परत्यपसरति टरष्टिमागं विहाय
वतेत इति । ४७। $ # यश्च स्वैगुणपूणेतात् ब्रह्मेयजसखसुखं निस्तरुखमिति विदुरतीतानागतवतमानाः ब्रह्मादयः
श्रवणादिभियैतमानत्वाद्यतयः साधनपरिपाकेन यत्सम्यङ्निश्ञाम्य इन्द्रः सुधां प्राप्य निपानखनित्रं कूपखननसाधनङुदालादीव
यमेनाधिकतो खोको नरकाख्यस्तस्य हेत संसारं जद्यस्यजंति । परमस्य पुंसो नारायणस्य पदं खरूपं तदेताटृग्टक्षणं दहीखयन्वयः
दद्र ईश्वयो धनवान् सुधाममरतं जटं प्राप्येति गा । ४८॥ ® इदानीमेबेविधभगवञ्ज्ञानाधिकारी सप्पुरुष इलाह
ति। न केवटं धर्मादिसवंश्रेयसां विभुः अपि तु फट्दाता च अधमीदिसर्वाश्रेयसामपीति वा भगवाननादिकार्मारभ्य
हरिप्रसादेन परिबद्धेन भावस्वभावेन भक्तिस्वभावेन विहितस्य निर्मितस्यास्य सतो जीवराश्चेः प्रसिद्धः करतलामलकवत् प्रयक्षः
स्यादिति यतोऽतोऽत्र सास्विकप्रकृतिजीवराश्चिस्तादको ज्ञानाधिकारी एतेनोक्तार्थे ज्ञानिप्रयक्षं प्रमाणमुक्तं भवति । भावो भक्तिः प्रमा-
णश्च प्रावण्यमपि चादर इति तत्राह देह इति । खारंमकाणां प्रथिव्याधिधातूनां विगमे विनाश्चरक्षणविररेषे सति देहे
तु विज्ञीयैमागे स्वकारणेषु विीयमाने सति तत्र देहस्थः पुरुषः स्वकर्मादनुसारेण पुराणि सरन् खतोऽजो जननविधुरोपि
केवरं देदाभिमानेन जायमानो यथादेहस्थितं व्योम न श्रीयते तथा जीवो न विज्नी्यैते अतोदेदस्येवोत्पत्तिमरणधर्मवत्त्वा्े-
तनस्य भिलयत्वादुचितस्य प्रसिद्धः परमं इति । अनेन परमात्मापि व्याख्यातः तत्र॒ जीववदभिमाननिमित्तजन्मादिमानपि
न भवतीति विशेषः ! अतणएवं दृष्टीतेन हरेः श्श्रसरतिबोधादिरूपत्वं न विघटनीयमिति मावः | ४९॥ देवदेव
नमस्तुभ्यसिल्यारमभ्य प्रश्प्रतिवचनाभ्यामुक्तमर्थ॑मुपसंहरति सोयमिति ! समासेन संक्षेपेण एतावञक्ञानं स्वेथा न विस्मतैव्यमिति
भावेनाह हरेरिति । चश्च्द॒ एवाथे यत्सदस्त्कायैकार्णात्मकं जगत्सर्वमस्मादन्यस्माद्विटक्षणाद्धरेनन्यद्धिन्नं न एतदुक्तं
भवति स्वतो हरेभिन्नमपि तत्वेन स्वातेऽयाभावेनाभिन्नमिवोच्यते । न स्वतो भेदाभावात्तस्मात्स हरिः स्वतंत्रोऽन्यदस्मदादिकं सवं
तदधीनमिति विजानीहीति तदधीनसत्तादिमच्वात्तदिल्युचथेते तत्र किं मानमिव्येत्ोद्यं सत्तादियैत्खतो विष्णोस्तस्मादन्यः स
सचंत इृयादिना परिदहतेव्यम् ॥ ५० ॥
ध्रीमज्लीवगोस्वामिकरता क्रमसन्दभेभ्याख्या
अथ श्रीभगवतस्वरूपं विशेष्याकारेणोदिश्चति शश्वदिति सार्धेन । अयमर्थः-सवंतो ब्रह ततमत्वात्रह्यति य॑दूविदु
तत् खलु परमस्य पुसो मगवतः . पदमेव, निर्विक्पतया साक्षातक्कतेः प्राथमिकत्वात् , ब्रह्मणश्च भगवत एव निर्विकल्पसत्ता-
रूपत्वात् , विचित्ररूपादिविकल्पविश्ेषविश्षिष्टस्य भगवतस्तु साश्षाचक्ृतेसदनन्तरजत्वात्, तदीयस्वरूपभूतं तत्न्ह्य तत्
साक्षात्कासासदं भवतीयथंः । निर्विंकल्पब्रह्मणस्तस्य स्वरूपरक्षणमाष् प्रतिबो धमात्रभिति । अजस्सुखमिति च जडस्य दुःखस्य
४२
३२३०
च प्रतियोगितया प्रतीयते यद्रस्तु यश्च निर्यं तदेकरूपं तदरूपभियरथैः । यतः आत्मतत्वं सन्बेषाम् आत्मनां मूलं, आत्मादि
सखप्रकाश्चरूपतया निरुपाधिपरमप्र॑मास्पदतया च॒ तत्तद्रूपेण प्रतीयत इति । अथं तस्य॒ सुंखशूपस्याजसरस्वे हेतुमाह । शश्वत्
्रशान्तं नियमेव क्षोभरहितं तद्रदभयं भयशून्यं विशोकं शोक दिशेति । नं च सख्ये 'तंश्य पु्रजन्यत्वं स्यादियाह चब्दौ
यत्रेति । यत्र क्रियार्थो यज्ञादर्थः पुरुकारकवान् शब्दो न प्रवत्तं इयर्थः । किन्त्यौपनिषदं पुरुषमियादिरीयां केवलमुपनिषरेव
प्रकाशिका भवंतीलयथः । पुनः स्वसुख रूपत्वे चेन्द्रियजन्यत्वं उ्रावत्तेयति शुद्रमिलयादिंना । तत्र शुद्धं दोपरहितम् । समम् उच्चाव-
जीवस्वरूपस्य ह्यविद्यासशेनात् क्षोभभयञ्ोका भवन्ति सुखचिद्रपत्वाज्चाच्छा्ते ततः शुद्धत्वं साम्य॑च्च गच्छति कस्मकाण्ड-
विषयत्वश्च जायते । यत् पुनच्रहत्वात् ब्रहणस्वाचच ब्रह्मत्वं सव्वंतः परत्वं पस्मार्थस्वच्छ तत्तस्य स्वत एव नास्ति । ताटशशक्स्य-
मावान्मायामिमावकत्वं च नास्त्येव प्रयत तद्भिभाव्यत्वमेव स्यादिति| ४७॥ श तदेवं केव विशेष्याकारर
दुगेमत्वेनोदिदय तदादिसव्वसुगमताकृपामयेन . खरूपराक्तिविदिष्टाकारेण सुगमत्वेन तदुदिश्चति . सभ्यगिव्येकेन । यं प्रति
यस्मिन् सध्यक् मनो नियम्य धिरीकरटय यतयः पृठ्वं॒संन्यासमार्गे कृततारशज्ञानयल्ना अपि अकरहेतिम्। अभेदज्ञानरूपं
मोक्षसाधनं जहाति ततङ्कपाप्राप्रताटशक्नानायनन्तगुणाश्च यत द्रक्तिष्म्पत्तेः। आत्मारामाश्च मुनय इयादेर्महागुणव्वादिति
भावः । तदेव दृष्टान्तेन द्र्चयति सखराडिवेति॥ ४८॥ श सएव हि भगवान् श्रेयसां पच्रविधमुक्तीनामन्येषाञ्च
पुरुषाथानां विभुः प्रदाता । यतो भगवतः सकाशात् अस्य भक्तजीवस्य भक्तिसखभावयोभ्यो यो योऽर्थस्तस्य सतस्तत्स्वरूप-
वेमे विध्मानस्यैव प्रसिद्धस्तं प्रति प्राकन्य' भवतीय्थः । ननु तस्य जीवस्य मायातरैमवोपाधिस्तदा किं नरयेत् नाक्िऽपि
वा जीवत्वं किं तिष्ठेत तत्राह देह. इय द्रैकेन । देहः स्थूटसुक्ष्मात्मकः । धरियन्त इति धातवस्तन्त्वानि । तस्मिन् देये स्वेषां
कारणरूपतनत्वानां विगमो नाक्षो यस्य तथाभूते सलपि पुरुषो जीवः न विक्षीय्यैते न नयति । अनाश्चे हेतुः अज इति ।
अथवा शश्वत् प्रश्लान्तमियादिकं वेकुण्टवेभवस्यैव प्रतिपादकम् । भगवतः परस्पदभिति तत्रैव मुख्याथेत्वात् , भगवत्सन्दं
तस्य तादृशत्वेन दर्चितत्वात् तस्मै सखरोकमियादौ दञ्चेथिष्यमाणत्वाच् ।। ४९॥ #. $ सोऽयमिति । सोऽयं समासेन
संक्चेपेणाभिदितः । कथम् । तटस्थरक्षणेनैवेयाह् । सत् काय्य स्थूलम् अशुद्धजीवजगदाख्यं . चेतनाचेतनं वस्तु असत् कारणं
सृक्ष्मं युद्रजीवप्रधानास्यं चिदचिदस्तु च यत्, तत् सवं हेरेरन्यन्न भवति सृक्ष्मस्य तच्छक्तिरूपत्वात् ; स्थूलस्य तत्काय्यै
रूपत्वादिति भावः । जगतस्तदनन्यत्वेऽपि शुद्धस्य तस्य तदोषसाङ्कय्यरं नास्ीयाह अन्यस्मादिति ॥ ५० ॥ |
श्रीमदिश्वनाथंचक्रयर्तिङ्ता साराथदर्शिनीभ्याख्या
न केवटमेते महान्त एव अपि तु दीनहीना अपीटयाह ते वै इति । अद्भुत उत्तमाधमविवेचनयुन्यः क्रमः पादन्यासः
छपासम्बन्धी यस्य तस्य भगवतः परायणा ये भक्तास्तेषां श्ीरुशषिश्चाः तच्छिष्या भूत्वा. शीं रिक्षन्ते ये ते । तियग्जना हंसगज-
छुकशारिकादयः। गुरुमुखात् श्रतं नामरूपादिकं शीघ्र ये धारयन्ति - मनुष्यास्ते पुनः किमुत ॥ ४६ ॥ -# नयु ब्रह्मति
परमात्मेति भगवानिति छन्यत इति अधिकारिविश्ेषेषु परमेश्वरख्िरूपतया . भातीति 1 तत्र आपीयतां कणक्रषायद्योषानियादिना
शास्ता भविष्यति करेभेगवान् युगान्ते इयनेन भगवान्. रेषविशयेषतया उक्तः, तदुपासकाश्च येषां सख एव दययेदिव्यादिना किमु
श्रतधारणा ये इयन्तेनोक्ताः । सम्प्रति परमात्मा श्रह्म चोच्यतामिदयाकांक्षायामाह शश्वदिति । सदसतः उत्तमाधमस्य . बरह्यादिसतम्ब-
पय्यैन्तस्य जीवबरन्दस्य परमात्मतस्वं सममेकरसमेव । तथा शश्वत् सदा प्रकर्षेण, शान्तं, तस्य गुणवश्चात् ; श्ान्तघोरमूढस्यापीलयरथः
राश्वतप्रब्दाभ्यां सन्त्वगुणकाय्यैः समो व्याघ्त्तः । वथा अभयं; तस्य सभयस्यापि 1 प्रतिबोधमा््र, . तस्याज्ञानस्य ज्ञानवतोऽपि
प्रतिमात्रराब्दाभ्यां सत्वगुणकार्यो बोधो व्यादृत्तः शुद्धं तस्याश्चुदधस्यापि एवं परमात्मानसमुक्त्वा नद्या ह॒ यत्र नानाकारकवानपि
तथा क्रियया सह् अथीवाच्यटक्च्यव्यङ्गया यत्र तारशोऽपि षब्दो न प्रभवति तंद्जह्न नसु ब्रह्मशब्देनेव तदूनषे अथ च राब्दो न
यत्रेति निषिध्यसि च तजाह मायेति । यस्याभिग्ुखे माया विखज्जमाना ` सती -परेति- प्रष्ठदेश्षयुपेति तस्य भगवतः पदं अग्राङ्रत-
विचित्ररूपगुणादि विविधविशेषवतोऽपि तस्य प्राथमिकसाक्षात्कारविषयो निर्विशेषं खहूपम् । मदीयं महिमानं च परत्रेति
दाव्दितमिति भगवदुक्तस्तदीयं ठ्यापकत्वटक्चणं बरृहत्मेव निधितं ब्रह्म । अयं भावः--शब्दस्याकाशगुणत्वेन सायिकल्वान्मायाया
अपि तदभिुवे खातुम्चक्तेएमायिकरूपगुणादिमन्तं भगवन्तमपि शब्दोऽभिधातुं यद्यपि न प्रभवति, तदपि मेघदयामः कनक-
परिधिः पङ्कजाश्चोऽयमास्मेयादयः शब्दाः मेधकनकादिप्राकृतवस्तुसोद श्यारोषेणेवं खोकचित्तं यथाकच्चित् तत्र प्रवेशयन्ति छोकश्च
चित्तैकागूयेणापि वस्तुतोऽसप्रषटल्पतदरपाभासोऽपि भगवन्तं प्रभुम ध्योंयामीयंभिमन्यमानो हृष्यति, भगवोनप्यपारकृपातङ्गवादे
वानेन भक्तेनाहं ध्यात एवे्यभिंमन्यते अभिमयं च तं मक्तं सखवरणान्तिकं सेवां मानयतीति ` भगवतृस्वरुपस्य शब्दगम्यत्वं तत्
कृपयैव सिद्धं ब्रह्मष्वूपस्यं तु प्राकृताप्राकृतविशेषाहि यात् कथं श्ञब्दगम्यत्वभस्तविति शब्दो न यत्रयत्र । प्रवृत्तिनिमित्त
स्कं, २श्र, ७ इलो. ४६-५० ] । श्रनेकव्याख्यासमलङ्ृतत् । २३३१
वस्तुधम्भ॑स्य जात्यादेरभावात्. यत्र क्रियाकारक्वान् छल्दो न प्रभवति तदुन्द्येति -त्रह््चव्दस्य प्रथक् सङ्कत एवायं छतः. . अतः
शब्दगम्यत्वाभावेऽपि शज्दगम्यस्य मगव्रतो निर्विशेषं सरूपं तद्ज्द्येति । भगवत्सम्बरि ते त्र टोकचित्तपरवेश्च
नान्यथेति भङ्गया जद्मणोऽपि श्ब्दगम्यत्वसुक्तम् । इत्थमेव. श्रुयध्यायादौ व्याख्याते इति 1. तथा अजसखमेव सुखं - यस्मात् व ;
विगतो भवति शोको यस्मात् तदिति तस्य सुखरूपस्वे . विश्चोकस्वे च केमुलमानीतम् ।। ४७ ॥ . % & परमात्मनो ह्यणृश्च
उपासकान् सामान्याकारेणाह । सह अश्छतीति खध्रयक्. सहचरं मनः यं परमात्मानं यत् रह्म. च प्रति नियस्य यस्मिन् सिपक)
यमिति पुंस्वमा्ष, यतयो -यत्नक्चीखा योगिनः संन्यासिनः च कर्तो मेदस्तदभावोऽकर्तः, तत्र हेति साधनं जघ्येयुर्यजेयुः अदुष-
योगान्नाद्वियन्त इलयथः । उपयोगाभावेन. साधनानादरे दृष्टान्तः । निपीयतेऽस्मिन्निति निपानं क्रूपस्तस्य. खनित्रं खननसाधनं यथा
सखराट् खयमेव पर्जन्यरूपेण राजमान इन्द्रो नादत्ते तद्त् । यद्वा स्वेनेव राजत इति खराद्. दरिद्रः. समृद्धः सन् कम्मेकारदशायां
भ्रेयसां मोक्चस्र्गादीनां विभुरदाता च अतो योगिज्ञानिकर््मिभिः भ्रतिखफलसिद्धयथं भगवद्भक्तिः कततेज्या । किच्चास्य भक्तजीवख
धनस्य समुचितश्रवणकी्तनादेयेतो भगवत एव सकाशान्न तु परमात्मनो
मरेमफटसिद्धयथं योगज्ञानादिकं न कत्तेव्य्मिति भावः । नतु भक्त्योग-
माया च, तत् सवं हरेरन्यन्न भवति, जीबमाययो; शक्तित्वाच्छक्तिशक्तिमतोरभेदात् । शक्तिकायेस्य शक्त्यनन्यत्वादिति भावः ।
हरे; कथम्भूतात् । सदसदूभ्यामन्यस्मात् । तयोः शक्स्योस्तटस्थत्ववहिरङ्गतवाभ्यासनासक्तस्तदोषखम्बन्धाभावमिति भावः । भागवते
इदमेब्ाद्ेतमिति सवत्रामरेऽपि द्रष्टव्यम् । ५० ॥ 45
श्नीमच्ुक्
से से देवस्य विष्णोभीयां विदंति अतितरंति च चकारेण देवं विदंति ये तु विष्णो्मीयां श्रीरपयतां न विदंति
तेषां अदगाछछभक्षये ममाहमिति धीर्न भवतीति भावः । किंच भागववसंगेन सर्वेऽपि विदंति तरंति चेयाह खरीव्यादिनारू्यादयः
तियैच्र्च अद्भुताः क्रमाः प्रादविन्यासा यस मगवतस्तत्मरायणा भागवताः तच्छे शचिक्षा येषां ते तथा यदि भवंति तर्हिं तेपि
विदंलतितरंति चेय्थंः । ये श्रुतधारणा; श्रीगुरुसुखात् श्रुते पस्मात्मतत्वे घारणाचित्तेकाग्यं येषां ते तथाभूताः विदंति तरंति चेति
दुत वक्तव्यम् ॥ ४६ ॥ # ॐ नतु ते बै. विदंतीयादिकब्दैरु्ताः शषत्रज्ञाः अदं प्रययेन भोक्तृत्वादिना च वेदितव्याः
देवमाया च भोग्यत्वादिनोपरभ्यते देबादिश्ब्दैरुदाहते परमात्मतत्वे किं प्रमाणं कीडक्ञं च तदितः परमात्मनि प्रमाणं चिद्
चिद्धिलक्षणं परमात्मसरूपं च बदन् प्रधानकारणवादं आम्नायस्य क्रियार्थ॑त्वमिति जेमिनिमतं च निराकरोति शश्धदिति हयेन 1
यत्राभिभुखे प्रथक् खातं बिलज्माना माया प्रकृतिः परेति पराङ्मुखी भवति हाक्तेसद्रतः एथकरस्थियभावात् प्रकृतेजेगत्कारणत्वस्य
तु का कथेति भावः । यत्र यस्मिन्तिपाये सति पुरुकारकवान् क्रियांममूतो बहुयजमानादिकार कवाचकोपि शब्दः वेदः क्रियार्थो न
भवति विवित्सोपयोगितया.परमात्मपरत्वात् तदा कारकगंधसपञैवर्बितः उपनिषदः शब्दः; क्रियार्थो न इति किंपुनवेक्तव्यम् । तस्य
साक्षात्पस्मास्मा गुणस्वरूपपरत्वात्स््रे वेदा यखदमामनंति तं व््ौपनिषदं पुरुषं प्रच्छामि बेदेश्च सर्वैरहमेव वेदयः तत्तु समन्वयात्
इयादिश्तिस्परतिसूतरभ्यः तद्वेदभ्रमाणकमास्मतत्म् आत्मां बा. अरे चषटव्य इसादिशरुतिप्नोक्तं परमात्मतत्वम् । सवं बेदवेद्यसवे हेतुमाह
सममिति । सबात्मभूतमिलयथंः। सदसतः स्थूलसूक्ष्म रूपादचेतनव्रमौरपरमुल््ृ्टम् बोध्यम् । तत्र हेतुमाह भतिगोधमाज्नमिति । प्रतिबोधः
जञानं मात्रा रुणो यस्मिन् तदूज्ञानयुणकमियथंः । खवरूपतोपि ज्ञानं सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्यति श्ुतेः। अचिद्रलक्षण्यसुक्त्वा काचदख-
श्यण्यं तस्याह न विद्यते संसारभयं यस्मात्तद भयं युक्तोपञखप्यमिलयथेः । शुद्धं पराङृतदोषास्रषटम् यतः ््धतसदा प्रजचांतम् सखानंदेकराश्चि
भूतम् ॥ ४५.॥ &.. # कथंभूतम् अजखुखं निखसुखम. विशोकम् रि कोको -विजर इत्यादि श्रुतेः इत्येवं भूतमात्मतत्वम्
र हति रहयति तस्मादुच्यते परर ब्रह्य याद्या; श्रुतयः ब्रह्य ति यद्धिदुंसतदवे निश्चयेन: परमस्य पु सः विश्धकारणस्य भगवतः षडेयै-
संपन्नस्य पदं खरूपम् । यतयः आरृतिरसढृटुपदेश्चादिति सूत्रकाराज्ञया मोक्षसाधनादृत्तियत्र पराः यं परमं पुमांसं प्रतिस चतीति
सथ्य्ङः सहस्य सथ्य॒देशः । जीवसहचरं मनः नियम्य परमान दलक्षणभगवत्साक्षाव्कार्देत॒मूतां ध्याननिष्ठां प्राप्य अकतदेतिं जह्युः
कृत्यते छिद्यते युखानि अनेनेति कते श्च. अतिच्छेदः तद्विपरीतः -सखगोदिद्खदेश्चः अकतेः तत्र हेति साधनं करम दजेयुरियथः ।
देवहृतसिद्धान्तप्रदीपः
३३ श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ श्र. ७ श्लोक ४६-५०
सुख्यपदार्थाधिकारे प्राप्रे सति पदाथेटेरसाघनानादरे दृष्टातः स्वराट् स्वयमेव राजमानोतिद्रिद्रः इद्रः सन् निपीयतेऽस्मिन्निति
निपानं कूपसतस्य खनिवरं खननसाधनमिव ॥ ४८॥ ® # परमानंदसाधनं ` श्षु्रानंदसाधनं कर्मयुक्तं तदुभयोः फलप्रदः
प्रवतकश्च भगवानेवेति वदन् पुनर्जीवाद्गबतो वैटष्षण्यमाह स इयदधेन । स एवोक्तपरकारः भगवान् श्रेयसां युक्ति मुक्तिरक्षणानां
विभुः दातापि यतः भगवतः सकाञ्चादेवंभावानां मुमुक्षूणां बुभुक्षूणां च स्वभावेन निवृत्तिरक्षणेन भ्रवृत्तिरक्षणेन च विदहितस्या-
तुष्ठितस्य ध्यानस्य कमेणश्च सतः प्रसिद्धिः ननु ष्यातुः करमकठुश्च मृतस्य कथं परमानन्दखाभः स्व्गादिलमश्च स्यादत आह देहे
इति । पुरुषः देहेसथोऽजो जन्माद्रिदितो जीवः देदे स्वधातूनां सवकारणरूपाणा एरथिव्यादिभूतानां विगमे वियोगे सतिं विदषीयै-
माणेपि तत्रस्थन्योमवत् न विज्ञीयैते न विनश्यति ॥ ४९॥ श कछ अध्यायत्रयस्यार्थमुपसंहरति स इति । हे तात नारद् ते
तुभ्यम्। समासेन संक्षेपेण सोयं विश्वभावनो विश्वदैतुः भगवान् ज्ञानशक्त्यादिसंपन्नः वासुदेवः अभिदितः प्रतिपादितः यत्
यस्माद्धरे बिश्वदेतोः सदसत्स्थूलसृक्ष्मरूपं विदवं अन्यत् भिन्नं न भवति कंथंभूतादन्यस्मात्खरूपतो भिन्नादपि यस्मात्सर्वं सद-
सद्धिनञामिन्नमितयथंः । उभयव्यपदेशचातवदिकंडलवदिति सूत्रात् ॥ ५० ॥ `
श्रीमदूबल्ञभाचायेबिरचिता सुबोधिनीन्याख्या `
तेषां फटमाह--ते वे विदन्त्यतितरन्ति चेति । तां मायां ज्ञात्वा तामेव तरन्तीति । अस्मदादीनामपि तरणोपाय-
मा्-खीशृद्रहृणशवरा श्रपीति । तामसेषु खियः सास्तिवक्यः । शूद्रो राजसः । हूणस्तामसः । श्षवरादयस्ततोऽप्यधमाः । पापेनैव
जीवन्तीति पापजीवाः । एते विदन्ति तरन्ति च । यदि अदूभुतक्रमस्य भगवतः परायणाः सेवकाः तेषां यदि श्लीठेन शिक्षिता भवेयुः ।
अदरूमुतः क्रमः पादविक्षेपः क्रियाक्षक्तियेस्येति भगवतः सामान्यतः परायणं यस्व कस्यचित्सुखमम् । तस्य परायणास्तु क्षणमात्र-
मप्यन्यचित्ता न भवन्ति । अन्यथाऽद्भुतक्रमत्वाद्भगवानन्यत्र गच्छेत् । तेषामपि न वचनमात्रेण शकिक्चितं प्रयोजकं किन्तु टेन
सह् । यथा ते भगवत्परास्तथा चेत्तदाज्ञया तेऽपि भवन्ति । किच्च । खियादिषु नासम्भावना कर्तव्या । यतस्ियैम्जना अपि मुक्ता
भवन्ति । यथा नामादिपाठनेन शक्रादयः । श्रुतधारणाः श्रुतार्थाखोचनसमर्थाः । तस्मादंशतो ज्ञाने सवं एवाऽधिकारिणः । सवेथा
ज्ञाने न कोऽपि । भगवद्धक्तसङ्गाभावे तु न किंञ्ि्नानन्ति ।। ४६ ॥ & # ` एवमेकैकश्षो धारणस्य स्वरूपमुखत्त्याः विनिरूप्य
“जितं जितं स्थानमपोद्य घारयेदि"' यस्याऽथमुतपत्त्या विचारयति--शश्वदिति द्वाभ्याम् । स एव भगवदंश्ञः खाधीनो भवति
यः स्वात्मत्वेन स्वयमेव स्फुरति ! अन्यथा बुद्धया व्यवस्थापितसदपगमेऽपगन्छेत् । पादादीनां च सखरूपमेतदेव । तत्र प्रथमं
पादस्वरूपे विचारितेऽन्यस्खयमेव ज्ञास्यतीति लक्षणेन प्रथमं पादस्रूपं निरपयति-- तदः पदं भगवतः परमस्य पुंस इति । दश्च
धमा भगवतश्चरणार विन्दे निरूपिता दश्चीरारूपाः । तथा सति प्रव्येकावयवे दशटीखा उक्ता भवन्ति । तच्र भगवच्चरणारविन्दं
कीटश्षमियपेश्षायां यत्सर्वदा तश्चरणारविन्दं यत्तु कदाचित्तन्न । अनेन काटेन भगवत्खरूपं निर्धारितं कालापरिच्छिन्नं तदिति ।
यत्काटेन परिच्छिन्नं तन्न तत् । प्रजञन्तं गुणत्रयक्षोभरहितम् । सत्वस्याऽपि दयादिना क्षोभाः्तदभावाय प्रशब्दः । एवं व्रयग्रेर-
कयोरपरिच्छेदो निरूपितः । इदानीं सवेपरिच्छेदकस्य काटस्याऽऽत्रापरिच्छेद्कत्वमाह-ग्रमयमिति । भयरहितम्। एवं संसार-
घमीभावनिरूपणेन दोषाभावसुक्त्वा सखरूपमाह ` प्रतिबोधमात्रं शुद्धं सममिति । प्रतिबोधमात्रमनुमव"रूपम् । मात्रशब्देन
प्रमाचृप्रमाणप्रमेयसम्बन्धो निवारितः । त्रितयसम्बन्धरषिता या प्रमा तद्धगवत्पदमिलयर्थः । मात्रपदेनैव छद्धताया छक्तत्वात् शद्ध
मानन्दरूपम् । समं सढ्रूपम् । एवं सच्िदानन्द्रूपमियुक्तं भवति । अस्य पदस्य सरव॑न्यवहारातीतस्वं वदति चलतुरभिर्विज्ञेषणैः ।
व्यवहा"रोऽपि हि चतुद्ध भत्रति । प्रपश्डत्वेन आत्मीयत्वेन . शब्दत्वेन शब्दार्थ॑त्रेन चः। . तत्र व्यवहारातीतत्वमाह--सदसतः
परमित्ति । कायेकारणमावात्परम् । प्रकृते । आत्मीयो न भवतीति आत्मन्यवहारोऽपि नास्तीलयाह । आत्मनस्तव परमार्थ-
स्वरूपम् । न्यवहारस्तर्छृतस्तदन्यस्मिन्भवति । आत्मनः सिद्धप्वान्न तत्र ` व्यवहारः । ज्ञाव्दिकं व्यवहारं निराकरोति-श्ब्दो न
यत्रेति । भगवत्पदे कमेत्वाद्यभावान्न कारकत्वम् । अक्रियारूपत्वात् तदव्यङ्गचत्वाद्वा न धातर्थ्वम् । अप्रयतनरूपत्वान्न प्रय-
याथंत्वम् । अनेन शब्दे प्रधानरूपत्वाभावे नामाख्याता्ेत्वाभावादुपसर्गनिपाताथसवं दूरादेव निवार्तिम् । कारकवान् क्रियां
इति । नामाख्यातयोः सम्बन्धकथनाद्राक्यार्थोऽपि न भवतीव्युक्तम् ।. भगवदाज्ञया `मायाज्यवहाथैतवे जीवानामिवाज्ञानादिनि-
उत्तदरारा ज्यवहायैतवं स्यात् । तदपि नारील्याह--माया परेति दृ रादेवापगच्छति । तस्याः गमने हेतुः--विलजमानेति । इयं
चरणदासी । ज्ञानरूपत्वाच् भगवतः । इयं मोहिका । अत एव तस्या जनन्यामोहकल्वं भगवान् जानातीति । येवा अभिमुखाश्-
कारादनु चराश्च ज्ञानिनो भक्ताश्च तत्र सवंत्रैव विरुजमाना । विशेषतो र्ना ` अंश्चतोऽपि कार्यकरणं द्योतयति । एवं दश्ञमिर्वि-
शेषणेभेगवत्पद्ं रक्षयित्वा तस्य प्रसिद्धिमाह-ब्रह्येति यद्विदुरिति । यद्भगवंसदं सरवेबेदान्तविचारका ब्रह्मति. विदुः । तस्मिन्नेव
१, सुस्प्या निरूप्य ख. ग. | २, भगवतश्ररणारविन्बं ग़. । ३. रोभनात् क. घ. रोभणादिति ग, ! ४. मनुभवखरूपमिति ख. ।
९. भ्यकदारो हीति ख. ६. शब्देनेति ग. । ७, तस्या श्रषगमने इति ख, । ८, तदूनुवशारचेति ख, । ५४५ # 3
स्क. २ श्र. ७ शलली, ४६- ५०] मनेकब्यास्यासमदंकृतम् । | : दै
बरह्मणि दैश्वरत्वेन केचिद द्रच्छेत्तदा स भगवान् । पूर्वाक्तं तु पदम् । स एवं चेन्नियामक्रो. भवेत्तदा परमः} ततदम् । स एव
चेद्धोक्ता तदा पुमान् । एवं विचारेण ब्रह्मविदोऽपि ब्रह्मति तद्रदन्ति । एवं तस्य प्रसिद्धिमुक्त्वा तस्य सदजं फलमाह--श्रजस्रसुखं
विश्तोकमिति 1 परमानन्वो दुःखाभावश्च फटं तदुमयरूपं तदिलयथः । तत्र साधनान्याह-सध्रयङ्नियग्येति । सम्यगच्लतीति
सधयङ्मनः। यदात्मानं .संसारेऽच्रति तारश्च मनो नियम्य ¦ तद्भावं तस्य दुरीकृत्येय्थः । दृदमान्तरं साधनम् । बहिः
साधनं संन्यासः तदाह--यतय इति एवं दोषाभावप्रश्रतिफटपयन्तं पदं निरूप्य विजितार्था विचारितः
जितं जितं खानमपोदयेति विचारयति । तत्र जितानां स्वाधीनीकृतानां पदानां. न परिलयागः। तथा सतिः पूरवप्रससवेयथ्योपत्तः ।
किन्तु जितं खानं भगवञ्वरणारविन्दाश्रयभूतं साघनसमुद्ायमपोद्य दृरीकृत्ययाह । ससाधनस्य पदस्य जितत्वाखदं स्थापनीयम् ।
साधनं यक्तव्यमियर्थ; । नन्वस्य लयागस्य किं प्रयोजनं तत्राऽऽह--घारयेत्परभ्परमिति 1. अभ्रिमावयवस्वाघीनीकरणाथंमुत्तरोत्तर-
सम्बन्धिनां धारणमिति दृष्टान्तेन स्यष्टयति-- स्वराडिव निपानखनि्रमिति । यथा स्वराट् स्वगौधिपतिमेघादीनां स्वामी ।
निपानखनित्रं कूपखननसाधनं कुदारादि यजति । एवं भगवत्पदप्राप्त्यथं कृतानि . शषद्राण्यपि साधनानि पदमाहासम्यात्
त्पद्यन्ते । प्राप्यन्ते अभिव्यज्यन्ते "वा ज्ञायन्ते वा ते सवे भावविदहिताः । ये तु निखनिरतिज्ञयादिरूपा अक्षरकाखादयस्ते सखभाव-
धिहिताः । तेषां स्वरूपमेव भावः क्रियादिरूपस्तेन विहिताः । सखतः सिद्धा इयर्थः । एवं क्रियातः ख्तश्च सिद्धाः सवं ब्रह्मणः
सद्रपादेव प्रसिद्धाः छच्धसत्ताकाः अन्यस्य सत्संपादकत्वामावात् । तस्माद्भगवानेव "सर्वंफलछानामुत्ादको दाता चेति युक्तम् ।
एवं 'खरूपादि फलान्तं भगवस्सखरूपं विचायै फट्दानप्रस्तावे फट कस्येयाकाडश्चायां तच्वेतफलं भगवत एव भवेत्तदा विचारम्रवृत्ति -
वैयभ्यापत्तिरिति जीवस्य फलमिति वक्तव्यम् । तन्र जीवो नाम कः. पदार्थः इति जिज्ञांसायां यो देवान् स जीव इति छोकवेद-
प्रसिद्धया देवसम्बन्धी जीव इति निश्चीयते । तत्र सन्नियोगशिष्टत्वे देहेन सह उत्पद्यते । देहे टीयमाने विीयत इति मन्त्यम् ।
अन्यथा परथगपि तस्य प्रतीतिः स्यात् । श्रशसरं वाव खन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशत” इति देहाभावे न कोऽपि पुरुषाथः सिद्धयतीति ।
देहान्वयव्यतिरेकानुविधानादस्मिन्नेव देहे यदा त्मनः फलं तत्फलं नाऽन्यदिति मतं निणकतति-- देह स्वधातुविगम इति । -अयं
हि देहो नाऽऽत्मा । कित्वात्मनः आवरणरूपः । तर्सम्बन्धेनेव तस्य सुखदुःखजननात् । नित्यः सवमतः स्थारणुरि"' ति वाच्येन
तस्य सर्वगतत्वादिश्रवणाच्च ! तस्माद्यथा धट आकाक्ञपरिच्छेदकस्तथां देदोऽप्यात्मपरिच्छेदकः । एवं यथा नोलखत्तिस्तथा
देदनाशेऽपि न तस्य नाकः । तथा च यदाकदाचित्तस्य फटं फलमेव । देहस्तु स्धातुविगमेन विज्ञीयते । तस्योत्पादका ये धातवः
संस्कृतभूतावयवाः । अन्नादयस्तु तदुपष्टम्भकाः । ते हि धातवः सखसमवेतं फटं जनयित्वा कृतार्थाः सन्तो निवततेन्ते तदा तेः सह
जातो निवत्तेते । तथाऽयमात्मा देहेन सह जातः। यथा देयो धातुभिः । तस्मात्फङे न काऽप्यनुपपत्तिरिति । ४९५॥ ॐ
उक्तथंमुपसंहरति- सोऽयं तेऽर्भिहित इति । मयेतावता काषेन भगवानेव निरूपितो दक्षविधटीलखायुक्तः । भगवत्त्वेन षड्गुणाः
विश्वभावनव्वेन चत्वार उत्पत्त्यादयो मोक्षश्च। धर्मादयो वा । तेरेव हि विग्रं भाव्यते +: एवं विश्चभावनो भगवानेतावता प्रबन्धेन
निरूपितः । श्रवणं तव सम्पादितमिति मावः । विस्तरेण निरूप्य सङ्क्षेपेण निरूपयति बुद्धिसीकर्याथम्-समासेनेति । यावानर्थो
मया विस्वरेण निरूपिवस्तस्माऽयं समासः सङ्क्षेपो भगवानेव सवं भगवत एव सवेमिति ! उप्रचारमन्याब्रच्यथ निषधमुखेनाऽऽह--
हरे्म॑न्यत् । हरिरेव सवं हरेरन्यन्न । हरेरेव सवं नत्वन्यस्मात् । सदसत् उच्छरष्टमपक्षटं च । चकारात्काखादिकमपि । यदिति
प्रसिद्धम् ।। ५० ॥
श्रीमद्रोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणलिरचितः ुबोधिनीप्रकाशः
ते वे विदन्तीदयत्र महतामपि दैन्यमेवोपाय इति ज्ञापयन्ति ¦ अस्मदादीनामिदयस्मत्पदेन । सुलभमिति । तथा च,
यथा निरहंममत्वादिकं मुख्याधिकारामिज्ञापकं तथा दोषान्तरसत््वेऽपि परायणत्वं दयांया अभिज्ञापकमिलयभैः। ततः
१, तदा स परम ` इति ख, । .२. वद्वदिव्य्थं;घ. ¡ ३. सहाश्नतीति ख. । ४. वाः नास्ति ख. । २. सवरंषाघुत्पादक इति ग. ।
६, स्माघादिति. ख. । ७, ते घाक्तदहति ख. | ८. न देदेनेतिभ,
श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्कं. २ श्र. ७ छो. ४६-५०
तंस्तस्मिन्सति विरेषतो ये तादास्तेषामनुसरणं कन्तव्यमिलयाशशयेन तस्लक्षणमाहः तस्येलादिः। तादृशाश्च प्रसादनीयाः ।
बादसन्तोषमाच्रं कायैमियाहुः तेषामयीयादि । शच तार्थालोचनसमर्था इति । इदं : रत्यादीनां विश्चेषणम् । तेन वद्धे
कारिविशेषणत्वं बोधितम् । तदेतन्मनसिचलय सिद्धमाहः तस्मादिवयादि । तथा च, यथाग्रथाधिकारस्तथा ` तथा -तादगूधा-
` र्णासिद्धिरियथः॥ ४४॥ ॐ ‰ शश्वदियत्र। उत्प्या विनिरष्येतिः। ` उत्पत्तिभ्रकारसासग्रीमरदशनेन निरूप्य ।
` श्रथमुत्पस्या विचारयतीति जितत्वसहषमपोहनभ्रकारं च . जितत्वसामग्रीविचारेण निरूपयतीलर्थः ।. जितत्वसरपर सामी
चाहुः स पवेलयादि । तथा च, खतः स्छूर्सिरेव सामध्रीयर्थः । पतद्रेवेति एतच्छलोकोक्तरूपमेव । नलु एतस्मिन् रल्ेे
पादस्वरूपमात्रमुच्यत इति कथं ततोन्येषां ` सखरूपावगतिरियत आहुः तत्रेयादि । ज्ञास्यतीति. तस्लक्षणतया ज्ञास्यति । दशधर्मा
इति लक्षणरूपा इयात् । परेयं्रेरकथोरितीति प्रेयैकृतः प्रेरककृतश्च यर्थः । सर्वपरिच्छेदकस्येति मयोत्पोदकस्य सर्वाधार-
भूतस्य येति ओतानुज्ञत्रनज्ञाविकस्पभेदेष्वविकस्परूपा । समं सद्रपमिति सद्रूपस्य सर्वत्र समतयैव ग्रतीयमानत्वास्समपदेन
तदेवोच्यत इत्यथः । सवव्यवहारातीतमिति । व्यबदाते नाम लो क्रिकुद्धिविषयत्वहेतुभूतो वा लौकिकम्रमाणसामथ्यैजन्यो, वा
यो बागादिन्यापारस्तद्गोचरमियर्थः ।. तद्भयुत्पादयन्ति व्यवहारोपीलयादि । व्यवक्षरपतीतत्वमिति प्रपर्नम्यवहारातीतत्वम् !
आत्मीय दद्यादि ॥ देदादिवद्भिमानिकास्मसम्बन्धवान्न भवतीति देहादिष्िवौपचारिक . . आत्मव्यवहारोपि
तत्र नास्तीयादेयथः । न त्र व्यवहरः इति नात्मीयतवकरृत आत्मन्यवहारः । शाब्दिकमिति -शब्दत्वकृतं शब्दार्थत्वङ्कतं च ।
कमेत्वाद्यभावादिति प्रमातप्रमाणसामथ्यैस्यामावेन तत्सम्बन्धाभावे तद्िषयकज्ञानाभावेन तथात्वात् । . कारकेयादि । अनेनैव
षष्टयथत्वमपि निवारितं बोध्यम् । भगवदज्ञयेवयादि । एवं साधितेपि चतुर्विधव्यबह्मरातीतत्वे यथा . असङ्गो ह्ययं पुरुषः
इत्याश्व्युक्तधमेववां जीवानां भगवदाज्ञया मायाग्याप्तौ यद्रयवहायैतवम् ; ` ततश्चाज्ञाननिनरन्तिद्रार गुबादिग्यवहा्त्वम्, तथा
पदेपि मायासम्बन्थे निमित्तवश्चात्तदपनदाशरं उयवहार्ैत्वं स्यादियर्थः । दृरषदरेवेति । तथा च, तस्याः सम्बन्धस्ाभावात्ततछर-
तन्यवहारादप्यतीतमिसयथः । प्रखिद्धिमाहेति वेदान्तप्रसिद्धिं भ्रमाणत्वेनाह । -यदीयादि । तथाः च, टौकिकवैदिकयावद्ग्य-
बहारातीत्वेपि सवेवेदान्तसिद्धं तदिखथैः । इदं यथा तथाः श्रकाशबरज्रावैय््यादि' तिसूतरे व्युत्पादितम् ननु वेदान्तेषु तस
परात्परत्वं परमत्वं च प्रतिपादितम् । "परासर यन्महतो. महान्तमिति, (तदेव जहम परमं कबीनामि' ति । तथा सति कथं
तस्य चरणत्वमियत आहुः वस्सिन्निलयादि । -पदभिति चरणः, तत्पदमिति तत्छधानत्वं खोकासनादिरूपम् । तथा चाभिध्या-
वद्यादेव तस्य॒ चरणत्वं स्थानत्वं भोग्यत्वं चेति चरणाभरणायुधस्थानादिरूपतायामपि न॒ कश्चिद्िरोधटेज्न इदयर्थः । . एतदेव
निबन्धे (मूखावच्छेद्रूपेण तदाधारतया स्ित' इ्ादिनोक्तं ज्ञेयम् । तेन सखप्रतिष्ठस्वादेरपि न विरोधः । तस्येति ज्ञातस्य पदस्य ।
मूले-तत्रेति फटे । विजितपद्श्थौ विचारित इति । पूर्वोक्तरीतिकदशध्मबत्तवेन फलतवेनास्रूपत्वेन च पद्चत्छत एव यो
या मगवदवयवः स्फुाति सोत्र विजितपदा्थं इत्येवं विचारित इयथः । अत्र . सध्रयङनियम्य यतयः खन्तोजश्सुखं विशोकं
यदर्चति विदुरित्येवं मूढं योजयित्वा पूर्वोतार्थोनुसन्धेयः । जितं जित॑मियादि, अत्रोक्तस्यापोहनखरूपं बोधयितुं "यमकत॑हेतिं
जहयुरि' लयादिना सप्रयोजनं सदष्रन्तं विचास्यतीय्थः । तदाहुः तत्रेयादि । आहेति । यमकरठखाननियमनजनकं देति साधनं
जह्यरियनेनादेय्थैः । तथा च, जितं जितं ख्थानपो्य धारयेदि्यस्य स्थानमपोह्य स्थानं जयसाधनं प्राहकबुद्धधप्रभागात््याजयित्त्र
जितं जितं घारयेदिव्येवमर्थो बोध्यः । तदेतदाहुः ससाधनस्येवादि । अरस्य स्थागस्येति पदुग्राहकसाधनयागस्य ।! ४७.४८ ॥।
ॐ ॐ स श्रेयसामिलत्र। तत्र देतुमाहेति । भगव्रत्त्मेन फटसाधकत्वे विचारकारणभूतां जगदुत्पत्ति ज्ञापिकामाहेल्थः ।
क्रियातदमिव्यङ ग्यो वेति । अत्र पुरःस्फूत्तिकचिचारेण क्रियावास्तबविचारेण तदभिव्यङ्गय एव॒ धात्वर्थं इति बोध्यम् ।. क्रिया
यास्तिश्षणावस्थायित्बेन नियस्य शब्कसम्बन्धस्य तत्नाश्चक्यव चनत्वादिति । दति युक्तमिति उत्पादकस्य फलदाद्ताया आवश्य
कताच्छ योविभुतवं युक्तमिध्य्थः । निवत्तेत इति देहो निवर्तते 1॥ ४९॥ : ` कैः यथा हरावियत्र सम्बन्यपत्ममात्रादिति
सम्बन्धेनात्मीयतालक्षणेन य आत्मभावः स॒ सम्बन्धाव्मभावस्तस्मात् । तद्धयुत्पादयन्तिःश्रात्मनः इत्यादि । ए्तसरिहरतं सिद्धान्त-
माहुः शअयमियादि । उपपादितमिति युनश्च भूयाद्वमबलयनन्ते ` १-१९-१६. `इध्यत्र ` ` वाक्यान्वयाधिकरणेः च : व्युंरखादितः
भियर्थः ॥ ५०. 44 क न 6 4 शि
इति श्रीद्धितीयस्कन्धसुबोधिनीपरकाशे सप्तमाध्यायविवरणम्
। किं बहुना १ अदधताः परमाहाद्जनका उत्तमाधमविचारमन्रेणेव परमपुरुषा्थमापकाश्च क्रमाः पादन्यासा लीला यस्य
भगवतः स परमु्ृष्टमयनमाश्रयो येषां तेषां भगवद्भक्तानां श्षीटस्य शिक्षा येषां ते तथाभूता यदि मवन्ति भक्तानां श्षिष्या
भूत्वा यदि तेषां शीरं भगवशिन्तनखभावं शिक्षन्ते तर्हि ये खीदयुदरादयो ये वा पापजीवाः पापयोनयः -सछबरादयः ये वा तियैग्जना
गजक्षैवानराद्यस्तेऽपि देवस्य मायां बिदन्यतितरन्ति च । यद्य वं तर्हि जयुभस्य वेदार्थस्य धारणमधिकासोःयेषां ते नाह्मणाद्यस्तथा-
४६५० | अनेकभ्योर्यासभंकतम् । ३३
भूताः सन्तो मायां तरन्ति
तत्तवं विदन्तीति क वंक्तवयमिथ्थ । धुतधारणा ६। र पौठान्तरे ऽप्ययमेवाथेः ।॥ ४६ | 8 ॐ
तदेव परमस्य पुसः
पुरुषोत्तमस्य भगवतः एेश्यीदिषङ्गुणपूणेसय पदं सखरूपमिलयन्वयः । किं तंदृज्दयेययेक्षायामाद--विशोकमिति, स्वयं तु शोकरहितं
विगतो भवतति शोको येन तद्रक्तश्लोकनिवर्तकं चेयर्थः । तत्र हेतुमाद--अभयमिति, खयं तुं मथरहितं भक्तभयनिवप्तेकं चेधर्थः।
स्थुटसृक्ष्मरूपात् प्रकृतिंकार्यत्परं भिन्रेमियथेः । तर्हि जीवा द्विन्नमभिन्न वेदयपेक्षायामाह--आत्मतत््वभिति, आत्मनां जीवानां
तत्त्वं परमाथेमूतं तेषां तद॑शञत्वादियथैः । तर्हिं तस्य वेषम्यं स्यादियाशङ्कयाह--सममिति । केन रूपेण तस्य समत्मिलयाकाङक्षा-
यामाह--प्रतिबोधमात्रमिति, ज्ञानेकःए्सभियथेः। तर्हिं तस्यापिसुखापेक्ष.. स्यादिलाश्षङ्कयाह--अजसरसुखमिति, `सदानन्दसखरूप-
मिलयर्थः । किं बहुना १ किष्यपरितोषाथं यथा कथद्चिदेव तद्रोध्यते वस्तुतस्तु तत्र शब्दव्यापार एव नास्तीदयाद-- शब्द् इति
पुरुकारकवान् "कत्त कमं च करणं सम्प्रदानं तथैव च । अपादानमधिष्ठानमियाहुः कारकाणि षदं इति षटकारकवानपि, शब्दो
यत्र न प्रवर्तेते यँ नः प्रतिपादयति । तत्रे हैतमाह--क्रियाथं इति, यागादिक्रियाप्रतिपोदक इव्यर्थः | किंञ्च जीवानां मायामोडेन
ममरणादिसंसार्यवहार्योम्यताऽस्ि मायानियन्तुर्मगवतस्तु मायामोह्यामांवात् कथं त घोग्यता स्यादिलयाश्चयेनाह- मायेति ।
मत्कपटमसौ जानातीति यस्याभिमुखे स्थातु विटज्नमाना माया यस्मात् परैति, दृरतोऽपसपैतोल्थः ।। यस्मदिवम्मूतो भगवान्
तस्मात् तस्मिन्नियमितमनसस्तद्रक्तः कृताथ एव न तेषां किञ्चिदपि कलमसीयाह--सध्यूडिति । सदाश्चतीति सथ्य॒क् सहचरं
मनो यं॒प्रति नियम्य यस्मिन् स्थिरीकृ यतयो यल्नक्ञीखाः कृयन्ते छिन्ते सवखंज्ञयां अनेनेति कतत ज्ञानं तदितरत् अक्त
सखगोदिफटसाधनं क्म तस्य हेतिंहेतुं उपकरणं जद्यः यजेयुरनुपयोगान्नाद्रियन्ते इयथः । उपयोगाभावेनं सौं घनानादरे देठन्तमाद्--
स्वराडिति । निपीयतेऽस्मन्निति निपानं कूपादिं तस्य खनिघ्नं खननसाधनं यथा स्वराट् खयमेव पर्जन्यरूपेण विराजमान इन्द्रो
नादत्ते तद्वदिति यद्वा स्वेनेव राजते इति खवराद् दरिद्रः स यथा इनदरः समृद्धः सन् कर्मकारकदश्चायां गृहीतं निपानखनित्रं जहाति
तद्दिलयथंः ।। ४७-४८ । ‰ & एवं भगवत्खरूपं निरूप्य यदुक्तं “अकामः सव कामो बा मोक्षकाम उदारधीः ॥ तीव्रेण मक्ति-
योगेन भजेत पुरुषं परम् इति भगवद्भक्तानां न किञ्चिद् दुखुभं तदुपपादयति--सं इति । भावा वर्णाश्रमादयस्ेषां खभावेन हम-
दमोदिसखभावोनुगुणेने विदहिंतस्यास्य संतः कर्मज्ञानंमक्तियोगोदिमार्गस्यं यतः प्रवत्तकोत् प्रसिद्धिः प्रवृत्तिः, यद्रा भावानां महदादीनां
स्वभावेन परिणामेन विहितस्य जातस्यास्य संतो नामरूपास्मकसरवग्रपञ्चस्यं यतेः प्रसिद्धिरूतत्तिः, स एव भगवान् श्रेयसां धमार्थका-
ममोश्ोत्मकचतुर्विधफंानामपि विभु्तततद्रपेण दातु समथैः संवान्तर्यामित्वात् सर्वात्मकत्वाञचेयन्वयः। ननु करमकर्तुरत्रैव मरण-
दशेनात्तदनन्तरं कथं खगमोश्षादिफरं स्यादियाक्षङ्चाह--देहे इति । स्वारम्भकाणां धातूनां मांसादिस्पेण परिणतानां प्रथिव्यादि-
महाभूतानां विगमे वियोगे सति देदे तदनु पञ्चाष्ठिदीयैमाणेऽपि तव्रशयः पुरुषो मक्त जीवो न विश्षीयैते न नदयति । तत्र हेतुमाह-
अज इति, यतो देहवत्तेन सह न जातं इयथः । जातस्य हि धरुवो मृ्युः' इलयादिवाक्ये तथानिश्वयादिति भावः: । तत्र दृष्टान्तमाह--
ठ्योमवदिति, तत्रस्याकारोवदिघर्थः ॥ ४९॥ क ॐ अध्यायत्रयेणोक्तमर्थसुपसेदरति--सोऽयमिति। हे तात नारद् सं
सवंशाख्तात्ययैवि षयोऽयं मम बुद्धिस विश्वभावनः सकल्जगत्कारणमूतो भगवान् ज्ञानशेक्तिथरैशयौ दिसम्पन्नो वासुदेवस्ते तुभ्यं
मया समासेन सडश्चिपेणाभिदहितः कथित इल्यन्वयः । पुनरपि नारदस्नेदवश्षीद्रगवत्छैरणेन परमीह्लोदंतन्च पुनस्ततोऽपि सङक्षेपे
णाह--दरेरिति । यत् किंश्चित् सदसत् स्थूटसक्ष्मं चिदचित्कार्यैकारणात्मकं तत्सर्वं हरेरेव भवति, नान्यस्मात् , अतस्ततोऽन्यन्न
भवतीयन्वयः । हरर्नान्यदनपरस्यादिति तु पाठान्तरम् , अन्यदिव प्रतीयते तदन्यन्न स्यादिलर्थः ।। ५० ॥
हिन्दी अचुकाद्
जनह भगवानकं प्रेमी भक्तोका-सा स्वभाव बनानेकी शिक्षा मिखी है, वे श्वी, स्रः हण, भीट ओौर पापके कारणं
पश-पक्षी आदि योनियेमें रहनेवारे मो भगवानकी मायाका रहस्य जान जि है ओर ईस संसार-सागरसे सदाके चियि पार हो
जाते दहै; फिर जो खो दिक ते है उनके सम्बन्धे तो कहना हीक्याहै ॥ ४६॥ क छ
दिक ` सदाचारका पाटन कर
परमास्माका वासत्विक्र सखरूप एकरस, शान्त अमय एवं केवर ज्ञानखछरूपं है । नं उसमे भायाकां मल है ओौरनतो
उसके द्वारा रची हद विषमता ही । बह सत् ओर असत् दोनोंसे परे है । किसी मी वैदिकं या लौकिके शाव्दकी वर्टोतक पर्हचं
नहीं है । अनेक प्रकाप्के साधनोसे सम्पन्न होनेवाङे कर्मोका फर भी वहोतक नहीं प्व सकता ओर तो क्या, खयं माया भी
9. यदिस्यारभ्य निवर्तकं चेत्यं इस्यन्तमुत्तरश्लोकान्तगं तपदानां व्याख्यानम् । २. स्कंधः २, श्र. ३ रंलोकः १० ।
दद । श्रोमद्धागवतम् । [ स्क. २अ, ७ शलो. ५१-५३
उसके सामने नदीं जा पाती, जाकर मग.खडी होती है| ४७ ॥ परमपुरुष मगवानका वही परमपद ह । महात्मालेग
उसीका शोकरहित अनन्त आनन्दसखरूप ब्रह्मके रूपमे साक्षात्कार क्रते ह । संयमश्चीट पुरुष उसीमें अपने मनको समाहित
करके स्थित हौ जाते हँ । जैसे इन्द्र यरं मेघरूपसे विमान होनेके कारण जल्के लियि कुँ खोदनेकी दाल नहीं रखते, वैसे
ही भेद् दूर कप्नेवाटे ज्ञान-साघधनोको भी छोडं देते हँ ४८।॥ ॐ # समस्त कमेकि फल भी. भगवान् दी देते है,
क्योकि मनुष्य अपने खभावके अनुसार जो शुभ कम करता है, बह सब उन्दीकी प्रेरणासे होता है 1. इस. शरीरम रहनेवाछे
पद्म तोके अर्ग-अखग हो जानेपर् जव यह् रीर नष्ट हो जाता दै, तब भी इसमें रहनेवाखा अजन्मा. पुरुष आकाशके समान
न्ट नदीं होता ॥ ४९॥ छ # चेटा नारद् ! सङ्कस्पसे विश्की रचना करनेवाटे षडेश्वथैसम्पन्न श्रीहस्किा मैने तु्दारे
सामने संक्चेपसे वणेन किया । जो कुछ काये-कारण अथवा भ।व-अभाव है, वह सव मगवानसे भिन्न नदींदै। षिः भी
भगवान् तो इससे प्रथक् भी हे दी ॥ ५० ॥
इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त'मेतद् विपुरीक्र ॥५१॥।
यथा हरौ मगबति नृणां मक्तिमविष्यति । सर्बात्मन्यखिलाधारे हति सङ्रप्य व णंय ॥५२॥
मार्या बणेयतोऽद्ष्य ईश्वरस्यासुमोदतः । शृण्वतः श्रद्धया नित्यं माययाऽऽत्मा न द्यति ॥५३॥
इति श्रीमद्ागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे ब्रह्मनारद संवादे सप्तमोऽध्यायः ॥७॥
श्रीधरस्वामिकृता माक्राथदौपिकान्याख्या |
अयं च विभूतीनां सं्रह उदितः । ५१॥ # यथा वर्णितेन नृणां भक्तिभविष्यतीत्येवं संकस्प्य संचि
तथा हरिीलाप्राघधान्येन श्रीभागवतं वणय न तु भक्तिरसविघातिन केवरं तत्त्वमियर्थः ।। ५२॥ # # ननु सीखा मायाश्रया
किं तद्रणेनेनेयत आह । मायामिति । ५२ ॥
इति श्रीभा० म द्वितीयस्कधे टीकायां सप्रमोऽध्यायः।।७ |
वंशीचरक्ता भावाथदौीपकाप्रकाशस्याख्या
विभोरूतया छीलखास्तासां. संग्रहः “को वेत्ति भूमन्भगवन्परात्मन्योगेश्वेती्भवतस्िलोक्याम्" इयत्रोतिशषब्दो टीटा-
वाचको द्रयते कोश्षेपि “लीखवासनयोरूतिस्तंतुवापनकर्मणि'” इति । संश्ेपस्तु द्रव्यं कम॑ च कार इ्यारभ्य “'आध्यो-
वतारः पुरुषः परस्येति, सर्गे तपोहस्षय इति, यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय" इत्यादि रूपो बोध्यः । विपुलीक्ुर व्यासायोपदिष्रा
विस्तारयेयथेः ॥ ५१॥ # & इव्यथं इति यत्केवलतत्तवज्ञानफटं मोक्षस्तदपि भक्स्येव भविष्यतीति भावः । “यत्कर्म
भि्ैत्तपसा ज्ञानवेराग्यतश्च यत् । तत्सव मसरसादेन मद्भक्तो छभतेऽजसा" इति भगवदुक्तर्भक्ति प्रधानीकृत्यैवान्यद्क्तन्यं नान्यथेति
तात्पयेम् ॥ ५२॥ $ ॐ अत्राक्षिपति नन्विति । अमुष्य इैश्वरस्येल्यसंधिरस्य वेद रूपतां द्योतयति “छंदसि सँ विधयो
विकर्पंते” इ्युक्तेः । चेतःसन्निहितत्वादमुष्येद्युक्तम् । मायया बंघकशषक्या न मुद्ति बद्धो न भवतीदयर्थः । स्वव्णयितारं मायापिं
नापकुरुते खपाखयितारमिव सिंहसपौदिरिति भावः | ५३ ॥ | | ॥
इति श्रीमद्धागवतभावाथेदीपिकाप्रकाशे द्वितीयस्कन्रे सप्रमोऽध्यायः ।\५॥
श्रीयधारमणदासगोस्वामिधिरचिता दीपनीव्याख्या
(. चजन्मनीलयादि । अच्र छोकद्वयं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति कचिदेवास्ति । तच्च वौरराघतेण व्याख्यातम् । मगवन्मादा-
त्मयप्रतिपादकलात् विरोधाभावान्न व्याख्यायते-ननु भिवरगो यथा भवेत् तथा वर्णयति कि नोच्यत इयाश्च॑क्याह नृजन्मनीति ।
मयुष्यजन्मनि कृतेन साधनकरापेन यदि भगवान् न तुष्येत तर्हि नश्वरैः धम्मादिभिः किं काय्यं किं प्रयोजनं सिध्यति न
किमपीयथः | ५२।१॥ ] क # [ धर्म्मस्य ह्यपवग्यस्येति पूर््वोक्तरीदया परस्परा भगवद्भक्तावुपयुज्यमानानामेव साफटयं
तदुपयोगरदितानान्तु वेफत्यमेवेति अन्वयव्यतिरेकेणाह् कृष्णे इति । उत्तमणश््ेके अविय्ानिवक्तंकयद्चसि श्रीकृष्णे चेत् यदि च
छतः सखतुषटितेवरगाश्रमाचारादिभिरनपापिनी अव्यभिचारिणी भक्तिर्न स्यात् तर्हि तैः किमन्यत् फलं स्यात् न किमपि । अन्यफलस्य
नश्चरत्वात् तत् जातमप्यजातप्रायमेवेति भावः ॥ ५२ ॥ इति बाल्प्रवोधिनी । ]॥५२॥ ` |
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे सत्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
१. भरा. या. तदेतद् । २. प्रा. या. बरण्य॑ताम् ।
स्क. २ श्र. ७ शलो. ५१-५३-] त्रनेकव्याख्योशमलंहतम् । ददे `
न. ध्रीमद्वीरराघवन्यौख्यां त
` ` -सखोक्तसंग्रहस्य प्रामाणिकत्वं कथयन् स्वमप्येतस्रवत्तेयेयाह इदभिति । भगवह्ठिभूतीनामयं संग्रह इति यदिदं भागवतं
अगवद्विषयत्वाद्वगावता प्रोक्तत्वाद्धागवतनामकं मे मद्यं भगवतोदितं एतदिदं भागवतं त्वं विंपुखीकुरं । ५१॥ 8
वैपुस्यप्रकारमाह यथेति! सर्वात्मनि सर्वान्तस्मन्यत एव स्वाधारे भगवति नृणां मक्तियैथा भविष्यति यारशव्णैनेन
तथा संकल्प्य बर्णयेयर्थः | ५२ ननु रिवर्गो यथा भवेत्तथां वणेयति किंनोच्यते आह चृजन्मनीति।
मनुष्यजन्मनि कृतेन साथनकरापेन भगवान्न तुष्येत यदि तर्हि नश्वरैद्र॑मादिभिः किं कायं कि प्रयोजनं न किमपीयर्थः ॥ धर्मस्य
हापवगस्येति पूर्बोक्तरीया परस्परभगवद्भक्तोवुपयुञ्यमानानामेव साफल्यं केवखानां तु वैफल्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यामाह कृष्ण इति ।
किं स्यादिति ग्रंथः पूर्वोत्तराद्भौभ्यां संबध्यते । अनपायिन्यन्यभिचारिणी समस्तदुरितनिवत्तकं उत्तमः श्छोकः स्तवः यस्य तस्मिन्तुत्तम-
केऽधोक्षजे भक्तिने चेद्रणोश्रमाचारादिभिः किं स्यान्न किमपीयथेः | भगवद्धिभूतिवणेनादीनां फटमाह मायामिति ।
अमुष्येश्वरस्य मायां प्रकृतिं जगत्सृष्रयादिप्रकार इयथः । वर्णयतः अनुमोदतः श्रद्धया निव्यं श्रण्वतश्चात्मांवःकरणं मध्यया मायागुणः-
स्तमआदिभिने मुद्यतीयथः ।। ५३ ॥ .
इति श्रीमद्भागवते दवितीयस्कंधे वीरसयाघवङ्तटीक्रायां सप्तमो ऽध्यायः ॥ ऽ ॥
श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकृता पदरल्ञावलीव्याख्या
भगवद्विभूतिसंगरहरूपमिदं भागवतं पुराणं लोके प्रबतेनाय स्वया व्यासाय विज्ञापनीयमिलयभिभ्रायवानाह इदमिति ।
सर्गादौ यद्धगवता मे ममोदितं तदिदं भागवतं नाम प्रकारयोपदिश्ेति शेषः । कस्माद्वागवतसिति प्रकादयमिति तऋह संग्रह इति ।
यत्रोत इत्युक्तविभूतीनां सगे तु योऽहमियादयुक्तमायाविभूतीनां च संग्रहः क्रोडीकार इति देतुगभेः संक्षिप्योक्तमिति न श्रद्धेयमिति
तत्राह तदेतदिति । तदेतन्नृखोके ज्ञानप्रदानायावतीर्णव्यासरूपनारायणाय विज्ञाप्य बिपुरीकुर एतदथं विस्ताररूपं भागवतं पुराणं
कुर्विति विज्ञापयेयथंः । नामप्रकारयसंभाव्यक्रोधापगमकरुत्सने इति ।॥ ५१॥ एतदेव विक्षदयति यथेति । यथा-
सा्त्विकप्रकृतीनां नृणां सर्वात्मनि सवेस्वामिनि अत एवाखिखाधारे भगवति सर्बोत्तमखज्ञानपूवेकप्रेसलश्षणा भक्तिभेविष्यति
इत्येवं देतुपूर्वकं संकल्प्य समथ्यै समाधिभाषया सम्यक् छृत्वा शुकादि शिष्येभ्यो वर्णयति विज्ञापयेयन्वयः ।। ५२ ॥ # % इतोपि
ह रिभक्तजनकपुराणरचनमेव तवावतारप्रयोजनं नान्यदियभिग्रेद्याह नृजन्मनीतिं । भक्तिविषयोन्यस्तरफर्दोन्य इयत उक्तं अप-
वर्गे शेति } कृष्णे पू्णेबटप्राणात्मनि हरौ यद्यनपायिनी निया भक्तन चेन्न जायते चेन्नेजन्भापुमान्यमनयधरेयमादंतकान्नाञ्ं गच्छति
चरजन्मनि न तुष्येत अलं पुरुषाथंसाधनां बुद्धिं नाप्नुयात् । धमौदिफटमस्तीयत्राह ` कं फरमिति । धमदिरनियस्वगौदिफटं किं
नैव फटमर्पफर्त्वादियर्थः । तस्माक्छष्णभक्तेरेव नृजन्मफटत्वात्तस्रतिपादकपुराणकरणे विज्ञापनं युक्तमिति भावः ।। ५३॥ % #
किं फलरमिस्युक्तं विष्रणोति किं स्यादिति । किंस्यादियाक्षेपः । तदुक्तं आक्षिप्यते किमिव्येतथत्रास्पफल्ता भवेदिति प्रे क्षिपे चिकस्ये
किमिति यादवः । ५४ ।। $ % भागवतपुराणोक्तप्रकारेण भगवति भक्ति कुवेतः पुंसः पुत्रकखत्रादिलक्षणा माया संसारहेतुने स्यादत
एतस्पुराणकःणं विज्ञापनीयमिति भावेनाह मायामिति । अयुष्येश्वरस्य जग्खष्टरत्वादि क्षणं मायामाहात्म्य सद् गुरमुखाच्छत्वा
मननपूवेकं सच्छिष्येभ्यो वणेयतः तथा तां मायां श्रद्धयानुमोदतोऽनुमोदमानस्य तथाग्यांख्यानाद्यश्चक्ततयां श्रण्वंतो यावज्जीवं
श्रवणैकपरायणस्य पुंस आत्मा मनोमायया बंधकहाक्स्या न सुद्यति । अह॑कारममकाराभ्यां न अमतीलयतः स्ैसञ्जनपुरषाथं
कारणं भागव्तकरणविज्ञापनमिति मावः । अमुष्येश्वरस्येति संध्यकरणे नास्य भागवतस्य वेदसास्यं सूचयति यद्वां दश्वत्काब्देन `
शिवो नोच्यते तद्विलक्षणन्चीला लक्ष्मीस्तस्या ईश्वरो नारयण इति य्ोतयति अत्र सवर्णदीधत्वमनुसंधेयमिति ।। ५५ ॥
इति श्रोभागवते द्वितीयस्कंघे वि० ० सीकायां सक्तमोध्यायः
श्रीमज्ञीवमोस्वाभिकता कमसन्दभभ्याख्या
इदं चतुःोकीरूपमिलयथः । अनेन तदप्युपदिष्टमिति गम्यते । ५१ ॥ $ & तदूभक्त्थर्थश्च खरूपरशक्तिमयटीला-
वणेनं श्रघ्ठम् । अजितरुचिरखीखृष्टसार इयादेः ॥ ५२॥ छ # तंदीयरुचिभागम्याभवे चित्तश्ोधनाथं मायामयतद्रेमवं
विड़रूपमपि बणयेयाह मायाभिति । श्ुद्धभक्तिरुच्यमावे कम्मौ्पणवदिति भविः । ५३ ॥
इति श्रीमद्धागवतद्वितीयस्कन्धस्यं श्रौ जोवगोस्वामिकृतक्रमसन्दभें सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
श्रीमदिश्वनाथचक्रवतिकृता सारार्थदर्िनीभ्याख्या `
नन्विदमश्चुतचरमद्धतं मतं ब्रूषे सलयमिदं न केवलमहं घुवे किन्तु मह्यं भगवता उदितं भागवतं नाम पुराणम् । न
केवरूभिदं शाखत्वेनेव मन्तव्यं किन्तु विभूतीनां संग्रहः श्रीभगवदुगीतादिषुं विभूतिशब्दे नां्कलावताराणामष्युक्तः साक्षाद्
भगवानेवायं श्चाख्चखरूपेण विराजतीयथः । अतस्त्वमेतद् विपुखीक्ुरु सर्वत्र विस्तारय तदेवास्यं सेवेति भावः। ५१॥ ॐ क
४३
| । =. डरे [वि वि | श्रोमद्धागवतम् | [ स्क. २. श्रः ७ श्लो ५१-५२३
किन्त्वत्रान्तरे गुरोमैमाप्रे त्वमेकं नियमं गृहदाणियाह यथेति ¦ नृगा कलिकाले जनिध्य्रमागान।भमिययेः। भवेदियनुक्त्वा
भविष्यतीति निदेशात् कलौ नष्टटज्ञामेव पुराणकं इ्युक्तेश्च । हरौ प्रेम्णा मनो हरति संसारञ् हरतीति प्रयोजनद्रयमुक्तम् ।
भगवतीति सुखाराभ्यत्वम् । सर्वात्मनि सर्वेस्रूपे इति तद्भक्स्येव सर्वाच॑नसिद्धिः 1 अखिलाधारेति. तद्भक्स्येव सकामानामपि
सवेकामप्रा्चिः संकस्प्येति प्रथममद्यारभ्य भगवद् भक्तिमेव वर्णयिष्ये इति संकत्पवाक्ययुच्चायैतामियथंः । ५२॥ # 8
ननु भक्तिश्च भ्रवणकीतेनादिखक्षणा । साच भगवन्नामलीखादिविषयिणी । छीलखा च रीखावताराणां कष्णयमादीनां गोबधेनो-
द्वारणाया चिदानन्दमय्येव । मायाश्चक्तिप्रधानस्य पुरषावतारस्य पुरुषवीक्षितायाः भ्रकृतेम॑हान् महतोऽदहंकार इस्येवं सष्टयादिलीखा
मायासम्बन्धिनीति माया वर्णनीया न वेयाकांक्षायामाह मायामिति । त्र वर्णयत इति अनुमोदतः इति शण्वत्त इति कीतेन
स्मरणश्रवणभक्ट्युपकरणत्वेन मायावणेनमिति भक्तिरेव अतः श्रद्धयेति । सापि भगवतो मायाश्चक्तिः पर्मभक्तेव तत्सन्ततयो
महत्ततवादयोऽपि भक्ताः एवेति वतीये तेषां स्तुतौ व्यक्तीभविष्यतीति. -शुद्धभक्तेरपि तथा बुद्धया माया महत्तत्वादयश्च श्रोतव्या
एवेति तत्फटमाह । मायया आत्मा जीवो न मुह्यतीति । ( मायासम्बन्धिन्यपि टीला नैव मायिकी किन्तु मन्निकेतनन्तु निगणम्
इत्यादि भगवदुक्तेः ) ।। ५२ ॥
इति साराथदशिन्यां हर्बिण्यां भक्तचेतसाम् । द्वितीये सप्तमो ऽध्यायः सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ७ ॥
्रीमच्दुकदेवक् तसिद्धान्तप्रदोपः।
यत् यस्मिन् विभूतीनां संग्रहः संक्षेपतो निरदेश्ञः तदिदं भागवतं मे मह्यं भगवतोदितम् । एतत्त्वमपे विपुरीडुर्
विस्तरतः प्रवतेय ॥ ५१ ॥ # ` $ विपुखीकरणप्रकारमाहं यथेति । सर्वीत्मनि सर्व॑स्य विश्वस्य अन्तर्यामिणि । अखिटस्या-
धारे भगवति हरौ यथा चृणां भक्तिभविष्यति इति संकरप्य संचिन्तय भागवतं वर्णय ! | ५२ ।॥ # छ भगवद्र णस्वरू-
पादिवोधकं भागवतवर्णनफलं कैमुयन्यायेनाह मायामिति । अमुष्य भागवतविषयभूतस्यानन्तगुणशक्त्याधाश्रयस्य भगवतः
शक्तिभूतं सष्टयादावुपयोगिनीं मायां प्रकृतिमपि वर्णयतः अनुमोदतश्च श्रद्धया निर्यं शण्वत् । आत्मा मनः मायया न
मुह्यति किंमुतामुमेव वणैयत आत्मा न सुद्यतीति वक्तव्यम् ।। ५२ ॥
इति श्रीमदूभागवतसिद्धान्तप्रदीपे द्वितोयस्कन्धौये स्तमाध्यायार्थंप्रकाशः ॥ ७ ।
; शओओमद्वल्लमाचायैविरचिता सुबोधिनीभ्याख्या
` एवं संक्चेपविस्तणभ्यां निहप्य शाख्ुपसंहरति--इदमिति। यदिदं मया निरूपितं तद्धागवतम् । भगवता प्रोक्तं
भगवटटकं भागवतं नाम । तत्र वृतीयाथेमाह- यन्मे भगवतोदितमिति । यन्मे म्यं भगवता !उदितं सखयमिति । .अस्माद्धतो
इदं भागवतं नाम । ननु भगवता हि खरूपं सव्रमेवोपवर्णितम् । तत्कथमेतावदेवेत्याशङ्याऽऽह--सखंग्रहोऽयमिति । अयं
विभूतीनां सद्द्महः सङ्कोचः सदश्वैपविस्तसैः श्यधिकारानुसारेण निरूप्येते । तत्र॒ व्वमुत्तमोऽधिकारी । अतस्तुभ्यं
सङ्क्षेपेण निरूपितम्। सवं ॒त्वन्येषामथं एतद्िपुरीकर विस्तरेण वणय ॥ ५१ ॥ ॐ & विस्तारकथने देतुः-
यथा हरो भगवतीति । माहात्यज्ञानपूर्वकसुटढसवंतोधिकसनेहस्य भक्तित्वान्माहात्मयज्ञानग्यतिरेकेण तस्मा अनुदया-
न्माहास्मयज्ञाने विस्तारकथनस्य हेतुत्वान्माहात्म्यज्ञापनेन भक्तिजननार्थं विस्तारो वक्तव्यः! किं बहूना । यथैव भक्तिर्भ-
विष्यति तथव वक्तव्यः ! अनेनाऽधिकारावुसारेण पदार्था वक्तव्या ॒इत्युक्तम्। ननु निरूपितेऽपि माहात्म्ये सम्बन्धा-
भाष्वा्कथं भक्तिभविष्यति । “श्रारमनस्तु कामाय सर्वं परियं भवतीति श्ुतेरात्मैव परमप्रेसाश्रयः ।. अन्यन्न तु तदुपाधिकं प्रम ।
तद्धगवति कथं निरुपाधिकं प्रेमेयांशङ्कथाऽऽह--सर्वात्मनीति । अयं भगवान् सर्वेषामात्मा । यथा सर्वात्मत्वं तदुपपादितम् ।
एवमात्मस्मेन स्नेहविषयत्वं प्रतिपा पुत्रादिसवविषयस्नेहप्रतिपादनाथं भगवत्कृतमुपकारं दश्षेयति-श्रखिल्लाधार इति ।
सर्वेषामाधारभूतो भगवान् सर्वप्रकारेण 1 अतस्तस्मिन्नुचितः स्नेह इति । यदां रोकेभ्यो भगवद्गुणा विस्तरेण वक्तव्यास्तदा
फलान्तरं नोदेश्यं किन्तु भगवद्भक्तिरेव सर्वेषां भवत्विति मनसि निधिलय गुणा वक्तव्या इद्याह--इति खङ्करप्येति । वर्णय ।
एकेकं पदाथं बहुभिः प्रकारैः कथयेलयर्थः ॥ ५२॥ # ॐ ननु विस्तारकथने तेषां भवति भक्तिः । ` मम किं स्यात्तत्राऽऽह--
मायां वणयत इति । एषा हिं भगवतो माया । सवेसामथ्यानामेव वणेनीयत्वात् । दशविधलीरानां भगवच्छक्तित्वात् । मायां
वणेयत आत्मा न मुह्यतीति सम्बन्धः । ननु मायावणेनेऽन्तःकरणसश्य “मोहो भवेन्न . त्वमोह इति । तत्राऽऽह--ग्रमुष्य ईश्वरस्य
मायामिति । अन्येन वण्येमानां वा अनुमोदतः। सम्यदिनरूप्यत इति वस्तुतः शण्वतोऽपि । . यद्यपि मुख्यं फं भक्तिस्तदभावे
अन्तःकरणस्य मायया मोहस्तु सर्वथा न भवति तस्माह्ञोकोपकाराथं खाथं च श्रवणादिकं क्तग्यमिति सिद्धम् ॥ ५२ ॥
इति श्रीभागवतसुवोधिन्यां श्रीलच्मणभट्कात्मजश्चीवन्नमदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः |} ७ ॥
१, उद्वितमितीति ख.) २. विसहरौ अ्रधिकारेति ग. । २. सम्बन्धात्मभावात् क. घ, तमभाकाभावास्कथमिति ख. । ४ स्द॑षामिति
ग. तेषां भक्ति्भ॑वतीति ख, ‰ दोषो भवेदिति ग क ध | |
वि | ध्रीमद्वोस्वामिश्रीपुरूषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाश ५
यथा हरावित्यन्न सम्बन्धात्मभावादिति सम्बन्धेनाप्मीयतारक्षणेन य आत्मभावः स सम्बन्धात्ममाबस्तस्मात्।
तद्र-यसपादयन्ति श्रात्मन द्यादि । एतत्परिदत्तुं ` सिद्धान्वमाहुः -श्रयमित्यादि । उपपादितमिति पुनश्च भूयाद्धगबयनन्ते १-- `
१९--१६ इलयत्र वा्यान्वयाधिकरणे च व्युलपादितमियथेः ॥ ५२॥
इति श्रीद्धितीयस्कन्धसबोधिनीप्रकाश्चे सक्त माध्यायविवरणम् ।
श्रीशिरिधरक्ता बालप्रबोधिनी
खोक्तसंग्रहस्य प्रामाणिकत्वं कथयन् स्वमेतत्प्बत्तेयेलयाह--इद मिति । यत् यस्मान्मे मद्यं भगवतोदितं यस्माच्चायं
भगवद्विभूतीनां सद्ग्रहः भगवेन्निरूपकं भगवतप्रापकं च तस्मादिदं मदुक्तं भागवतं नामेयन्वयः । सखमन्येषामथं एतद
पुटीक्करु विस्तरेण वर्णयेलयथः 11 ५१॥ $ $ वेपुस्यभ्रकारमेवाद--यथेति । ` तथां वर्णनेन नृणां भगवति भक्तिभेविष्यति
भवेत् इति तथा सङ्कहप्य सश्िन्य विस्तरेण. तर्टीलाप्राधान्येन भागवतं बणैयेयन्वयः । ननु माहास्म्यज्ञानपूरवस्तु युद्ढ
सर्वतो ऽधिकः प्सनेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिने चान्यथा इद्युक्तटक्षणा. भक्तिर्भगवति कथं स्यात् “आस्मनस्तु कामाय
सवं प्रियं भवति” इति श्रुत्या सवेतोऽधिकस्नेदस्यात्मन्येव प्रतिपादनादिलयाश्षङ्कथाद-सवीस्मनीति । भक्तदुःखनिवततकत्तये-
नापि तत्र भक्तिः सम्मवतीयाक्षयेनाह--हराविति । सर्वोपकार कस्वेनापि तम्माहात्म्यश्रवणाइक्तिभेवतीयाशयेनाह--अखिला-
धारे इति ॥ ५२ छ छ अत्र इलोकट्रयं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति कचिदेवासि तच्च वीरराघवेण - व्याख्यातम् , भगवन्मा-
हात्म्यप्रतिपादकत्वाद्विरोधाभावाच्च व्याख्यायते । नतु त्रिवर्गो यथा भवेत्तथा वर्णयेति किं नोच्यते इलाक्षद्कयाद- जन्मनीति ।
मनुष्यजन्मनि कृतेन साधनकटपेन यदि भगवान् न तुष्येत तर्हिं नश्वरैधंमादिमिः किं कार्य॑प्रयोजनं सिद्धयति १ न
किमपीय्थैः ॥ ५३।। & % (धरमैस्य ह्यपव्मस्य' इति पूर्वोक्तरीसया परम्परया भगवद्भक्तावुपयुज्यमानानामेव साफल्यं तदुपयोग-
रहितानां तु वैफल्यमेवेयन्वयन्यतिरेकेणाह--कृष्णे इति । उत्तमदरोके अवि्यानिवत्तंकयशसि श्रीकृष्णे चेत् यदि चं कृते
स्वनुष्ठितः ब्णाश्रमाचारादिभिः अनपायिनी अव्यभिचारिणी भक्तिर्न स्यात्तर्हि तैः किमन्यत्फलं स्यात् १ न किमपिं ! अन्यफरस्य
नश्रत्वात्तस्नातमप्यजातप्रायमेवेति भावः |} ५४ ॐ ननु टीखाया मायाप्रधानत्वात् तस्याश्च मोहकतेन कथं तद्र
णैयतो ममान्येषां च श्रोत्रादीनां भक्तिः स्ादियाशङ्कय मायानिचृत्त्या परमार्थस्फत्यौ सा स्यदेवेधाश्येनाह--मायामिति ।
अमुष्योक्तमाहात्म्यस्येश्चरस्य श्रद्धया नित्यं मायां टीला वणेयतः शरण्वतः श्रुत्वाऽनुमोदतश्च पुरुषस्यात्मान्तःकसणं मायया न्
ह्यतीलयन्वयः । योऽयं स्तौति स तत्कृपाविषयो भवतीति सबवेजनीनत्वात् । थयदेषोपरता देवी माया' इस्युक्तत्वाश्च श्रवणकीर्तना-
दिपरस्परमायानिवृत्तिनिश्चयादिति भावः।! ५५ ॥
इति श्रोवल्लमाचाय वंश्यगोपालसजुना ॥ श्रीमन्मुङकन्दरययाणां पाद सेवाधिक्रारिणा ॥ ९॥
श्रीमदधिरिधराख्येन भजनानन्दसिद्धये ॥ श्रीमद्धागवतस्यैयं रीका वालप्बोधिनी || २॥
रथिता च द्वितीयेऽत्र मननस्य नि रूपे । सप्तमो विब्तोऽध्यायः प्राक्रस्यविनिरूपकः ॥ २ ॥
हिन्दी श्रनुवाद् | ।
भगवानमे मुञ्चे जो उपदेश्च किया था, वह यही भागवतः है । इसमे भगवानकी विभूतियोका संक्ठित वर्णेन है ।
तुम इसका विस्तार करो ॥ ५१॥ क $ जिस प्रकार सवके आश्रय ओर सर्वस्वरूप भगवान् श्रीहरिमे सोर्गोकी प्रेममयी
भक्ति हो, एेसा निश्चय करके इसका वणैन करो ॥५२॥ ॐ छ जो पुरुषं भगवानकी अचिन्य शक्ति मायाका वणेन
या दृसखरेके हारा करिये हुए वर्णनका अनुमोदन करते है अथवा श्रद्धाके साथ निधय श्रवण करते है, उनका चित्त मायासे कभी
मोदित नहीं होता ॥ ५३॥
सावां श्रध्याय समाप्त `
[ि
[1
१. क~-ख-पारस्तु स्नेह मक्तिरिव्युक्त इति ।
राजोवाच
बरह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽपुणस्थ च । यस्मे यस्मे यथा प्राह नारदो देबदशनः ॥१॥
एतद् वेदितुमिच्छामि तवं बरेदविदां बर । हरेरद््चतवीयस्य कथा रोकुमङ्गरः। ।२॥. ; ; :
कथयस्व महाभाय यथाहमखिलात्मनि । इष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥३॥ `
शृण्वतः भरद्वा नित्यं गृणतश्च सवेषटितम् । कालेन नातिदीर्षेण मगान् विशते हृदि ॥४॥ `
प्रविष्टः कणरन्धेण स्वानां भावक्षरोरुहम् । धुनोति शमलं ष्णः स॒किरस्य यथा शरत् ॥५॥
श्रीधरस्वामिङता भावाथेदीपिकाव्यास्यु
अष्टमे देहस वंधमाक्षिपन्नीरजीवयोः ॥ बहून्परीक्षिदाष्रच्छल्पुरणा्ान्बुभुत्सितान्॥ १॥
| त्वमेतद्धिपुरीकर्बित्युक्तं तदेव विपु खीकरणं प्रच्छति ब्रह्मणेति त्रिभिः । -अगुणस्य च गुणातीतस्यापि । देववदशनं
यस्म सः ॥ १। २॥ 8 क निःसंगं सनः श्रीङ्कृष्णे निवेश्येति खप्रयत्नो दितः ॥३॥ @ # सोऽपि श्रद्धया
श्ण्वतो नाबहयक इत्याह । शण्वत इति । स्वप्रयनं विनापि भगवान् स्वयमेव हृदि विह्ति ॥ ४॥ # ॐ भावसयेरुं
हृदयकम भरविष्ट तद्रतं सवं मलं धुनोति । सकिस्येवि । द्रवयान्तरब्याभिश्रणादिना कुंमस्थे जठे शोधिते तदेव केवरं शुद्धयति
न.त नदीतडागादिगतम् । स च मलः । छंभस्यां तसतषठस्येव नतु सबेथा-विरीयते अत एव किंचिच्वरनेन पुनः श्चुभ्यति च एवं
तथोदानादिग्ायश्रित्तं न सेधा सर्वेषां सर्वं पापं नोति किंतु साव्ेम्। तञ्च कस्यचिदेव किश्िदेव इदि भरविष्टमात्रस्तु
श्रीकृष्णः, सर्वेषां सवं पापं निश्ेषं हरतीलयनेन ट्टा तेनोक्तं सछिर्स्य मखं यथा श्षरदिति ॥ ^^ ॥ क
। म ध्रीवंशीधरकृता मावार्थदीपिकाप्रकाशब्याख्या | | |
आक्षिपन्नीशस्य देहसंबंधः कथं कथं च जीवस्येलयादिशंकां करवन् । त्िान् ज्ञातुमीप्सितान् (१) दे ब्रह्मन्निति
साक्षद्धेद रूप एव स्वमतो मत्संदेहमपाक्तुँ समर्थोसीति भावः । देवं सर्वत्र द्योतमानं भगवतं दीयति निजसेविनां तत्त्वो-
पदेशेनेति दे वव्ेनः । यद्रा देवस्य हरदेशैनं साक्षात्कारो यख स॒ तथा देवैस्तपञांदिना दयोतमानैट शयत इति वा तथा अकारो
वासुदेवः स एव देव उपास्यो येषां तेऽदेवा भगवद्धक्तासतेद'इयते इति वाऽकारपरदरेषेऽथः।। १॥ % # देवेद्विदां वर
पैादीनां मध्ये वरेति यत्त्वं त्वया ज्ञायते तद्वदविद्धिरपि ज्ञातुमकृक्यमिति भावः । एतततत्वं नारद्व्याससंवादोत्ताव्यास-
स्याबुजोद् भूतश्रीभागववमकरन्द्पानमेव मन्मनशचच्वरीकामिमतं तत्त्वं तदेव वेदितुं पाठुमिच्छामीयथः । अतो हरेः कथाः
कथयस्वेल्रिमेणान्वयः । तत्र हेतुः अद मुतं मनआस्दादकरं वीर्यं यस्य तस ॥ २ ॥ हे महाभागेति । भजनं भाग अस्य त्रासुदेवस्य
मागो यस्य सोऽभागः _महांश्ासावभागश्चेति महाभागत्त्सबुद्धौ तथा “वैयासकिश्च सगवान् वासुदेवपरायणः” इ्यक्तस्वं
श्रीकृष्णभक्तत्वान्महामागोसि त्वच्छृपयाहमपि वचंद्नतरुन्यायेन तथास्यामिति भावः ॥ ३॥ ४॥ % @ कथारूपेण
भगवानेव प्रविष्टः सन्भावसरोरुहं हृदयकमलं तत्रातर्यामी सदा सितोप्युदासीन एव कर्णप्रविष्टः | कृष्णश्च जीवमामञ्ञयति
खस्मिननिति ध्वनितं मावो दास्यसख्यादिसतदरपमेव कमरमिति वा शमलं कामक्रोधादि धुनोति ननु नायद् मुतमिदं यतो ज्ञान-
योगाद्योप्येततततुं प्रमवन्यत आह सछिरस्येति । द्रन्यांतरमिश्रणादिना ऊुंमस्थे जले जञोधिते तदेवं केवरं शुध्यति न तु
तडागादिगतं स च मलः कुंभस्यांतसिष्ठत्येव न तु सर्वथा विीयतेऽत एव किंचिच्वरुने क्षुभ्यति च एवमेव ज्ञानयोगतपञदयो
न सर्वेषां किं तु कस्यचिदेव तस्यापि न सर्वथा किंतु किंचिदेव न तु सावरेषं कथंचिदेव हृदयमािन्यं घुन्बंति तदुक्तं
'"यमादिभिर्योगपथेः कामखोभहतो मुहः । सुङुंदसेवया यद्रत्तथाद्भास्मा न च्ाम्यति” इति हृदि प्रविष्टमात्रस्तु कृष्णः सकेषामपि
सवेमपि निःशेषमेवेति शरद टांतः सवेषामेव सर्वमेव निःशेषमेव दरव्येवेयवधारणचतुष्टयमत्र बोध्यम् | ५
१, भ्रा. पा, योगे सुमङ्गलाः; ।
स्क. रश्र.श्लो. १५] अनेकव्याख्यासमरलंछृतम् । ` ३५१
3 श्रीराधास्मणदास्मोखामिविरचिता दीपनीभ्यास्या
.॥ १~-०॥ = च
ष | १ : श्रीमद्वीर्यघक्न्यास्या । | = अ
॑ त्वमेतद्िपुखीकुर्बिस्युक्तं विपुखकरणं राजा प्रच्छति जह्मणति । हे ब्रह्मन्. शुक देवदशेनः परमारमदरक्षी नारदः ` ज्यणा
चतुमु खेनागुणस्य सत्वादिप्रादतगुणरदहितस्य मगव्रतः गुणाख्याने गुणाजुकथने चोदितः प्रवर्तितः यस्मै यस्म ग्रभायेति रोषः । यद्रा
परच्छते इति यथा ग्राह यादश्चभिदयथेः ।। १।॥ 8 8 एतन्नारदेन विस्तरेण वर्णितं वेदितुमहमिच्छामीति तत्तस्माद्धे वेदविद बर
त्वमद्धतबीयैस्य हरेः लोकयुमंगर्कराः कथाः कथयसर ।॥ २॥ 8 ` हे महाभाग बुद्धिमत्सर्वातरस्मनि. छृष्णे निःसंगं मनो
निवश्य केवरं यक्ष्ये भगवत्कथाः श्रण्वन् तमेवावसाने स्मरन् देदटं यक्ष्याम्यतः. कथयस्वेलयर्थः। ३॥ 8 8 अत्पकार-
कथाश्रवणेन कथमवसाने स्मृतिः संपद्यते इयत आह श्ण्वत इति । भगवान्खचेष्टितं नित्यं श्रद्धया ग्रण्वतो शणुतः कथयतश्च पुंसः
हृदयेनातिदीर्ेणास्पेन काटेन विज्ञति शण्वतो गुणतश्च चित्तं तरस्मरणम्रवणमेव भवतील्थः | ४॥ 8 ॐ भगवतो हृदय-
परवेशफलमाह प्रविष्ट इति । कणेरभेण कथाश्रवणद्धारा खानां भक्तानां भावसरोरुहं इदयकमलं प्रविष्टः श्रीकरषण हृदयगतश्चमरं
रागादिरूपं मर धुनोति निरस्यति यथा श्चरत्काटः सिटस्य शमलं धुनोति तद्रदिलर्थः । ५॥
श्रीमद्िज्ञयभ्वजती्थंकता पदर्लावलीव्यास्या
अस्मिन्नध्याये परीक्ित् भागवतपुराणमरतिपां शुकं प्रच्छति ततर प्रथमं नारदेन विरिचाज्ञापाखनं कथमकारीति भावेन
प्रच्छति ब्रह्मणेति । अगुणस्य निखनि्क्तसन्त्वादिशुणस्य सवत्र भधानस्येति का गुणाख्यान इति ताद्य सप्तमी व्यासादन्यस्मै
यस्मै ॥ १॥ # 8 नारदव्याससंवादानंतरं व्यासमुखविगरितभागवतोक्तहरिकथाम्रथनमेव मदभीष्टमितीदमेव तत्वं
वेदितुमिच्छामील्ुक्तमिति भावेनाह हरेरिति ॥ २।॥ ॐ ॐ यथा प्रथितश्ुतगुणोपसंहारपर्वकं निःसंगं मनः कृष्णे निवेदयाहमिदं
ऋ न क 0 निः ॐ दिल ब (ति । त
कलेवरं यक्ष्ये तथा म्रथयस्वेखन्वय्रः ॥३॥ छ क श्रवणादिनेदं फलं स्यादिलयाह श्चण्वत इति | श § ततः
किं तत्राह प्रविष्ट इति ॥ ५॥ ५ | ` `
| श्रीमज्ञोवगोखामिङृता क्रमसन्दभैव्याख्या
ब्रह्मणेति साद्धकम् । अगुणस्य गुणाख्यानं इति तद्गुणानां प्राङृतविलक्षणत्वं दषितम् । यस्मै यस्मै यथा प्राह इयस्यो-
त्राण्यग्रतः, स्कन्धेषु श्रीनारदवक्तृभ्रकरणे ज्ञेयानि । १॥ क क हरेरिति साद्धंकम् । हरेः कथायामपि विक्ेषं वा्छ्ति
यथाहमिति | २॥ ॐ ॐ श्रवणस्य प्रभावमाह श्ण्वत इति । तत् प्रभावदिव गृणतश्च | ३॥ ॐ ॐ प्रवेशे सति त
मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनातीति न्यायेन तत् सम्बन्धपरम्परया जगदपि पुनाति स भगवानिव्याह प्रविष्ट इति । सानां भरवेशेन सखीक्रता
नाम् । अतएव भावविश्ञेषधारिणो हृदयस्य तत् सुखदोपादेयस्थानखात् भावसयोरुहमिल्यक्तम् । सरिल््रदषन्त्तु सव्वंपावन-
मात्रां ।॥। ४॥ ५ ॥ | | 9 4 9. ॐ "४ 4 .
~ भ्रीमद्धिश्वनाथचक्रवरतिंङृता सारार्थदर्शिनीम्याख्या
सजा कृष्णकथोत् सुक्यमाविष्डत्याष्टमे स्कुटन् ।
अष्रच्छद्बिविधानथान् श्रीशुकं संशयच्छिदम् | ° ॥
अगुणस्य मायिकगुणरदितस्य । देवस्य कृष्णस्यैव दृश्ैनं यस्य सः|| १॥ ॐ % छरषण इति ममतास्पदानि राञ्या-
दीनि यक्तान्येव यदवशिष्टमहन्तास्पदं कलेब्ररमस्ति । तत्रापि निःसंगं मनः कृष्णे निवेशयति । @ष्णस्मरणे खप्रयजनो दर्तः २॥
ॐ ॐ _ सोऽपि स्मएणमरयन्ः श्रवणकीत्तनवतो भक्तस्य नावर्यक इ्याह् ण्वत इति । खप्रय्नं बिनापि मगवान् सखयमेब हृदये
भविज्षतीति श्रवणकीत्तनाधीनमेव स्मरणमिति, ज्ञापितम् ॥ ३॥ # ॐ प्रविष्ट इति कथारूपेण भगवानेव प्रविष्टः सन्।
भावसरोरुहं हृदयकमङूमिति तत्रानतर्यामी सदा स्थितोऽप्युदासीन एव कणेप्रविषटः ष्ण एव जीवं सस्मिन्नासञ्जयतीति ध्वनितम् ।
भावो दास्यसख्यादिसतद्रपमेव कमलमिति वा ¡ शमं कामक्रोधादि धुनोति । ननु नायदूमुतभिदं यतो ज्ञानयोगादयोऽप्येतत्
कततुं प्रभवन्तीयत आह सखिटस्येति । द्रव्यान्तरव्याभिश्रणादिना कुम्भस्थे जले श्चोधिते तदेव केवरं शुध्यति न तु नदीतडागादि-
गतम् । स च मलः ऊुम्भस्मान्तरस्िष्ठत्येव नः लु सत्वैथा' विलीयते । अतएव किद्छिचलने पुनः श्चुभ्यति च । एवभेव ज्ञानयोग-
तप-आद्यो न सर्वेषां, किन्तु कस्मबिदेव, ` तस्यापि न॒ सर्वथा, ' किन्तु किंचिदेव, न त॒ सावरोषं, कथच्छिदेव हृदयमारिन्यं
धुन्वन्ति । यदुक्तम्--यमादिभिर्योगपेः कामलोभहतो सः । सकन्दसेवया यदवत्तथाद्धा्मा न काभ्यति इति । हृदि प्रविष्टमात्र
कृष्णः सर्व्बेषामपि सन्वंमपि निग्दोषमेवेति सदु दृ्रन्तः । ४॥ ५॥ | + 7
| श्रीमच्ुकदे वरृतसिंदान्तप्रदीपः |
अष्टमेऽध्याये राज्ञा वहवः प्रभाः कृतास्तत्र तावत्त्वमेतद्विपुखीकुर्विति पूर्वाध्या्याते नारदं प्रति ब्रह्मणोक्तं तदेव च
विषुलीकरणं प्रच्छति ब्रह्मणेति त्रिभिः । दै ब्रह्मन् डुक अगुणस्य प्रारृतगुणरहितस्य चात्खाभाविकगुणनिधेः गुणाख्याने तद्गुण-
-प्रधानभागवतविपुखीकरणे ब्रह्मणा नोदितः प्रवर्तितः देवदक्नः श्रीनारदः यस्मे यस्मे यथा प्राह एतद्रेदितुमिच्छामीति दिितीये-
-नान्वयः॥। १॥ # . वेदविदां मध्ये बर श्रेष्ठ यथा अखिलात्मनि कृष्णे निःसंगं मनः निवेदय कलेवरं यक्ष्ये तथा तत्ताः
हरेः कथाः नारदगप्रोक्ताः त्वं कथयस्वेति इयोरन्वयः।॥ २।।३॥ # # कृष्णे निवेश्य निःसंगं मन इति शखप्रयन्नोः दर्शितः
सोपि -कृष्णविचेष्टितश्रवणादिपरस्यं नावश्यक इलाह श्रण्वत इति ! भगवान् स्वचेष्टितं नित्यं श्रद्धया दण्वतः गणतः कथयतश्च
सखभक्तस्य हृदि नातिदीर्घेण सखत्पेनैव काङेन विते ॥ ४।। ५॥ |
्रीमद्वद्लभाचा्यविरचिता सुबोधिनीन्याख्य।
एवं निष्टौरभजनमुदपत्त्या च विमश्चेनम् । दयं सिद्धं विराडन्नह्यरूपयोस्तत्वनिश्चये ॥ १॥
उपपन््याविमह्ौस्तु तरिभिर निरुप्यते। आक्षेपसिद्धान्तफटेः सोपपत्तिखिधा यततः ॥ २॥
अष्टमे सन्दिहानस्य प्रभ आक्ेषगर्भितः । राज्ञो निरूप्यते प्र्रारन्मूला अपरेऽपि च ।॥ ३॥
` छक्तप्रकारकस्थूलसृक्ष्मरूपाक्षेपे सवीनुपपत्तिर्भविष्यतीयाशङ्का वक्त कथायां प्रोत्साहयति षड्मिः--क्मणा "चोदित
इति । पूर्वाध्यायान्ते खमेतद्विपुरीडुर्विलयुक्तम् । तस्सद्षेपश्रवणेनैव यदा महती भक्तिरुत्पद्यते तदा "विस्तरे किं भविष्यतीति परमा-
` द्रेण प्रच्छति--्रह्मन्निति सर्वज्ञत्वाय सम्बोधनम् । ब्रह्मणा प्रेरितो नारदो भगवदूगुणकथनाथं यस्मे यस्मे यथा प्राह "तस्कथये-
-लयप्रेण सम्बन्धः । अगुणस्य च॒ गुणाख्याने । सूक्ष्मरूपं त्वरुणम् । चकारासस्थूलरूपं च । तस्य गुणानामुत्कषैबोधकधमौणामाख्याने
कथने कथनार्थं ब्रह्मणा नोदितः । नानाधिकारेण वर्णैनीयला्स्पै यस्मै यथा प्राहेदयुक्तम् । अन्यथा कस्म प्राहेत्येव नुयात् ।
तस्य तथा कथने सामथ्यैमाह-देवदक्षैन इति ॥ १।॥ क नन्वनेन भवतः कोपयोगस्तत्राऽऽह--पएतद्धेतुमिच्छामीति ।
इद् हि त्वं कीटशे अधिकारे कीदशं वक्तव्यमिति । ज्ञातव्यं चैतत्खाधिकाराथं परबोधनाथ च । नन्वेतन्मया कथं ज्ञातव्यं
मया तु खाधिकारेण ज्ञातव्यमियाश्षङ्कयाऽऽह- वेदविदां वरेति । वेदे हि खाधिकारेणाऽन्याधिकारेण च पदाथा निरूप्यन्ते ।
ते च सवे ्राह्यणेज्ञीयन्ते । वसन्ताद्यः काठाः । यथष्याधानमंत्राः। अश्वमेधादयः क्रतवः । पुनःस्तोमादयश्च नैमित्तिकाः
तथैतदपि शाख सर्वाधिकारेण प्रवत्तं तत्तदधिकारमेदेन पदार्थान्निरूपयति । बेदानुसारेण च तत्तदधिकारानु सारेण व्यवस्था ।
तत्सवं वेद विद्धिज्ञयत इति सम्बोधनम् । एवं पूर्वाक्ताथंसम्बणन्धप्रश्नमुक्त्वा स्वाभिप्रेतं प्रभ्ान्तरमाद--हरेरद्तबीयं स्येति
साद्धेन । हरेः कथाः कथयस्व । आत्मनेषदेन ख्वाथे'"मपि तद्ध विष्यतीति ज्ञापितम् । ननु सवंदुःखदक्तैभगवतः कथाः स्वेपुरा-
णप्रसिद्धास्तक्किमद्य विज्ञेषकथनेनेयाशङ्कयाऽऽह--ग्रद्धतवीयैस्येत्ति । न हि मगवच्नरित्रं सुगमम् । अन्यथा्कष्करोखन्यथा च
सम्पद ते । तस्मार्खरूपतः पयैवसानतश्च नानारूपत्वाद्धगवद्र णा विविच्य ज्ञातव्याः । किच्छ । भगवत्कथा खोकञुमङ्गलाः
किंख्िद्रस्तु पुरुषमात्रं सुमङ्ककं भवति यथा रक्नाबन्धनं अलङ्कारा वा । किञ्िद्रहमङ्गटं यथा गरहालङ्काराः। किच्िद्रंशस्य यथा
पुत्रजन्म । किञ्िदप्रामदेश्लानां यथा रक्षा बरष्ट्यादिव | कथास्तु सर्व॑छोकसुमङ्गखाः ¦ प्राणिनां भुवनानां चः `परमकस्याणं
कुवन्ति । महाममेति सम्बोघनम्। तवेवेतारृज्ञाथंकथनेऽधिकाो नत्वन्यस्य । अन्ये तु भगवता तुच्छफटेऽधिक्रतास्सवं तु
महाफट इति सम्बोधनम् । पूवं यथाधिकारेण वक्तव्यभित्युक्तत्वान्ममेताद्लोऽधिकारोऽस्ि तत्र यदुचितं तद्रक्तव्यमिलयभिप्रायेण
स्वाधिकारमवस्थाभिप्रेतयुक्तं॑निरूपयति--यथाऽहमखिलात्मनीति । मम मनोरथ एतावान् ! यदैदहिकामुष्मिकसवेविषयेभ्यो मन
आकृष्य एकत्र भगवत्येव निवेश्य पश्चास्राणांस्स्यजामीति । एतस्मिज्जन्मन्येतावत्करतैव्यम् । एवं कृते यद्भविष्यति तद्रे निरूप-
यिष्यति । नन्वेतत्सुरभं नाऽत्र श्ाख्ममपेक्ष्यते । टृष्ट एव कृष्णो मनश्च महतां खाधीनमतः कृष्णे निवेहयतां किं विलम्बेनेया-
शङ्कःयाऽऽह--त्रखिलार्मनीति । कृष्णोऽस्माभिज्ञातोऽप्यज्ञातोऽस्ि । परिच्छिन्नोवा ज्ञातः। स हि स्वात्मना सर्वात्मतेन
ज्ञातव्यः । तत्तु न पूव वत्तम् । “तं यथायथोपासते" । इति श्रुतावुपासनानुसारेण फरस्योक्तसवात्सवं फं तदैव भवति यदि
स'"वौत्मत्वेनैबोपास्यते । अन्यथा त्वकृत्लो भवेत् । तद्धे तान्भूत्वाऽवती” ति च सर्वतो रक्षा च सिद्धयति । न केवट साधारणं
ज ०-५०५०५०-०८८-०९०५८५- ० ~> ~~ ~ ~ ५५५9
। १. निदाय भजनं ख, । र. प्रकार स. । २, कथयेति क. घ. ! ४. नोदित इति मूलन्याख्ययोः ग. । £. एवं प्रति म.
-&, विस्तरेणेति ग. । ७. तथा कथयेति म. 1. ८. चोदित इति ख. । ६. जातन्यभित्याणङ्खयेति ग, । १०. दधिकारेशेति ग. । ११.
पअरनस्म्बन्धमिति ग. । १२, मरि : भविष्यतीति ग. ! १३, तत्करोतीति -ग. | १४. च कल्याणमिति ग. । १५, सवं स्वेनेति घः!
१६. तद्धनाजिति ख. : ~ ` 5, व"
स्क; र श्र. ८ शली. १-५ ] श्रनेकव्यार्यासप्रलंकृतम् । ` , ३७३
मनो भगवति नित्रक्ञनीयम् । तथा सयश्युद्रमन्सः. अशुद्धमेव फं भवेत् । तस्माथथाः-मनोः निःसङ्गं भवति । यथा `वाऽसम्भो सम्भा
वनाःविपररीतमावनाव्युदासेन सर्वात्मकत्वं हदये स्फुरति तथोपायो वक्तव्य इयथः ।॥ २॥ ३ ॥ ` ` क मनसो निवेशने
अभ्रिमं कायं स्वयमेव स्थेरस्यतीयाह--श्यण्वतः श्रद्धयेति । यदा यस्मिन् यस्य मनो भवति कामास्प्ररणया वा तष्दा तं श्गोति `
कीर्तयति च । श्रद्धा च तत्रोखथते। अतः श्रवणादिनिर्बाहकं . मनोनिवेशनम् । श्रद्धा. हि श्रवणकीत्तनयोरङ्गम्। दीघंकाखाः
रमैरन्तर्येण क्रियमाणस्येव -भवणादेः. फठसाधकत्ात् । तदा ` दीर्घकालो. नैरन्तयं च निलयपदेनोच्येते । यृणतश्चेति.चकास-
सस्मरणादिकमपि सङ. गृहीतम् । `धर्मिटयतिरेकेण धर्माणां प्रवेक्चभावास्खगुणैः सह. भगवान्. शीघ्रमेव प्रविशति हृदयमिति ।
सवानां यतोऽयं भगवान् । भगवतैव श्ाखस्याऽस्य कृतत्वात् ।॥ ४॥। ` छ ` $ ततः किमत आह--परतरिष्ट इति । कीत्तेनेऽपि
श्रच्रणस्य विध्मानत्वात् मुखस्य गुणनिर्गे'मनहेतुत्वात्कणरन्ध णदयुक्तम् 1 रन्धशच्द्ः. प्रवेशदेत्व थः । एकवचनम'तिसावधान-
श्रवणार्थम् । यतो छोके सावधानश्रवणे एकैव कणङराष्छुली व्याप्रियते तदेन्द्रियमेकमुखमेव भवति । स्वोनामिति कतात्मनिबे-
दिनाम् । न केवलं हृद यमात्रे प्रविश्चति । किन्तु भावसयोरहे । भावो रीतिरिति केचित् । धातुसामान्याथः सत्तारूपो भगवानियपरे ।
कारणरूपस्त्रविनाश्चीभावः \.स निरन्तरश्रवणेन हृदयरूपो जात इति । ख चेस्पुनभकत्या विकाशं प्राप्तः सरोवर रूपो भवति ।
साधनरूपभक्तिः श्रवणसम्पुटित। यदि तस्मिन् बीजतामापद्यते । म्रम्णा च हृदयं पूरितमेव तिष्ठति तदा बीजबरद्धौ श्रवणादिना
कमर भवति । तदेव हि भगवदासनं गृहं च भगवतः । तदा तत्र प्रविष्टो भगवान्. कमं सवमेव धुनाति । यद्यपि पापशक्षयः
सर्वोऽपि पूवमेव जातस्तथापि शमं तिति । शं अरं यस्मादिति शमखम् । रेदिकामुष्मिकफलानि शंश्ञष्देनोच्यन्ते कमादयश्च ।
केबटपुण्येन च भोगाभा बात्तत्र नान्तसीयकपापसहितमेव पुण्यं भोगसाधनमिति तस्मिन्. मूखभूते पापे विद्यमान वेयग्यं कदापि
न भवतीति तदा तद्धगवान् दूरीकरोति । नलु श्षमादिसाधकस्याऽपि गतत्वात् ज्ञानाभावे कथसम्रिमकाथयेसिद्धिरिति । तत्राऽऽह--
कृष्ण इति ! सदानन्द रूपो भगवान् खयमेव पुरुषा्थेरूपो न ज्ञानादि साधनमपेश्त इयथः । अत्र रृष्टन्तेन स्पष्टयति--सलि
लस्य यथा शरदिति ¡ सरःब्देन यत्सटिलं तदन्नरोच्यते ! यथा शरदिव्येव दृष्टन्तः । यथा लौकिकं जरं शरदा निर्म क्रियते न
तु वर्षासु कथमपि नि्मटं भवति । तथा प्रेमरूपं यजं तदपि भगवता निर्मरं मवतीयथैः ।॥। ५ ॥
श्रीमट्रोस्वामिधीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोचिनीप्रकाशः
श्रष्रमाध्यायं चिवरिषवः पू्वप्रकरणसमाप्रत्वात् तत्सिद्धं फट पूवंमनुवदन्तिं पवमिलयादि, निद्धस्भजनमिति निद्धार
पूवकं भजनम् , तथा च, द्रयोर्निणैये ब्रह्मोक्तिमुखेन श्रीशुकेः कृते क्रमेण द्रयं राज्ञः सिद्धमियथः । तरिं दवितीयविमर्ष॑स्य करि प्रयो-
जनमियाकाड क्षायां द्रदन्तोऽध्यायाथमप्याहुः उपपच्येयादिद्राभ्याम् । तथा च, यतोत्र ग्बृण्वत इद्यादिं (२-८-४ +५+ ६ )
त्रयेण भजनकततव्यतानूद्यतेऽग्र चाक्षेपरूपा उपपत्तिः पूरं दृशयते, तेन ज्ञायते राज्ञ एकस्येव निश्रयः सम्पन्नो न द्वितीयस्येति तदर्थ
द्वितीयप्रकरणमिलय्थैः । फरष्योपपत्तित्वं तायथैनि्णीयकसाज्ज्ेयम् 1 अध्यायानां सङ्गतिस्तु स्पष्ेव । प्रकरणसद्गतिस्त्वेककायत्वरूपा
पूरवमुक्तैव । व्याख्यानसङ्गतिमाहः उक्तेयादि ।
| नह्मणेलत्र परमादरेण पृच्छतीति । अच्र यस्मै यस्मे यथा प्राहेति वीप्सा आद्रपारम्यवोधिका ज्ञेया । तस्येति स्धूल-
रूपसदहितस्य सृष्ष्मरूपस्य । श्रन्यथेति आद्रश्रवणेप्साबोधकप्रश्नमात्रेणेव सिद्धेः ।। १॥ # हरेरियत्र । अनेन कथम-
धिकारसूचनामियपेक्चायामाहुः श्रन्ये त्वियादि । इति सम्बोधनमिति । एतदभिज्ञापकं सम्बोधनमियथंः। सर्वतो रश्चा चेति)
दुसयत्र । ननु भगवच्चेष्टित श्रवणादिकं कुवंतस्तदेवं हृदि विहतीति भगवान् विहतं इति कथ॑मुक्तमियाश्ङ्कायां स्वचेष्टितहद् भग-
वत्पदसूचितं हेतुत्रयमाहुः धर्मीयादि । हृदयमिति ह्ययं हृदयमिति हि श्रौती निरुक्तिः । तथा च्, गुणानामविनाभू तत्वात्तत्मवेश-
नाथं विङ्घतीत्येको हेतुः, दहर्स्वाद्विक्ञतीलयपरः । स्वीकृतजनपुरुषाथंसाघकत्वाष्िरतीयन्य इत्येवं ते ज्ञेयाः । नन्वयं भगवत्छमावं
इति कथं निश्चेयमिलयाकाङ.श्चायामाहुः भगवतेवेलादि । अयच्च हेतुः पूवौध्याये इदं भागवतं नामेति २-५-७१ कोकेनोक्तत्वात्
प्रकरणसिद्धो ज्ञेयः ॥। ४ ॥ 8 ॐ प्रविष्र इयत्र कोत्तनेपीयादि । पूव श्रवणादित्रयस्य भजनंसदहितानां चतुर्णां वा उन्तत्वेपि
मुखस्य निगेमनदवारसेनान्येषामद्वारतवेनोक्तदे तुभ्यं श्रवणस्यैव॒द्वारस्वमवरिष्यत इति तथेलयर्थः । को भावः ९ किं सरः १ किं
सरोरुहम् ? यद्धगवदधिकरणत्वेनाभिप्रेयते इलयाकांङ-क्वायां तद्वच्. स्पादयन्ति भाव इयादि । सिद्रान्तपक्षमाहुः कारणरूप इत्यादि ।
अध्यायद्रयोक्तसीलया कारणरूपः अविनाक्षी अक्षरार्यद्वितीयपुरुषः मावशब्दवाच्य इयथः । पूर्वोक्तपक्चदयेऽस्वरसोम्र स्फटी
१. मनसा अ्रशुद्धमिति क. ख. । २. तत्रेति ग. । ३. घर्मव्यतिरेकेखेति ख घ. । ४. निगमने हेतुस्वादिति क. घ. ४. मपीति ख. ।
६. स्वनिरन्तरेति क. घ. । ७, पापच्तयः पूवं मेवेतिःग. ¡1 २. -किद्धयतीति ख. । | |
भविष्यति । कुतो नाद्रियत इलाका ङ श्वायामाहुः स्मेयादि । स्वविषियकश्चाब्दज्ञानधारणयाऽयोगोखकवहिन्यायेन हदयरूपः स
एव जात इति । तथा च, हृदये पूर्वोक्तसूपद्रयात्मकःवस्य श्रवेणपू्वंकारेपि सस्येन तस्य कमलरूपककथने प्रयोजनाभावादच्र च
तत्कथनात्तननाद्वियत दलयर्थः । रूपकवीजं व्युतपादयन्ति स चेव्यादि । स द्वितीयपुरुष एव यदि पुनः श्रवणादिजन्यस्नहेनः मनन
निदिध्यासनाभ्यां खस्फूर्िरूपं विकाक्चमधिकारिण्याविर्भावयति, तदा विसारित्वास्सरोवररूपो भवति, तस्य कमलमाब्
प्रकारमाहुः साधनेयादि 1 साधनमक्तिमैननस्मेरेणादिसदकृतप्रेमरूपा, पुनः श्रवणे कृते तन्मध्यवर्तितवात्तसलम्पुटिता सती यदि
तस्मिन् अश्षरात्मके हृदये व्यसनरूपतंं प्राप्नोति तदाऽवान्तरठ्यापाररूपं स्वेमावात्मकं यस्म जटखधानापन्नं तेन हृदयस्य पृूरि-
तत्वात् यसनौत्कस्े सृक्तमश्रवणोदिना हदि समागते भगवति तसपेम आद्दादकं सत्. कंमलं भवति, इत्येवमबस्धापरम्पययाः
बोधनं रूपकीजमिलयथः । तेन सिद्धमाहुः तदेवेलादि । तथा चात्र परत्रह्मवाचककृष्णपदोक्त्यापि सद्धाम परमं समे'वयुक्तमक्षर-
मेवांभिप्रतमिति ज्ञायते । "द्रं विपापं परमेदमभूतं यतुण्डटीकं पुरमध्यसंस्थं तत्रापि दहरं गगनं विशोकं तस्मिन्. यद्न्तस्तदुपा-
सितव्यमि'ति तैत्तिरीभे दहर पुण्डीकरूपहदयमध्यविददरस्य विक्ञोकत्वश्रावणेन रलाख्यभावरूपताया गमनखभ्नावणेन परम-
व्योमात्सकाश्चर रूपतायाश्च स्फुटीकर ूर्वकसुपास्याधिष्ठामत्वस्य श्रावितत्वात् केवलमावादौ च तदभावादिति । शद्धसत्त्वस्य
परमत्वाभावेन तस्य पूर्णाधिष्ठानःवस्वायोगाच्चेति द्वयमपि पक्चदरयानादरवीजं सिद्धयतीति च बोध्यम्। नतु श्ुतोलुपठितो ध्यात
आदृतो वाुमोदितः। सयः पुनाति संदधमो देव िशवहृदोपि हीति जन्मान्तरसहसेष्वि सादिभिश्च वादयेमगवदर्मश्रवणाद्
भक्त्युद्धवा्च स्वेषामेव पापानां निवृत्तववाद् भगवता किं वा पापं दृरीकायैमियत आहः यद्यपीलादि । नन्व पापसम्बधिनो-
लुक्तत्वादधिकरणस्य चापहतपाप्मत्वाक्किमत्रं सखिठस्थानापन्तं दाष्टीन्तिकमिलयपेक्नायामाहुः सर इलयादि । तथा च, सखिक एको
दर्टऽद्धितीयो भवतीयत्रैकरूपेपि सखिल्पदश्रावणादिहापि सरःशब्द बोधितम् एकरूपं प्रेमैव सरिछपदेन रूपकातिक्योकत्योच्यत
इति तदेष दा्टान्तिकभेयर्थः ॥ ५ ॥ | [ | |
= ्रीगिरिधरद्कता यालपरयोगिनी |
ब्रह्मनारदसंवादं माहात्म्यं शण्वतो हरेः ।। परीक्षितोऽष्टमे राज्ञः संक्षयो विनिरूप्यते ॥ १॥
(त्वमेतद्विपुीड्ुर' इसयुक्तं तत्र यस्य सङकषेपतश्चरितश्नवणेन परमानन्दो भवति तस्य विस्तरेण तच्छ्रवणे कि भविष्यती-
सोत्सुक्येन तद्टिपुटीकःणं प्रच्छति-्रह्मणेति त्रिभिः । शुकस्य सर्वज्ञत्वं सूचयन् सम्ब्ोधयति--ह ब्रह्मन्निति । अगुणस्य प्राकृत-
गुणाधीनस्वरहितस्य-चकारात्खतन्त्रस्य-भगवतो गुणानामुत्कषबोधकभक्तवात्सर्पादिधर्माणां तदनुसारिटीखनां चाख्याने वर्णने
ब्रह्मणा चोदितः प्रेरितो नारदो यस्मै यस्म प्च्छकाय यथोत्तममध्यमाधमाधिकारभेदेन यथा यथा प्राह ततद वेदितुमिच्छामि
त्वं च तटेद जानास्यतः कथयस्वेति त्रयाणामन्वयः । नारदस्यापि तथाकथने सामध्यैमस्तीयन्र देतुमाद-देवदशेन इति । देवस्य
भगवतो दर्शनं ज्ञानं यस्य स तथा, यद्वा देवस्य द्षनं कृपारृ्ियैस्मिन् स॒ तथा ॥ १॥ ॐ # सवज्ञत्वमेव सूचयन् पुनः
सम्बोधयति-दे विदां ज्ञानिनां मध्ये वर शरषठति । श्रवणौरसुक्येदेतुमाद--दररिति । किच्ि्स्तु तत्तत्पुरुषमान्रस्य मङ्गखं भवति
यथा रक्चावन्धनादि, किच्िदंशमङ्गरं यथा पुत्रजन्म, किन्चिदूपरासदेक्ादिमङ्गलं यथा वृष्टथादिः हरेः कथास्तु स्वेषां छोकानां
पराणिनां सुबनानां च सुमङ्गला; परमकस्याणहेतुभूताः । तत्रे हेतुमाह--अद्धतवीयैस्य अचिन्यपराक्रमस्य कथा अपि तथाभूता
इति भावः ॥२॥ ॐ क एवं भगवत्कथाश्रणेन ` तव॒ किं फठमभिप्रेतमिलयपेक्षायामाह--कथयस्वेत्ति । यथाधिकारकथने
मगवछरपया तत्रैवाधिकारोऽस्ति अतो मदधिकारानु रूपमेव वक्तव्यमिति सूचयन्सम्बोधयति-हे महाभागेति । यथाऽदं कृष्णे
मनो निवेश्य कटेवरं यक्ष्ये यक्ष्यामि तथा कथयस्व कथयेलयन्वयः । ननु रागादिदोषाकरस्य मनसः कथं सिरता सम्भवति तत्राह-
निस्सङ्गमिति, गृहपुत्रदारादिष्वासक्तिरदितभिलयर्थः । ननु तथापि “आत्मनस्तु कामाय संव प्रियं भवति" इति वाक्यानुसारेण
स्वस्मिन् भ्रियत्वस्य सत्त्वात्कथं कृष्णे मनोनिवेशः सम्भवतीयाज्ञङ्कयाह--अखिलात्मनीति ।॥ ३॥ # क ननु छृष्णे मनो-
निवेशनं नाम निरन्तरं तचिन्तनमेव, त्ास्पकाटढतत्कथाश्रवणमात्रेण कथं स्यादिलाकङ्कथाह--्ण्बत इति । स्वचेष्टितं श्रद्धया
निव्यं निरन्तरं श्रण्वतो गृणतो वर्मयतन्च पुरुषस्य हृदि नातिदी्ेण खल्पेनैव काठेन भगवान् विक्षत इखन्वयः ।। ४।। #
तस्रवेश्चफटमाद-- प्रविष्ट इति । कथाश्रवणद्वारा कर्मर्धरेण खानां भक्तानां भावसरोरुहं हृदयकमलं प्रविष्टः कृष्णस्तत्रस्यं इमं
पापं तन्मूलकं कामक्रोधलोभादिकं च धुनोति निरस्मतीयन्बयः । ननु नालद्धतमिदं यतस्तपोदानादिभ्रायश्चि्तेरप्येतत्कल शक्य
भिदाशङ्कय दृ्ठन्तमाह-सषिकस्येति । यथा द्रञ्यान्तरब्याभिश्रणादिना कुम्मस्थं जखं शुद्धयति परन्तु तन्मखः" कुम्भस्यान्तरेऽ-
तिष्ठति न तुः सर्वथा विीयते अतः किञ्चिच्वलनेन पुनः श्ुभ्यति च, एवं तपोदानादिश्रायश्चित्तमपि न सवं पापं निरस्यति किन्तु
सावशेषमेव, पुनश्च सोऽश्चः उदूवुद्रयते च, हृदि प्रविष्टमात्रसतु श्रीकृष्णः सवं पापं निदृशेषमेव निरस्यति । यथा सखिलस्य निरशेषं
क +~
= +~ ~+
9. स जललान्तगंतो मल्ञः । २. नतु नदीतडागादिगतं जलग ) इति ध्रीधरस्वामिनः।
स्क. .र.श्, ८श्लो. ६.६ ] | श्रनेकन्यास्यासमलंकृतम् । + ३४५
मरं ज्ष्द्वरति तथेयर्थः। अत्र यथा महाभूतषपोऽभ्निः काशादि सवेपदा्ेषु यद्यप्यस्ति तथापि न तान् दहति, यदि तु बाह्यतः काष्ठो-
दिरूढः एव्र भविङ्षति तदा दहत्येव, तथा यद्यपि मगवानन्तर्यामिरूपेण स्ेस्येव हृदये तिष्ठति तथापि न तन्मटं निरस्यति, यदा
तु श्रवणादिद्धायन्तः प्रबिराति तदैव तन्मः निरस्यतीलयपि दृष्टान्तः सूचितो बोध्यः ॥ ५॥ ।
राज्ञा परीक्तित्के विविध प्रष्न |
_ रजा परीश्छितने क्टा--भगवन् ! आप वेद्वत्ताओमे 8 ह । मेँ आपसे यह् जानना चाहता हूं किं जव ब्रहमाजीने
निर्गुण त गुणोका वणेन करनेके छिये नारदजीको आदेश्च दिया, तन उन्दने ५ किन-किनको क्रिस रूपमे उपदेश किया ¶
एकत भ शक्तियोके आश्रय भगवानकी कथारणे ही छोगोका परम मङ्गल खी ई, दूसरे देवर्षिं नारदका सबको
मगवदशचैन करानेका समाव दै । अवश्य ही आप उनकी बातें मुञ्च सुनाइये ॥ १।२॥ ॐ # महाभाम्यवान् श्युकदेवजी ।
आप मुसचे ठेखा उपदेक्च कीजिये कि मँ अपने आसक्तिरदित मनको सवोत्मा भगवान् श्रीकृष्णमें तन्मय करके अपना रीर
छोड़ सक | ३॥ # # जो रोग उनकी टीलओंका श्रद्धाके साथ निय श्रवण ओौर कथन करते है, उनके हृदयम थोडे
ही समयमे भगवान् प्रकट हो जाते दै ।४।॥ क श्रीकृष्ण कानके चिद्रोके द्वारा अपने भक्तेकि भावमय हृदयकमटपर
जाकर वै जाते ह ओर जैसे शरद् ऋतु जलका गेदलापन मिटा देती है, वैसे ही वे भक्तकि मनोमरुका नाक्च कर देते है ।॥ ५॥
धौतात्मा पूरुषः छष्णपादमूलं न युवति । "तः सवपरिक्टेशचः पान्थः स्व्चरणं यथा ॥ ६ ॥
यदधातुमतो अश्मन् देहारम्मोऽस्य धातुभिः । यद्च्छया हेतुना वा मबन्तो जानते थथा ॥ ७॥
आसीद् यदुदरात् पञ्मं॑रोकसंस्थानरक्णम् । यावानयं बे पुरुष ्॒यततावयवेः पथक् ।
तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव ॥ ८ ॥ |
अजः सूजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । दच्शे येन॒ तद्रूपं नाभिपश्मसषटद्धवः॥ &॥
श्रीधरखामिरूता भावाथंदीपिकाव्याख्या
ततश्च कृतार्थो भवतीयाह । धौतात्मा निष्पापः मुक्ताः सवे रागदरेषादयः परिक्लेशा येन । पांथः प्रवासादागतः खक्षरणं
गृहं यथा न मुंचति तद्वत् ॥ ६॥ ® % तदेवं श्रवणौत्सुक्यमाविष्केय संदिग्धान्थान् प्रच्छति । अधातुमतः धातवो महा-
भूतानि तस्संव॑धश्चूल्यस्यास्य लौकिकस्यात्मनो जीवस्य धातुभिदेहारंम इति युदेतत् किं यदच्छया निर्निमित्तं हेतुना वा कमीदिना
भवंतो यथावज्ञानते अतः कथयत्विति शेषः ॥ ७॥ शः % यञ्चासावीश्वरः, सोऽप्येततुस्यदेहवान् परोक्तः अतस्तस्य को वि्ेष
इत्याश्चयेन प्रच्छति आसीदिति सार्धेन । खोकानां संस्थानं रचना तदेव लक्षणं स्वरूपं यस्य तत्रेरोक्यात्मकं पद्यं यस्योदरादासीत् ।
असावीन्र इयत्तायुक्तैः स्वपरि मितैरबययैरयं लौकिकः पुरुषो यावान् यत्संख्याकावयवयुक्तस्तावान्संस्थावानप्ोक्तः अवयवबानिव
च प्रोक्तः अतः को विश्षेषस्तस्येति ॥ ८ ॥ # % अवशयं च विेषो वाच्य इयाह । अजो ब्रह्मा भूतानां व्यष्टथुपाधी-
नामात्मा नियंता समष्ट युपाधित्वात् येन च अनुगता तस्य रूपं ददृशे दृष्टवान् । एतच्च ^नस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्ाखिखा-
त्मनः 1 खञ्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयेवाभिचोदितः ।।" इ्यादिनोक्तमनूयते । अम्र तु स्पष्टं भविष्यति ॥ ९॥
| धीवंशीधरङृता भावा्थंदीपिकाप्रकाशव्याख्या व वि,
ननु तस्यापि कियदिनानंतरं धनादयुपाजनाय गृहा रतं दृष्टमेव तत्राह युक्तयक्तः सवेधनाथुपाजनलक्षणः क्छेश्ो येन स
तथा ततश्च श्रीकृष्णस्य हृदि प्रवेश्चाच्च “शरणं गृहरक्चित्रोः" इत्यमरः | ६॥ 8 दधति धारयंति सवेमिति धातवः
द्धातेरौणादिकस्तु प्रययः ॥ ७॥ ® #% अतो जीवतुर्यदेहवस्वात् तस्यश्चस्य ।। ८ ॥ # # येन भगवताऽनुग्रहं कुबेता
तस्यैव भगवतः एतच्च भगवद्रूपदुक्चनवृत्तं च अनूद्यतेऽनुकादः क्रियतेऽग्रे नवमाध्याये ।। ९, १०॥ = ५ -
वि श्रीराधारमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनीग्याख्या
अज इति । अन्राजश्ञव्दो ब्रह्मणि रूढः मेदिनीकोषप्रमाणात् अस्मदादिवत् प्रकृतिपुरुषसंयोगेन जन्माभावात्. यौगिको
वेति ।। तस्यापीति एतत्स्कन्धीयपच्छमाध्यायस्य सप्तदश्चश्छोकः |! ९॥ | |
१, लं हृदयान्तगंतं मल्लम् । २, प्रा° फा०-- भुः सवं परिक्लेशैः ।
४४
` २५६ धि ` ` -श्रीमद्धागवतम् । ` [ स्क. २ श्र. ८ श्ले.६-६
+ 5 . .श्रीमद्वीरयघकव्याख्या = ` ` ५ 9 ५
ततश्च कृतार्थो भवतीयाह् धोतात्मेति । धौतात्मा छद्धमनाः पुरूषः कृष्णस्य पादमूलं न मुंचति तदेव स्मरतीति भावः ।
कथ॑भूतो न सुखति मुक्तस्व॑परिक्छेशः मुक्ता सर्वे राग्दरेषादयः परिक्लेशं येन स यथा पाथः प्रवासादागतः ` स्वकरणं
स्वगृहं न मुंचति यथेयथेः ॥ & ॥ .% 8 एवं श्रवगोत्सुक्यमाविष्डृयाज्ञातानर्थान् प्ष्टगयान् क्रमेण वक्ष्यमाणास्तावत्संदिग्धा-
नथान्प्रच्छति यदिति । हे वऋहयन्नधातुमतः सखरूपतो भौतिकदोषटीनस्य अस्य जीवस्य देहारंभश्च धातुभिरेव स्यादिति तु
ज्ञातमियथंः । इदंतु सं्ञयविषयमिवयाह स च देहारंभः किंयदच्छयाऽदेतुकः हेतुना वा सहेतुको वेयर्थः । एतद्वंतो यथावञ्जानते-
ऽतः कृथयत्विति शेषः ॥ ७॥ क ॐ योसावीश्वरः. सोपि जीवरेहतुर्यदेहवान्प्ोक्तः अतस्तस्य को विशेषः यतस्तद्धजनासदे
पदे मोक्ष इत्युच्यते । इयाश्येन प्रच्छति आसीदिति । सार्रैन छोकानां संखानं विन्यासो यस्िसत्र देवलश्चणं स्वरूपं यस्य
तञ्जगदाकारपश्षमिलयथेः प्रिरोकयार्मकं पद्म यस्योदरादासीतप्थग्विभक्तैः इयत्तावयवेरयं पुरषः लौकिकः पुरुषः यावान्यावतपरमाण-
स्तावत्परिमाण एवासावीश्वः प्रोक्तः स्यास्परिच्छिननते न म्रोक्त इति भावः । स्संखावयवानिव तञ्जलानीतिवदयं निदेशः ख्सं-
स्थानभूतैरवयवैरनजीवन् संसारी परिच्छिन्नसद्रदियर्थः । अतो जीवपरयोर्विशेषः कथनीय इयर्थः ॥ ८।९॥
= अ श्रीमद्धिजयभ्वजती्थंछृत पद्रत्नायलीव्याख्या | .
तत्फछमाह धौतात्मेति ! पांथः पथिकः खश्चरणं खगं करणं गृहरक्षित्रोरियभिधानम्।। ६ ।॥ $ इत्थं भागव-
ताथेकथनश्रवणादेः पुरषार्थहेतुस्वञुक्त्वा स्ति द्रपस्य देहस्य देदसंवंधदेवु प्रच्छति यदिति । अधातुमतः खतः प्रङ्यादिधातुसंबंधर-
हितस्य निलयस्य जीवस्यास्य धातुभिः प्रकृयादिभिरपादानकारणैः देदारंभोऽस्तीति यत्तर्कि यदृच्छया केवेश्वरेच्छया निमित्तभूतयो-
तान्येन हेतुना कर्मणात्र हरीच्छेव हेतुस्तां विना हेत्वंतरमप्यस्तीति ` प्रतार्य भवंतस्तदेतचथायथावज्ञानते तदस्माकं चदं सिति
शेषः । धातुमिर्निययोगो नास्तीयधातुमत इत्युक्तं घातु्वावादिशग्दादिगैरिकादिष्वगादिषु मदाभूतेध्वद्रियेषु शब्द योनिसखभावयोरिय-
भिधानम् ॥ ७॥ $ ॐ पुराणाधिकारिरब्धये जीवानां बंघहेतु प्रष्ठा शरुतार्थमञुबदति आसीदिति । आदौ महाभ्रदये श्रीसहा-
यतया शायानस्य तस्य नाणयणसख सिखश्चुः परमपुरषतयावतीयै तत्वसुष्िपूवंकमंडं सृष्रा तैस्तत्वैः सहांडादं प्रविरयांडोऽदेपि शेष-
पयके श्चयानस्य तस्योदसंस्छकतंस्थालश्चणं चर्तुदश्भुवनसनिवेश्चरूपं पञ्यमासीत् स एवांडातक्ैराजांख्योऽवतीर्णं इति यावत् । अयं
पुरुषोंडकोश्चः पुरुषाकारभगवद्रयेण अधिष्ठितत्वातपुरुष इव्यु्यते पाताखादिभिसियत्तावययैरियत्तावच्छिन्नावयतैर्यावान् याव-
त्परिमाणः असावपि वैराजो विष्ण्वाख्यस्तावांस्तावत्परिमाण इति प्रोक्तस्तथावयववानिव तदंतस्थितत्वात्तद्धिन्नत्वेपि तथा वादशा
वयववानिव इलन्वयः । बा इत्यनेन प्रोक्ताथस्य प्रमाणग्रसिद्धि अयमाध्यास्मिकः श्िरःपाण्यादिमानस्मदादिदेहः प्रथगियत्तावयतरर्या-
वत्परिमाणोऽसावधिदैविको विराद्देहोपि तावत्परिमाण इयपव्याख्यानस्य पापहेतुरं च सुचयति । समुच्चये चैव पाये वाक्यारंम-
भसिद्धयोरिति ॥ ८९ ॥ व वु 1. क =: ॥ : =
॥ श्रीमज्ञीवगोस्वामिृता कमसन्दभेव्याख्या `
धौतात्मेति । तत्सम्बन्धेन ञुद्ान्तःकरणोऽन्योऽपीयैः । एवं न कर्मज्ञानादिवत् स्काय्यैसिद्धौ तत्त्यागः, किन्तु स्तः
परमसुखद्स्वमपि तस्ये्युक्तम् ॥ ६ ॥ . % % तदेवं तत्कथाश्रवणौत् सुक्यं स्वनिष्ठा चाविष्कृय अन्यानप्य्थौन् अनेन भगव-
तूप्रधानतया प्रोच्यमानान् अन्येषां तदुपयोगितया तद्रोधसौकय्याय स्यादिति प्रच्छति यदिलयादिभिः। अत्र श्रीभगवद्धिमहधाम्नो-
नियत्वादिज्ञापनाय प्रदनाथं दृषटान्तयन् जीवविग्रहमपि प्रच्छति यद्विति ॥७॥ @ # आसीदिति सारकम् । अ्रेशजीव-
देहयोः कारणकाय्यौत्मत्वं दङधितमेव तस्मात् तदंशे तु न प्रश्नः किन्तु स्वरूपांश्च एवेति विवेचनीयम् ॥ ८॥ # % येना-
लुग्रह्ता हेतुना ददृशे ददर्शं । अतस्तदर्शने यदनुग्रहमात्रस्य हेतुरवाद् वैटश्षण्यमस्त्येवेति भावः ॥ ९॥
| | श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृता साराथंदश्रिनीव्याख्या =
| धौतात्मा शुद्धचित्तः । धौतात्मसे लिङ्गमाह कृष्णेति । अतएव तज्चापि चित्तयडिक्चं शनकैर्वियु्यत इति कपिखूदेवोक्तः छष्ण-
पादमूललयागी योगी धौतात्ममान्थेव न तु धौतात्मेति ज्ञेयम् । पान्थः प्रवासादागलय स्व्ञरणं स्वगृहं यथा न सुच्रति । नलु तस्यापि
कियदिवसानन्तरं घनायुपाञ्जेनाथ स्वगृहात् प्रवासगमनं दश्यते इयतो विशिनष्टि मुक्तस्यक्तः सर्य धनाघयुपाज्जनलक्षणः कलेकषो
येन सः ॥ ६ ॥ $ $ एवं खाभिमतायाः शुद्धायाः भक्तेः प्रथमाङ्गभूतरे कृष्णकथाश्रवणे ओतसक्यमाविष्टरय निगंणायाः
सगुणायाश्च भक्तरयावतस्वाथेषु व्याधिः सम्भवति तावतोऽप्य्थानतत्तद्वक्त्यधिकारिणा जिज्ञासितार्थसिद्धय्थं प्रच्छति
यद्धातुमत इया(देना यावदध्यायसमाप्ति । एवच्न यत्र यत्र भक्तर्मन्धोऽपि सम्भवति तत्र तत्र निरपराधतयैव स्थातन्यमन्यथा
श्रीमलया भक्तिदेव्या अग्रसाद् इति प्रसाध्य मक्तेभ्युदयार्थं शद्धभक्तेरपि खाभिमतमधुरश्रवणकीर्तनादिषु रुब्धनिष्ठैरपि
तानि तानि भक्ते रुदाहर्णानि प्रसयुदाहरणानि च जिज्ञासनीयानील्यभिग्यञ्जयति च। अधातुमतो धातवो भूतानि
भै
स्क. २ श्र. ८ श्लो, ६-६1 श्रतेकश्यास्यासमटङृतम् । ३४७
ततूसभ्वन्धशन्यस्यास्य जीवस्य धातुभिर्देदारम्भ इति यत् एतद्यथा निर्मिभित्तमेव केनापि देतुना मा भवन्तो यथा
जानते तंथा कथयन्त्विति स्वत्तोऽन्थे ( तत््वतोऽन्ये ) एतन्न जानन्तीति तै कथं सया प्रष्टव्या इति भावः ॥ ७॥ & छ
किच्च यश्चासावीश्वरः सोऽप्येतततुस्यदेह वान् भक्तः अतस्तस्य को विशेष इदयाश्येन प्रच्छति आसीदिति सारदन । छोकानां संस्थानं
रचनां तदेदं लक्षणं खरूपं यस्य एतत् पद्मं यस्योदरादासीत् । इयत्तायुक्तैः खपरिमितैरवयवेरयं लौकिकः पुरुषो यावान् यारश्चा-
वयवयुक्तस्ततः प्रथगपि असावीश्वरः तावानयं प्रोक्तः । संखा यथोचितसथौस्यकारयैदैध्यीदिविन्यासचिशेषः अवयवासतद्रन्तः
करचरणादयः तद्रानिवेति ! यव्यपीच्रस्य करचरणादयो जीवस्येव सतो भिन्ना न भवन्ति तद्वानिव चोक्तः अतः कोऽपि शेषस्तस्येति
भावः| ८ ॥ कै शः अवश्यञ्च विशेषो ( अवयवविश्चेषो ) वाच्य इयाह् । अजो व्रह्मा भूतानां व्यष्टयुपाधीनाम् आत्मा
नियन्ता समष्टूयुपाधितात् । सोऽपि नाभिपद्मसमुद्धवः सन् यदनुग्रहात् भूतानि सृजतीयन्वयः। ननु स निराकार एव वाच्यो
यतः अजेन तद्रपं ददृशे । स च अजोऽपि यन्नाभिपद्नोद्धवः । अतः स ब्ह्मणोऽपीश्चरो मायिकपुरुषतुल्याकारः किं मायिकाकारो न
वेत्त्येतदपि वाच्यमिति भवः ॥ ९॥
ध्रीमच्छुकदेवरूतसिद्धान्तप्रदीषः
हदि प्रविहय किं करोतीटयपेक्षायामाह प्रविष्ट इति । श्रीकृष्णः कणैरघ्रेण स्वचेष्ितश्रवणद्वारा खानां भावससोरुटं हृदय-
कमलं प्रविष्टः शम ब॑धहेतुभूतरागादिरूपं मरं धुनोति सछिस्य यथा शारदिति दृष्टातः । ्रद्रयतिरिक्तानां जर्मलनाङकानामोष-
धीनाभिव कृष्णसंब॑धदीनानां तपोत्रतदानध्यानानां मलनाङ्काभांसत्वं सूचयति ॥ ६ ॥ कै ` & श्रीकृष्णनिमू छितद्षमख्सय
श्रीकृष्णभक्तस्य कृताथंतामाह धौतात्म्येति। धौतात्मा श्रीकृष्णशोधितमनाः श्रीछष्णपादमूखं ध्येयं न॒ युति
सक्तः सर्वे रागदेषादयः परिक्टेश्चाः येन सः पांथः प्रवासादागतः यथा स्वहरणं गृहं न मु"चति तथा॥७॥ # ॐ एवं
श्रवणौत्सुक्यमाविष्छय संदिग्धानर्थौन्प्च्छति यदियादिना । देहे खधातुविगमेऽनुविक्ञीयैमाणे व्योम वं तत्र पुरुषो न विकश्षीयेतेजा
इयत्र अधातुमतः धातवो भूतानि तद्विकक्षणस्याजस्य जीवात्मनः यत् यः घातुभिर्देहारंभः सूचितः खः कं यद्च्छया निरहेतुकतया
हेतुना वास्ति एतद्भवंतः यथावल्नानंति अतः कथयंसिति शेषः ।। ८ ॥ 8 यदप्युक्तं सश्रेयसामपि विभुरिति । भगवतो-
मुक्तिञुक्तिम्रदत्वं तदपि बद्धजीवदेदसदशषदेहवतो दुघंटमिवाभातीलयाश्येन प्रच्छति आसीदिति सारद्रेन । यस्यो्दरात् लोकानां
संस्थानं विन्यासो यत्र तसश्चमासीत् असौ परमात्मा प्रथक् इयत्ता युक्तैः खपरिमितैरवयवैरसयं छोकिकः पुरुषो यावान् यत्संख्या-
कावयववान् तावान्श्रोक्तः । इतिशब्दः हेतुवाचकंः अतो हेतोः सोपि संस्थावयववान् इव ठौकिकपुरुष इव अतो जीवास्परमेश्वरस्य
वैरक्षण्ये विस्तरतः कथनीयमिति भावः।॥ ९ ` `
भ्रीमद्वस्लभाचा्यविरचिता सुबोधिनीभ्याख्या
यदाऽन्तःकरणं सर्वदोपरहितं भवति तदा नीरोगः पुरुषः छष्णपादमूटं न. युक्ति । न हि कथिक्नीरोगः सदानन्दं
यजति । तस्य ग्राहक आत्मैव नीरोगः । यथा बुभुक्षाऽन्नस्य । अत एव भगवानन्तः करणस आत्मेत्येव नाम धृतवान् । अतः स
तदेकम्राहकः दोषवदादन्यान् गृह्णाति ! यथा चक्षुः । तदा भक्तिमा्गानुसारेणेव मनः पदार्थान् गृह्णातीति कृष्णपाद'मूठेति पदम् ।
मूपदेन चाऽयं सर्वोऽपि विखसस्तन्मूटक इति ज्ञापयति ! ततो व्यापिवैुण्ठे श्रीकरष्णचरणारविन्दे तद्रसागृतव्तः सुखेन
तिष्ठतीति फलितम् । परारत्तिशङ्का तु नासि मुक्तपरिक्छेशत्वात् । . अविद्ादिवश्यादेवाऽह्द्यखोकं गता अपि निवन्तन्ते ।
परिश्ष्देन तत्रापि क्लेशशङ्का निवारिता । स्वपदेन स्वाभीष्टसिद्धथा नान्तरीयकोऽपि क्टेश्षो निवारितः। पन्थाः केवमागेद्ञी ।
दारणं गृहम् । श्वशब्देन पराधीनक्टेको निवारितः भगवदधीनत्वेन कटे इति शङ्का दृष्टान्तेन निवायैते।। ६।॥ 8 # एवं
सवाथ मनोनिवेश्नोपायं प्रष्ठा सन्दिग्धान्साधारणानन्यान्प्रच्छलयसम्भावनादिष्युष्दासार्थम्--यद् घातुमत इलयादिभिः। अन्न पूरव
पदाथत्रयं निरूपितम् । भगवतो रूपद्वयं फटाथं जीवश्च । तत्र जीवे एकः प्रश्रः । सूक्ष्मे भगवति निःसन्दिग्धं पदार्थानां निरूपित-
त्वात् विशेषतो बुद्धयगोचरत्वान्च शङ्कैव नोदेति । `स्थूटे रूपे तु स्वे प्रभास्तचाथास्यज्ञापकाः । तस्मासरभ्द्वयम् । अत एवोत्तरे
अध्यायद्वयमेव । तत्र जीवे सन्देदाखच्छति--यदधातुमत इति । अयं जीवो वस्तुतोऽधातुमान् धातुसम्बन्धरदितः । धातवः
पुवेदेदसम्पाद्का निरूपिताः । तैः साऽस्य नाऽच्टद्वारकः सम्बन्धः । प्रथमसष्टौ तद मावात्। अनादित्वे भगवच्छाख्रविरोधात्।
किव ।असङ्गश्ुया नाऽयं वस्तुतः सम्बध्यते । भगवदिच्छापक्षे हिताकरणादिदोषाः 1 तस्मात्केनाऽप्युपायेन धातुसम्बन्धनिरू-
पणस्याऽशक्यत्वासभ्नः । ब्रह्मन्निति सम्बोधनं तदुपादानोच्छेदकपरिज्ञानाथेम् । अस्य जीवस्य देहारम्भः ! यदृच्छया भगवदि
च्छया । अकस्मा सक्षेण वा । हेतुना वा अनाद्यविद्यादिना वा । अत्र निर्णयो वक्तव्य इयथः । परमार्थे . बहुवादिवि प्रतिपत्ति
१. तदेति ग. ध. । २. करण श्रास्मन्भेव ख. । ३. मृल्तेतीति पदमिति ग.। ४. मुूषवं परिक्ततेशत्वात् ख, ग. ।
‰. स्वाभीष्टसवंसिद्धया ख. । ६, मर्नाम्युदा भथ ग. । ७, स्थूलरूपे विति ग. । ८. दोष इति ख । ६. प्ते नवेति ख, ! .
४८ ` भीमद्धाथवतम् । [ स्क. २अ. ८ इलो. ६-२
व्वाद्धबन्तो यथा जानते तथा वक्तव्यमिलथंः ।। ७॥ & जीवस्य देहसम्बन्धः कथमिति प्रभ्राथेः। देशरस्याऽपि
देहसम्बन्धः [किमथ इति । इच्छया देह्रहणं तु सम्भवति । परं किम्थ॑मितीमं प्रयोजनप्रनं बक्क॑ देहसम्बन्धस्थिरीकस्णे काये-
ूतुकमनुमानं प्रमाणत्वेन निरूपयति--ग्रासीद्यदुद रात्पद्यमिति 1 प्रतिष्ठामान्नसवं त्वस्य नाऽस्तीयाह । खेकानां संस्थानमेव लक्षणं
चिह्न यस्य ! खोकस्िलयथंमेव पद्मोसत्तिः । अनेन छोकस्ितिरक्षणस्य कायस्य विद्यमानखात्तदाधारपद्मकारणत्वेन शरीरसिद्धिः ।
न च तत्साकारमेव ब्रह्म केवरमाविभूंतमिति मन्तम्यमिति शङ्क वारयति--यावानयं वै पुदष इति । अयं प्राकृतः पुरषो यावान्
करचरणाद्यवयैः यावत्परिमाणवान् तावानसावपि । यदि तस्याऽऽविर्भावस्तदा अस्याऽपि सङ्ातस्य तथात्वे सति तस्य तिरोभाव
फलाुपपशत्तिस्तदवस्था । इयत्ता एतावच्ं हस्तद्वयं पादद्रयमित्यादि । प्रथक् देदयात् अन्योन्यं ब्रह्मणो वा । तथा भगवतोऽपि दे्
तावान् ताबतपरमाणकर्ू्या निरूपितः । ननु सहसोवङ्गिवाहश्षोऽयं निरूपितः कथं पराङृतवद्धविष्यति । ततराऽऽह--इवेति 1 यद्यपि
बाहादीनां सहस्रं निरूपितं तथापि बाहुत्वान्नातिरिच्यत इति प्राकृततुस्यता । किच्च । नाऽयं देहरूपः किन्तु देदयाद्रयतिरि तः ।
भ्रह्मणः प्रसादहेतुखात् । तदाह--अजो ब्रह्मा ! यदनुम्रहः यस्याऽनुग्रहयुक्तः । अनुग्रहादेव भूतात्मत्वम् । ` व्यष्टीनामास्मा । भूतानि
उ्यष्टिरूपाणि सृजति ॥ ८ ॥ ९॥ | |
| श्रीमदोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः खुबोधिनीप्रकाशः
घोतात्मेयत्र । तदान्तःकरणमिलयादिकं धोतात्मेति इोकस्याभास इति ज्ञेयम् । तद्7 भक्तिमार्गालसररेशेत्यादि । एतेन
डष्कक्ञानिनामश्षरस्य चरणत्वं न भासते । तत एव श्रेयः भक्तिमि' सयादीनि वाक्यानीति बोधितम् । तन्मूलक इति एतादशा-
क्षरक्ञानमूलक इयर्थः ।। ६ ।॥ ॐ ॐ यद धातुमत दत्र ्रकस्मात्पक्तेनेति देतु विनैव वा, सखस्माद्रा, खखभावाद्राः . अरी-
काद्वेति चतुष्व॑न्यतमेन । एवच्र, यदच्छापदेन पश्चपच्चकसडः महः हेतुनेवयनेनानायविदयापक्चः, इति प्रभेत॒भूतसखंज्यः षट्कोटिको
बोध्यः ।। ७।॥ & छ आ्रआसीदियत अनेनेयादि । तथा च, भू रादिरोकल्थितिः आधाराधीना, रूपादिमस्सितित्वाद्, घटादि-
स्थितिबदिति अनुमानेन सिद्ध आधारे तस्य पञ्मतवं तसपुष्करपर्णेऽप्रथयदिलयादिरूपाच्छब्दात्सिद्धथति । ततश्च पूर्वाक्ताचुमानात्साध्य-
तावच्छेदुकतया तस्याप्याधारसिद्धौ स आधारः को वेति विरेषजिज्ञासायां यदास्य नाभ्यान्नकिनादि' ादिवाक्यात्तादृरपद्चा-
धारशरीरसिद्धिः । ततरचेश्वरः शरीरी, छोकपदश्मजनकत्वात्, यन्नैवं तन्नैवमाकाश्वदिया्नुमानाद्पि छरीरसिद्धिरियथेः ।
यावानियत्र ताबानिलयादि । तथा च, जीवलुस्य इयथः । विन्तेनेयत आहुः यदीयादि । तथा च, जीवलुस्यावयवकत्वे यदि तस्र
भगवद दाबिभावज्ञाटितया निलयत्वं तदा जीवस्य दुःखादिफलानुपपत्तिः, सङ्गातस्यानियत्वनियमेन यदि तस्येवत्तुस्यतिरोभावशाछितवं
तदा तच्छरूवणादिनाऽभया्मकफलानुपपत्तिरिययं दोष इयथः । मूलं योजयन्ति इयत्तेयादि । इयत्ता च अवयवश्चिति न्द्रः ॥
आरषस्वादेकवद्धावाभावः, यद्यपीयादि, तथा चावयवसङ्खयामातरं भिद्यते, तत्त॒ सदसराजु नादिवदनैकान्तिकं, तदाकृतिस्तु न भिद्यते
इति तयेदर्थः।। ८ ॥ # ॐ अज्ञ इत्र । नन्वाकृतिमात्रमग्रयोजकम् , घुणाक्षरादौ व्यभिचारात् । अवयव सङ्खथावाहुल्यं
सेफैकत्रानैकान्तिकं सदपि सार्वत्रिकं नेतरत्रेति न तथा, अतों न जीवतुख्यतेयत आहुः किश्चेलादि । तथा च, प्रसाददचेतन-
धर्मर्चेतनस्तु देहाद ततिरिक्त इति दे साकारन्रह्मता न वक्तु शक्या, प्रसादहेतुदेहञ्यतिरिक्तंदचेतनत्वादस्मदादिवद् इयतुमानेन
देहरूपत्वे निरस्ते तद्र थतिरिक्तस्य ओवतुस्यताया अनिवायैत्वादिति । प्रसादे परिचायकमाहुः श्रुश्रहादेवेयादि । एवमस्मिन्
इरे ब्रह्मणि नारायणप्रसादबोधका सषटधादयश्चत्वासे ब्रहमनिष्ठधमां उक्ताः ।। ९ ॥ = ^ | |
| श्रीगिरिधरकृता बालप्रबोधिनी ` 4 |
| ततश्च कृतार्थो भवतीयाद--धौतासेति । धौतो निर्मटीकृत आत्माऽन्तःकरणं यस्य अत एव मुक्तास्यक्ताः सर्वे परिक्टेशाः
अविद्यास्मितागद्े पामिनिवेशात्मका येन सः पुरुषः कष्णपादमूटं न युज्चति निरन्तरं खाश्रयतया तदेव स्मरतीयथेः ।
तत्र दृष्ठान्तमाद-युक्तंति । सुक्ताः स्वे धना्जनादायासरूपाःप रिक्टेकञा येन स पान्थः प्रवासादागतस्यापि पुनधंनाजेना्थेगमन-
दृक्षनात् । दन्तेऽपि सुक्तसर्वपरिक्टेश्च इति विशेषणं योभ्यम् ।। ६ ॥ % # तदैवं, श्रवणौतसुक्यमाविष्डय सन्दिग्धा
` नान् -च्च्चसि -यदिय्दिना यावदन्यायसमसि 1 - दनव दिदि -यस्कोःयददकप्. ! -शतुमलो घानवो मांसचमे-
रधिरादिरूपेण परिणताः प्रथिन्यादिपच्चमहाभूवरूपाः तत्सम्बन्धसल्यस्यास्य “असङ्गो ह्यं पुरुषः इति धुतावसङ्गतेनोक्तस्य
जीवनल्य यद्धातुमिरदेदारम्भस्तकि यद्च्छया निर्निमित्तमेव केनापि हेतुना विद्याकाटकमीदिना वा भवन्तो यथा जानन्ति तथा
कथयन्त्विति शेषेणान्वयः | ७॥ # ॐ प्रथग्विभक्तैरियत्तायुक्तैः परिभितैरवयवैः करचरणादिभिरयं प्राकृतः पुरुषा ति
यावस्सङ्कथाकावयवः प्रोक्तः, याणां छोकानां संस्थानं विन्यासविेष एव लक्षणं स्वरूपं य॒स्य तस्म यस्य नारायणस्योद्रादासीद-
सावपि तावानेव संख्ावान् अवयवानिव च प्रोक्तः, अतो जीवेशयोर्विशेषो वक्तव्य इति शेषेणान्वयः । तुर्यत्वासम्भवं सूचयति--
दूवेति ! वैश्षब्दे एवकारार्थः । इतिशब्दोऽप्य्थंकः ।। ८ ॥ अवश्यं च तयेर्िक्ञेषो वाच्य इदया्षयेन "तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्ध-
म भ नभ 9
१, जुपपत्तिर्वव्रस्था. ख, ।
स्क. २ श्र. = पतो १०६३] श्रनेकष्याश्याखमरलंकतम् । ` | ६४६
स्याखिखत्मनः | स्य सजामि सछोऽदमीक्षयेबाभिनोदितः इलयादिनाक्तं भगवतो माहात्म्य तर मनुवदन् श्रय तद्धाम प्च्छति--अजं - `
इति । भूतानां उ्यष्ट्यपाधीनामात्मा नियन्ता समष्ट्युपाधिव्वात् अजो जरह्या यस्य नाभिपद्मात्समुदूभूतः सन येनानुगृहता. तस्य `
रूपं दशे दृष्टवान्, ततदच यस्यानुग्रहादेव भूतानि व्यष्ट्युपाधिप्राणिनः सजति ।॥\९॥ | ८ ध
कारणवश्च--आप इस बातका मर्म पूर्णतीतिसे जानते ह । ७॥ ध $ ( आपने बतलाया किं ) भगवानक्की नाभिसे वह्
कमर प्रकट हआ, जिसमें लोकोंकी रचना हृद । यह जीव अपने सीमित अवयर्वसि जैसे परिछिन्न है, वैसे दी आपने परमात्माको
भी सीमित अवयबोसे परिछिन्न-सा वणेन किया ( यह क्या बात है १ )॥ ८ ॥ $. ४ जिनकी कृपासे सवैभूतमय ब्रह्माजी
प्राणियोकी खष्टि करते है, जिनके नाभिकमर्से पैदा होनेपर भी जिनकी कृपासे ही ये उनके रूपका दशेन कर सके थे, वे संसारकी
सिति, उत्पत्ति ओर प्रख्यके हेतु, सर्वान्तयामी ओर मायाके खामी परमपुरुष परमात्मा अपनी मायाका दाग करके किसमें
किस रूपसे शयन करते हैँ ९ ॥९-१० ॥
सचापि यत्र परषो विश्वस्थत्युद्धवाप्ययः। शक्तवा्त्ममायां मायेशः शेते सवगुहाश्चयः ॥ १० ॥ `
पुरुषावयवेर्लोकाः सपालाः - पूवकरिपिताः । रोकैरथष्यावयवाः सपालैरिति शछश्रम ॥ ११॥ ``
.. - प्यावान् कन्थो विकर्णो वा यथा काकोऽनम्रीथते । अतमव्यभवच्छब्द आयमानं च यत्त सतः ।॥ १२॥
कालस्यानुगतिर्या त॒रक्ष्यतेऽण्री बृहत्यपि । यावत्यः कमंगतयो यादृशद्विजसत्तम ॥ १२॥
श्रोधरस्वामिङ्ता मावार्थंदीपिकाव्याख्या
प्रभ्रातरमाह । स चापीति । यत्र रेते येन रूपेणावतिष्ठते । विश्वस्य स्ियाद्यो यस्मात् एवमादिग्रञ्नानां तत्त्वतोऽहं
स्ुदाहर्दीमिति स्वाति क्रियायाः संधः ॥ १०। कः # ग्रभांतरमाह । पुरुषस्याबयवैः पूवं कल्पिता 'यस्यहावयवेर्लोका-
न्कस्पय॑ति' इलयादौ 'छोकेश्चामुष्यावयवाः' इतिं ` पोतारमेतस्य दहि पादमूरम्ः दयादौ च त्वन्मुखाच्छरतवंतो चयम् ।! ११॥
णवं संदेहविपथैयाभ्यां दृष्टम् । इदानीमज्ञातान्बहू नथान्प्रच्छति यावानियादिना । कल्पो महान् विकस्पोऽवांतरः भूतादि
ङब्दो यस्मात् यस्य वाचकं इति वा । ततः स्थूटदेदाभिमानिनो मवुध्यपिददेवादेरायुषः प्रमाणम् ।। ६२ # ॐ अलु
मानम्रकारः प्रषः विशेषं प्रच्छति । काटस्येति । अनुगतिः प्रवृत्तिः कर्मगतयः कम॑प्राप्याणिं खानानि । यारश्षीः यादङयः ।। १३ ॥
| वशीधरछरता भावाथेदीपिकाप्रकाशन्यास्या ~ ध
अनुमानप्रकासो भूतकारायनुमानप्रकारः वस्तुतः काटस्येकरूपत्वात्तत्र भूतादित्वं कथमनुमेयमिति परष्टमत्रेति ।। १२॥
‰& ॐ हे द्विजसत्तमेति । ब्राह्मणेषु श्रेष्ठा विद्रासस्तेष्वपि त्वसुत्कृष्टोसि तपोबिद्यानिष्णातवान्मतसंदेहापाकरणे सबेथेव
समर्थोसीति । यद्वा ! परोपकरणार्थायैव त्राह्मणानां विधिनाविभावितत्वास्स स्राभाविकयुष्मद्धमे इति मावः ॥ १३॥
॑ भ्रीयधारमणदासगोस्वामितिरचिता दीपनीव्याख्या
तत्वत इति । अत्राध्याये त्रयोविदरोकः । १० । # श यस्येति एतत्स्कन्धीयपचख्चमाध्यायस्य षट व्रि्च्छलोकः ।
पातालमिति एततस्कन्धीयप्रथमाध्यायस्य षडर्वि्चच्छलोकः | १०॥ % . [ यावानिति । अच्र कस्पविकस्पपद्ाभ्यासु-
त्त्तिप्रययो्मध्यकारस्यैव दीकोक्तमददवान्तरभेदेन ग्राह्यत्वं सम्प्टवः सव्वभूतानामिति परोक्तविशदखोकेन रष्टिसितिप्रल्याना-
मुक्तन्वादिति । ११-१५ ॥ |
श्रीमद्वीरसघवव्याख्या
, अन्यदपि प्रच्छति अज इति । भूतात्मा भूतानां व्यष्टिभूतानामात्मा नियंता यद्रा - स्वयभूताध्वरदेद्; नाभिपद्मसमुद्भवः.
अजो ब्रह्मा यद नुप्रहाद्यस्यानिरुदरस्यानुग्रहाद् भूतानि व्यष्टिभूतानि खजति येन चतुञ खेन तरपं तदनिरुद्ररपं दृष्टम् ॥। १० ॥ ॐ. कः
स भगवान्विश्धस्धिययुद्धवाप्ययः विश्वस्य स्िव्युद्धवाप्यया यस्मात्तथामूतः मायाया नियंता. आत्ममाया. मुक्त्वा प्रकृतिमतीय . जग
१. प्रा पा०~-याबत्कल्पो । २. प्रा पार--नुमति्याबह्वद्यते । _
३५८० | ` भीमद्धागकवतम् । ` ` [ स्क. २ श्र. ८ शोः १०-१३
दथापारादुपरतः स्बैगुणाश्रयः . पूणषाड्गुण्यः यत्र॒शेते वसति त॑ देकं कथयस्वेयन्वयः ॥। १९॥ 9 % : यस्येदाबय-
े्ोकान्कस्पयति पातारमेतस्य हि पादमूकमिल्युमयथा श्रवणात्तस्य कस्पभेदेनोपत्ति मन्वानः आसंकते पुरुपेयादिना ! पुरुषाव-
यबेरनिरद्धः उत्पन्नः चतुमुःखाख्यपुरुपावयवैः सपालाः से्चाः छोकाः पूर्वकस्पिताः पू्ेस्मिन्कस्पे कल्पिताः इदानीं त्वितरभेति
खश्म इ्याह सपाेरिति । सपाठेलोकैरसुष्य पुरुषस्यावयवाः कस्मिता इति श्म एवं च धाता यथा पूर्व॑मकस्पयदिति श्रुतिविरोधः
इयभिग्रायः ।। १२॥ # # यथाज्ञातानरथान्वहूनपरच्छति यावानिलयादिना । कल्पो महाकर्पः यावान्यावत्परिमाणकः विकल्प
अवतिरकर्पः कालभागः यावानभूतमन्यभवदादिञ्चब्दवाच्यः काठः यथाऽनुमीयते ब्रहसंचारादिनेति भावः। सतः कायेस्य देवपिद्-
मलु्ादिरायुमानमायुः परिमाणं च यत्तदपदादमदसीरन्बयः ।। १३॥
| ` ्रीमद्िजयध्वनतीथंकता पद्रल्ना्रलीव्यास्या ।
आसीद्यदुद रादिल्युक्तभगवद्रपदश्चेनप्रकारं तदंवस्थितिप्रदेशं च प्रच्छति अज इतिः। भूतात्मा स्वसष्टतत्तत्कायैव्यापी
सवेविलक्षणाद्विष्णोरजातत्वादजो ब्रह्मा भू तान्यदंकारादिजीवांसतदभिमन्यमानानि च तत्त्वानि सजति । सष्ठिरपि नं सखातंग्यादि्युक्तं
यदनु्रहादिति । पाद्मकल्पे च नाभिपद्चभवो विचिः सकारणं पद्मनाभं दिदश्रयेन प्रकारेण तद्र दे तस्यास्योत्तरतरान्वयः
॥ १०॥ ॐ छ विश्वस्य सित्यद्धवाप्ययाः यस्मात्स तथोक्तः लक्ष्म्या इः ज्ञानानन्दादिसकंगुणानामाश्रयः सृष्टयादौ
गुणभूतानां ब्रह्मादीनामाश्रयो वा पुरुषः पुरुषाकारवान् स पद्मनाभः . आत्ममायां . स्वेच्छाधीनां .बन्धकशक्ति मुक्त्वा तत्परवते-
कत्वं विरम्य जुक्तप्रवतंकत्वेन यत्र यस्मिन् छोके शेते ११॥ ॐ अधुना पुनरपि ' शरुताथेमनुवदति पुरुषेति । अण्ड-
स्थितस्य वैराजाख्यस्य पुरुषस्य `हरै्निजावयवैः सपाला इनद्रादिखोकयाछैः सहिताः पाताखादयो ठोकाः पूवंकस्पिताः प्रथमं
खष्टाः पाताढादिरोकेरसुष्य वैराजस्य: 'हरेर्बाह्यावयवाः : कसिपिताः परतिमात्मकनह्याण्डावयवैः क्छप्राः इत्यन्वयः । सपारेटेकि-
रसुस्याबथवाः प्रतिमावस्संकस्पिता इति वा ॥१२॥ क ॐ श्रुतार्थमनू्याघुना प्रस्तुत पुराणाथं प्रच्छति याबानियादिना । कल्पो
नह्मकस्पः द्विपराधख्यः ब्रह्मणो दिनं वा यावान् यावत्परिमितः। विकल्पो मन्वादिकालो वाराहादिवां भूतो भव्यो भवन्निति शष्दो
यस्मिन्स तथोक्तः अतीतानागतवततंमानाख्य इयर्थः । यथा यथार्थतया ऽनमीयते ज्ञायते कथं वाऽऽयुषो मानं प्रमाणं च येन काठेन कृतं
स कारः | १३॥ | ४ | 4 ४ 4
श्रीमज्ञीवगोस्वामिषृता कमसन्द्भव्याख्या
.वष्ि्हस्य कैमुखाया स चापीति । यत्र सथाने । युक्तवात्ममायामिति । तस्य स्थानस्यामायिकत्वमभिप्रेम् । सेते परकृतिं
रतिदृष्टिं निमील्य तिष्ठति । सर्वेषामपि - हायां दुजञेयसाने शेते वसतीति सः ॥ १०॥ @ छ. सन्देहे तु बीजमाह
पुरुषेति ॥ ११॥ & ॐ प्रलयस्य वक्ष्यमाणत्वात् कस्यञञव्दे सृषटिरलयमभ्यकाट एव वाच्यः । भूतादिशब्दो यस्मात् कालात्
प्रबतेत इति शेषः । १२।१३॥ त . 4.
श्रीमद्विश्वनाथचक्रवत्तिरता सारर्थदर्भिनीन्यास्या
प्ररनान्तरमादह् । स चापि पुरुषः प्रकृतीक्चषणकन्ता यत्र शेते तत् सानं कथयेयर्थः ! मायेश्मोऽपि मायाभत्तापि मायां
यक्त्वां तस्याः ( तस्य ) बदहिरङ्गदाक्तित्वात् -तामस्पृष्ेवेय्थः | १०॥ क्षि कु प्रहनान्तरमाह । पुरुषस्यावयवैः पूवं कल्पिताः
यस्येहावयवेर्छोकान् कल्पयन्तीलादौ । तथा छोकैरयुष्यावयवा कल्पिताः पाता्मेतस्य -हि पादमूखमियादौ शुश्चम सन्मुखात्
्तवन्तो वयम् । अतरान्यो विशेषश्ेदस्ति तमपि कथयेति भावः । अत्र यद्धातुमत इतीशितन्यं जीवं प्रच्छामि । आसीद्
यदुदरादिना दशर द्वितीयम् अण्डसंखिितं पुरुषं प्रच्छामि । स॒ चापि यत्र पुरष इति ममं महतूख्टारं पुरुषं च्छामि ।
शेते स्वगुदाश्य इति दतीयं स्व॑भूतस्थं च पुरुषं प्रच्छामि । विष्णोस्तु ्रीणि रूपाणि पुरुषाख्यान्यथो विदुः । प्रथमं महतः
खष्टर दवितीयं त्वण्डसंख्ितम् । ठतीयं सर्वभूतस्थं तानि ज्ञात्वा विरच्यते ॥ इति स्तेः। पुरुषावययैरिति समष्टिजीयच्र
प्रच्छामीति प्रभपच्चकं शान्तप्रीतिभक्तौ पर्याप्नोति । जीवाष्टिशेषं भगवद्रूपं ब्रह्मणा दृष्टं कथयेति व्यज्यमान प्रदनोपि प्रीतिभक्तौ
पर्याप्नोति ।॥ ११ # क कल्पो महान. विकल्पोऽवान्तरः । भूतः अतीतः भव्यो भावी भवन् वर्तमानः इति शब्दो
यस्मात् स॒ कालः । सतः स्थूठदेदाभिमानिनो मनुष्यपितदेवतादेरायुषो यत् प्रमाणं तत् कथय ॥ १२॥ ॐ # अनुगतिर-
लुमदृत्तिः। अण्वी परमाण्वादिरूपा । बृहती वर्षादिरूपा । ` कम्गतथो मद्राभद्रकरम्मप्राप्यानि स्थानानि । यारशीर्याश्यः |
इति कम्मैप्राप्यानि खानानि सर्वाण्येव किः सृक्ष्मस्थूलविकत्पकस्पैरवश्यमेव प्रसयन्त इति कर््मनिरवेदाथं प्रदनद्रयं शुद्धभक्तावपि
पर्याप्नोति । यदुक्तं शीभगवता जातशरद्धो मत्कथासु निरविध्नः सर्वकम्म॑खिति॥ १३॥ = ` ` `
स्कं..२ श्र. श्लो. १०-१३] अनेरूव्याख्याखमलंकृतम् । ॑ ३५१
| `": +": -. --श्रीमच्छुकदेवकृतसिद्धातप्रदीपः. ` ` `
`, ` : . ` ` जीवात्परमात्मनो विरेषाभावे सृजामि तज्नियुकतोहमियादिपुर्वोक्तं च न घटेत ` अतोऽवहयं॑विक्ञेषो वाच्य इत्याह अज
इति । भूतानां व्यष्िभूतानामात्माश्नयः अजो बरह्मा यस्य भगवतोऽनुप्रहात् भूतानि उयष्टिभूतानि सजति येन च भगवतानुग्रहता
नाभिपद्मसमुद्भवः ब्रह्मा तस्य भगवतो रूपं ददृशे दष्टवान्। १०॥ & # स चेति प्रश्रातरं विश्वस्य स्िव्युद्धवाप्यया यस्परास्स
मायेशः ्कृतिनियंता मायां जगदाकारेण स्थितां मुक्त्वा प्रातं विहायेव्यरथः । यत्र छोके शेते वसति तत्तत्वतोर्हरयुदाहतमितिं
` वक्ष्यमाणेन संबन्धः ॥ ११॥` 8 8 यस्येहावयवैर्छोकान् कल्पय॑तीद्यादिषातारमेतस्य हि पादमूटमियादि च श्रुत्वा श्ञंक्यते
पुरुषावयवेरिति ! सपासखः खोकपाछैः सहिता पुरूषावयतैः पूर्वं कस्पिताः इति । सपाछैलेकिरमुष्य पुरुषस्य अवयवाः कल्पिताः
इति च शुश्रुम श्रुतवतो वयम् तद्विरोधं तत््वतोर्हस्थुदाहर्तम् । किंच पुरुषमुखादिरूयेण जनलोकादिरूपमिदं विश्वं यथा
पूर्वंकस्पितं तदुवादवैमर्हसीयपि प्रष्टमिलम्र स्फुटीभविष्यति ॥ १२॥ छ # अथाज्ञातान् बहूमथान्प्रच्छति यावानिदयादिना
यावान् यावत्परिमाणकः कल्पो महाकल्पः विकल्पोऽवान्तरः कस्पः भूतादिजञव्दा यस्य स तथाकायैस्य देवपिदृमनुष्यदेः आयुषः
परिमाणमेवंभूतः कारः यथानुमीयते एतदर्दस्युदाहतम् ॥ १३॥ ` | न
# - , -
$... .
भीमद्वज्ञमाचार्य विरचिता सुबोधिनीम्यास्या |
अस्य सामभ्येस्य सखतस्त्वकङ्का वारयति--ददशे येनेति । तस्य स्वकारणमभूतस्य नारायणस्य रूपं येन प्रसादेन ददे ।
प्रसादादेव नोभिपदमे समुद्भवो यस्य । एवं ब्रह्मण उ्पन्तिसिती भगवदनुग्रहेणेवेति निरूप्य तस्य शयनेमपि तस्मिन्नेव रूप इति
भ्रतिदिनमुद्रमनतिरोभावाभ्यां तद नुप्रदस्तस्मिस्िर इति ब्रह्मणः शयनं निरूपयति । स चाऽपि ब्रह्माऽपि यत्र शेते तत्र ह्मणो
माहात्म्यमाह । विश्वस्य स्थित्युत्पत्त्यप्यया यस्मात् । पूवं भूतानां सष्टिरेवोक्ता । इदानीं प्रटयान्ताः सर्वे भावविकायस्तत एवेति
विशेषः । आत्मनो मायां सवेकरणसामथ्यं निश्ञायां तत् यक्त्वा शेते । निञ्चा पुनस्त्त्यागादेव भवति । तथा करणे देतुः--मायेश
इति । मायाया नियन्ता । तस्मा नियमना्थमेव तां यजतीयथैः । पतिरूपत्वं वा ईशत्वम्। तथा सति कार्यावस्थं तां क्त्वा
तया सह क्रीडां शेत इयः । मायायागे वा सामथ्यं वोध्यते--मायेश इति । नियामकस्सवन्तर्याम्येवेति कथमस्य मायेज्चत्वम् १
तत्राऽऽद--सर्वगुदाशय इति । सर्वेषां गुहासु दयेषु आच्चयः खानं चस्य । अन्तःकरणत्रेरणं वा । ` तस्मात्सर्वान्तर्यामित्वान्मायेन्च-
स्म् । तस्मात्तस्य देहसम्बन्धः किमथं इति प्रदनः । सचाऽपीति वा नारायण एवोच्यते । यत्र प्रयजठे शेते प्राकृतवन्तस्याऽप्यव-
स्थानां विथ्मानत्वात्तस्य देवत्वम् । एवं जीवनद्मगोदेहनिमित्ं पृष्ठा कब्रह्मवाक्ययोरवान्तरवेलश्षण्यं दूरीकर्तुं प्रच्छति--पुर-
घावयवेरितिः। “भूर्लोकः कल्पितः प्रद्यामिःति वाक्यात्पुरुषावयवेर्छोककल्पना निरूपिता । त्वया पुनः “पातालमेतस्य हि
पादमूलसिः"ति वाक्याहोकेरसुष्याऽवयवा निरूपिताः । तत्र निणैयो वक्तव्य इयथः । यद्यपि भवतां ब्रह्मणश्च एकवाक्यतैव तथाऽ
स्माभिः श्रुतमिति स सन्देहो निवारणीय इत्युक्तं रुम इति ! अतः परं तदनुगुणा एव पदार्थाः परच्छयन्ते--यावान् करप इति ।
कस्पः प्राकृतः । विकसर्पो वैकृतः † यस्मिन् क्पे ब्रह्मा उत्पद्यते यत्र च प्रतिबुध्यते तेषां प्रमाणं खरूपं चः वक्तवयभियर्थः ।
कालानुमानज्ञानं घटिकापरिज्ञानम् । यथा वक्ष्यति “द्रादशाद्ध पललोन्मानमि''ति । यावान्यथेति यथायोग्यं 'सर्वत्रैवाऽनुषञ्यते ।
तेन भूतमन्यभवच्छब्दो यावान् यथेति वाक्यं भवति कालस्य विक्ञेषणम् । मूतभत्यमवच्छब्द इति । भूतं भव्यं भवत् एते शब्दा
यस्मात्स काखः कथमनुमीयत इति पूर्वेणेव सम्बन्धः । भूतादिपदानां प्रयोगनिमित्तं “स्वरूपं प्रच्छयत इति वा । आयुष; परिभाणं
यत्तदरक्तव्यमियग्रेण सम्बन्धः । सतो देवतियङः मनुष्यादीनाम् । सत इति पर्दं विद्यमानसधर्म सूचयति । अनि'नाऽऽविभूंतः कः
कियत्कालं तिष्ठतीति प्रभः सङ्गच्छते । अन्यथा वेनाशिकप्रक्रियाया अनङ्गीकारात्सवं `एव काः सर्वस्याऽऽयुरभवेत्। श्रभान्तर-
माह--कालस्याऽजुगतिरिति } कास्य अलु अण्वी गतिः ब्रहती च । अणुः कारो महान् कारश्च कथं ज्ञायत इयर्थः । सभावतः
काछो न ज्ञायते किन्तु काथेद्रारा । इदमिदानीमिति कायेद्राया । सैव कालस्याऽनुगतिः कारये गच्छति तद नुवत्तेनम् । तत्र रूल-
सृक्षमाणां कार्याणां नियत्वात् । अवान्तयणाम“नियतकात्वात् । कास्याऽनुगतिया तां कथयेलर्थः । सूयैगल्ा तां वक्ष्यति । ननु
कास्य मेदा एव न सन्तीयाशङ्कथाऽऽह--या तु लद्यत इति ! सर्वत्र इदानीमिति प्रतीतेः पदार्थानुषृत्तिः काटस्य लक्ष्यते ।
अन्यथा आकाश्चादिवत्तस्याऽप्यमिलापो न स्यात् । तस्या अण्वी बरहयपि । क्षणमात्रेण गतो महता काठेन गत इति । तथा च
कालानुगतिरस्ति परं तत्र नियामकं वक्तव्यमिति प्ररनः । कर्मणां नानाविधानां मतयः प्रवृत्तिप्रकाराः नानाविधयोनिसम्पादनेन
सुखदुःखप्रदानेन च यायो यादक्षीरिति परिमाणध्श्रकारौ प्रदनविषयौ । द्िजसत्तमेति सम्बोधनं महत्या कर्मगस्येति ॥ १०॥
॥ ११॥ १२॥ १३॥ `` ` ध ४ # 2 |
१. स्थिस्युद्ध वप्या इति ख. 1 २. देदहस्वमिति ग. ध. ¡ ३, च नासि ग. घ. । ४. सवेंत्रानुषज्यते ग. । ९, स्वरूपं सेति ग. ।
के (क
६. तेनेति ख. ग.। ७. अ्रनुगतिः ख. ध. | ८. मनियमित ग. ! ६. तथा -चण्वीति ख, ग, । १९, परिणाम घ... `
छ
पकी, कर. "कन्द - ~ल कन - ह~ -२ठ - ङ्स च्छ द ष्क -बदः द वत्र स -ऊ-१-
^ ञ्रीमद्धागवतम्। भ । | स्क. सन्न, द श्लोकः १०.६६
भ्रीमद्धोखामिध्रीषुरूषोत्तपचरणधिरचितः खुबोधिनीप्रकाशः
` ` . स चापीयत्न। षडधमो नह्मनिष्ठाः तथात्वेनोच्यन्ते हायनादिसर्वान्तयीमित्वान्ताः । तस्मादिति । एवमनुप्रहेणा-
छौकिकदकषधभच्वात् । तथा च ` यस्मिन्नेतावाननुग्रहस्तस्य तद्विरोधिदेहसम्बन्धः किमथ इति बिश्द्रत्वासमश्चः 1 `यदि च
प्रयोजनं विना प्रयोजनान्तशाद्वा, तदा तच्छवणादिना जातस्यानुग्रहस्यैतदपेक्षया न्यूनस्वात्तच्छरोतुः कथमभयप्रापनिरिति
सन्देहास्रभ इति भावः । एवं स . चापीति तच्छब्दस्माव्यवहितपरामरषित्वमादायैवं व्याख्यातम्। तत्र॒ पूवेदोकादेव
प्रसादहेतुस्वे सिद्धे पुनः प्रसादकथनस्य न किञ्चिस्रयोजनमियरुच्या पक्षान्तरमाह; स चापीति वेति । यत्रेयस्य विवरणं
श्रलयज्ञल इति । तेन सिद्धमाहुः भ्रा तवदियादि । तथाच, प्रसादहेतुनैः देहव्यतिरिक्तः, चेतनत्वात्, साकारन्रद्मवदिति ।
हेतौ साधारण्यक्षङ्कायां देहज्यतिरिक्तः प्राकरततुस्यावस्थाकगरेहवत्वात् । यदेवं, तदेवं, यन्नेवं तन्नैवमिति साधनान्तर-
बोधनायायं . श्छोक इयर्थः ॥। १०॥ ॐ 8 पुरषावयवैरियत्र तथास्माभिः ध्रतमिति, अस्माभिः तथा ` शरुतमिलय-
स्वयः ।। ११॥ ॐ # यावानियत्र तदनुगुणा शकोक्त्यनुरुणाः ! कल्पविकंल्पयोः क्रमेण खरूपम।हुः यस्सिन्नि-
लादि । प्रमाणमिति प्रकृष्टं मानमियत्ता इयर्थः । प्रमाणञ््दस्येयत्तावाचकत्वं प्रमाणमाण्डकोकशषस्येदयत्र स्फुटीभविष्यति ।
का।लानुमानक्षानमिति काठेयत्तानुमितिहेतोः ज्ञानम्। पूर्वेण सम्बन्धाङ्गीकारे न कश्चिद्धिरोष इत्यरुच्या पक्षान्तरमादुः
भूतादीत्यादि, प्रयोगनिमित्तमिति शक्यतावच्छेदकम् । एवं च भूतभग्यभवच्छब्दो यथेति प्र्रवाक्यं सिदध्यति ।
श्रनेतेति सत इति पदेन । कथं सङ्गच्छत इयाकाडक्वायामाहुः शअन्यथेयादि, आथुर्मानानुक्तौ ॥ १२॥ ॐ
काटस्येत्यत्र अनुगतिश्ब्दार्थं विवृण्वन्तः प्रभवीजमाहुः स्वभावत इत्यादि । कायंद्रारेति कायैविरेषणतया। गच्छ
तीतिसप्रम्यन्तम् । तद नुबर्तेमानं कार्यानुवत्तनम्। यथा गतः स काटो यत्रासन् देवाः सेवानुवर्सिनः' इति। तथा
चेति. अभिखापास्रतीतेश्च । एवं साद्धैपय्ये नानाप्रकारेण कारु एव प्रष्टो बोद्धव्यः ।। १३॥ |
श्रीगिरिधरङ्रता वालपर्ोधिनी
स चापि पुराणपुरुषो यत्र शेते एवमादिप्रभानां तत्त्वतोऽदरथुदाहचचैमिति सर्वान्ते क्रियायाः सम्बन्धः । ननु ब्रह्मणोऽ-
प्यनुगृहीतु स कथं शक्त इत्ययेक्षायामाह-- सर्वेगुहाश्चय इति, सर्वान्तर्यामीलर्थः । तस्य तदनु्रहे कि प्रयोजनमिवयपेक्षायामाह--
चिश्वेति । विश्वस्य सिलयादयो यस्मात्सः, विश्रसखष्टधथंमनुगृहीतवानियर्थः । सषटादिकरणेऽपि तस्य कथं सामथ्यैमिखपेक्षाया-
माह-- मायेक्च इति, अचिन्यशषक्तिरूपाया मायाया ईशो नियन्तेयर्थः । तर्हि किं जीववत्तस्यापि तमोवृत्तिरूपया निद्रया शयन-
मस्तीलयारङ्कयाह--मुक्त्वाऽऽत्ममायामिति मायालयागेन सष्यादिटीखतं उपराम , एष कयनमुच्यते इति भावः ॥ १०॥
क्रः कै प्रश्नान्तरमाह-- पुरुषावयवेः सपाखा छोकाः पूर्वकल्पिता इति '्यस्येहावयवेर्खकान् कस्पयन्ति मनीषिणः इति
ब्रह्मणोक्तं तद पि त्वत्तः श्रुतवन्तः । सपाछेकेकिरमुष्यावयवाः कल्पिता इलयपि "पा'ताखमेतस्य हि पादमृखःहति वदतस्त्वत्त एव
शुम श्रुतवन्तो वयं तत्र वितोधपरिहारस्त्वया वक्तव्यः । न च कल्पभेदेन विरोधपरिहार ` इति वाच्यम् “धाता यथा पूर्वेम-
कर्पयत्" इति श्रुतिविरोधादिति भावः ॥ ११॥ # ॐ एवं सन्देहविपयैयाभ्यां प्रष्ठा ज्ञातान् बहूनथान् एच्छति-
यावानितयादिना । ` कस्पो महाकस्पः विकल्पः अवान्तरकल्पो वां यावान् यावस्परिमाणकः भूतमग्यभवच्छब्दवाच्यः काटो
यथाऽनुमीयते सतः कायस्य देवपितृमनुष्यादिदेहस्यायुषः प्रमाणं च ॥१२॥ $ # पूर्वंकाठानुमानप्रकारः प्ष्टस्तत्र
विशेषं पृच्छति-- कारस्येति । अण्वी सुक्ष्म निमेषादिरूपा वृत्तिः संव्रत्सरादिरूपा या काछस्यानुगतिः प्रब़त्तिे्चयते निमेषमात्रेण
गतः महता काठेन गत इलयादिग्यवहारे प्रतीयते तत्र नियामकं वक्तव्यमिति शेषः । कर्मगतयः कर्मभिः प्राप्यानि स्थानानि
यावल्यो यावत्सङ्ख्याकाः यादृक्षर्यादृश्यो यस्रकारकाश्च । एवमेकदैव बहुप्रदने छुकस्योद्रेगो मा भूदिलयाश्चयेन सम्बोधयति-- हे
द्विजसत्तमेति ।} १३॥ #, =4 क 1 ¦ |
हिन्दी श्रनुवाद्
पहर आपने बतलाया था कि विराट् पुरषके अङ्गोसे रोक ओर छोकपाोकी सचना हुई ओर फिर यह भी बतलाया
कि लोक ओर खोकपारोके रूपमे उसके अङ्खोकी कस्पना हुदै । इन दोनों वा्तोका. तात्पये क्या हे १ ॥ ११॥ # ॐ महा-
क 7 क 7 3 ~ ता ~ ता क त, ~ 7 -/8: ।
~ == वके क उल स = द केर - = = - -- - द्ध त्चक ---क्४ ~ --- -चव्े-- ~र च् = - स कन त-न + ~ = = = ०
न
स्कः. २ अ. ८ श्लो. १४-१७ | श्रनेकग्याख्यासमलंकृतम् । | २५३
१ ` यस्मिन् कमसमावायो यथां येनोपरृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणामममीप्ठताम् ॥१४॥ `
भूपाताटकङ्न््योमग्रहनकषत्रभूभृताम् । सरितसघ्दरदवीपानां सम्भवशेतदोकसाम् ॥१५॥
प्रमाणमण्डकोल्स्य बराह्यभ्यन्तरमेदतः । महतां चौजुचरितं वर्णाश्रमबिनिशयः ॥१६॥
(~ (८ (५ + £ ~
युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे। अवताराजचरितं यदाश्चयतभ्मं हरेः ॥१५७॥
श्रीधर स्वामिकता भावार्थदीपिक्षाग्याख्या
गुणानां स्वादीनां परिणामं देवादिरूपमिच्छतां गुणिनां जीवानां मध्ये यस्मिन् परिणामे कर्मणा पुण्यपापानां समवायः
समुदायः केन कर्मसमुद्ायेन कथं कृतेन कर्मसमुदायेन कथं कृतेन कोऽधिकारी देवादिभावं प्राप्नोतीयथेः | १४॥ $
भूपाताखादीनां संभवः । एतान्योकांसि येषां प्राणिनां तेषां च संभवः । यथेति सवंत्रानुष॑गः ॥ १५॥ क # व्णानामा-
श्रमाणां च विनिश्वयस्तत्तस्खभवेर्निधीरः । १६ ॥ # # युगेयुगे प्रतियुगं यो धर्मो यच्च हरेरवतारानचरितम् ॥ १५॥
श्रीवंशीघरकता भावा्थदीपिकाप्रकाशचव्यास्या
हयर्थं इति । “सन्वसंगादषीन्देवान्रजसाऽसुरमानुषान् । तमसा भूततिय्यैक्त्वं रामितो याति कर्म॑भिः" इयादिः
भगवदुक्तेः केन सास्विकक्मेणा को देवो भवति कथं वा भवतीलयादि मत्संदिग्धमज्ञातच्च त्वं ब्रहीति भावः॥ १४॥ ॐ
एतानि भूपातालादीन्योकासि स्थानानि “ओकः स्थानं युं देम्” इयभिधानात् ।। १५॥ 8 क एततखभाववान्विप्रादि-
रेतव्खमावबान्बरह्मचयादिश्च ज्ञेयस्तथा च तेषां खाभाविकधर्मान् त्र हीति समागतम् ।॥ १६॥ # % युगानीति । संस्याग्रञ्चः
युगमानं वर्परियत्तया परिच्छेदः ।। १७ ।॥ १८ ॥
श्रोमद्रीरयचक्व्यास्या
कारस्य या अण्वी सुष््मानिमेषादिरूपा ब्रहती संवर्सरादिरूपा याऽुगतिः प्रवृत्तिरश्ष्यते सापि कथनीयेयथेः । करमै-
गतयः क्मैणः प्राप्यानि फलानि यावंसयः यावत्संख्याका याददयः यत्परकारका हे द्विजसत्तम । १४ # # यस्मिन्देशे
. कमसमवायः कमणां फरनिष्पादनं येन देव्रादिभूतेन यथा उपगृह्यते यादृज्ञं कमफल प्राप्यते तच्च कथयेलयथंः । गुणानां सत्वादीनां
गुणिनां च परिणामं परिणामदहेतौ गुणिनां परिणामे देवादिज्ञरीप्पसिहे हेत सविस्तरं वक्तुम्ह॑सीति ॥ ९५॥ ® # कङकभः
दिश्चः भूभ्रतः पवेताः भूपाताखदीनां संभवः एतानि भूम्यादीनि ओकांसि येषां तैषां प्राणिनां च संभवः यथेति सवेत्रानुषंगः
| १६ ॥ $ 8 अंडकोश्चस्य तद्राह्याभ्यतर वस्तुनश्च प्रमाणमडाद्राह्यवस्त्वावरणे महतां भागवतानामनु चरितं चरित्र
वणानामाश्रमाणां च विनिश्रयस्तु तत्खरूपभावेन निद्धारः । १७ ॥
श्रीपद्िजयध्वजतीर्थङ्कता पदरत्नावलीभ्याख्या
अण्वी परमाणुलक्षणा । महती परममहत्परिमिता कास्य गतिः सापि कथं लक्षयते कर्मगतयः कर्मफलानि यावतिः
कतिसंख्यानि याटश्षीः कीटश्चानि ॥ १४॥ यस्मिन्कस्मिन्नीवे फं क्मसमवायः यथा कथं येन केन सकमसमवाय
उपगृह्यते कमसमवायकती कः सत्त्वादिगुणानां परिमाणं गुणिनां महदादिजीवानां सामभ्यपरिमाणं गुणानां शब्दादीनां गुणिना-
माकाश्ादीनामिति व्याख्यानं न युक्तं परिमाणानुक्तेः । देवासुरेभ्यो मघवानिलयादिनोक्तश्चान्यत्र |} १५। $ ॐ भूपाताखदीनां
च परिमाणं एतानि भूम्यादीनि ओकांसि येषां ते तथा तेषां संभवमुत्त्ति च! १६॥ # 8 बा्याभ्यंतरे च वत॑मानस्य
वस्तुनो हरेः पर्माण्वादिपरममददंतानां रूपाणां च परिमाणं सत एवेयादिना वक्ष्यमाणत्वात् महतां मरीचिकदमादीनामनुचरितं
व्णीनामाश्रमाणां विशेषतो नियम् || १७ ॥।
श्रीमज्लीवगोस्वामिक्ृता कमसन्दभव्याख्या ।
गुणानां परिणामममीप्सतां सुप्ततत्तद्ासनानां गुणिनां जीवानां मध्ये येन जीवेन यस्मिन् परिणामनिमित्ते यथा येन
मनुचरितम् ॥ १५-२३॥। - 7 |
श्रीमद्विशवनाथचक्रवत्तिक्ृता सारार्थदशिनीव्याख्या
गुणानां सत्त्वादीनां परिणामं देवादिरूपमभीप्सतां गुणिनां जीवानां यस्मिन् परिणामे कम्मणां सुद्रतदुष्कृतयोगज्ञान-
भक्तीनां समवायः समुदायः सम्भवति तं कथय । स च परिणामो मनुष्यदेह एव ज्ञेयः । तस्मिन्नपि परिणामे यन जीवेन यथा
[1
५. प्रर पा---भ्यन्तरब्स्तुन । २. भार पार~--चार् खारत । ३. प्रर शरस्य |
}#
३५७ | श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २ ऋ. ८ इलो. १५-१७
यत् कम्म उपगृह्यते तत् कथय । मनुष्ये च कम्मीज्ञानादिषु कः कोऽधिकारी कथं क्ति किंङ्त्ाक्रि किं सथ्य प्राप्नोतीयथैः।
प्र्रोऽयं कर्म्ममिश्चज्ञानमिश्रयोगमिश्रशुद्धमक्तिषु परय्याप्रोति॥१४॥ $ ‰ भूः सम्भवः 1. -प्रतानि ओकांसि येषां
तेषाच्च सम्भवः । यथेति सव्व॑त्रानुषङ्गः । भूरादीनां बहुबरिधभक्तास्पदस्वात् तदोकसाच्च मायोऽधिकृतादिमक्तत्वात् प्रभ्न\ऽय
भक्तेषु प्याप्रोति ॥ १५॥ % 8 प्रमाणमण्डकोक्षस्येत्यश्वययैप्रधानायां भक्तौ कीटशान्यण्डनि भगवत्करुक्षौ सन्तीति जिज्ञा-
सायां, वर्णाश्रमेति । वर्णाश्रमधमौ भक्तिमिश्रतयैव सिद्धथन्ति तदन्यथा तेति जिज्ञासायां, कर्ममज्ञानमिश्रायाक्च मक्तौ प्रभरोऽयं
पर्याप्नोति । १६॥ # ॐ युगानीति युगाबतासणां तत् प्रवर्सितभक्तिव्रिशेषाणाञ्च जिज्ञासायाम् ।। १७ ॥
ध्रीमच्द्ुकदेवकृतसिद्धान्तश्रदीपः
कारस्य याऽण्बी परमाणुरूपा बृहती संवर्सरादिरूपा अमुगतिः प्रवृत्तिककष्यते तामुदाहतैम्हसि कर्मणा गम्यते इति
गतयः फरभूमयः यावंलयः यावत्संख्याकाः यादृशीयोदरयः यसप्रकाराः ता उदाहतुंमहैसि ॥ १४॥ 8 # गुणानां सत्वरज-
स्तमसां परिणामं देवमनुभ्यपश्चादिभावममीप्सतामिच्छतां गुणिनां सत्वादिगुणपरियुक्तानां जीवानां मध्ये येन गुणिना यस्मिन् -
देवादिभावे कर्मणां समवायः फटसमुदायः यथा गृह्यते वथा हे ब्रहमन्ुदाहतमर्दसि ।॥ ५॥ # % भूरादीनामेतदोकसां
प्राणिनां च यः संमवस्तमुदादवमदहेसि यच्छब्दः सरवैत्र संयोञ्यते ॥। १६ ॥ & ॐ ब्रह्माभ्य॑तरभेदतोंऽडकछोक्स्य यतपरिंमाणं
तत् महतां भागवतानां यदनु चरितं तच्च व्णानामाश्रमाणां च यो विनिश्चवयो निद्वारस्तं ्ोदाहतैमदसि ॥ ५ ॥
श्रीमद्रत्लभाचार्यविरचिता सुश्रोधिनीत्यास्या
तञ्ज्ञानावद्यकत्वं सूचयति--यसिन्निति । यस्मिन्कमसमाश्वाय इति प्रभान्तरम्। गुणानां सत्त्वादीनां परिणामं
देवतिर्थैड्मनुष्यादिरूपं अभीप्सताम् ! गुणिनां कार्याणां गुणसमुदायरूपाणां मध्ये । यस्मिन्कर्मेखमावायः । कर्मणां शङ्लोहि
तछृष्णानां समवायो मेखनमित्येकः प्रभः । शङ्क कमे देवेष्वेव । कृष्णं पाताख्वासिनाम् । अन्तरेन्षस्थाना वा।
समावायो मनुष्येष्िति वक्ष्यते । किञ्च । यथा कर्मसमवायः किं गुणानां समर्यो मेखनं न्यूनाधि कमावेन ब्रा। किच्च ।
येन कर्मसमवायः । केन वा कर्माणि योज्यन्ते उपगृह्यन्ते खी क्रियन्ते । जीत्रेन भगवता कालादि वा । गुणिनामपि परिणा
ममभीप्सतामिति कथनाथं गुणगुणिनोः सह॒ निरूपणम्। यथा देवावतार इन्द्राबतार इति । भूपाताखदीनां तदोकसा च
सम्भवः यथा यावानिति प्रभः। अण्डको्चस्य प्रमाणं त्रदह्माण्डं कियतप्रमाणकमिति । काब्दरेन पत्राणां विकाशामाबात्
पत्रानीयलोकपरिमाणमपि खोकानासुपयधोभावोऽपि निरूपणीय इति सूचितम्। बाह्यतः छ्ियत् । अन्तसतः कियत् । यथाऽ
न्तरप्रमाणं वक्ष्यति सूर्याण्डगोलयोमध्ये कोय्यः स्थुः पञ्चविशतिरि' ति । “तथाः बाह्यं द्ञोत्तर' "रिति । महतां सताम् ।
तेषामनुचस्तिं भक्तिः । चकाराञ्ज्ञानिनाम्। विपरीतं वा। वगोनामाश्रमाणां च विनिश्चयः आचरतः स्वरूपतश्च । अवता-
नु । तत्रापि यदाश्चयैतमं काटियद्मनगोवद्धेनोद्धरणादि । युगानि कानि कियन्तीःते। युगमानं संबत्सर-
भेदेन ।। १४ १५ ॥ प
श्चोमद्रोस्वामिश्नीपुख्षोत्तमचरणविरचितः श्रीखुबोधिनीप्रकाशः !
यावत्य इलयनत्र सारद्रपये । अनेनैकेन कर्मणामेव प्र इद्यान्षगरेनाहुः कृम्ेणाभियादि । यस्िन्निवि गुणिनि । वक्ष्यमणेनो-
त्तरानुसन्धानेनं'प्रभराथं विशदयन्ति शुङ्कमिलयादि । ्रथेदयादि । इदं गुणि प्ररिणामोदाहर्णम् । तथा च, य॒था हद्रादिदेवानां
स्रखलोके वि्मानतवेपि सत्यादि सम्बन्धं विनापि कपो रुद्रगणावतारः, सास्वो गुहाव्रकार्ः, वादृञ्चमुणिपरिणामाथ यो मचुष्य-
रूपेण कर्मसमवायः स कथं केन योऽ्यते केन वा खीक्रियत इति श्रश्राथैः । एवच्च 'भवद्धिरंेयेदुप्ूपजन्यता मित्यान्ञापनोत्तर को
वाचो यादवश्चरीरखूपेणासीत्को वा तच्छरीरे भोक्ता जीवो वा भगवान् वा कालादिर्वेति वास्यं प्रयेबस्यति ।। १४ ॐ
प्रम,णमण्डकोशस्येलत्र । प्रमाणश्चब्दस्य परिमाणवाचकत्वे मानमाह: यथान्तरेदयादि । तथा चः; प्रदयुत्तरवाक्यमेव तत्र
क्तग्राहक, मयथः । १६।१.४ ॥
प्रीभिरिधरङृता बाल्प्रबोधित्ती |
गणानां सत्त्वादीनां परिणामं देवादिरूपमभीप्सतामिच्छतां गुणिनां जीवानां मध्ये येनाधिकारिणा यस्मिन्नेव देवादिरूपे
८ <-> न =. तत 9 ~त जा तोय 0) च्थनस्पोगने नददादमर सीत्य- धक
६ न्ब - नस ॐ ने ।
१, यस्िन्धमैसमवधाय इति ख. । २. कर्मणीति घ. । ३. समवाय इति ख. ग. | ४. दरैवेप्विति ख. । £. समवाय इति ग. ।
६, धिक्यमावेनेति ग. । ७, परिशाममपीति ख. । मर. यथा बाह्यमिति ग. । |
यासंमलंरंतम् । | ९५५
स्वरश्च: ८ लो. ९८२९ | श्रनेकव्यार
श्रौणितौ = तै 19.
य्डंकीरीसयं प्रमाणे, महता, भागवतानां मंलुच॑रितं च, वंणौनामाश्रेमौणों च विनिश्चयः तततः स्खभावेन निद्धौरः | १६॥ ॐ _ $
यच्च हेरेरवतोरायुचरितम् । ननु विस्तरेण साकंटयेन च तद्रक्तं न शाक्यते एव, सद्क्षेपतः प्राधान्येन तु ब्ह्मनारवसंवादद्वारोक्त-
मेषेलयाशंङकथ सयमुक्त' तथापि ममं सन्तोषाथैमन्यदपि यदलौकिकसेन चित्ताह्यादजनकं तद्रक्तव्यमिलाद--आश्वयैतममिति ।
युगानि कानि कियन्ति च । तेषां युगानां मानं परिमाणं च । युगे युगे प्रतियुगं च यो धर्मः ।। १७॥ > +
हिन्दी भ्रनुवाद
देव, मनुष्य आदि योनियं सत्व, रज, तम--ईइन तीन गुणोके फटखरूप ही प्राप्न दोती ह । उनको चादनेवारे
जीवोमेसे कौन-कौन किस-किस योनिको प्राप्न करनेके ल्य किस-करंस भकारसे कौन-कौन कर्मे स्वीकार करते द १ ॥ १४॥
ॐ _ @ प्र्वी, पाता, दिङ्ञा, आकाश, भह, नक्षत्र पर्वत, नदी, समुद्र, दवीप ओर उनम रहनेवाछे जीवोंकी उत्पत्ति कैसे
होती हे ?॥ १५॥ ५६ 8 न्नह्माण्डका परिमाण भीतर व ओर वादर--दोना प्रकारसे बतलाद्ये । साथ दही महा पुरुषोंके
चरि, वणाश्रमके भेद् ओर उनके धर्मका निरूपण कीजिये ॥ १६॥ _# ॐ युगोके भेदः उनके परिमाण ओर उनके
अरुग-अग धर्म तंथां भगवानके विभिन्न अवतारोके परम आश्चयेमय चरित्र भी बतलाइये । १७॥
नृणां साधारणो धर्मः सविशेषदच यादृशः । श्रेणीनां राजर्षीणां च धमे इच्छरेषु जीवताम् ॥१८॥
ताना पर्सिंख्यानं रक्षणं देतक्षेणम् । पुरुषाराधन विधिर्योगस्याध्यास्मिकंस्य च ॥१६॥
योगेशवरेशर्यमतिरिङ्गङ्गस्त॒ योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयोः ॥२०॥
सम्छवः सर्वभूतानां विक्रमः प्रतिसंक्रमः । इष्टापूतंस्य काम्यानां त्रिवगंस्य च यो विधिः ॥२१॥
श्रीधरस्वोभिरूता भांवार्थदीपिकाम्यांख्या
तिता $.
कारिणां छृच्छरेषुं अपिदसु जी
श्रीवं शीधंरता भावाथेदोपिकाप्रकाशन्याख्या
संख्याटक्षणं स्वरूपं कति तचवानीति । इयर इति । यस्मादेतत्काथुखयते तदेतन्नामकं तत्त्वमिति भावः । अष्टांगयोगस्य
यमनियमासनप्राणायामप्रयाहारधारणोध्यानसमाधिरूपस्य रक्षणम् | १९॥ क % अर्चिरादिगतिं ठतीयस्कंबे वक्ष्यामः ।
आंदिनां यजुरादिपरहः । द्वितीयादिना ध॑नुरवेदादिग्रहः । धमश्चाख्ञाणि मन्वा्यष्टादश्च स्मृतयः । इतिहासो भारतादिः। पुराणानि
मास्यादीनि ॥ २०॥ # # संछवंशब्दस्यावातरग्ररयमाहकस्वे नैयतयं ददटाह-यदवेति । अग्निदोत्ादिकं वेदिकं कमे स्मतं
स्यृतिविदहितम् । तत्ष्टपु्तयोर्मध्ये । “त्रिवर्गो धसैकामार्थेः इयमरः ॥ २१॥ २२॥
[र भ्रीमद्वीरसयाघवध्याख्या
| हरेराश्चथैतममवतारानुचरितं च यत्तदपि युगानि युगखरूपं युगपरिमाणं युगे युगे प्रतियुगम् ॥ १८ ॥ # ॐ
यो धर्मः साधारणः मनुष्यमात्रसाधारणः सविशेषः वंणौश्रमविशेषनिबंधन रूपविशेषयुक्तः श्रेणीनां तत्तद्रयवहारोपजीविनां धमैः
उ्यवहारनियमलश्षणः धर्मैः राजर्षीणां प्रजापालनाधिकारिणां डष्ेष्वपलसु जीविनां यो धमः । १९॥ # ४ तत्वानां
महदीदीनां परिसंख्यानं संख्यालक्षणं खरूपं हेतुलक्षणे तत्वकारणलक्षणं पुरषाराधनर्विधः परमफरुषाराधनप्रकारः आध्यार्मिकस्य
रकृतिविविक्तात्मसवरूपविषयस्य योगस्य ज्ञानयोगस्य प्रकारः ॥ २० ॥ ॐ & योगेश्वराणामेश्व्ाण्यणिमादीनि तेषां गतिः
खरूपं योगिनां लिगभंगः स्षरीरपातः । वेदा ऋग्वेदादयः तदुक्तधर्माश्च तेषामितिहासपुरणयोश्च गतिः ।। २१ ॥
श्रीमद्धिज्ञयध्वज्ती्थकृता पदरलावल्ीन्याख्या _
यदाश्चयैतमन्येषामिति शेषः । हरेरवतारानुचरितं तच्च कति युगानि युगमानं वर्धरियत्तया परिच्छेदः अनुयुगं यो यो धर्मस्तस्तं
तं च॥ १८॥ # # साधारणो धर्मो जातिमात्रप्रयुक्तः अर्दिसादिलक्षणो यो धर्मो विश्ेषसहितः यादृशः कीटः श्रेणीनाम-
१५६ ` श्रीमद्भागवतम् } „ [स्क. २अर.८ शलो. १८२६
गरक्षकाणां धर्मो युद्धषूच्यते राजर्षीणां प्रियत्रतादीनां ृच्छ्ेष्वापत्सु जीवताम् ॥ १९॥ ॐ ॐ तत्त्वानां महदादीनां परिसंख्यानं
सामान्यविेषसंख्या तेषां क्षणं व्यावतेकं धमं हेतोः कारणस्य ब्रह्मणो रक्षणं खरूपं पुरुषस्य विष्णोः आध्यात्मिकस्य परमा-
व्मसंवंधिनो यमादियोगस्य भक्तियोगस्य च विधिः तं च । १० ॥ # #‰ योगेश्वरेधयैगतिं योगेश्वरणामणिमाचषटेशवयैप्रातिं तेषां
स्वरूपं च योगिनां यमादियोगाभ्याससिद्धानां वेदातादिश्ञाख्रम्याससिद्धानां च योगतो छिगभंगं सृक्ष्मश्चरीरनाश्चकप्रकारं स्थिरं सुखं
चेयादिनोक्तोयं पाने न ते देवकथासुधाया इलयादिपश्चाच्च | ऋगादि वेदानामायुरवेदादुपवेदानां वेदादि विदहितवणौश्रमधर्माणां च यः
संभव उद्धारादिस्तं च इतिदासपुरणयोः संभव उत्पत्तिः ।। २१ ॥
श्रीमद्िशखनाथचक्रवन्तिरत साराथदशिनीन्याख्या
नुणामन्यजपस्यैन्तानामपि साधारणो . धर्म्मो भक्तिरेव । विरेषधर्मस्तु तजातिधम्म॑ इति तद्धम्मवत्तवेपि ते भक्ता
भवन्ति । किरातहूणान्धपुिन्दपुत्कश्चा इलयादेः । एवं श्रेणीनां तत्तद्रथवसायोपजीविनां राजर्पीणाञ्चेति तेष्वपि भक्तिमत्सु
निरपराधतयेव सातत्यमिति विवक्षाया, ङच्छ्रेषु जीवतां धम्म इति आपद्धम्भेप्ररः स्ववि धभक्तौ पर्याप्नोति ।। १७} 8
तत्त्वानां प्रकयादीनां परिसंख्यानं गमनं रक्षणं स्वरूपं देतुखक्चणं तत्तत्कायैदेतुत्वेन रक्षणमिति पुरुषावतारलीलायाम् । योगस्येति
योगमिश्रायाम् ॥ १९॥ ॐ & योगेश्वराणां शम्भुपरथतीनां महानुभावक्तानाम् रेश्रयैरूपा या गतिः| हिंगभंग इति
दान्तभक्तौ 1 वेदादीनां तास्पय्यैमिति शेषः । तच्च भक्तिरेवेति भक्तो | २०॥ 8 सम्यक् पवः संसारसिन्धोस्तरणसाधनं
किं, विक्रमस्तत्र जय्य किं, प्रतिसंक्रमस्तत्र नाः क इति भक्तेरनुक्रूलवस्तुजिज्ञासायाम् यद्वा संप्वविक्रमप्रतिसंक्रमाः सष्टिखि-
तिसंहााः इष्ठ वेदिकं कम्मं पूतं स्मात्तम् । वापीकूपतडागादिदेवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्तमियभिधीयते ।। इति ॥
काम्यानां काम्यकर्मणां त्रिवर्गस्य घमोर्थंकामस्य विधिरविरोधप्रकार इति कम्मैमिश्रायां भक्तौ ॥ २१॥ `
ध्रीमच्छुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीपः
`` 7 युगानि युगमानं च थुगे युगे अ्रतिथुगं यो धर्मस्तं च यद्ाश्चयतमहरेरवतारासुचरितं तच्रादाहतुमहास ॥ ५८॥ ` कै ` ` `
यः चृणां सवेषां साधारणः धर्मस्तं यादञ्ः सविशेषः वणोश्रमनिवंधनो धमैस्ताद्चं च श्रोणीनां तत्तद्रथवसायोपजीविनां ठ्यव-
हारनियमलक्षणो यो धर्मस्तं राजर्षीणां प्रजापाखनाधिकारिणां यो धर्मस्तं ङच्छ्रेषु आपत्सु जीवतां स्वेषां यो धर्मस्तं चोदाहर-
मरि # % [का (1 # [| क. ^ .
स ॥ १९॥ ® 8 तत्वानां प्रकृलादीनां यत्परिसंख्यानं तत् यच्च॒ लक्षणं खरूपं हेतुलक्षणं तत्तत्कारणलक्षणम् । यश्च
पुरुषस्य परमात्मनः आराधनप्रकारसतम् आघ्यास्मिकयोगस्य अध्यात्मवि्यायाः यो विधिस्तं चोदाहर्तुमर्हसि ॥ २०॥ # #
५ ५ दिरूपेणे क, , भ भ $ + # ५ २) देवे दाना
योगेच्रणां ज्ञानभक्त्यादिरूपेणेश्येण यार्चिरादिगतिस्ताम् योनिनां दिगक्चरीरस्य भंगः कारणे यो खयस्तम् ऋगादिवेदानासुप-
बेदानामायुकेदादीनां धर्मस्य धर्मश्ाखरस्य इतिहासपुराणयोश्च यहक्षणं तदुदार्हैतु मर्हसि ।॥ २१॥
श्रीमद् वल्ञभाचायेचिरचिता सुबोधिनीन्याख्या
नृणां साधारणो घर्मः सलयवचनादिः । सविशेषः यागादिसदहितः । श्रोणीनामेकशषिल्पोपजीविनाभ् । राजर्षीणां राजानो
भूत्वा ये ऋषयः । यथा मन्वादयः । तेषां साधारणो धर्मो विशेषधर्मश्च कथनीयः । धर्मदरच्छ्ेषु धर्मसङ्कटेषु । आपस्सिय्थः ।
जीविनां केवख्जीववतां धमकरणासम्थोनां को धरम इति प्रभः । तत्वानां प्रकूयादीनाम्। परिसङ्कयानं गणना । सांख्यमिति
यावत् । तेषामेव क्षणं उ्यावक्तंको र्मः । तेषामेव हेतुपूर्वकं च लक्षणं तथात्वं तस्य कुत इति । पुरुषाराधनविधिः भगवलपरि-
चरयाप्रकारः । तथा योगस्य विधिः । योगविहेषस्याऽऽध्यालिकस्य च विधिः! योगस्तवषटङ्गः साधारणः । आध्याप्त्मिकस्तु
श्रवणमनननिदिध्यासनेरधिकः । चकारा द्राजयोगादीनां रक्षणं कथयेति प्रश्नः । योगेश्वराणाभेनयैगतिं यथा कर्दमस्य । लिङ्गभङ्गस्त्
योगिनाम् । लिङ्गकरीरस्य भङ्गः । यथा “न देहं वुवुधे गतम्! । “देहं तु तन्नभ्वरमः स्थितमुत्थितं वे'ति । वेदाश्चत्वारः ।
उपवेदा्चत्वार आयुवंदादयः । धर्मणि धर्मश्चाख्लाणि । इतिहासो भारतादिः । पुराणं ब्रह्मादि । एतेषां लक्षणं परिमाणं च वक्त
म्यमिति प्रन्नः । सम्प्टवो नाश्ञः। यावान् यथेति प्रश्रः । सर्वभूतानां महतां भौतिकानां च विक्रमः पराक्रमः । काथैकरणं भूताना-
मेव । प्रतिसदक्रमः कारणेऽनुम्वेकचः पूर्ववत् । इषं यागादि कर्मैरूपेण क्रियमाणम् । पूर्तं खातादि । तयोरेकफलत्वात्सहप्रयोगः।
कामानां अन्येषां काम्यकमेणाम् । अथवा । कामामां विषयाणां यो भोगम्रकारः सः विधिः के विषया भोक्तव्याः ॐ नेति | त्रिवर्मस्य
धमोथकामाख्यस्य । सखतन्त्रपुरुषा'थेपक्षेण त्रिवर्गनिरूपणान्न पौनरकत्यम् । एतेषां खरूपसुत्तरत्र वक्ष्यति । विधिः प्रकारः । निलय-
नैमित्तिकादिविधयो वा । १८-२१॥
१, भध्यारिमक इति घ, । २, तेत्रेति ग, । ३. पुरषाधंप्ेणादिति ग, ४, वदयते इति ख, ग, ।
स्क. २ श्र. ८ शली. १८-२१ | | श्रनेकव्यास्यासमछकृतम् । | ॑ ३५७
श्रीमदोस्वामिश्नीपुरखषोत्तमचरण विरचितः सुबोधिनीग्रकाशः |
सेदोपवेदेतयत्र । अस्मिन् वाक्ये पष्ठचन्तपदमात्रसत्वेन कथनकर्मणोऽनिर्दिषत्वायूर्वोक्तमनुषञ्याप्िमं चानुसन्धायाह
लक्षणं परिमाणश्चेति । २० ।॥ ४ छ इश्पूर्तस्थेयत्र कामकब्दो यथा टष्टापृत्तंसमभिनव्याहारात् कोम्यकर्मपरस्तथा चरिव-
ग॑समभिऽयाहायाद्विषयपरोपि ज्चक्यवचन इलयाक्षयेन पक्षान्तरमाहुः अथवेयादि । तथा च, पूवं "स॒ सबधीवर्यनुभूतसवेः इतिं
प्न सोपपत्तिकं बिषयान्तशासक्ति प्रतिषिध्य सप्तमाध्याये ध्रवादिकथा प्रस्तुता, तथा सति सर्वे विषया न लाज्या इयायाति
ततः सन्देदास्प्रच्छतीति व्यास्यानान्तरस्य तास्यैम् । विमशेकोटौ पूर्वपक्षाध्यायत्वं समथेयन्ति तत्रेयादि । तत्र सम्मतस्येति
टुकोक्तप्रमेयमध्ये खाभिमतस्य । नन्वत्र नूतनप्रञ्नवाहुस्यास्रभ््यायत्वमेव कुतो नाङ्गीक्रियते इलयाकाङ्क्षायां तत्र वाधकमाह
श्रन्यथेयादि । राजग्रशरादेव पूर्वाध्याथानां कथनात्तदुक्तार्थज्ञानाभावे तेषां तदर्थज्ञाने च स्वस्य वैयभ्यैमापादयेत्, प्रदनैतावच्वं
चकारादुक्तार्थानुवाद्श्च न सङ्गच्छेतातो नास्य प्रन्नाध्यायत्वमङ्गीक्रियते इत्यथः । तदेतद्भृदिकृयाहः त इत्यादि । त इति आपाततः
ग्रतिपन्नाः । श्रन्य इति खयं सम्यकूनुद्धाः । तत्र गमकमाहुः अ्रन्यथैलयादि । ग्रन्यथेति केवरप्राध्यायत्वे शङ्कामिति मूखेत्व-
शङ्कां विरद्रवुद्धिखकङ्कां वा । तथा च, तदुत्पत्तावुत्तरं न वदेदत उत्तरदानादपि तथेयथंः । नन्वव्राक्षेपास्तु द्वित्रा एवःग्रतीयन्ते
इति कथं सप्रमाध्यायाक्षेपकसवमिदाश्चङ्कायां तद्रयुर्पादयन्ति तक्रेदयादि । तदाहेति शश्रोतव्याद्ीीनी' लादयुक्तप्रमेयस्यानुपपन्नेत्वं
सारद्धनादेखथं; । अत इति । स्वद्राक्य ब्रह्यवाक्ययोर्विसोधस्यावदयपरिहायत्वात् । ज्ञानं यत इति इशोकोक्तः प्रतिपन्नं सखाश्चयं वदन्
(तस्माद्वारतेः ति तस्मारसवीत्मने' तिवाक्योक्तमथमाक्षिपतीयाहुः यद्। युक्तपरित्यादि । ग्रदृ्रुतवीर्यस्येति अद् भुतवीयैविशिष्टख ।
ननु किमच्र प्रमाणभिदयाकाडक्षायामाहुः त्रन्यथेदयादि । केवरस्येव श्रोतव्यत्वे, तस्य श्ञश्वस्रशचान्तमिति ( २-७-9७ ) इलोकोक्त-
रीतिकेन वाङ्मनसागोचरतया यथाहमिलयादिना ( २-८-३ ) शख्रण्वत' ( २-८-४ ) इलयादिरखोकत्रयेण च वक्ष्यमाणं
सवा्मानि मनोनिवेश्चरूपं हदि ज्ीघ्रं मगवतस्मवेश्ादिरूपच्र स्वानुभवगोचरं फलमनुपपन्नं स्यात्, अतः प्रयक्चमेव मानमिदयर्थः ।
ननु भगवत्पदेन चरित्रसाहियमनुक्तसिद्धमेव तादृशचश्रवणादेव तव फटमतो न तव प्रयक्षमच्र मानमियत आहुः चरिरेलादि ।
तथा च, चरित्रिवैक्िष्टयवत् । “एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध' इति ( २->-“\ ) पूर्वोक्तवा्यासवेश्चस्यापि तथात्वेन तथा स्यादि
याञ्चयनादेयथेः । वीयेविषिष्टश्रवणे गुणमाहुः तथा सतीयादि । दष्टमिति निःसङ्गमनोनिवेश्चरूपम् । एवमनङ्गीकारे दोषमाह
रन्येयादि ! श्रस्यथेति, वीयैविजिष्टस्य श्रोतव्यत्वानङ्खीकारे निःसद्धमनसोऽनित्रेशे सति । दोषाणामिति सनोदोषाणाम् । न,
फलमिति । स्यादिति शेषः । तथा च, दोषत्रयापातादपि केवश्रवणमसङ्गतमिदयाश्चयेनाप्याहेदयर्थः; । पतावदिति अखिरास्मत्-
ज्ञानात् मनसः सङ्गाभावरूपम् ¡ अन्यदिति मनसि भगवसरवेश्चरूपमभयरूपञ्च । एवं तस्माद्रारतैलयादेः ( २-१-५ ) स्प्रतिपन्नाथं
कथनपूर्वकं तत्राक्षेप उक्तः | अतः पर॑ किं म्रमत्तस्येति( २-१-१२ )पद्यद्योक्तमाक्चिपन् स्वप्रतिषन्नं वदतीलयाहः यदियादि ।
बहुकर्तेव्यत्वादिति । अभयदानाथं हृदि प्रवेक्मारभ्य नान्तसीयकपापनिवर्तनान्तस्य कर्त्यत्वात् । अतः कथं सस्पकाटेन
फरसिद्धिरिलयाश्चयेन खप्रतिपन्नमाहेयथंः । स्वाथंमिति भावप्रधानः प्रयोगः, (खाना भिलयनेनोक्तं यद्धवदीयत्वं तदर्थमिलर्थः।
तस्मात्स्वतःसिद्धा स्थितिर प्रयोजिकेति बहुकर्तव्यं . विश्चद्यन्ति . बहिरियादि । ननु मगवान् समथः, स्वामाविकस्ियापि कायं
साधयेद्तो न तस्या अप्रयोजकव्वमिति श्ञङ्कायामाहुः अ्रन्यथेलयादि । सव्यं सम्थ॑स्ततोपि मर्यादां न भनक्ति, सवंमुक्तिप्रसङ्गात् ।
अतः तत्रापि जीवहतं साधनमावश्यकम् › तत्र ज्ञानादिमार्गीयसाधनस्याङ्गीकारे हूना जन्मनामन्त' इतिवाक्यात्तस्यां प्रक्रियायां
तथा स्यात् । तत्र हेतुः शसरेलादि । “एवं शण्वतः इति पद्यस्य तास्पयैमुक्तम्, श्रविष्ठः कणेरन्ध्रेणेयस्याहुः श्रस्यामियादि ।
श्राम्रहेसेति जीवेन भगवति निःसङ्गमनसो निवेशने कृते ये यथा माम् इतिप्रतिज्ञातेनाम्रहेण । तदा च, शिथिलाकयवतप्र इयादि ।
शमले धुते च गुणानां तत्कार्याणाश्च शिथिलावयवत्वे मूखबन्धप्रच्युतौ फेखरयीदिभिगेणेरेवाभयं स्याद् । इदमेवात्र तालयैमियत्र
गमकमाहुः श्रत इयादि । अग्रिमकाय स्फुटीङु्बेन्ति तदेयादिं । द्विती थभमिति जन्मान्तरम् । तत्र हेतुः न भयमिलयादि ! ननु
शुकेन भगवदभेद्रूपमभयमुक्तमिति कथमेतावदेव फटमुच्यत इयाकाङ. क्षायां ( २-८-& ) धोतात्मेयस्य तात्पयैमाहः सिद्धान्ते-
यादि । नन्वेवं गुकोक्त्यङ्गीकारे तदुक्त शीघ्रं मोक्ोप्यङ्खीकायै इलयाकाङक्षायां तत्र बाधकमाहुः श्रन्यथेलयादि । भगवतो चष्ट-
पूवंसादखिलात्मत्वरूपाद्धतवीयैज्ञानस्यानादेयत्वेन शीघ' मोक्षाङ्गीकारे तथा स्यादिलय्थः । फटितमाहुः तस्मादियादि । तथा च,
न ह्यतोऽन्यः क्षिवः पन्था, ( २।२।३३ ) इति, भगवान् रह्म कार्ये ने, ( २।२।३४ ) तिवाक्ययोः पच्रमाध्यायस्य चार्थे विचारिते
इदानीं भगवति मनोनिवेश्चनममरिमे जन्मनि सेवौपयिकदेदहाध्रिसतोभ्रिमेऽभयमिति ज्ञानप्रक्रिया दुर्धदेति हदि भातम् , भक्तौ च
माहारम्यज्ञानमङ्गमिति तदद्धतवीयकथा एव श्रोतव्या, न तु केवखो भगवान् इति पूर्वोक्तवाक्यानामितरेतरवियोधः परिहाय इति
प्रभ्ाकयः । एवममरेपि बोध्यम् । श्रोतव्यादीनी तिपदयत्रयमाक्षिपतीयाहुः यदप्युक्तमियादि । श्रनिर्मोक्षपसङ्ग इति । जीवस्य
देहसम्बन्धग्रवादहोऽनन्तभावः अनादिभावत्वात् , प्रकृतिपरमाण्वादिवत् , यन्नैवं तन्नेव, घरटादिवदिलयनुमानेनानन्तत्वनिश्चया-
तथेयथः। भगवतेवेयादि । तथा चाकृताभ्यागमो वैषम्यनेधु ण्यापत्तिरपीय्थः । ्रसीदिलयादि । साद्धंपद्यत्रयेण "तस्माद्रारतें
तिपद्योक्त' विधेयविषेषणांदमाक्विपतीलयाहुः । यदप्युक्त' शरोतन्येदयादिभेदस्तु पूवेव्याख्यानेपि भ्युरपादित इति जीबतुस्यता परि-
३५० श्रीमद्भागवतम्। ` [ स्क. २शअ. ८ शलो. १८.२१
हन्तव्येपि ताद्य्थम् । ननु सर्वात्मत्वमौपचारिकमस्तु, तथासलयसङ्गोदासीनत्वान्न कोपि दोषः इति चेत्तत्राहः श्रोपचारिक इयादि ।
सिद्धमिति । पच्मषष्ठाध्यायाभ्यां केन साधितत्वात् सिद्धम् । तथा च, सर्वत्मेति यदास्य नाभ्यान्निनादिलस्य ( २-८-८ ) च
विरोधः परिहाय इति ताद्पयम् । एवं मगवक्वजीत्रावयवसंखाबोधकवाक्ययोः हरित्वत्रहमकृतिवोधकवाक्ययोः ईन्रस्वप्राकृत-
तुस्यावस्यावोधकवाक्ययोश्च विरोधः परिहाय इति बोध्यम् । ननु प्रमाणकथनस्य कथमसङ्गतिरियत आहुः विक्रद्पानाभियादि ।
आइरिति बहुवचनेन हि छोकम्रसिद्धिरेति्यं वा प्रमाणतयोपन्यस्तं, तत्र '्यावान् कल्पो विकल्पो वे'ति (२।८।१२ ) प्रभ्ाथैभूत-
विकस्पपदाथें युगमेदादिरूपेवधासति तेषु पूवंयुगीयादीनां छोकानां विन्या प्रसिद्धं तिद्ययोरपि ना्चासमाणकथनस्यासङ्गति-
रियथैः। यथा कारोऽलुमीयत्त ( २।८।१२ ) इति भ्श्र न दिशां कणैत्वमाक्षिप्तमियाहः किञ्रेदयादि । ननु दिगभावे कथं तद्रयवहार
इयत आहुः व्यवहार इत्यादि । तथा च, यथादिलयोदयवेखावि्मानतिभेः पृणेत्वं तावन्मात्रव्याप्टयोपचारिकम् › तथादिक्त्वमपि
सुयकृतिविभागेन देश्चविरेपेष्वौपचारिकमिति तैरेव तद्वयवहारोपपच्वियैथा च साद्कयमते उपाधिभिः काटस्य तथेयथैः । नैवंविध
इति नौपचारिकः । ननु व्णाद्यात्मको निय एव शब्दः श्रोत्ररूपोस्तु, तथा सति नानियतत्वभिलयाहुः शब्देयादि । आयुमौनप्रभन -
ना्चिनोनीसारूपत्वमाक्षिपतीयाहुः यदं पीयादि । श्रनिरूप्यत्वादिति। अजागटस्तनवद्प्रयोजकयो्वंयर्थ्येन तथारवात् । काला-
जुगतिग्रभाक्षेप्यमोहुः एवं घ्राण इलयादि, स्थूलादिरूपज्ञापकोपाथौ विचायैमाणे तेषामानन्यादनन्तव्राणाद्यापत्तिस्तद् नुरोधेनानन्त-
विराडङ्गीकारे दिवः स्थूटकाटलखायित्वविगोधस्तदनुरोधेनैकविराडङ्गीकारे गन्धादेख्िश्षणस्थायित्वविेध इति ते -परस्परं तथेयथः ।
यावत्यः कर्मेगतय ( २-८-१३ ) इति प्रभक्षेप्यमाहुः किन्न, चच्खरिलादि । प्व॑वदिति । पतङ्ग उभे अदनी च परस्परासङ्गत
इयथेः । तदुपपादयन्ति यत इत्यादि । सूर्यस्य परादृत्ताविति । आदिलो वा अस्मोहोकादगँ लोकमेति सोमु" लोकं गत्वा पुनरिमं
लोकमभ्यभ्यायत्स इमं खोकमागय मृलोरबिभेदि"ति श्रौतेन प्रकारेण परावृत्तौ । सूर्यानन्तत्व इति । नभो मासं नयन्यमी' लादि-
पौराणप्रकारेण तथात्वे । तथा च, सुथैपराचृृ््यादिकर्मगतिविचारे तदनैययाचचशवुरनुपपत्तिर्दिनादिग्यवस्थापकतद्रतिविचारे दैवमानु-
षादिदिनपत्रीणां परस्परविरुद्रत्वायक्ष्मानुपपत्तिरिलय्थः । यस्मिन्नियत्र उक्त ( २-८-१४ ) इति, सर्बात्मकखबोधनादुक्तः । तञे-
सादि । तस्मिन् धिष्ण्ये कर्ममेटनेनैव प्राप्यमाणे साकेयथः । एतेनेयादि, यथा क्मेसमवाय इति) मेनप्रकारभ्ररनेन गुणिनां जलानां
कृर्मविक्चेषसंमिश्रणप्रकारादेव नानारसवत्तेति तेषां बहूनां ताते रस इस्येकेवचनविरोधादाक्िप्रमियथंः । अनेनेयादि कमेसंमिश्रणं
येनोपगृह्यते ( २-८-१४ ) इट्युपग्रहप्ररनेनोपव्रहीतु्जीवादेर्नियतस्वा द्रोखकेन्द्रिययोश्चानियस्वात्तस्याधिदैविकत्वादुपपत्तश्वाक्षिप्तानी-
यर्थः । प्रकारान्तरेणाप्याक्षिपतीयाहुः किश्चेयादि । विशोषस्येति ब्रह्माण्डरूपायाः प्रथिभ्याः । विश्चेषपद् ्थानिति विशेषपदस्या-
वोन्तरार्थभूतान् । भूपाताठेति सारद्धनेति शेषः । महताञ्चेयत्र शनाक्किपतीति ( २-८-१६ ) अत्रालुशब्दस् पश्चाद्थकस्वेन प्रहाद्स्य
सूचयन् सस्य श्रं स्यृतिरूपतां चाक्षिपतीदयथैः । बह्माननमियपि वर्णाश्रमविभागस्य धर्मकृतत्वेन तस्य पाश्चायव्वेन सुखादि.
रूपत्वादिरूपत्वाक्षेपो ज्ञेयः ! ्रवतारानुचरितमित्यन्न ( २-८-१७ ) तदेकमिति सामान्ये नपुंसकम् । लौकिक इति । तथा चः
ूर्वोक्ताप्राकृतत्वविरोधीयर्थः । न स्यादिति । तथा च, युगविचारो यागनिलत्वबाधकं इलः । श्रन्यथास्वादिति । उतायुगासूवं
योगतपोज्ञानरूपत्वात् । तदेवोदाहरन्ति यथेयादि, किञ्च युगधमे इत्यादि । एतदादीनामनियत्वप्राकृतत्वसूचनेन तदङ्गिभूतस्य
यागस्यापि तथास्वापादनेनाक्षिपतीयर्थः । तत्वानां परिसद्खथानमिति ( २-८-१९ > प्रभाक्षेप्यमाहुः यद्पीयादिं । अतः परमिति
“क्षणं हेतुखक्षण'मियत ( २-८-१९ ) आरभ्येयर्थः । तस्येति आत्मयोनेः । इत्यादिभिरिति एतदारभ्य पच्नभिपपदयैः । चिन्तये-
दितीति उक्तमिति विशेषः । असङ्गतिं व्युलपादयन्ति ततन्नल्यादि । तत्रेति देतुरक्षणविचारे । तत्र भवतीति चित्ते भवतीति देतोनं
कोपि सिद्ध इयथः । दूरापास्त्वे हेतुमाहुः चित्तमिलयादि । तथा चास्मिन् लक्षणवाक्ये यत्तत्सत्त्वगुणं खच्छं शान्तं भगवतः
पद्म् । यदाहुवासुदेवाख्यमि' तिपूर्वकथनाद् भगवत एव सिद्धिनात्मन इति सा तथेयथेः । पुरुषाराधनविधिप्रननक्षेप्यमाहूुः यद्पी-
सोद । योगद्यविधिप्रशाकष प्याह स्पूलेयादि । श्रसङ्गतमिति वृत्तिनिरोधे धारणाया अप्यपायात्तयेलथेः । योगेचरे्यैगति-
भर्ाक्षेप्यमाहुः यदप्युक्तं स्थिरमियादि । इतीति, इत्यादिभिः सप्तदक्चभिः । श्रसङ्गतं भवतीति लिङ्गभङ्गो ह्यात्मप्राप्तौ तत उत्तर-
मक्षरपराप्तावानन्द्मयत्वमुक्तम् , तत्र जाते शिङ्गभङ्ग प्रतिबन्धस्य निडृत्तत्वात्तदव्यवहितोत्तरमानन्द्मयत्वमुचितमंतो विटम्बहेतो
रनिर्वाच्यतवाद्वसान इलयसङ्गतं भवतीय्थः ! भगवान् ब्रह्य यसया्षेपे ( २-२-३९ ) वेदविचार इति । मन्त्रत्ाह्णात्मकः शब्दो
वेदः । साङ्गयागादिधमोत्मज्ञानप्रतिपादकारोकिंकः शव्दो वा वेद इति रक्चणपूरवंके तद्विचारेऽसङ्गति व्युसादयन्ति यदीयादि ।
तथा च, भक्त्य्थयत्नकरणविमर्स्यासङ्गतिरिय्थः । एवं द्विवीयाध्योयोक्तमाकषिप्रमनेनैव ठृतीयाध्यायप्रमेयमप्याक्षिप्यत इयाः
यद्पि कामनेयादि । तृतीयादिरिति। ठृतीयाध्यायाक्षेषारम्भः । असङ्गतौ देतुमाहः वेदे हीलादि। ननु पुराणादिसिद्धं तदिति
चेत्तत्राह भक्तीलयादि । एवं यद्प्यसङ्गतिनास्ति, तथापि, पूर्व भक्तेः खतःसिद्धत्वन्युलयादनात्तस्याः साध्यत्वे निराकृते तथेयथेः ।
सम्छवादिप्रभाक्षेप्यमाहुः यदप्युर्पत्त सादि । इच्च पच्चमादित्रयेसि, न तु चतुर्थं इति तदनाक्षिपे सप्तमाध्याय्याक्षेपकल्वं कथमिति
न शङ्कनीयम् , स्याध्यायस्य नमनप्रा्थ॑नमात्रपरतयाऽनिणीयकल्वत् । उत्यत्तिविम्चनेनैव तदर्थस्य गतार्थ॑त्वा्, तदनाक्षेपेपि पच्न-
मायष्यनेवाक्िपप्रायतया परतिज्ञामङ्गस्योभावादिति । आपं व्युसाक्यन्ति यदिदमिदादि । विशेषाभावादिति । मतान्तरमति-
स्क. २ श, ८ इत्ते. २२-२६ ] क्नेकत्याख्यासमलंछृतम् । । ३५९
पन्नस्येवास्याप्यनिलयत्वा्यनपायादियर्थः । षष्ठाध्याये आक्षिषतीयाहुः यदप्रीयादि । भूततसंस्कार इत्यादि 1 अत्र तेनेति शेषो बोध्यः
तथा च, विज्ञेषाभावात्तत्कस्पनवैय्यैन चिबारितेयर्थः। ननु यज्ञादेमंगवदीयत्वाय तत्कस्पनमिति चेत्तत्राह; भगवदीयत्वं
त्वादि । श्रन्यथेवेति समपणेनैवेय्थः । पाखरडस्वमेव न स्यादिति विधिभेदटीलावन्न स्यादिखयथः ! निराकृता भवतीति
यानां देषादपि मगवल्मापरेरुक्तत्वान्निराकरता भवतीय्थः । व्यवस्थानं खरूपत ( २-८-२२ ) इलयस्याक्षेप्यमाहुः भिन्नतयेयाद्विः
व्यर्थ स्यादिति तस्य खरूपावस्थानस्यापि भगवद्रुपच्वात्तेषां भगवत्त्वे ब्रह्मानेकत्वापत्त्या भेदवादापत्या वा भयनिवर-
स्यभावात्तथा स्यादियथः । अतः `परं यथात्मतन्त्र ( २-८-२३) इति पथ्येन सप्रमाध्याय आश्षिपतीयाहुः श्रवतारेादि ।
तादश्मिति अवताररूपम् । ननु तदवताररूपस्य परित्यागामावाष्टिशेषो नाप्रयोजक इयत आहुः म्रायेयादि । प्रामाख्थमिति
प्ररणाक्षेपकमद्राक्यप्रामाण्यम् । श्रयमाणमिति उपेन््रदत्तपदेन भगवद्धक्तगणे श्रूयमाणम् ।। २१ ॥।
श्रीभिरिघरङ्सता कलप्रबोधिनी
सविशेषः वणौश्रमनिवन्धनरूपविक्ेषसहितो याटश्चो चरणां साधारणो मनुष्यमात्रेणानुष्ठेयो धर्मैः । श्रेणीनां तत्तद्रयव-
हारोपजीविनां धर्मः । राजर्षीणां राजानो भूर्वाऽपि ऋषिवद्रतेमानानां भगवद्भक्तानां यो धर्मः । डृच्छ्र षु आपत्सु जीवतां यो
धर्मः । १८ ॥ क तत्वानां महदादीनां परिसङ्कधानं गणना । तेषामेव लक्षणमसाधारमो धर्मैः । हेतुलक्षणं तत्तकार्य
हेतुत्वेन च लक्षणम् । पुरुषाराधनविधिः मगवत्सेवाप्रकारः । आध्यास्मिकस्य प्रकृतिविविक्तात्मवचिषयस्य योगस्य च प्रकारः
। १९॥ #‰ & योगेश्यणमेश्चर्याणि अणिमादीनि तेषां गतिः स्वरूपम् । योगिनां दिङ्गश्चरीरस्य भङ्गस्यागप्रकारः । वेदा
ऋग्वेदादयः, उपवेदा आयुर्वेदादयः घम धर्मश्ञाख्राणि, तेषां इतिहासपुराणयोश्च गतिः स्वरूपम् | २०॥ # ४ सवभूतानां
कायैकारणरूपेण वर्तमानानां प्रथिव्यादिपच्महाभूतानां सम्पवः सम्यक् प्रुवनमुत्पत्तिः, विक्रमः स्थितिः, प्रतिसङ्क्रमः प्रख्यः । इष्टं
वैदिकं कर्म, पूतं ‹ वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च ॥ अन्नप्रदानमारामः पृत्तंमितयभिधी थतेः इति स्म्र्युक्तं स्मातं क्म, तयो न्रक्यं
तस्य, तथा काम्यानां तत्तत्कामनयाऽनुष्ठेयानां कर्मणां, तथा धर्मथकामरूपश्रिव्गेस्य च यो विधिः प्रकारः ॥ २१ ॥
हिन्दी श्रुवाद
मनुष्योके साधारण ओौर विशेष धर्म कोन-कौन-से हँ १! विभिन्न ठ्यवसायवाटे छोगोके, राजर्षियोके ओर विपत्तिमें
पड़ हुए छोगेकि धर्म॑का भी उपदेश्च कीजिये ॥ १८ ॥ ॐ 8 तच्वोकी संख्या कितनी है १ उनके खरूप ओर छक्षण क्या
है १ मगवानकी आराधनाकी ओर अध्यासमयोगकी विधि क्यादहै?।१९॥ $ & योगेश्वरोको क्या-क्या देश्य ्राप्
होते हे, तथा अन्तमं उन्हें कौन-सी गति मिख्ती है ? योगियोका लिद्गद्यरीए किस प्रकार भङ्ग होता है ? वेद, उपवेद, धर्मक्षाख,
इतिहास ओर पुराणोंका खशूप एवं तातपये क्या है ‰ ॥ २० ॥ ‰ 8 समस्त प्राणियोकी उत्पत्ति, स्थिति ओर प्रख्य कैसे
होवा दै ? बावली, कुँ खुदवाना आदि स्मात्ते यज्ञ-यागादि वैदिक एवं काम्य कर्मोकी तथा अथं-धमै-कामके साध्नोकी विधि
क्याहै१।२१॥
यश्चानुशायिनां सगः पाण्डस्य च॒ सम्भवः! आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपतः ॥२२॥
यथाऽऽत्मतन्त्रो भगवान् विक्रोडत्यत्मभायया । विसुञ्य वा यथा मायाघ्दास्ते साक्षिवद्वि्ुः॥ २३॥।
सवंमेतच भगवन् पृच्छते मेऽनुपूवशः। तन्छतोऽहस्युदाहतुं प्रपन्नाय महाधने ॥ २४॥
अत्र प्रमाणं हि' मगवान् प्ररमेष्टौ यथाऽऽत्मभूः । परे चेहाुतिष्ठन्ति पू्वषां पूवजेः एतम् ॥ २५ ॥
न मेऽसवः परायन्ति त्रह्मन्ननशनादमी । पिषतोऽच्युतपीयुषमन्यत्र इपिताद् द्विजात् ॥ २६ ॥
ध्रीधर स्वामिता भावार्थदोपिकान्याख्या
अनुक्लाथिनां रीनोपाधीनां जीवानाम् । आत्मनो जीवस्य व्यवस्थानं बंधमोक्षातिरिक्तखरूपेणावसानम् ॥ २२ ॥
& & उदास्ते प्रल्ये॥ २२॥ #‰ # चक्षब्दादप्रष्टमपि।२४॥ # प्रमाणं सम्यक् ज्ञाता यतस्तव त्रह्मना-
रदल्यासक्रमेण संप्रदायोऽस्तीति सामान्यन्यायेनाह् । परे चेति । यद्भा स्वदन्ये प्रायज्शो गतानुगतिका एव न तत्त्वविद् इत्याह ।
परे चेति ।। २५॥ श $ ननु तवानश्चनद्विजकोपाभ्यां व्याङ्कुरुस्य कुतः श्रवणं तत्राह ! नेति । न परायंत्ति नापगच्छति
न ठयाङ्ुलीभवंतीव्यर्थः । अच््युतकीर्तिपीयूषम् ।। २६ ॥
१. प्रा० पा०--महामते 1 २. प्रा° पा०-भगवान् पर० | ३.प्रा० पा०्~~श्रपृरे हछनुतिष्टम्ति।
३६० श्रीमद्भागवतम् ` [ स्क. २.८ श्लो. २२.२६
४, वंशीधरकृता भावार्थदोपिकाप्रकाशन्यास्या | क
उदास्ते साश्षिबदुदासीन इव तिष्ठति ॥ २२॥ क ® उदादतुमिविदासादिपुरस्कारेण तत्त्वतो याथार्थ्येन
वक्तुम् । प्रपन्नाय शरणमाप्नाय । हे महासने इति प्रतिवचनसामध्यं सूचयति ॥ २४ ॥ 8 % परेऽपरे च पूर्वेषां मरीच्या-
दीनामपि पूेब्रहयवादिभिः कृतमनुष्ठितं श्ाखार्थम् । त्वमपि तदाचरणमेवाश्रयेति चेदाह--यद्रेति ! व्यवहारासक्त्वात्तेषां
तत्त्वविस्यृतिभेविष्यति त्वं तु व्यवहारातीत्वात्तत्ववित्तेभ्यः सर्वेभ्य उक्ृष्टोऽस्यतस्त्वदुक्तौ मे सर्व॑भैव विश्वास इति भावः।
नु त्वं त्वन्यकविमुखतोऽवगततत्वोपि कि पुनर्मा प्रच्छसीत्यत आह -अत्रेति । अन्येषां कवीनां मध्ये हि निधितमेव भवा-
प्रमाणम् अतस्तत्तदर्थाभिज्ञोप्यहं भवन्मुखात्कीदगुत्तरमाविर्भविष्यतीत्याकांश्चायां प्रच्छामि । परमेष्ठी यथात्मभूः प्रमेश्वर-
प्रसादात्खतः सिद्धज्ञानस्तथा भवानपि परेऽन्ये तु पूर्वेषां पू्वर्विद्रद्धिरेव यच्छतं सर्वं हृष्रा तेभ्योधीर्याधीलयानुतिष्ठतीति विश्व-
नाथः ।२५। # ॐ इयथे इति । अशनादप्यतिबेतुरसायनपानादिति भावः । कुपिताद्िजादियनेन द्विजकोपदेतुको मरणकालो
लक्ष्यते । तथा च द्विजकोपदेतुकमरणाधिकरणसघ्तमदिनरूपकादादन्यत्र कालेऽच्पतपीयुषं पिबतो मेऽसवोऽनश्चनान्न परायंतीय-
न्वयः । सप्तमदिने मरणस्य ज्चापवठेनावशयंमावित्वात्ततः पूर्वमच्युतपीयूषपानं कुबेतोऽन्याननुसंधानान्चोभयनिमित्तापि व्याङ्करता
नास्तीति भावः। यद्वाञच्युतपीयूपं पिबतो मेऽसवोऽनश्चनादुद्रिजकोपाच्च न परायंति रकिंत्वन्यत्राच्युतपीयूषपानाभावे परायं-
तीयथः । बाल्बोधिन्यां तु-कुपितद्विजाद्धेतोयैन्मरणं ततोन्यत्र तद्िना तस्य निव्र्तस्तु नास्तीयर्थं इति व्याख्यातम् । चक्रवत्तो
तु-कुपितद्विजात्सप्तमदिवसे तक्चकरूपो द्विज आयास्यति तस्मादन्यत्र तदागमने सयसवः पारस्य्येवेति व्याचख्यौ ॥ २६॥
श्रीराधारमणदासरगोस्वामिविरचिता दौपनीव्याख्या
` "` (साधारण इति । साधारणो जातिमाव्रनिबन्धनः अदहिंसादिक्नणः । १८--२५ ॥
| श्रीमद्धीरराघचव्याख्या
सवभूतानां संपल्वः अवांतरग्रखयः उत्पत्तिवां विविधः क्रमः धिक्रमः स्थितिः भ्रतिसंक्रमः संहारः महाप्रखयः इषं वेदिकं
कम॑ पूतं तरिवभैस्य घर्माथंकामानां विधिः प्रकारः ॥ २२॥ छ छ अनुक्चायिनां मुक्तशेषकरमेणा सह॒ परलटोकश्र्टानां सरः
उत्पत्तिः प्रकारः पाखंडस्य पाखंडधर्मस्य संभवः उत्पत्तिः आत्मनो जीवस्य वंधमोकषप्रकारः स्वरूपतो व्यवस्थानं मुक्तिदश्चायामव-
सानं तसरकार इयथः ॥ २३॥ ॐ % आत्मतत्रः सतत्र: विभुः सर्वातरो भगवान् आत्ममायया सखनियाम्यमायया यथा
विक्रीडति पुनश्च मायां विसृज्य यथा येन प्रकारेण साक्षिवस्साक्षारृष्टवदुदास्ते प्रख्ये उदासीन आस्ते २४॥ 8 कछ
एतस्सवं चकाशादप्ष्टमपि गुह्यं यत् तञ्च प्रच्छते प्रपन्नाय च मे मह्यं हे भगवन् हे महामते त्वत उदाहतं उत्तरं वक्तु त्वमहंसि ।
अदेतायोतकमिदं विक्षेषणद्रयं भगवन्महामते इति च उत्पत्ति प्रख्यं चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्यां सख वाच्यो
भगवानिति हि स्मयते महामतिन्त्वं च त्रैकालिकवस्तु याथार्म्यज्ञानवत्वम् ।। २५।। # % योग्यतामेवोपपाद्यति अत्रेति । अत्र
ृष्टयर्थेषु मवान्प्रमाणं सम्यग्ञाता तत्र दृष्टान्तः आत्मनः परमात्मनः भू; जातः परमेष्ठी ब्रह्मा यथा प्रमाणं तद्वत् ब्रहमनारदव्यासक्रमेण
संप्रदायोऽप्यस्तीयाह पूर्वेषामपि पूर्वजैः कृतं परेऽ्वाच अनुतिष्ठति ॥ २६ ॥ |
वि श्रीमद्विजयष्वजतीर्थ्ृता पद्रल्लावलीभ्याख्या |
विक्रमो विविधचरित्रखक्षणः प्रतिसंक्रमः संहारः इष्टस्य योगादेः पूर्ैख वापीकूपादेः काम्यानां कार्यादीनां विवर्म धमार्थ.
कामलक्षणस्य || २२॥ $ ॐ प्रकृतावनुश्चयनाद् तुञ्चायिनः संसारिणस्तेषां सगदः परिश्रष्टानां सखभावं वा आत्मनो जीवस्य
मोक्षं विशिनष्टि गयवस्थानमिति । यद्वा तारतम्येनावसखानम् ॥ २३॥ 8 % आत्मतंत्रो भगवानात्ममायया स्वेच्छया चिसङृला
च जगत्स्षटयादिना यथा येन प्रकारेण विक्रीडति । द्विविधात्ममायास्ति खरूपभूता तद्रश्ाचेति । तत्र तद्रश्यया जीवं संसारयन् स्वरूप-
भूतया भक्स्यादिसाघनसंपन्नं साधयन् संसाराह्िमोचयन् सुखेन रमयन् पुनस्तद्रशषवंधकशक्ति विसृव्य साक्षिरूपपुरुषवन्निटे-
पो यथोदास्तेप्रकृतिमुक्त्वा तिष्ठति द्वेधा चात्ममाया तद्रूपा तदरश्ञा चेति तद्रश्चया संसारयति खरूपया विमोचययुदास्ते इलयादिश्ुतेन-
नि्वाच्या मायात्रोच्यते ॥ २४॥ ॐ छ प्रभरश्चिमुपसंहरति सर्वमिति । च शब्दादन्यदप्रष्ठ च यद नुपूर्वजञः पूर्वं वक्त्यमिति
प्रतीयते तत् क्रमेण उदाहुमर्हसीति प्रपन्नायेयनेन आनुकरूटयस्य संकरः प्रातिकूरयस्य वर्जनं रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्ठृलवरणं
तथा आस्मतपणकापैण्ये षडिवधा शरणागतिरिप्युक्तमर्थमात्मनः सूचयति । महामुने इलयनेन शुकस्य खम्रतिवचनं सामथ्यैसद्धावं
¢ क ~ भ १. (~ ् बै 1
सचयति॥ २५} 8 ४ सवेक्ञस्यापि ऊेनचिचिभित्तेनान्यथा वचनं सथातयत दनि सतया) पणिलिन्ति व्येति । कण
स्मभूः परमास्मन उत्पन्नः परमेष्ठ सवजीवोत्तमो ब्रह्मा सवेजनानां सवंशास्ेषु प्रमाणं सम्यग्वक्तव्यत्वेनाप्नतमस्तथा व्यासपुत्रो
भवानप्यत्रास्मदथं प्रमाणं हि यस्मततस्मदुक्तं युक्तमिति एतदेबोपपादयति अपर इति । अपरेऽन्येषां मरिच्यादीनामपि पूर्वजेतह्-
भावादिभिः कृतं शाख्राथमनुतिषठंति हि प्रसिद्रं यद्यदाचरति श्र इयादौ अनेनापरेऽनुतिष्ठ॑तीति यस्मासरमेष्ठी प्रमाणमतो भवान-
प्यत्र प्रमाणमिति वाक्याथे उक्तो भवतीति ॥ २६ ॥ ` |
स्क. २अ. ठ इलो; २२-२द | ग्रनेकव्याख्यासमलंकृतम् । ३६१
| श्रीमज्ीवगोस्वामिकता क्रमसन्दर्भव्याख्या ` ५
अत्रेति। आत्मभूः श्रोनातयगणोद्धूतत्वात् तत् प्रकाशचितज्ञान इयर्थः । नन्वहं गुरुपरभ्परयापि मराज्ञान इति चेत्तत्राह
परे चेति । तादशं तन्येषामपि वत्तत इत्यथः । न (न त्वं गुरुपरम्परया प्राप्तज्ञान इति भावः ) । ॥ २५॥ छ कः ` यदन्यत्
पृष्टं तदपि हरेः कथां विना न कथयितन्यमियभिप्रेयाह न मेऽसव इति । हे ब्रह्मन् अनशनात् तथा कुपितान् द्िजादपि न मेऽसवः
परायन्ति । तवर हेतुः पिवतोऽच्युतपीयुषमिति ! अन्यत्र अन्यदा तु तस्मात्तस्मादपि परायन्तीलर्थः ॥ २६ ॥ |
्रीमद्धिखनाथचक्रवत्तिर्ता सायाथदर्भिनीन्याख्या
अनुद्चायिनां महाप्रखये इरे छीनोपाधीनां जीवानां सर्ग इति साधकभक्तानां साधनसिद्धिजिज्ञासायाम्। पाखण्ड-
स्येति भक्त्थसम्भवजिज्ञासायाम्। आत्मनो मायास्पष्टजीवस्य बन्धमोक्षाविति भक्तिमिश्ज्ञाने ज्ञानमिश्रायां भक्तौ वा । खरूपतो
व्यवस्थानमिति आदित एव सदा मायास्पञ्शूल्यस्य विष्वकसेनादेर्जीवस्य निलयमुक्तस्य नियभक्तौ ।॥ २२॥ # छ विविधं
कीडति सष्ट्यादिसमये विद्ध्य महाप्रलये यक्त्वा । यद्वा आत्मतन्बो भगवान् श्रीङ्कष्ण एव अन्येषामवताराणामवतारिण-
श्वात्मतच्त्वेऽपि विप्रवाठकदरणादौ ङृष्णेकपारन्त्यदद्ञेनात् । आत्ममायया योगमायया पूतनावधादौ क्रीडति । यथा वा विसृज्य
विकेषेण सृष्ठा मौषखादौ उदास्ते साक्षिवत् नतु साक्षी ॥ २२॥ % श चक्रारादप्रष्ठमपि।॥२४॥ क कू नन्वन्येभ्य
ऋषिभ्यः सकाश्चात् त्वं पूरमेवावगतैतत्स्वीथं एव भवति तदपि किं मां पुनः प्रच्छसीयत आह अत्रेति । अत्र तेषां स्वेषामपि
ऋषीणां मध्ये हि निश्चितमेव भवान् प्रमाणम् । अतस्तत्तदर्थाभिज्ञोऽप्यहं भवन्मुखपद्मात् कीटगुत्तरमावि्भवतीदयाकांक्षायां
च्छामि यथा परमेष्ठी आत्मभूभगवत्प्रसादात् खतः सिद्धवेदार्थज्ञानस्तथा भवानपि । परेऽन्ये तु पूर्वेषां पू्व्वजैर्वि्िद्धिरेव
यद्यत् कृतं तत्तत् सवं दृष्ठ तेभ्योऽधील्याधीय अनुतिष्ठन्ति ॥ २५॥ # ॐ न चात्र मतके दृष्टिः कार््येयाह नेति । न
परायन्ति न व्याङ्कलीभवन्ति । तत्र हेतुः अच्युतकथापीयूषं पिबतः । किन्तु कुपिताद् द्विजात् सप्रमदिवसे तश्चकरूपो द्विज
आयास्यति तस्मादन्यत्रेति तदागमने सति असवः परायस्यन्त्येव ततश्च अच्युतपीयूषपानं नाहं पराप्खामीलतो भवता कष्णकथायां न
विछम्बनीयमिति भावः ॥ २६ ॥ | |
श्रीमच्छ्ुकदेवदतसिद्धान्तप्रदीपः |
_ स्व॑भूतानां यः सं्वः सम्यकूष्वनमुत्पत्तिः विक्रमः सितिः प्रतिसंक्रमः संहारः इष्टस्य वैदिकस्य कर्मणः पूर्वस्य स्मार्तस्य
वापीक्रपादिनिमणस्य च तमुदाहतुः महसि तत्र च काम्यानामग्निहोत्रादीनां त्रिवर्गस्य च धमार्थ॑कामानां यो विधिस्तमुदादतु-
महसि ॥ २२॥ # # अनुञ्ञाथिनां कर्मफरभोगाय सगे छीनानां यश्च सर्गः भुकतकषेषेण कर्मणा पुनरिदोद्धवस्तं यश्च पाखंडस्य
संभवस्तं आत्मनो जीवस्य बंधमोक्षौ यौ तौ -स्वरूपतः मुक्तौ यद्यवसाने त्चोदाहतुमदहसि ॥ २२३ ॥ & # आस्मतंत्रः स्वाधीनः
विभुः स्वंगः भगवान् यथा सृष्टौ आत्ममायया स्वकृक्तिभूतया विक्रीडति यथा वां प्रलये मायां विस्य साक्िबदुदास्ते उदासीन
आस्ते ॥ २४॥ ॐ ‰ एतस्सवं पृष्टः चकाराद्प्ष्ठमपि प्रच्छते प्रपन्नाय मे महयं तत्त्वतः उदाहतुुत्तरं वक्तुः त्वम॑सि अद्ैत्व-
योतकं संबोधनद्रयम् ॥ २५॥ & ॐ अर्दतवमेवोपपादयति अत्रेति । अत्र प्षटष्वथषु मगवान् यथा आत्मभूः परमात्मपुतरः
परमेष्ठी ब्रह्मा तथाम्रमाणं सम्यक् ज्ञापकः यतः पूर्वेषां ठ्यासनारदादीनां पूंजत्र ह्यादिभिः छृतमाचरितं परे आरवः भवदाद्यः
अनुतिष्ठति स्वेच्छकमतो मादृशैः भवद्विधाः सदनुरिष्टप्ष्टव्या इति फलितः | २६॥ = ` |
| श्रीमद्धक्षभाचायविरचिता सुबोधिनोन्यास्या ॑
यश्चाऽनुकशायिनां सगः । अनुश्ायिनो जीवविश्ञेषाः । ये भगवच्छयनमनु शेरते त्रैोक्यकममानुवर्सिनः । देयाः ज्ञानिनश्च
तदनुवर्तिनश्च नाऽनुश्चायिनः । अन्ये जीवास्त्वनुश्चायिनः । अनुश्ञायिनां यः सर्गः स यावान् यादृश इति प्रभः । पाखण्डस्य वेद्
मागेविरोधिनः । चकाराद्रिधमादः सम्भव उत्यत्िर्यादश् इति प्रइनः । आत्मनो जीवस्य अनुश्ायिग्यतिरिक्तस्य बन्धमेो्षौ ज्ञानिनां
मोक्षो दैलानां बन्ध उभयमुमयेषामिति वा प्रदनः । व्यवस्थानं स्वरूपतः । वन्धमोक्षग्यतिरेकेण आत्मा कथं तिष्ठति कीटभरुप
इति प्रदनः । अस्योत्तरं--“त्रशरीरं वाक्च सन्तमिति प्मविष्यतीति । भगवान् वा अत्र ब्रह्माण्डे अवतीर्णः स्वतन्रोऽपि यथा
आत्ममायया विक्रीडति । अवतीय भगवान् कथं क्रीडतीययर्थः । अथवा । वैक्ण्डठेऽन्यत्र वा कथं क्रीडतीति । मायासम्बन्धे कीटं
भगवचचरित्रमिलयथेः । मायां विरज्य वाः यथा भगवानुदास्ते । साश्चिरूपं दि स्व॑ पर्यल्युदासीनं साङ्कय सिद्धान्तगम्यं तदेकं
भगवतो रूपम् । तद्न्मूलरूपमप्याहोखिन्नेति प्रहनः । उभयकरण्समथंत्वात्सन्देह इति विभुरियनेनोक्तम् ॥ १४-२३ ॥ #
एवमलन्तोपयोगिनः प्रश्नान्निरूप्य सामान्यतोऽन्यान्प्च्छन्नुपसंहरति-सर्धमेतश्वेति । एतपपर्वोक्तम् । चकारादपृष्टमपि । भगवन्
१. वच्यतीति ख. । २, बा नास्ति ग. । ३, सामर्थ्यादिति ग. ।
५६
श्रीमद्भागवतम् । [ स्कं. २अ. ८ इलो. २२२६
भवान् पएरच्छतो मे मम' कार्याथम् । अुपूर्वशचः प्रदनानुपूर््येण । यथाजिज्ञासमत्र प्रदनाः कृताः । क्रमेणोत्तरेः तथा तथा चित्त
समाहितं भवतीयानुपू्व्यैणेव वक्तव्यमियुक्तम् । अस्मदधिकारालु सारेण वा न वक्तव्यं किन्तु त्वतः । . अनेन मतान्तराण्यपि
ठयुदस्तानि । यद्यपि ममाऽयिकारो नासि श्रवणे तथापि खमुदादक्च॑मर्हसि । शोतुरप्यधिकासोऽपेक्ष्यत इति चे्तत्राह--प्रपन्नयेति ।
प्रपन्नाय हि सवं वक्तव्यम् । नयेतदुपचारवचनम् । तद्भवानेव जानातीवयाह -महामुन इनि । मुनिरन्तःकरणस्ितं जानाति ।
महासुनिस्तु भाव्यमपीति । मम यत्तत्वज्ञानं भाव्यं मम या वा ्रपत्तिस्तदुभयं भवान् जानातीति सम्बोधनम् ॥ २४॥ फ
ननु सर्वे मुनयः । सर्वे च सवंज्ञाः । ते च नानाविधवक्तारः । यथा तेषां पाक्षिकं प्रामाण्यं तथा ममाऽपि भविष्यतीति न शङ्कनीयम् ।
तदाह--ग्रत्र प्रमाणं भगवानिति । प्रमाणशब्दः अबाधितज्ञाने वत्त॑ते । बाधयोग्यव्यतिरिक्ते वा । तत्सम्बन्धी यः प्रमाता प्रमाकरणं
वा प्रमाविषयो वा तःसर्वं प्रमाणभिदयुच्यते । केचित्त प्रमाणश्ब्दं नानार्थमाहुः । तत्र येषां ज्ञानप्रामाण्यं न उ्यभि चरति उत्पत्ति.
भ्शूलयामरणं ते प्रमाणशचव्डेनोच्यन्ते । यथाऽस्मि बेद्व्यतिरिक्ते प्रमेये यथा आत्मभूः प्रमाणम् । यथा ऋषीणामन्योन्यं विरोधाः,
न तथा कस्यचिदपि ब्रह्मवाक्ये । तस्य परमग्रामाण्ये हेतुः--आत्मभूरिति । पमेष्ठीति । परमे तिष्ठतीति । उत्स्य सिया च
भगवत्पर इति तस्रामाण्यम् । एवं भगवानपि प्रमाणभियथः । ननु केव "भगवद्रचनेन कथं प्रामाण्यं भविष्यति, जायमानं वा
कथं स्वैजनीनं भविष्यतीय्याह्ङ्कयाह--प्ररे चेहाऽनुतिष्ठन्तीति । परे च मत्तोऽपि ये महान्तः अधिगतपरमार्थारतेऽपि खदुक्तेऽर्थे
विश्वासं कुवेन्यनुतिष्ठन्ति च तं पदाथम् । इह अस्मिन् भक्तिमार्गे । तेषामपि पूर्वेषां पूर्वजैः छरतम्। स्वटुक्तोऽथैः सर्वैरेवाऽनुचठितः
सर्वैरेव क्रियते । अतस्तवद्ाक्यं सवत्र प्रमाणम् । अथवा अस्माकं साश्चाद्भगवानेव प्रमाणम् । परे अन्ये तु स्पू्वेघामपि ये पूवे
जास्तेयैतछृतं तदेवाऽनुतिष्ठन्ति । चस्त्वर्थे । न तु प्रमाणं किच्िद्िचारयन्ति । अस्माकं तु दुक्त न सन्देह इयथः ।॥ २५।। $
किच्च । त्वद चनादेव जीवामि । अन्यथा मरणमेव स्यात् । तक्षकास्यमहाभयस्य श्रुतत्वात् । तदाह---न मेऽसवः परायान्तीति ।
मे असवः प्राणाः अनशनादपि न परायान्ति नाऽपगच्छन्ति ब्रह्मन्निति सम्बोधनं तज्ज्ञानाय । अनशनं हि प्राणनिवारकम् ।
श्रमीति बाधितप्राणानां प्रदशेनम् । राजत्वादेकेनैवोपवासेन शिष्टः । अगमने हेतुमाह --पिबतोऽच्युतपीयूषमिति । अच्युतस्य
सम्बन्धि कथारूपं पीयूषम् । अच्युत एव वा पीयूषम् । अनेन स्वस्योत्तमाधिकारो द्योतितः । ननु यथेदमथ्रतं शषुधं निवारयति
तथा श्ञापमपि निवारयिष्यतीटयाशङ्कयाऽऽह--्रन्यत्र कुपिताद्धिजादिति । अनेन कथागृतेन सर्वै एव प्राणोपघातका निवर्तन्ते
परं यः कुपिताद्धिजात् तक्षकाख्यो यः प्राणोपघातकः स न निवर्तते । अन्यथा स कोपस्तमेव द्विजं नाशयेत् । मरसयुना ह्यक्रान्तः
कोप एकं स्वेथा नाश्चयति । तत्र ब्राह्मणमरणापेक्षया खमरणमेव वरमियस्मत्कामनया सर्वनिवारकमपीदमगतं तन्न निवारयिष्यती-
यथः । एवमापाततः प्ररनार्थो निरूपितः । अस्याऽध्यायस्य विमश्चमध्यपातात् विमर््ञोपयोगी कश्चन पदार्थो वक्तञ्यः । तत्रोपपत्ति-
चिम्स्योपक्रान्तत्वादुपपत्तेखिरूपत्वादाक्षेपसिद्धान्तफलेषु प्रथममाक्षेपो वक्तव्यः । स सर्वाक्षेपकश्चेत् श्रोतुरधिकारं प्रच्यावयेदिति
सप्राध्याय्यां यसरमेयं निरूपितं तत्र सम्मतस्य पयैवसानपयन्तं स्वबोधं निरूप्य यत्रैव पयैवसानज्ञानं तद्यथाश्चुतमाक्षिपतीति पूवे-
पश्चाध्यायोऽयमिति मन्तव्यम् । अन्यथा पूर्बाध्यायानां खस्य वा वैयथ्यैमापादयेत् । प्रदनैतावत्त्वं चाऽसङ्गतं स्यात् । अनन्ता एव
भरदनाः कत्तज्याः स्युः । ते आक्षिप्यन्ते । अन्ये च पैवसितार्थंकथनेन सखबोधविषया जाता इति बोध्यन्ते । अन्यथा शण्वत
इत्यादिदरोकैर्निरूपितं प्रमेयं शुकेनाऽनिरूपितमियप्रामाणिकं स्यात् । गरोव शङ्कामुत्पादयेत्। तस्मात्सप्ताध्याय्येवात्र पूर्वपक्षेण
विचायते । तत्र प्रथमं श्रोतव्यादीनीति इलोकत्रयेण साधारणाधिकारं निवाय अभमयभमिच्छतां य उपायः कथितः सोऽनुपपन्नः।
बरह्मणा नानाधिकारेण प्रमेयवक्तव्य॑त्वोपदेशात् । तदाह--बह्यणा नोदित इति । इदमेव हि तत्त्वमधिकारभेदेन सवं निरूपणीय-
मिति । अतः केषाञ्चिद्धिकारः केषाश्चिन्नाऽऽधिकार इति पक्षो न सम्भवति । “सर्देऽधिकारिणो ह्यत्र विष्णुभक्तो यथा सपे"ति
वाक्यचिरोघश्च । अतः--एतद्वेदितुभिच्छामीत्ि वचनम् । यदप्युक्तं केवटं भगवान् श्रोतव्य इति । तदप्यनुपपन्नम् । अदू मुत-
चीयैस्येव श्रोतज्यत्वात् । अन्यथेदं वक्ष्यमाणं फलमनुपपन्नं स्यात्। चरित्रमात्रस्वे भगवान् स्वभावत एव प्रविष्ट॒इति
कस्याऽपि संसारो न स्यात् । साखवैफस्यं च । तदाइ--हरेरद्भुतवी्यस्येति । अद् मुतवीयैस्य कथा अदुभुतवीयैरूपाः । तथा
सति श्रवणादीनां दृष्टमेव द्वारं स्यात् । अन्यथा त्वृष्टकल्पना प्रसभ्येत । दोषाणां प्रतिबन्धकता न फलम्
“शगुणायुषक्तं व्यसनाय जन्तोरिति बाक्यविरोधश्च। तदाह--यथाऽहमखिलात्मनोति । श्रवणादिना भगवति
मनोनिवेङने अस्मिन् जन्मन्येतावदेवं फलम् । जन्मान्तरे खन्यत् । यदुक्तं अस्पेनैव काठेन कार्यं सिद्धयतीति । तदप्यसङ्ग
व्यच्ये कलेवरमिति । ततो भगवान् मनसा गृहीत इति जन्मान्तरे भगवत्सेबौपयिकं शरीर निष्पादयति तदाप्नीं खानामिति
१. मस्कार्याथेमिति ख. । २. णोत्तरेणेति ग. । ३. प्रतिपत्तिरिति ग. ¦ ४. ज्ञानमिति ख. ग. 1 ६. भवद्भचनेनेति क. घ. ।
६. न यन्वीतिषघ.। ५. शुधामितिधघ.। ८. खस्य वेयथ्यमिति ग, । ३, वक्तम्योप देशाद्रितिख, | १०. निवेशेऽसिक्ञिति ख, । ११. तदा
स्वानामिति ख. । | [र
स्कं. २श्र. ८ श्लो. २२२९ ] त्रनेकभ्याख्यासलमलंङृतम् | | ३६६
विश्वत दति । अन्यथा प्रक्रियान्तरे रागाभावो जन्म्यतेनापि न स्यात् । ्रीरेन्द्रियाणां गुणकायेत्वात् । अस्यां प्रक्रियायां तु
प्रकर्षेण आग्रहेण प्रविष्टः शमलं धुनोति । तदा च क्षिथिलावयवत्वे मूखवन्धासच्यवे गुणैरेवाऽप्रिमकायं स्यात् । अतो घुनो
तीस्थेवोक्तम् । तदा द्वितीयमभयं भवति । न भयं यस्मादिति अभयरूणो भगवान् मनसा प्राप्तः । अतो स्युगृदीतश्षरीरा्यभावात्
न विद्यते भय यस्येति हितीयं फठति । सिद्धान्तफरैरभरिमष्द्चमस्कन्धाथेऽवगते न भयमस्मादिति भयनाञ्चक एव स्वयं भविष्यति ।
तद्रकषयति-“ स्थो नैव चक्यन्तिसृत्यूनां मृत्युमीश्वरमि'ः ति। अन्यथा प्रथमपश्च एव पयैवसाने गुरोरम्रयोजकवा स्यात् ।
तस्मादेतस्यैव त्रयं भवति । यदप्युक्तं जीवानां सखभावक्रिययाऽनर्थो भवतीति । तद्प्यसङ्गतम् । जीवानां किं स्वभावत एव
देहादिसम्बन्ध शश्वरेच्छया वेति । आये स्ेषामेवाऽनिमोक्षप्रसङ्गः । द्वितीये न ते पथैनुयोगमर्हीन्ति । भगवतैव तथा सम्पायमान-
त्वात् । एतदभिप्रेयाह--यदधातुमत इति । यदयप्यक्तं॑श्रोतग्यं भगवद्धिश्ेषणचतुष्टयं सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्चर इति ।
तद्प्यसङ्गतम् । तदाह-- श्रासीदयदुदसात्पश्नमिति । सर्वात्मा भगवान् श्रोतव्यतवेन निरूपितः । तस्योदराच्च पद्मजननं निरू-
पितम् । पद्माधारस्वेन तस्य पद्माद्धिन्नत्वात् जगतश्च पद्माधारत्वात् सर्वारमवं नोपपद्यते । ओपचारिकश्रयोगस्तु न फलजनक्
इति सिद्धम् । किच्च । भगवत्त्वं च नोपपद्यते । तदाह--यावानयं वै पुरूष इति । प्राकृततुस्यत्वादिदयथंः । हरित्वं च नोपपद्यते
तदाह--ग्रजः खजतीति ! भगवदनुग्रहमपि प्राप्य यतोऽयमजः सवंभूतजातं सजति । महति कमणि व्यापतोऽरिखिन्नः ।
भूतात्मा च जायते तत्तत्खभावं प्राभ्ोति । एतदेवाऽपरे वक्ष्यति-- “शयानो बहुचिन्तये” ति । ईश्वरत्वं च नोपपद्यते । तदाह्-
स चाऽपि यत्र पुरुष इति । अस्याऽपि प्राकृततुस्यत्वं जगत्कायैग्याप्र्त्वं माया्रहणपरिया"गङ्ेशचः शयनं गूढखानस्ितिरिति ।
यदप्युक्तं पातारमे"तस्येयादि । तद्प्यसङ्खतम्। तदाह--पुरषावयवैरिति। अन्योन्यविरोधादुभयमप्यसङ्गतमिति भावः ।
यदप्युक्तं इन्द्रादयो बाहव आहुरिति । तदप्यसङ्गतम्। कल्यभेदानां विद्यमानत्वात् प्रतिकस्पमिन्द्रादीनां नानात्वात् बाहूना-
मनियतत्वापत्तिः । अधिकारशषब्दत्वेऽप्यधिकृतानां भेदात् स दोषस्तद्वस्थः । इन्दरस्वधरमैस्याऽबाहुत्वात् । यदष्याहुरिद्युक्तं भरमाणम् ।
तद्प्यसङ्गतम् ¦ विकल्पानां विद्यमानत्वात् । विकस्पा युगमेदाः । ब्रह्मकस्पान्तरकल्पा वा । उभयेषामपि अरतिकस्पं॑भिन्नत्वान्न
बाुप्रमाणयोग्यैवस्था । किञ्च । यदप्युक्तं कणौ विश्च इति । दिश्चामन्यवस्ितत्वात्कणैत्वं नोपपद्यते । दिशस्तु सूयेण क्रियन्ते |
“सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश” इति वाक्याययत्रोदेति सा प्राचीलयादि । अतः कालानुमापके सूरये विचाथैमाणे दिशो न सन्त्येव
कुतस्तासां कर्मत्वम् । उ्यवहारस्त्वौपचारिकैरपि भवति । पदार्थनिर्णयस्तु नैवंविधः । यद्युक्तं श्रोत्रममुष्य ₹च्द् इति । तद्पि
नोपपयते । कालमेदेनैव शब्दाना प्रवृत्तरवात् । तदाह--भूतमव्यभवच्छब्द इति । एते दयेकदा न भ्रवततन्त इति शरोत्रं नियतं
न स्यात् । शब्दविशेषस्य शरोत्रत्व तु स्वरूपत्वसुपसंहियमाणमसङ्गतं स्यात् । यदप्युक्तं नासलयदस्रौ परमस्य नास इति । अश्िनीकुमार-
यारोयुच् द्रवत्त कत्वं वक्तव्यम् । स्वरूपं विचारणीयम् । किं भगवहत्तमायुः प्राणिनां नियतमनियतं वेति । उभयथाऽपि
नासलयोरग्रयोजकल्वम् अतः खत आयुर्मानि विचाथैमाण अधिनयोरेवाऽनिरुप्यत्वाद् नासिकावं दूरे । एवं घ्राणोऽस्य गन्धो
मुखमभिरिद्ध इति । गन्धन्चाऽभिश्च चिक्षणावखायाम् । अतः काटस्याऽनुगतिः स्थूढा वा सुक्ष्म वा यदि विचायेते तदा
गन्धाभ्री दयौश्च न सङ्गच्छन्त इलर्थः। किञ्च । चश्ुरभूत्यतङ्गपक््माणि विष्णोरहनी उभे चेति पूर्ववत् । यतः कर्मेगतिषु विचायै-
माणासु केनचित्क्मेणा सूयैस्य परावृत्तौ सू्यानन्तत्वे च दिनरात्रिव्यवखायाः सूयैगतिकृतस्वात् तस्याश्च कमेरूपत्वात् । भगव-
््ुरेव नोपपद्यते न वा पक्ष्माणि । यादस्ीरिति तस्यैवाऽवान्तरभेदः। किच्च । यदुक्तं त दु्रूबिजुम्भः पस्मष्ठय यिण्यमिति ।
तदपि कमसाध्यमेव । तदाह--यस्सिन् कमखमा^्वाय इति ! अयं ब्रह्मा गुणानां गुणिनां च कमैसमावाय उक्तः । त॒त्र का
भगवद्भरूविजुम्भा । एतेनैव आपोऽस् ताल रस एव जिह्वेयाध क्षिप्रमेव । अनेन यानि कानि गोकत्वेन निरूपितानीन्द्रयसवेन च
तानि सर्वाण्याक्षिप्ानि वेदितव्यानि । किन्न । अपोऽस्य ताद् इलयारभ्याऽसुरानीकवयै इ्यन्तेनोक्ताः पदाथा विशेषःसामान्यविचारेण
गतार्थ भविष्यन्तीति विशेषपदार्थानाधाराघेयभावापन्नान् दश्चपदार्थान्निरूपयति-भृपाताल्ेति । एतेषां दक्षपदार्थानां स्वकायैस-
हितानां विचारे क्रियमाणे सामान्यतो ब्रह्माण्डे च विचार्यमाणे ब्रह्माण्डमेवाऽऽयाति । न॒ भगवान् भगवद्वयवा वा केनाऽपि
प्रकारेण सङ्गच्छन्ते । तस्मास्सद्धं ब्रह्माण्डं दूरीकृ पुरुषत्वकर्पना व्यर्थेति भावः। असुरनीकवयै इलयाक्षिपति- महतां
चाऽलुचरितमिति । बरह्माननमिलादि वर्णौश्रमविनिश्चयेन । तदुक्तं नानाभिधाभीञ्यगुणोपपः"ज इति । अत्र यो यज्ञो निरूपितो
9. दृशस्कन्पेति घ. । २. तस्थ नासि घ. । ३. प्रयोजकस्तु घ. । ४. भ्यावृतस्वं ख, । ९. व्यागः क्श इति ख. । ई. मेतस्य
हि पदेष्यादि ख,। ७. हि नासि ख, । ८. परमेष्टिधिष्ण्यं इति ख, । ३. समवाय इति ख. । १०. स्यादिदि्षमेवेति ख. । ११. विशेष- -
स्येति घ. । १२. मिधोपपन्नमिति ख, १३. भवन्तीति ख. ।
२६७. च श्रीमद्भागवतम् 1. ` ` [ स्क. २ श्र. ८ श्लो. २२-२६
स्ूवभ्यवायपन् ते पश्यन् पुरोडाशं कर्मभूतं सपन्तमि।'ति एतत्कर्म कदा । युगेषु वा युगेभ्यो भिन्नकाङे वा । युगविषेषे चेत्ततः
पूवं द्रव्याभावाधागो म स्यात् | एवमन्यत्राऽपि । युगमाने च विचायेमाणेः यागानामन्यथालराक्कियेव - सङ्कच्छते ¡1 तथा तेता-
मुखे यज्ञोत्पत्तिः । किञ्च । युगधर्मः कालः । नृणां साधारणो धर्म इति देशः । सविशेषो यादृक्च इति द्रव्याणि गुणसमेदमिन्नानि
द्विधा निरूपितानि । श्रेणीनामिति कर्तारः । राजर्षीणामिति मन्त्रः । धमेङ्च्छर ष्विति कर्माणि । अत एव षटुसु धर्मप्रयोगोऽ-
्त्वख्यापनाय । यदप्युक्तं इयानसावीग्वरविग्रहस्येति । तदपि तत््वविचारेण प्रयाख्यातं भविष्यति । तत््वानामेकदेशेन बद्याण्ड-
निमाणम् । तत्र “न यतोऽस्ति किञ्चिद ति वचनमनुपपन्नं स्यात् । अतःपरं दितीयाध्यायारम्भः । तत्रादावेव तदुक्तम् एवं पुरा
धारणयेति । तदसङ्गतम् । तत्त्वानां लक्षणविचारेण । लक्षणं तेषां खष्टिकर'णसामथ्येम् । तस्येवाऽसाधारणधरमैत्वात् । तस्मिन्
ज्ञाते तदहरेव ब्रह्मणि प्रविष्टैः । काथैसिद्धेस्तस्य ज्ञानादीनां वैय््यापत्तिः । यदपि शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था इल्यादिभिरवैराम्य-
पुरःसरं खचिन्ते सितं भगवन्तं चिन्तयेदिति । तदपि तत्वानां हेतुपूरवंकलक्षणे विचार्यमाणे पूवव द्ध विष्यति । तत्र चित्तस्य
मदत्तत्त्वरूपत्वान्महति विद्यमान एव भगवांस्तत्र भवतीति स्वचित्ते कः सिद्धः । "आत्मनश्च सिद्धिरत्र दूरापास्ता । “चित्त
तन्महदात्मकमिः'ति देतुलक्षणम् । यदप्युक्तं केचिस्ख्देान्त् दयावकाश इति । तदपि पुरुपपूजायां विचायैमाणायां “मनोमयी
मणिमयी "ति वाक्यान्मानसी मूर्तिः सा । स कथं भगवान् भवेदिति । स्थूटसूक्ष्मधारणासिद्धय्थं योगदयं निरूपितम् । तदपि
योगखरूपे बिचायैमाणे चित्तवृत्तिनिसेधसवादसङ्गतमेव भविष्यति । यदप्युक्तं स्थिरं सुखं चाऽऽसनमास्थितो यतिरिति । तदप्य-
सङ्गतम् । जीवत एव योगिनः सरवेखोकगमनसम्भवात् किं मरणेन यथाः करदैमस्य । देशरयैपदेन चाऽजुनादयोऽप्यनेनैव देहेन
स्वग गताः परिग्रहीताः । यदप्युक्तं आनन्दमानन्दमयोऽवसान इति । तदपि योगिनो लिङ्गभङ्ग विचाथैमागे असङ्गतं भवति ।
यदप्युक्तं भगवान् ब्रह्म कालस्य नेति । तद्पि बेद्विचारे क्रियमाणे असङ्गतं भवति । यदि भगवानात्मा । सिद्धमेव तस्मिन्
रम । उपदेशश्च उ्यथः । नाऽस्ति चेस्ेम तदा न स आत्मा । अज्ञानादात्माप्यात्मत्वेन न ज्ञात इति चेयशात्मवत् । तदाप्यात्मत्व-
मेवोपदेष्टत्यम्। न च परमार्थं यज्ञः कर्व्॑यः । यद्पि कामनाभेदेन देवतान्तरभजनमुक्तं तदपि वेदादिविचारे असङ्गतमिति
टृतीयादिः । वेदे दि तद्थंमन्यदेव साधनं निरूपितमिति । भक्यरथनिरूपणं तु मक्तिनिराकरणेनैव निराकृतम् । यदप्युलत्ा
विमञ्चनमुक्तं तदहि सम्ड्वादिविचारेण निगाछ्तं मविष्यति । यदिदं जगत् प्रख्यं यास्यति प्रवृद्धं वा भविष्यति कारणे वा रीनं
भविष्यति । तदा किं भगवतः सकाश्ादुत्प्या । स्त ॒एवोत्पद्यतां अन्यथा वा । विेषाभावात् । यदपि यज्ञादीनां सख्वरूप-
निवोहाथं मगवदवयवकर्पना निरूपिता! सापि इष्टापूत्तीदिविचारेण निवारिता भवति ¦ छौकिकेरलौकिकेवां पदार्थ्योगि
निष्पन्ने भूतसंसारे आत्मसंस्कारे वाः भगवत्संस्कारे वा फटतो वा नं कश्चिद्विशेषः । भगवदीयत्वादरस्त्वन्यथैव सिद्धेः । यद्-
प्यक्तमात्मानं सजतीति, तदप्यनुञ्ञायिनां सर्गे विचायैमाणे निरतं भविष्यति । यतस्ते भगवद्विरक्षणा वक्तव्याः । तदप्युक्तं तत्तवं
पर रूप वदस्रूपमिति । तदपि पाखण्डधर्मे विचायैमाणे निराछ्ृतं भविष्यति । शल्यानां व्यामोहनाये पाखण्डोयत्तिः । दैलयाश्च
के भगवानन्यो वा । भगवान् सापि भगवहीठेति पाखण्डत्वमेच न स्यात् । भक्तिरपि निराकरता भवतिं । पाखण्डतवेऽपि स्थिरीभूते
न दैलानां भगवत्तवम् । यदप्युक्तं क्णेकषायज्ञोपानिति । तदप्यसङ्गतम् । चिदात्मनो बन्धमोक्षौ विचायते । बन्धो मगवदिच्छया
मोक्षश्च । तत्र किं कर्णकषायद्मोषणेन । भिन्नतया “चाऽवखाने निरूपिते सर्वमेव साधनं व्यर्थ स्यात् । भगवद्रपत्वात्तस्य ।
अचतारवणेनं च व्यथम् । भगवतो मायायां क्रीडनमेव तादृशमिति सर्वमेव जगद्वतारो भवति किं विक्षेषेण । मायापसियागे
अवतारटीखामपि परिटनजेत् । यदप्युक्तं त्वमेतद्धिपुटीकुर्विति । तदपि न वक्तव्यम् । यथा भवान् भक्तिरसेन वदति तक्कि
कस्यचित्मेरणया । प्रामाण्यं च त्वय्येव सिद्धम्। तदाह--ग्र्. प्र णमिति । तदप्युक्तं मायां वणेयत आत्मा न मुह्यतीति ।
तद्प्यस्पमसङ्गतं च । यतो मम प्रायेणाऽपि प्राणा न गच्छन्ति श्रूयमाणमपि तक्षको श्रयिष्यति ।। २६ ॥
श्रीगिरिधरकृता बालप्रोधिनी
यश्चानुद्चायिनां भुक्तशेषकर्मणा सह परलोकश्रष्टानां सर्गः उत्पत्तिप्रकारः । पाखण्डस्य वेदविरुद्धमार्मस्य च सम्भवः
वृत्तिः । आत्मनो जीवस्य बन्धमोक्षयोः प्रकारश्च । मुक्तिदशायां खरूपतो व्यवस्थानप्रकारश्च । २२॥ 8 ॐ भगवानात्मनो
सखस्य शक्तिरूपया मायया यथा विक्रीडति । स्वयं वैराग्यादिरुणपूर्णोऽपि किमर्थं ॒खष्िखिलयादिना विक्रीडतीयत आह--आत्म-
तत्र इति । स्वतन्रस्यामिप्रायं को वा जानातीति भावः । यथा वा विभु्यापको भगवान् मायां विस्य लयक्त्वा साक्षिवत् साक्षा-
दरटवदुदास्ते उदासीन आस्ते ॥ २२॥ ॐ # एतत् यन्मया पष तत्सर्व--चकारादप्ष्टमपि--यद्रस्यं तत्त्वतो यथार्थ
मदधिकारानुरूपं चानुपूर्वशः प्रसतावक्रमेण मे मह्यं प्रच्छते उदाहतं निरूपयितुं अर्हसीलयन्वयः । "तद्विद्धि प्रणिपातेन" इति वाक्या-
१. वायं ते पश्यत पुरोडाशमिति ख. । २. कारणेति ख. 1 ३. तदपीति नालि ख. । ४. स्वात्मनश्रेति ख, । ९. यदेदि ख. ।
९, बानाल्ति घ, । ७, रूपमिति ख, । ८, वावस्थाने ख. । ३, स्यागे वा ख, । |
स्क. २.श्र. द स्तो; २७-२६ ] नेकग्याख्यासमलं कृतम । ३६५
नुसारेण लस्य श्रवणयोग्यतामाह--प्रपन्नायेति, शर्णागतयव्यथंः । शुकस्य कथनयोग्यतायां सवेज्ञत्वं हत सूचयन् सम्बोधयति--
हे महासने इति । प्रपन्नायेति मुखत एव वदामि यद्राऽन्तःकरण एव तथात्वमस्तीति ज्ञाने मदन्तःकरणे प्रबोधसक्वारे चापि तव
सामथ्यैमस्तीति सूचयन्सम्बोधयति--मगवन्निति 1। २४ ॥ # ननु त्वमपि बहुशवतस्तत्वज्ञोऽस्यन्येऽपि तत्त्वज्ञा बहवोऽत्र
तिष्ठन्ति तान् विहाय मामेव किमिति प्रच्छसीयपेश्चायामाह--अत्रेति । अत्र प्रषु पदाथेषु सभायां वा हि निश्ितमेतत् भवानेव
प्रमाणे सम्यग्जञातेयर्थः । तत्र दृषान्तमाह--यथा परमेष्ठीतिं । यथा ब्रह्मणो वाक्येन कस्यापि विवादस्तथाऽत्रयानां लद्ाक्येषी-
लर । अतोऽहं यथाकथच्िन्नानन्नपि स्वसन्देहनिवृत्यर्थं त्वां प्रच्छामीति भावः । ब्रह्मणः प्रमाणस्वे हेतुमाह--आत्मभूरिति ।
यत आत्मा परमात्मा श्रीनारायणस्तस्माद्भुत इयर्थः । श्रीशुकस्य प्रमाणत्वे देतुमाह--परे चेति । इह सभायां वतमानाः परे
त्वदन्ये तु पूर्वेषां पूर्वजैः कृतमेव द्वा शरुत्वा वाऽनुतिष्ठन्ति न तु सम्प्रदायेन तत्तत्वं॑ जानन्ति, तव तु ब्रह्मनारद्व्यासक्रमेण सम्प्र
दायोऽस्तीति त्वभव तत्स्वक्ञोऽत एव तव वाक्ये न कस्यापि सन्देहो विवाद् इयथः । २५॥ # 8 ननु तवानश्चनदिज-
श्ञापाभ्यां व्याकुखस्य भ्रियमाणस्य कथं श्रवणं सम्पत्स्यते इत्याशङ्काह-- नेति । तव तु न किंच्चिद्विदितमतः किं बहु वक्तव्य
मिति सूचयन् सम्बोधयति-दे ब्रह्मन्निति । अमी मे ममासवः प्राणाः अनञ्चनान्न परायन्ति नापगच्छन्ति न उयाक्रुरीभवन्ति ।
तत्र हेतु सूचयन्नात्मानं विश्चिनष्टि--पिबत इति, अच्युतस्य भगवतः कथारूपमग्तं पिबत इयर्थः । परन्तु कुपिताद्द्विजाद्रेते-
यैन्मरणं ततोऽन्यत्र तद्विना, तस्य निवृत्तिस्तु नास्तीय्थः । अत्रापि पीयूषमदेन तस्य मादकत्वेनेतरविस्मारकत्वादनुसन्धानाभावेन
दविजक्षापजन्यमरणमभयेनापि व्याकरुटता नासि तत्पानोपरमे त्वनक्षनादेव सद्योमरणं स्यादिति सूचितम्! ।। २६ ॥ |
| हिन्दी अ्रनुवाद् ` | ।
प्रखयके समय जो जीव प्रकरतिमे छीन रहते है, उनकी उत्पत्ति कैसे होती है १९ पाखण्डकी उत्पत्ति कैसे होती?
आत्माके बन्ध-मोक्षका खरूप क्या ह १ ओर बह अपने स्वरूपम किस प्रकार स्थित होता है ? ॥२२॥ & भगवान्
तो परम खतन्त्र हँ । वे अपनी मायासे किस प्रकार क्रीडा करते हँ ओर उसे छोड़कर साश्चीके समान उदासीन केसे हो जाते
है १॥२२॥ & $ भगवन्! मै यह सब आपसे पच रहादह। मे आपकी शरणमे दरं । महामुने ! आप कृपा करके
करमज्ञः इनका तास्विक निरूपण कीज्यि ॥ २४।॥ % इस विषयमे आप स्वयम्भू ब्रह्माके समान परम प्रमाण ह ।
दसरे छोग तो अपनी पूर्वपरम्पयसे सुनी-खुनायी बातोका दी अयुष्ठान करते ह ॥ २५॥ # ॐ ब्रह्मन्! आपमेरी
भूख-प्यासकी चिन्ता न कर । मेरे प्राण कुपित ब्राह्मणके श्ञापके अतिरिक्त ओर किसी कारणसे निकल नदीं सकते; क्योंकि न
आपके मुखारविन्दसे निकट्नेवादी भगवानकी अभ्रतमयी टीला-कथाका पान कर रहा हू ।। २६॥
शत उवाच
स उपामन्नितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः । ब्रह्मरातो भशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥२७॥
प्राहं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मषम्मितम् । बरह्मणे भगव्रसओक्तं ब्रहमकस्प उपागते ॥२८॥
यद् यत् परीक्षिद्षभः प्टरनामनुष्च्छति । आनुपू्येण तत्सवमाख्यातुपुपचक्रमे ॥२६॥
शति श्रीमद्भागवते मह्।पुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे प्रश्न'विधिर्नामाष्रमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
| _ भ्रीधरस्वामिङृता भावार्थकीपिकाव्याख्या | र
उपामंत्रितः प्रष्ठः संशासो पतिश्च तस्य ॥[२७॥ छ छ ब्रह्मकल्पे सृष्टयुपक्रमकल्पे भागवतास्यानेनैव
्रह्नानामुत्तरं दातमुपक्रांतवानियथैः ॥। २८।॥ $ # पांडूनागूषमः श्रेष्ठः आनुपूर्व्येणेति प्रस्तावक्रमोऽत्र विवक्षितो न
प्रश्नक्रमः ।। २९ ॥)
इति श्रीमद्धा० म० द्वितीयस्कधे रीकायामष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ |
श्रीवंशीधरकृता भावा्थदीपिक्ाप्रकाशव्याख्या | .
घातकाः निवसन्ते परं यः कुपितात् दहिजात् वङ्काख्यो यः प्राशोपघातकः न निवतंते । अन्यथा स कोपस्तमेचर द्विजं नाशयेत् , मव्युना हाक्रान्तः
कोपः एकं स्वंधा नाशयतीति क-पु-पाठः । २. प्रा पा०्--त्राह । ३, भा० पा०--भगवता प्रोक्तं । ४. प्रा पा०--विवदितानुप्रश्नोऽश्टमो ।
श्ट । श्रीमद्भागवतम् । = [स्कर शर. ८ लो. २७.२६
इतः क्तः श्रीव्यासतनयो मुनिः इति परमनब्रह्मवैवर्तादिवसेयम् । “सभा संसत्सदः सियाम् इति धरणिः ॥ २७ ॥. # #
इत्यथ इति राजप्रभोत्तरमिषेण श्रीभागवतं यत्संक्षेपतः सष्यादौ चतुःोक्या ब्रह्मणे प्रोक्तं तदेव श्रीव्यासविस्तारितं राज्ञे प्राहेति
भावः ॥ २८ ॥ # # एवं स्वाभिमतञुद्धभक्त; प्रथमांगीमूतङ्ष्णकथाश्रवणोत्सुक्यमाविष्छृय नि्मुणहद्वभक््योयावस्खर्थेषु व्याधिस्सं-
मवति तावंत एबा्थास्तत्तद्भक्यधिकारिणां जिज्ञासिताथंसिद्धयर्थं प्षटाः । किच्च यत्रयच्न भक्तर्मधोपि तत्रतत्र निरपराधतयैव
स्थेयमन्यथा श्रीभक्तिदेव्या अप्रसाद एव स्वसाघ्यभक्तरभ्युदया्थं ञद्धभक्तैरपि स्वाभीष्टश्रवणकी्तनादिषु रन्धनिष्ठेरपि तानि तानि
भक्तरुदाहरणप्र्युदादरणानि जिज्ञास्ान्येवेति “यदधातुमतःः इत्यारभ्य श्वेते सर्वगुहाशयः इत्येन प्र्रप॑चकं- श्चातभरीतिभक्तौ
पयभनोति जीवाद्शेषन्रहटमगवग्रपर्नोपि प्रीतिभक्तौ पर्याप्नोति कर्मभाप्यसखानानि सुक्म्थूखविकल्यकल्मैरवश्यं भ्स्यन्त इति
कर्मनिरवेदाथ प्रभद्रयं शद्धभक्तावेव पर्यापरोति “जातश्रदधो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु” इति भगवदुक्तेः ! यस्मिन्कर्मसमावाय
इयादिप्रभोपि कम॑ज्ञानयोगभिश्ररद्धभक्तिषु पर्याभरोति । भुवादीनां बहुविधभक्तास्पदत्वात्तदोकसां च प्रायोधिकृतादिभक्तत्वा-
स्रभोयं भक्तेषु पर्याप्नोति । प्रमाणमण्डकोकषस्येत्यैश्वयैप्रधानायां भक्तौ कीदशान्यंडानि हरिङधिक्षो संतीति जिज्ञासायां वर्णाश्रमधम
भक्तिमिश्रतयेव सिद्धथन्ति तदन्यथा वेति जिज्ञासायां च भक्तौ प्रननोयं पर्याप्त । युगानीति युगावताराणां तसरवर्तितभक्ति
विशेषाणां च जिज्ञासायां छणामंयजपयंतानमपि साधारणो धर्मो भक्तिरेव “सर्वेषां मदुपासनम्” इत्युक्तः । विरेषधर्मसतत्त्नाति-
धमे इति तद्धभेवत्त्वेपि ते भक्ता भवंति किरातद्ूणा्रेयायुक्तेः । श्रेणिराजर्षिष्वपि भक्तिमतसु निरपराधतयैव स्थेयमिति विवक्षायां
छृच्छेष्वियापद्धमेप्र्ः स्वविधभक्तौ पर्यापरोति । तत्त्वानामिति । पुरषाबतारलीलयां योगस्येति योगमिश्रायां योगेश्वराणां
शंमुमश्वतिमहानुमावभक्तानामेश्यैरूपा या गतिः छिगंग इति शांतभक्तौ वेदादीनां तास्यैमिति सेषः । तञ्च भक्तिरेवेति
भक्तो संप्टवः सम्यक् प्ठवः संसारसिधोस्तरणसाधनं कं विक्रमस्तत्र शयं किं प्रतिसंक्मस्तु नाद्यः क इति भक्तरनुकूटग्रतिकरूख-
वस्तुजिज्ञालायाम् । यद्रा सृष्टिस्थितिप्रल्याः क्रमेण प्रष्टाः काम्यकर्मष्टापू्तादीनां क्ममिश्रायां भक्तौ अनुञ्चायिनां महाप्रलये
द्वरे ठीनोपाधीनां सर्ग॑ इति साधकमक्तानां साधनसिद्धिजिज्ञासायां पाखंडस्येति । भक्यसंभवलिज्ञासायामात्मनो मायास्परष्ट-
जीवस्य वंधमोक्षाविति भक्तिमिश्रज्ञाने ज्ञानमिश्रायां वा भक्ती खरूपतो व्यवखानम् । सदा मायास्रशशल्यस्य नियमुक्तस्य
विष्वक्सेनादेजींवस्य निलयभक्तौ विविधं क्रीडति। सृष्ट्यादिसमये विज्य महोप्र्ये । क्त्वा यद्रात्मतत्रो भगवान्दरषण
एवान्येषामवतारांणामवतारिणश्चास्मतंत्रस्वेपि विप्रवाटक्हरणादौ कृष्णेकपारतंतयदर्चनात् । आत्ममायया योगमायया पूतनाव-
धादौ यथा वा विस्य विह्ञेषेण सृष्टा मौक्चखादावुदासते साक्षिवन्न तु साक्षीति सर्वस्य प्ररनजातस्य भक्सयुपयोगित्वम् ॥।२९॥
इति श्रीमद्भागवते भावाथदतीपिकाभ्रकादो दितीयस्कन्धेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
श्रीमद्धीरराघवव्याख्या
ननु तवानशनद्विजसर्पाभ्यां ग्याङ्करस्य कुतः श्रवणं तत्राह नम इति । अत्र तत्सन्निधौ अच्युतपीयुषमच्युतकीर्तनरूपममूतं
पिबतो मेऽसवः प्राणाः कुपितात् द्विजादनक्चनादपि हेतोः न परायंति नापगच्छति न व्याङुटीभवंतीयथः | २७॥ क # सूत
वाक्यमाह स इति । इतीस्थं सतां पतेर्मगवतः कथायां राज्ञा विष्णुरातेन विष्णुना रधितेन परीश्चिता उपाम॑त्रितः प्रवर्तितो ब्रह्मरातो
नर्य ्रह्मविषयकं ज्ञानं रातीति ब्रह्मरातः श्रीकः सभायाम् ।। २७॥ & & भागवतं नाम पुराणं . पराह कथंभूतं ब्रह्मसंमितं
वेदतुर्यं परनरहमप्रापकं वा ब्रहमकस्प खष्ट्युपक्रमे उपागते पराघ्रे सति ब्रह्मणे चतुुंखाय भगवता प्रोक्तं चेय्थः।। २८॥ ॐ
पादनं ऋषभः शरठः परीषि्यद्नुष्च्छति अन्वप्रच्छत्त्सर्वमतुपर्ठ सवंमानुपूर्व्येण प्रस्तावक्रमेण प्र्रमेणाख्यातुं भागवताख्यानेनैव
प्रभरानामुत्तरं वक्तुमुपचक्रमे उपक्रांतवान्॥ २९॥ ` |
| इति श्रीमद्भागवते महापुराणे द्वितीयस्कंये वीरराघवकृतरीकावाम् श्रष्ठमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
ध्रीमद्विजयध्वजती्थङृता पद्रत्नावलीव्याख्या
अनञ्नतस्तव मनञदीन्द्ियदौवेस्यादस्मदुक्तावधारणाश्क्तररण्यरोद नवद्रवथ मापद्यत इति तत्राह नम इति । न परायंति
न खतप्राया भवंत अश्नाद्प्यति बलेतुरसायनपानादिलयाह पिबत इति । अच्युतकथापीयूषम् ॥ २७॥ ॐ सूतत्वान्मुनि-
संसदि पृष्टः राज्ञा शुकः किं प्रावोचदिति शोनकादिमुनीनां मानसीं शंकां परिहरति स इति । म॒निसंसदि विष्णुरातेन विष्णु-
दत्तेन परीश्चिता सतां ब्रह्मादीनां पट्युहैरेः कथायाभिलयुपामंत्रितः सच्छय व्याख्यातुं न्यापारितोऽतएव भश प्रीतो ब्रह्मरात श्चुको
भागवतं नाम पुराणं तस्रभोत्तरत्वेनादैयन्वयः । बालोपि स गुरुतेन मुनिभ्यो बरह्मणा यतः दत्तोऽतो ब्रहमरातेति नाम वैयासकेरभूत्
इति वचनात् शुकस्य बरहमरातत्वं नान्यस्येति । २८॥ % ॐ आधिमूखत्वमाह् ब्रह्मण इति । अतीतव्रहप्रलयानंतरं ्रह्मकल्े
ब्रह्मातयोत्पत्तिनिमित्ते प्राप्ते सति स्वपुत्राय ब्रह्मणे भगवता नारायणेन परोक्तमाहेति शेषः 1 परीक्षितमश्रप्रतिवचनतया
दकेनोक्तमुतान्यकिंचिदिति षकं परिहतमाह यद्यदिति २९॥ ` [ #
५ = 98 4 इति श्रीभागवते म० द्वितीयस्कंघे वि श्रष्रमोऽष्यायः॥ ८॥ ` `
स्कः; २ ऋ. = शलो, २७-२९ ] अनेकव्याख्यासमलंङूतम् । । ३६७
`“: श्रीमज्जीवगोस्वामिष्धता क्रमसन्दर्भव्याख्या `
: `: , ` जरह्मणा श्रीकृष्णेन रात इति ब्रह्मववत्तादनुसन्वेयम् | २७ ॥ ॐ 8 ब्रह्मकल्पे नह्मगो जन्मोपलक्षिते कल्पे मगवता
संक्षेपेण प्रोक्तम् ॥ २८॥ क ॐ आनुपू््येणेति । भगवत्कथाया एवानुगतया प्राप्न क्रमेण, नतु राजप्रभवत् व्युलक्तमेणे-
ह | । |
स्यथः | २९॥ | ` द “ न.
इति श्रीमद्धागवतद्ितीयस्कन्धस्य श्री जीवमोखानिकृतक्रमसन्दमंऽअष्टमोऽध्ययः ॥ ८॥
| प्री मद्धिश्वनाथचक्रवर्तिङूता सारार्थदूर्धिनीभ्याख्या ॥ि
सत्पतेः कृष्णस्य कथायामिति तत्तत्प्रनोत्तराणां कृष्णकथात्तवे इदं सूतवाक्यमेव प्रमाणं ज्ञेयम् । ब्रह्मरातः शुकः ।। २७ ॥।
% श भागवतमिति भागवताख्यानेचैव प्ररनानामुत्तरं दातुमुपक्रान्तवानिय्थैः । ब्रह्मकल्पे सरव्वादिमे कस्पे ॥ २८ ॥ # #
आनुपूर्व्य णेति प्रस्तावक्रमोऽत्र विवक्षितः, ननु प्रश्नक्रमः । २९ ॥
` इति साराथंद्शिन्यां हर्षिण्यां भक्तचेतसाम् । द्वितीये ऽतराष्रमोऽध्यायः सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ८ ॥
| | भ्रीमच्छुकदेवरूतसिद्धातप्रदीपः |
` करणनेश्चल्याभावदेतौ सत्यपि भगवत्कथाश्रवणे तन्तैश्वस्यं दक्ञयति नम इति । दे ब्रह्मन् अच्युतपीयूषं भगवत्कथासरतं
पिबतो मे अमी असवः प्राणाः तमुत्रामंतं सर्वे प्राणाः उक्रामंतीति श्रुदयक्तानींद्रियटक्षणानि करणानि अच्गरुतपीयुषठ्यतिरिक्ते
विषये अनञ्चनाद्वेतोः मोजनादौ पिताद्विजाद्धेतोः मरणप्रतीकारे घनकलत्रादौ च न पणयंति न गच्छंति अच्युतकथासृतपाने
निश्चखाः भवंतीति भावः ॥ २७ ॥ 8 श सतां पतेः श्रीभगवतः कथायां विष्णुना भगवता रातेन रक्षितेन राज्ञा उपामंत्रितः
प्रवर्तितः ब्रह्म भगवंतं राति ददातीति ब्रह्मातः स श्रीशुकः भरृह्मलयथं ग्रीतः सन् भागवतं नाम पुराणमादेति द्वितीयेनान्वयः
॥। २८ ॥ भागवतमादह् भागवताख्यानेनैव प्रदनानासुत्तरं दातुसुपक्रांतवानियर्थः । कथं भूतं ब्रह्मसंमितं वेदतुर्यं॑परब्रह्मगुणसख-
रूपादिवोधकं वा ब्रह्म सम्यक् मीयते यस्मिन्निति वयुत्पतेः । जह्मकस्पे सृष्ट यपक्रमकस्पे उपागते प्राप्रे सति ब्रह्मणे स्वय॑मूवे भगवता
्ोक्तम् । पांडधनां ऋषभः श्रेष्ठः परीक्षित् यत् अनुष्रच्छत् तत्सवं छ्ुकः आनुपूर्व्येण व्याख्यातुमुपक्रमे आनुपू गेति प्रस्तावक्रमोऽत्र
विवक्षितोनतु प्रदनक्रमः॥२८॥ = | | = .
इति श्रीमद्ध(गवतसिद्धातप्रदीपे द्वितीयस्कधीये अरष्टमाध्यायार्थप्रकाशः ॥ ८ ॥
श्रीमद्रस्लभाचार्यविरचिता सुबोधिनीष्याख्या
एवं पूर्वपक्षे कृते भगवन्माष्टात्मये स्थिरीछृते शुकस्य सन्तोष एव जातो न क्रोध इयाद-स उपामन्ित. इति । स
कः । उपामन्रितः प्रार्थितः । “उपामच्रयन्त राज्येन पितरो यमि'"यत्र तदर्थनिद्धौरात् । इति एवंप्रकारकथायाम्। युक्तिपूर्वं
भगवद्गुणा निरूपणीया इति । तथा सति भगवतो महत्सुखं भवति । सपतित्वात् । तथा सति निःसन्दिग्धो भगवह्टीखा-
प्रययो भवतीति भगवत्तोषदेतुरयं प्रन इति भावः । तत्राप्ययं ब्रह्मरातः ब्रह्मणा वेदेन रक्षितः । अस्मदर्थे युक्तिमयं कथयिष्य-
तीति । अत एव भश्च प्रीतः । मम जन्मसाफद्यं जातमिति । राजा च विष्णुरातः। विष्णुना एतदर्थमेवाऽयं संरक्षितः । यदयं
्षोदपू"वं निःसन्दिग्धं मां ज्ञास्यतीति । अत एव॒ खजन्मसाफल्याथं सभायामेव प्रष्टवान् ॥ २७॥ ‰ एवं युक्तिपू्वकं
भगवत्कथायां वक्तव्यायां लौकिकी युक्तिःरप्रयोजिकेत्युपपत्तिरूपं भागवतमेवोक्तवानिवयाह-- प्राह भागवतं नामेति । पुराण-
भिति प्रमाणम् । बरह्मसम्मितमिल्यक्तिसदहितम् । ननु कति भागवतानि सन्ति ? बहुषु खटेषु भिन्नप्रकारेण" भागवतकथनाच्छङ्का ।
तत्राऽऽह--ब्रह्मशे भगवता प्रोक्तमिति । विषयात्मकं तु भागवतमनेकधा । विमरश्चत्मकं तु द्वेधा । तत्रोद्त्तिप्रकारेण निरूपितं
ब्रह्मणा नारदायोक्तम् । उपपत्तिप्रकारेण तु ब्रह्मणे भगवता प्रोक्तम् । अत्र स्थूले भागवते सवे प्रकारा उपनिवध्यन्ते । मागवत-
म्रवृत्तेरनेकधात्वज्ञापनाय । तत्राऽन्यस्य पदार्थस्य ब्रह्मणा खयमेव ज्ञातत्वादुपपत्तिः परं वक्तव्या नान्यदिति वक्तुं ब्रह्मकत्प उपागत
इट्युक्तम् । ब्रह्मकस्पे समागते । तत्र हि शब्दन्रह्मण एवः सर्वोत्पत्तिः । या उपपत्तिमगवते वर्तसे ॥ २८॥ # ततोऽ
न्यविषयोऽपि प्रश्न इति भागवतास्छथगेव तं परिय परशचाद्धागवतोपपत्ति वक्ष्यतीलाह--यद्यत्परीक्षिदिति । पाण्डूनामूषभः
भगवद्धक्तानां मध्ये मुख्यः । यद्यदनुप्रच्छति पूर्वोक्तदेतुप्रघ्नादिरूपम् । आनुपूयेणेव तत्सवं वक्तुमुपक्रमं तवन् । यथाकाङक्ष-
म॒त्तराणि दत्तवानियर्थः । चकारादधिकामपि युक्तिमुक्तवानिति भावः ।। २९॥
इति श्रीभागवततसखुबोधिन्यां श्रौलदमणभद्वासमजश्नीवल्लमदीक्षितचिरचितायां द्वितीयस्कन्धे श्रष्टमाऽध्यायविवरणम्
१, म्महात्मनेति ख. २. इतीति एवमिति घ. ३. युक्तिपूवं कमिति ख. ४. सतामिति घ. ९, पूंकमिति ख, ग. ६. अ्रप्रयोजकेति
घ, ७, प्रकारेण कथनादिति ग. स. विमर्षास्मकमिति ख. ९, एवोत्पत्तिरिति घ,
देष [ स्कं. २ श्र. ८ इलो. २७-९६
स उपामन्त्रित इयत्र ्रस्मरदर्थं इति वेदाथ । २७ ॥ # प्राहे्त्र युक्तिसदितेभिवि, यद्धीनोत्तदध्नो धित्वं
पच्चदज्ञाहानिमा्ञीरियाया युक्तयो वेदे उक्तासतद्वदिदमपि तत्तुस्यतया वादृग्युक्ति युक्तम् । विषयात्मकभिति भगवज्ज्ञापकलीखात्म-
कम्; तस्य द्वाद्षस्कन्धार्मके श्रीभागवते तदुभयकथनप्रयोजनमाहुः श्रमेद्यादि । शब्द ब्रह्मण एवोत्पत्तिरिति तस्मिन् कल्पे भगवता
ब्रह्मा उत्पाद्यते पाठ्यते च भ्यो ब्रह्माणमिटयादिश्वुतेः । वेदानामानन्त्याच्न भूयान् कारुस्तत्र लगति, तथा चास्य श्ञब्दन्रह्मत्वबोधनाय
तं कस्पमन्त्रं बोधितवानियथंः | २८ ॥ 9 यद्यदिलयत्र प्रश्न इति जीकखरूपादिविषयको राजप्रभः परिदहत्येति पूवं
समाधाय | >९॥
इति ्रीद्धितीयस्कन्धसुदोधिनीभकाशे श्रष्टमाध्यायविवरणम् ।
श्रोगिरिधरशृता बालप्रबोधिनी |
इत्येवं सतां भागवतानां पर्युः पाकस्य भगवतः कथायां राज्ञा परीक्षिता उपामन्त्रितः प्रार्थनया प्रवर्तितः, स ञयुको
भरश्णमयन्तं प्रीतः सन् संसदि तत्सभायां भागवतनामकं पुराणमादेति द्रयोरन्वयः। अन्याः कथाः विहयाय भगवत्कथाप्ररने हेतुं
सूचयन् राजानं विश्चिनष्टि--विष्णुरातेनेति, भगवता रक्षितेनेय्थः । यतो भगवद्धक्तः अतो भगवत्कथामेव प्ष्टवानिति भावः
प्रश्नेन शुकस्य प्रसन्नत।मपि हेतुं सु चयंस्तं विशिनष्टि-त्रह्मतत इति, ब्रह्मणा भगवतैव रातः पुत्रत्मेन व्यासाय दत्त इयर्थः । यतः
सोऽपि भगवद्रक्तः अतस्तत्कथाप्रदनेन प्रसन्नो जात इति भावः। भागवतस्याप्रामाण्यज्ङ्कानिरासायाह--्रह्मसम्मितमिति, देव-
तुस्यमिलयथः । कुत एतदागतं कथं वा तस्य भागवतभिति नामेयपेक्षायामाह--्रह्मण इति } ब्रह्मकस्पे सृष्टयुपक्रमकस्पे उपागते
भ्राप्रं सति ब्रह्मणे चतुमुखाय भगवता प्रोक्तमियन्वयः ।। २५७ २८ ॥ # ननु राजा तु विविधान् प्रदनान् कृतवान् स
भागवतं कथं प्राहेयाशङ्कयाह-- यद्यदिति । पाण्डूनां वंशे ऋषभः श्रेष्ठः परीक्षित् यद्यदनुपरच्छति अन्वप्रच्छत् तत्सवेमानुपूर्व्येण
्रस्तावकरमेण आख्यातँ मगवदाख्यानेनैव तदुत्तरं वक्तमुपचक्रमे उपक्रान्तवानियन्वयः ॥ २९ ॥
इति श्रीवज्लभाचायेवंश्यगोपाह्स् चुना । श्रीमन्मुङ्न्द रायाणां पाद्रसेवाधिक्रारिणा ॥ १ ॥
श्रीमद्विरिधराख्येनं भजननन्दसिद्धये । श्रीमद् सागवतस्येयं रीका बालप्रबोधिनी ॥ २॥
रचिता च द्वितीयेऽज्र मननस्य निरूपणे । श्रष्ठमो विच्रुतोऽध्यायो राः शङ्कानिरूपकः ॥ ३ ॥
हिन्द श्रनुक्ाद
सूतजी कहते है--शौनकादि ऋषियो ! जव राजा परीक्ित्ने संतोकी समामे भगवानकी छीला-कथा सुनानेके लिये
इस प्रकार प्राथेन। की, तत्र श्रीशचुकरेवजीको वड़ो प्रसन्नता हुई ॥ २७ ॥ % % उन्दने उन्ड बही वेदतुसय शभीमद्भागवत-
महापुराण सुनाया, जो त्राह्मकस्पके आरम्भमें खयं भगवान्ने ्ञ्चाजीको सुनाया था ॥ २८ ॥ ® # पण्डुवेशश्िपेमणि
परीक्षितने उनते जो-जो प्रइन किये थे, वे उत्तर क्रमकः देने खमे ॥ २९ ॥ |
त्राढ्षों श्रध्याय समाक्त |
उव
अथ नवमोऽध्यायः `
, ` श्रीशुक उवाच व
आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मनः । न षटेताथषम्बन्धः स्वप्नदरष्खिञ्जता ॥ १ ॥
बहुरूप शवाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
यहि वाव महिनि स्वे परस्मिन् कारमाययोः । रमेत मतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
आत्मतखविशुद्धयथं यदाह मगवानृतम् । ब्रह्मणे दशयन् सूपमव्यलीकत्रताटतः | ४ ॥
[वि श्रीधरस्वामक्िता भावार्थदीपिक्राव्याख्या ।
| राजम्रभोत्तरं वक्ष्यन्ते हरिणोदितम् । कथयामास नवमे शुको भागवतं पुनः ॥ १॥
तत्र यत्तावदुक्तं यदधातुमत इलयनेन जीवस्य कथं देहसंबंध इति तत्रोत्तरमाह । आल्ममायेति । आत्मनो हरेर्माया-
मंतरेण अनुभव्ररूपस्यात्मनोऽरथेन दरयेन देहादिना संबंधोऽजसा वच्वतो न चटेत । अत्र तुः । परस्येति खप्रद्रष्टुयैथा
स््देहसंवंधो न घटते तद्वत् ॥ १॥ ॐ ® संसारोऽपि माययवेदयाह् । बदह्ुूपो बालयुवादिरूपो देवनगदिरूपश्चाभाति
गुणेषु देहादिषु ॥२॥ % # अत एव भक्तियोगेन तन्निरसे सति मोक्षोऽपि घटत इलाह । यर्हीति । वावश्ब्द् एवार्थे ।
स एव महिन्जि यदा रमेत । तदेवाह । काटमाययोः पुरुषप्रकृयोः परस्मिन् तदोभयमहंममेति च दयक्त्वा उदास्ते पूणैरूपेणाव-
ति क {४ + ७ हितो भ क 2 क । । 4 ह कि ‡, भि ~ पपि्ञमं प
ते्ठतं । तदुक्तम् “यया संमोहितो जीव आत्मानं चतिगुणात्मकम् ।। परोऽपि मनुतेऽनर्थं तल्कृतं चाभिपद्यते ।। अनर्थोपङ्
साक्षाद्भक्तियोगमधोऽक्षजे । रोकस्माजोनतो विदराश्चक्रे सात्वतसंहिताम्!” इति ।॥ ३॥ # ॐ यच्चोक्तम् परमेश्वरस्यापिं
देहसंब॑धाविशेषात्कथं तद्धक्त्या मोक्षः स्यादिति *आसीयदुदरात्पञ्मम्ः इत्यादिना तत्राह । आत्मनो जीवस्य तत्वविशुदध.थर्थ
तद्भबत्येव । किं तत् । यत्तपआदिना भजनं स्वं भजते भ॑गवान् ब्रह्मणे आ किं कुवन् । ऋतं सस्यं चिद्धन रूपं दशयन् ।
दने हेतुः । अव्यीकेन व्रतेन तपसा आहतः सेवितः संन्। अथं भावः । जीवस्याविद्यया मिथध्यारूपदेहसंबंधः । दश्वरस्य तु
योगमायया चिद्नलीकाविग्रहाविर्भाव इति महान् विशेषः अतंसद्धजनान्मोक्षोपपत्तिरिति ॥ ४ ॥
` श्रीवंशीधरङृता भावार्थदीपिकाधकाङव्याख्या |
तत्र प्रञ्रकदंबे अंतरेण विना अनुभवसूपस्य ज्ञानरूपस्यात्मनो जीवस ! अत्र देदयासंवंभे परस्य प्रङयादिसंगरदितस्य
स्वपदेहसंबंघो यथा निद्राल्पां मायां विना न॒ घटते तथाऽशञरीरस्य जीवस्य खरोरसंवंधो मगवदिच्छारूपमायाका्ैसत्तवोदय-
गुणमयं परहृविं बिना न घटते इति भावः ॥ १॥ # # मायया तत्तदेदाभ्यासेन तत्तहेहिनमात्मानं मन्येत वस्तुतस्त-
थात्वाभावात् ॥ २। 8 -# अत एव बहुरूपां ममस्वादेमायिकस्वादेव महिश ब्रह्मभावे अत्र मानमाह- तदुक्तमिति ।
५ ह: >» स्कं शः । ५.५९ , ५ ॥
ऋछाकाविमों प्रथमस्कंपर ह ॥ ३॥ ॐ $ अग्यटटीकेन निष्कपटेन अत्राञ्चयमाह--अयं भाव इति । अतो योगमा-
याविटसचिद्रनविग्रहवत्वात् ।॥ ४॥ ` म (9
श्रीराधारमरणद्ासगोस्वामिविरचिता दीपनीव्याख्या
यद्धातुमत इति पूर्वाध्यायस्य षषठश्छोकः ॥ १।२॥ 8 छ यया सम्मोहितः हत्यादि प्रथमस्कन्धीयसप्तमा-
ध्यायस्य पच्रमषषठश्टोकौ ।। ३।॥ 8 # आसीदिति पूर्वाध्यायस्य सक्तम्छोकः ।। ४ ॥ ५॥ ॑
| श्रीमद्वीरराघवन्याख्या |
अथ राज्ञ प्रभमानासुत्तरं वक्तु भागवताख्यानमारभ्यमाणेन मुनिना तावज्जीवस्य देदारंभः सहेतुको निह तुको वेति प्रभस्य
जीबदेदतुल्यपरिमाणावयबत्वेन जीवतुस्यत्वप्रयुक्ता भजनीयत्वामोक्षप्रदत्वप्रश्नस्य मुक्स्वात्ममायां शेते तं च देहं कथयस्वेति प्रशस्य
चोतरं नवमेऽध्याये नोच्यते तत्र संहेतुकस्वनिरहैतुकत्वप्रस्योत्तरं वदन् त्रिपाद्विभूतिषिशिष्टस्य भगवतः काटमायावरयत्वाभावं
चर्त संसारे चेतनानां कालमाथाबरयत्वमाह् अत्मिति । अनुभवात्मनः अनुभवो ज्ञानं तदात्मा खरूपं यस्य तस्यात एव परस्य
देहादिभ्यो विलक्षणस्य जीवस्या्थसं वं धः--भोग्यभूतज्ञब्दादिविषयेषु भोक्तृतया संबंधः आत्ममाया परमात्मनियाम्यां मायां
तित विना अंजसा सामीचीन्येन न घटेत नं सन्गच्छेत तत्र दर्तः स्ष्टुरिवेति । यथा स्वाषष्टुः न तत्र रथा न रथ-
योगा न पंथानो भवंति अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते, कामं कामं पुरुषो निर्मिमाण इति श्ुखुक्तपएथादिपदार्थसंबंधस्तदर्थ-
8. ।
३७० ` श्रीमद्धागबतम्। ` [ स्क. २ अ. ६ इलो. १-४
भगवन्मायामतेनोपपद्यते तद्रदियथः । प्रकृतिः तिरोहितस्पररूपत्वासकृतेषु भाग्यवुद्धिरिति भवति एवं च प्रकृलातिरोहितस्वपर
रूप्यमेव देदार्मे हेत॒रियहेतुकत्वं निरस्तं भवति ॥ १॥ ॐ # उक्तं विधृणोति बह्विति । वहुरुपया विचित्रपरिणामिन्या
भगवन्मायया तिरोहितज्ञानानंदस्वरूपो जीवः देवमलुष्याय्याकारमात्मन्यारेप बहुरूप इव भातीयथैः । अस्या मायाया गुणेषु सत्त्वा-
दिगुणकार्येषु शब्दादिषु रममाणः ्ब्दादीन् भुंजानो ममाहमिति मन्यते अहंकारममकाराभ्यां बुद्धो भवतीदयथंः | २॥ #
जीवम्रस्तावायवस्थानं खरूपत इति जीवविषयप्रश्नान्तरस्योत्तरं वदन् सन्खरूपसाक्षात्कारे सति शब्दादिप्रावण्यनिवृत्तिरिवयाह
यर्हीति । यर्हि यद्! मुक्तावियथैः । स्वे स्वाभाविके कारमाययोः परस्िन्कालमायाकायासंस्परष्ट महिन्जि अपहतपाप्मत्वादिसयसंकस्प-
त्वपर्य॑तगुणाष्टकरक्षणे परमात्मक्ेषनैकरसस्य स्वात्मनो महिन्नि : यद्वा. कालमाययोः परस्मि.ज्रयंतरि महिन्नि उक्तविधपरमात्म-
महिमनि महिभ्नो नियंवृत्वं . महिश्रद्यायः रमेत गतसंमोहः .निव्त्ताहंकारममकारः तदोभयं प्रकृतिकाटवइयत्वं यक्त्वा द्त्वा उदास्ते
शब्दादिषु योग्यसिद्धाथंपरवृत्तिदयून्यो भवतीयथःः । अनेनाविरभतगुणाष्टकविच्चिष्त्वेनावस्थितिरेव खरूपतो व्यवस्थानं ताटश्चसखरूप-
स्यापि स्वात्मनस्वात्मभूतनिरतिश्लयानदपरन्रह्मादुभवः परब्रह्यकषरीरभूतत्येन सखात्मानुभवाो वा छब्दादिप्रावण्यनिवतेक इति चोक्तं
भवति । ३॥ छ $ यज्चोक्तं भगवतोपि `जीववदेदसंबंधाविशेषात्कथं तद्भजने न सुक्तिरिति तस्योतरं कार्मायावदयजीवस्य
कमीधीनः प्राकृतो देह ईश्वरस्य स्वप्राकृतस्वेच्छोपात्तदिग्यविप्रहवत्वमित्येवं वक््यन्काटमायावदयजीव विटक्षणभगवत्स्वरूप-
विरोधे कथं ज्ञायत इयत्राह् आत्मतच्वेति । अब्यरीकत्रतादतः निर्दिषत्रतेन आदतः आराधितः भगवान् ब्रह्मणे चतुमुंखाय
रूपमप्राकृतं खीयरूपं दोयन्नात्मतत््वविशुद्धय्थं जीवविखक्षणपरमात्मयाथात्म्यविश्चोधनाथं ऋतं सत्यं यद्रचनमाह तदरक्ष्यामी'त
शेषः ! अद््च॑यद्रपमिति पाठे यथादश्चेय तथादैयथः ।। ४॥ . [र
श्री मद्धिजयध्वज्तीथंङ््ता पदरत्तावल्ीभ्याख्या
चतुर्मुखस्य भगवदनुप्रहेण तल्ञोकदशचनं तेन विनाभूतं तत्खरूपदक्ष्ं प्रकृतिजीव्रयोगस्तदधीनत्मिलयादिमादास्यवणेनेन
हरेहदयद्रवीभावहेतुर्भक्तिरेवेयतः सा - हरौ कन्तेव्ये तस्मिन्नध्याये प्रतिपाद्यते तत्रादौ यदधातुमत इयस्योत्तरं बक्ति आत्म-
मायामिति । परस्य धातुश्चव्दवाच्यार्थभ्यः प्रकृयादिभ्यो व्यतिरिक्तस्यामुभवात्मनो ज्ञानात्मनोऽत एव स्तो ऽक्ञरीरस्य जीवस्यात्म-
मायां हरेरिच्छां तदधीनां सन्तबादिगुणरूपां प्रकृतिं च ऋते विना अ्थंसंबंधो देहादिसंबधो न घटेत तथा स्वप्ने करितुरगादि-
पदाथानां दरष्टुर्जीस्य भगवदिच्छानियतेर्वासनोद्रोधकैरजस्तमोभावि^ते स्वाप्रपदाथेसंबंघः करितुरगादिदशशेनं न युज्यते तस्मादेहस्य
जीवस्य देहसंबंघे भगवदिच्छाप्रथमहेतुः द्वितीया स्वगुणैः सहप्रकृतिरिद्युत्तरे अं जसेयनेन अशरीरस्य जीवस्य श्चरीरोखत्तिकारणम् ।
ईृररेच्छा प्राथमिकी तां विनाम दहि किंचनेदयादिग्रमाणं सूचयति । ` यद्वांजसेदमेव तत्त्वं खप्रस्याथेक्रियाकारित्वेन सलयत्वाद-
सलयस्य तदयोगान्नात्राघरिवघटनापदीयस्यनिर्बाच्यरुक्षणा मायोच्यते कित्वीश्वरेच्छेव सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तदिद इति
सूत्राचेति अंजसा त्वरिते तत्त्व इति यादवः ॥ १॥ क क नन्व्यरीएस्य जीवस्य भगवदिच्छानियतैः प्रकृतेगुणिदेहारंभः
कथमत्राह् बहुरूप इति । ईशेच्छयानादित एवास्याः प्रकृतेगुणेषु मृद् घट इतिवत् गुणकार्येषु देहद्ियेषु च रममाणः सत्वादिगुणात्म-
कर्टिगशरीरबद्धतया वर्तमानः सष्िकाठे महदहकारादिपंचभूतोपादानकत्वेन मानुषदेवासुरश्षरीरादिबहुरूपत्वेन बहुरूपतया विकृत
तया प्रकरा सह स्यम विकृतोऽपि तदभिमानाद्विकृतव्वेनात्मानं च मन्यमानो बहुरूप इव मानुषादिरूप इवाभाति अहं मनुष्यो-
देव इत्यात्मानं मन्यते देहे दैहिकेषु त्रिगुणसंपातजयाऽहंमयादहंममेति मन्यते चेयथैः । तदुक्तं तेषां संपातजो भावो ममाहमिति या
मतिरिति तस्मास्प्रकृव्येव पुमान् मासुषादिविकारया ॥ सानुष्यादिरिवामाति नित्यं चेतन्यरूपवानिति च तस्मादीशेच्छया नियत-
निगुणात्मकलिगश्चरीरेऽदंमानात्तनमूकतया घातुभिर्देदारंभो युक्त इति भावः ।॥ २॥ 8 # एवं वंधप्रकारमुक्त्वा ततोऽधुना
जीवस्य मुक्तिप्रकारमाह यदीति । चक्षब्द् एवार्थे यर्हि यदायं जीवो वैराग्यादिसाधनसामम्या समुत्पन्नभगवञज्ञानेनापरोक्ितनिज-
खरूपः कार्माययोः कारुप्रकृलयोः परस्मिन्विरक्षणे तच्छक्तिसंस्गरहिते स्वे मदितवे . सच्चिदानंदलक्षणस्वरूपे रमते चाव्यवधानेन
रमव्येव ॥ स्वस्वरूपे तदागतसंमोहयो निरस्ताविद्यातत्कार्ये । उभयं वाधंक्याद्यापादकां मायां देहारंभहेतुभूतां च तन्मूरं संसारं,
यक्त्वेति यावत् । उदास्ते उक्छृष्टे वतेते नी चत्वापादकात्संसारान्मुक्तो भवतीयं; । तदुक्तं यदा खरूपं जानाति काटप्रकृतिवजितं
- वासुदेवग्रसादेन तदा मुक्तो मवयसाविति अनेन सागुण्यं यक्स्वा नैर्गुण्यमाप्रोतीयपन्याख्यानमपास्तं तत्र प्रमाणाभावादिति
॥२३॥ 8 8 -अच्रापि. किं प्रमागभियाश्चंक्य भगवदुक्तं भागवतमेवेतादशसोक्षप्रमाणमियाह् आत्मेति ! आत्मनः परमास्मनो
जीवस्य वा यत्तत्वमनासोपिवं सिदानंदरक्षणरूपं तस्याविश्ुद्धयथं निर्दोषसवेनानिश्चयाथंमनुभवाथं वां व्यासो मवान् यद्धागवतं
पुराणम् तदूदतं यथोक्तं मुक्तिसाधनं ज्ञानपाधनं ्चाख्म् । न व्यामोहकमतो भगवदुक्तस्वेनोक्तमुक्तौ प्रमाणस्वात् त्वतप्रभाना-
मुत्तप्स्वेन बदिष्यासीति शेष इयथः । प्रथमं तावत्पाञ्जकल्पं विवक्षदंटशेन तद्रूपमिति प्रइनं प्रतिवक्ति ब्रह्मण इति । अ्यटीकेन
प्रियत्वेन प्रतज्नतहेतुना नतेन भक्तिक्षणेनाद्तोऽर्चितः स हरिः स्वनासिषृश्चादुसखन्नाय ब्रह्मणे चतुुंखाय रूपमदक्ञंयन्निजमिति केष
स्क. २. ६ शो. १.४] श्रनेकव्याख्यांसमलंक्ृतम् । ` | ` ` ६७१
श्रोमजजीवमोसखाभिङ्ृता क्रमसस्दभेग्याख्या 8
` ` अनुभवंरूपस्यापि जीवस्य यथा संमोदितो जीव आत्मानमिवया्नुसारेण मोद्यायनुपपततेः सखरूपश्चक्या अनुभवित्वमपि -
रभ्यत इयमिप्रेय सिद्धान्तयति । ` आत्ममायामिति । केवखानुमवत्वे मायासम्बन्धो न स्यात् ›, खमर्रद्ठन्तश्च न घटत इलयपि _ `
ज्ञेयम् ।| १।२॥. 8 @ स्वे मिश्र सखस्य महिमदेताविवयर्थः । कारमाययोरपि परस्मिन् तत्तदादिसर्व्वाश्रयतरवे इयथैः। `
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते इति श्रीगीतातः । प्रीतिनं यावन्मयि वासुदेवे न युच्यते देहयोगेन तावत् इति श्रीक्रषभ-
देववक्स्याच्च । उभयं मायां देहादिरूपमर्थ् ॥ ३॥ ॐ % यदेवं च स्वे महिन्नि रमणं ऋतं परमन्रह्मटक्षणरूपं ` भीविग्रहा-
कारतत्त्वं दश्चेयन् साक्षात्कारयन्नेव ब्रह्मणे ब्रह्माणं प्राह चतुश्छोक्योपदिष्टवान् शब्दे नानुमवेन च यत् प्रकाशितवानियथः।
किमर्थम् आत्मनो जीवस्य तत्त्वनिणैयाथंम् । तद् द्वारा जीवान्तरमपि बोघयितुमियथः । तदा आरमनः स्वस्य श्रीभगवतो यत् तन्वं
याथाथ्यं तस्य निणैयाथेमिति । तस्य तादृक्चप्रसादे हेतुमाह अव्यलीकेति एतेन भगवद्धिमहगतः प्रभरश्चोत्तरयति । ४॥।
` श्रीमदिश्वनाथचक्रवर्सिकृता साराथंदशिनीन्याख्या
प्ररनस्य प्रथमस्योक्त द्वितीयस्योत्तरं वदन् । चतुःदखोकी भागवतप्रदृत्ति नवमेऽतनोव् ॥ ० ॥
यत् प्रषठं यद्धातुमते इयनेनं जीवस्य देदसम्बन्धो निर्हेतुकः सहेतुको वा तत्रोत्तरमाह । आत्मनो हरेर्माया अनादयविया-
शक्तिम् अन्तरेण अथं देदेन्द्रियादिभिः सम्बन्धो जीवस्य न घटेत यथा खप्नद्रष्टुरज्ञानभृते खाप्निकदेहसम्बन्धो न घटेत यतोऽनुभ-
वात्मनः ज्ञानं मदीयस्य तथा देहादिभ्यः परस्य । मायया त्वञचिन्यशक्या दु्घ॑टघटनापटीयस्या देहसम्बन्धो घटत इयथः । १॥
४ & एवश्च यादटच्छिक्या अविधयाशक्स्यैव देहसम्बन्ये सति जीवः कीटश्ञः स्यादित्यपेक्षायामाह । बहुरूपः बाख्युवादिरूपो देवन-
रादि रूपश्च । इवेति जीवस्य चितकणरूपवान्न तन्त्वत इयथः । बहुरूपया जीवस्य बहुरूपच्वहेतुस्वात् बहु इत्तिकया । यदुक्त
५4 1 स्तनस्च ख क्ार्तस्यन वततत इतत (1 [| क र्दः सननच्च लदा च्छतना चालत जोनसं <१९।।९॥। ५ । तथैवं
यादच्छिक्या भक्त्यैव जातप्रम्णो जीवस्य संसारान्निस्तार इयाह् यर्हीति । वाशब्द एवाथे । यद्ये व स्वे स्वीये महिम्नि रमेत
इति । बस्तुतः खलु खीये देद्ादिके ममतास्पदे रमणं यक्सा यथाथेत एव स्वीये ममतास्पदे वस्तुनीयथंः । महिम्नि महिमा
तिंश्चयसात् महिमरूये एवेय्थ॑ः ¡ काटमाययोः परस्मिन् काटकृतविकाररहिते मायाकृतमहदादितत्त्वरहिते च खरूपे रमेत
आसजेत । तच्च न यत्र कार इति न यत्र॒ मायेलयादिवक्ष्यमाणवाक्यटृष्टया ` भगवतो धाम ` श्रीविप्रहपाषेदादिकं ज्ञेयम् ।
रमणस्य भक्यविनाभाविलात् यदरच्छया प्राप्तया भक्तथेति रक्ष्यते तदा उभयं कारुं मायोञ्र कार्कृतं अविकार मायाछरतं
लिङ्गन यक्तवा तत्र ( ततः ) उदास्ते अनासक्तो भवति । यदुक्तमृ-यया सम्मोहितो जीव . आत्मानं त्रिगुणात्मकम् 1. परोऽपि
मनुतेऽथ ततङ्त्चाभिपयते ।। अनर्थोपशमं साक्षाद्वक्तियोगमधोक्षजे रोकस्याजानतो व्यासश्चक्रे सात्वतसंहिताम् इति ।॥ ३॥
४ ‰ ननु कारमाययोः परतरे तत्त्वे किंयत्र रमेत तत्राह आत्मतत्वस्य स्वीयत्वस्य विशुद्धिज्ञानं तदथ दमस्य विदु
द्वय्थमितिवत् यद्रा आत्मनो जीवस्य तत्त्वानां चित्तादीनां विुद्धयर्थ, यत् ऋतं सत्यं चिद् घनं रूपं दज्ञेयन् आदह चतुदरोकी
भागवतमुपदिदेशात्र हेतुः अन्यखीकेन त्रतेन निष्कपटया भक्तया आदतः यच्छब्दस्योत्तरवाक्यगतत्वान्न ततूपदापेक्षा । अयं भावः
जीवस्याविदयकदेह सम्बन्धः ई्रस्य तु योगमायया चिद् घनलीखाविप्रहाविभव इति महान् विशेष उक्त इति श्रीखामिचरणाः
एवच्च आसीद्यदुदरात् पद्ममियादिना जीवदेदादीइवरदेहस्य कोऽपि विक्चेष इति द्वितीयप्रनस्योत्तरयुक्म् ।। ४॥
श्रीमच्छुकदेवरुतसिद्धान्तव्रदीषः
अधुना राजप्रशनोत्तरं श्रीमद् द्वागवताख्यानेनैव वक्त तम्मूखभूतं ब्रह्मणे भगवघ्मोक्तं सृष्ष्मं भागवतं विवश्षुरादौ
यदधातुमतो ब्रहमन्देहारभोऽख्य धातुभिः यद्टच्छया हेतुना वेयस्य आत्मनो बंधमोक्षौ चेदस्य व्यवस्थानं स्वरूपत इयस्य
परमेश्वरस्यापि बद्धजीवदेहसंबं घाविशेषाद्धक्तिमुक्तिभरदत्वं दुर्घटमिवेखस्य स चापि पुरुषः यस्मिन् कोके शेते तं खोकमुदादतैमह-
सीलयस्य च प्रभस्योत्तरंमाह आत्ममायेयादिना । तच्र जीवस्य देदारंमो यदहच्छया नासि किंतु सहेतुकं इयाद् अनुभवात्मनः ज्ञानरू-
पस्य परस्य देहेन्द्रियमनोबुद्धि्राणादिभ्यो विलक्षणस्य जीवस्य अथंसंबंघः देहादिना संबंधः संयोगः आत्मनः परमात्मनः मायां
्रकतिमूर्तेजसा न घटेत न संगच्छेत भगवन्माययेव देदादिसंयोगः न॒ निर्हतुकः स्वेत्र॒संब॑धप्रसंगादसंमवाश्च तत्र दृष्टातः
सखप्ररृष्टुरिवेति ! यथा खप्रहष्टुः देहस बंधः परमात्मनः मायामृते न घटेत तद्वत् खप्नरष्डुः शुभमछयुभं वा देदादिकं स्वशक्तिभूतया
मायया परमास्मैव करोति । न तु खप्नपदार्थो निर्हैतुकः सवत्र सर्वोसत्तिप्रखंगात् । नच तत्कती तदुद्रष्टा अनिष्टदेदादिसंबधदशेनात्
विस्तरस्तु वेदांतकौस्तुभे द्रष्टव्यः ॥ १॥ ॐ बंधं दशयति बहुरूप इवेति ! देवमनुष्यादि दिरहेन्द्रियमनोवुद्धयादिभेदेना-
नेकपरकारया मायया हेतुभूतया संदेहादिभ्यो विलक्षणोपि ज्ञानखरूपोऽपि बहुरूप इव आभाति । देवों मनुष्यों बाटो
खविरोहमित्येवं नानारूप इव प्रतीयते अस्याः मायायाः गुणेषु रममाणः . ममाहमिति मन्यते देहे अहंबुद्धथा चदनुबंधिषु
मदीयबुद्धचा च बद्धो भवति॥२॥ # # मोक्माह यद्धीति । वर्हि यदा श्रोत्रियस्य ज्रहानिषसख गुरोः चरणोपासनेन
२३७२ ८ | श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २. ६ एलो. १-४
: `. ` गतसंमोहः आत्मानात्मपरमात्मस्वरूपादि विवेकवान् कालमाययोः कालश्रकृत्योः परस्मिन् स्वे महिम्नि ब्रह्मणि भगवति जगत्का-
. रणेःरमेत ध्यानादिनाक्रीडेत तदोभयम् अहंममेति च लक्त्वा अर्चिरादिमार्गेण परं पदं प्राप्य उदास्ते आविभूँतापहययत्मत्वा-
दिधर्मित्वेन अवतिष्ठते अनेनैव स्वरूपतो सयुक्ताऽवसानमिव्युक्तम् ॥ ३॥ ॐ $ अथ प्रमेच्रस्यापि वद्भजीववदेद्-
संब धाविरेषाद्धक्तिमुक्तिप्रदत्वं दुर्घ॑टमिवेव्यस्योत्तरं बद्धजीवस्य प्राकरतमनिव्यं चरर परमेश्वरस्य सवध्राङृतं नित्यं वपुरिति दशनात् तप
आदिभगवद्भजनमेव मुक्तिसाधनमिलाह आस्मतत्वविद्युद्धयर्थमिति । अन्यदधीकेन तपञदिभजनमेन आदतः आराधितः सन्
बरह्मणे चतुमुंखाय ऋतं सत्यं रूपं दश्चेयन् यत्तप॒ आदिमजनमाह् आत्मनः मुमुक्षोर्जीवस्य तत्वविदुद्धयथंम्. आबिभूतमह-
दृज्ञत्वा्टिड्द्धवथ सुक्त्यथमिलयथः ।॥ ४ ॥ | |
धोमद्वज्ञमाचार्यविरचिता सुबोधिनीग्याख्या
नवमे तृत्तरं प्राह जीवन्रह्मसखरूपयोः । सन्देहवारकं पूवंकथनस्मऽपि वस्तुताम् ।॥ १॥।
पारम्पयैकथा चाऽस्य ज्ुद्धथा'धि्यावगम्यते । नाऽन्यथेदस्य सन्देह नाश्चनाय निरूपिता ॥ २॥
सन्दे्टानां जीवन्रह्मसन्देहमूखत्वासथमं जीवसन्देहं वारयति--सत्ममायासखत इति निभिः । यत्तेनोक्तं
यदधातुमतो ब्रह्मज्निति । अस्य जीवस्य दे्सम्बन्धः कथमिति । जीवत्वं कथमिति अन्यश्व्देन प्राप्रम् । तत्र जीवत्वे जाते बहवो
भविष्यन्ति देह सम्बन्धे इति प्रथमं जीवत्वमुपपादयति--श्रात्ममायासत इति । तत्र सदानन्दरूपो भगवानेककोटिनिविष्ठः
चिद्रप्याऽपरः । तस्य माध्या द्िविषेति पृवं निरूपितम् । तत्र चिद्रूपस्य माभ्या व्यामोहिका । सा स्वपुरुषं व्यामोहयित्वा जीवता-
मापादयतीति । जीवतीति जीवः केव प्राणधारणप्रयतनवाम् । स हि मायया व्यामोहिते व्याङ्कुछः सन् सदानन्दकृतखष्टौ यः
सुत्रात्मक आसन्यो देशविधप्राणरूपस्तमवम्ब्य तिष्ठति तदा जीव इत्युच्यते । “जीव प्रणधास्ण'' इति धातोः कर्तरि अचुभ्रययः।
बोधरूपोऽप्ययमानन्द्रूपस्य प्रथग्भूतत्वादानन्दाथं तया व्याभोहितत्सम्बन्धादानन्दो भविष्यतीति बुद्धा तया सम्बध्यते । अयं
च विभागो “बहु स्यां प्रजायेये''तीच्छया । इच्छाऽपि स्वंभवनसम'थं खरूपमेक धर्मरूपेण भवेत्. इच्छा रूपेणाऽपि भवति ।
स्वशञस्य क्रियारूपा शक्तिः । चि्दशषस्य व्यामोहिका माया । आनन्द् रूपस्य जगत्कारणभूता । एकत्रितयरूपा सक्तिः सच्धिदानन्व्-
रूपस्य भा 'वत्वतखादिवाच्या । तथा भगवत्तो भावस्तु खरूपारेव निर्मितात् । न च सर्व॑दा भवतीति शङ्कनीयम् । आपादकेतुभू-
तस्य काटस्याऽभाकात् । जाते पुनः का तस्येव नियामकत्वान्न स्वेदा भविष्यति । पूर्वमेव जातत्वात्. तस्सङ्ग॒इच्छादीनामपि
जातत्वादिच्छादयस्तदं श्चभूतास्तान् सदेकरूपान् स्थापयन्ति । तथा च तस्या अं्ञं परिग्रृह्णति भगवानिच्छारूषम्। स एव कामः
““सोऽकामयते" ति श्रुदयुक्तः । तया कृत्वा भेदरूपया सच्चिदानन्दा धमः खयं भिद्यमानाः स्वाश्रयमपि भिन्दन्ति । तदा स भगवान्
सवेतःपाणिपादान्तो भवति साक्रारतां चाऽऽपद्यते । भिन्नोऽपि तया मिलितः अभिन्न इवाऽखण्ड भवति । तदपेक्षया कायैरुपस्याऽ-
स्पत्वात् । तानि त्रीण्यपि रूपाणि पूकचब्दे नोच्यन्ते । अत एव सद्रपस्य कार्ये भ्स्येकपयैवसायित्वम् । “्रजायेये'तीच्छया उत्करषा-
पकरषरूपेण जाताः । तत्र आनन्द उच्छः । तदेते तं सेवमानो जातौ । ततश्च तयोर्धमौं ज्ञानक्रिये भगवच्छक्तिरूपे जाते । तदा स
आनन्दो ज्ञानक्रियाङक्तिमान् जातः । तदा चिदंश्चस्य श्क्तिरानन्दे गतत्वात्. ज्ञानधर्मस्य तं व्यामोहयति तदा तस्य जीबत्वम् ।
स्दशस्तु क्रियाराक्तं गंतत्वादग्यक्ततामापदयते । षश्मान्मूलभूतक्रियांशचाभिः क्रियासियैयायथमभिन्यज्यते । पश्चात्तस्यां तक्कृतधमें वा
तिरोभूत स्वयमपि तिरोभवति । तदा तस्यां मूटेच्छया जातः शब्दोऽभिव्यक्त एव तिष्ठति जीवभगवदू बुद्धिषु । जीवे भगवति ।
वा । एवं चिद्रपोऽपि ज्ञानक्क्त्यं्ञमूतेज्ञानैरमित्ञ्यते तिरोभवति च । प्रयत्नस्तु तस्याऽपराधीन इति स जीवग्रहणाथं सव॑दा तिष्ठति ।
स चेद्धगवांस्तस्मै तां पूर्णा ज्ञानशक्ति प्रयच्छेत् तदा तां मोहिकां मायां यजति 1 प्रयत्नं च सजति । स्वरूपे चिद्रेपे चाऽवतिषठते ।
अपरसाधीनश्च भवति । जगक्कतत त्वं तु न भवति । "तस्य सा माया शक्तिनं भवति । उक्कर्षोऽपि न भवति 1 आनन्दस्यैवो्छष्टत्वात् ।
हीनता त्वापाततो वर्तते। आनन्देन सहे भिंखितस्त्वानन्दोऽपि भवेति! स चेर्छधर्तेण "सङगृहीयात्ः दयं प्रक्रिया
सर्वश्रुतिवाक्यानुरोधेन श्रताथोपत्तिसिद्धा सवेत्रैवोपयुज्यते । अन्यथा प्रक्रिया तु वाक्यानि बाधते) जीवभेद वध्र निरूप-
यिष्यामः ! एतदेवाऽऽह-आत्ममायां आत्मनः स्वस्य ॒चिद्रेपस्य मायां व्यामोदिकामते । अस्य चिद्रपेश्य + राजन्निति सम्बोधनं
रजसत्वात्तच स्वशूपीज्ञानमिति दयां बोधयति । ठयामोदानन्तरमेव देहसम्बन्ध ईति तारिक विरेषमाट--ग्रवुभक्षाच्मन
इति। वस्तुस्त्वनु भवात्मा परं सोमिथ्यं भगवति गतेमस्ति यतो ठयामोहो भविष्यति । अन्यधाऽरथसम्बन्ध इव उयामोहोऽपि
न भवेत् । ज्यामोहन्यतिरेकेण केवरुशकस्यभावेना्थ॑सम्बनधो निरूपयितुम्षकयः। संह जशक्तिथ्चं सा । तस्याः दोषत्वेन
9, शुद्धाधिक्रो ग, । २. मायाति ख. 1 ३. इयं माया सेति ख. । ४ समर्थखरूपः इति ल. । -५, सावः.स्वतलादिवास्य 1
६.निमितस्वादिति ख. ।. ५. तस्या इति ख, । ८, तं गृह्णी यादिक्ति- लः | ¦
व्याख्प्ासमलंर्तम् । २५३
स्क, २ श्र. ९ इलोक्र. १-७ |
पयेवसानं दीनभावात्। जीवस्य सामध्यैखामेऽपि तस्याः हीनभावापगमःः प्रथगम्भूताया न भविष्यति । तयाः व्यामोह तु
-अर्थन देहादिना सम्बन्धः सुखेन घटते । मो्दितस्याऽर्थंसम्बन्धं द्रान्तेन स्पष्टयति--खप्नद्रष्टुरिवेति । निद्रया
न्यामोहितो भगवल्छृतां माथिकीं सष्टिं पदययभिमन्यते च । निद्रायाः सर्वत उद्माभावात् मृखमगवन्मायया श्रत्वा
सा शीघ्रं तिरोभूता भवति तदा स जोमर्तिं। एवं खग्रहश्टन्तेन तस्य व्यामोहं निरूप्य दाष्ठीन्तिके विेषमाह--ग्रज्नसेति ।
सामस्त्येन । सप्रकोटयोऽत्र मध्ये भवन्ति । इदं त्वेकमेषं जन्मकोरिष्वनुयतेते।। १॥ छ 8 एवं तस्याः सम्बन्धमात्रं
निरूप्य काय निरूपयति--बह्ुरूप इवेति! सा ह्या मास मूलमाया बहुरूपा भवति । तया सम्बद्धोऽयं खयमपि बहुरूपो मवति ।
इवेति वचनं तस्याः सम्यकखरूपसमपकाभावात् । तदा आनन्दां तस्या गुणेषु रममाणः । तस्याः गुणान् गृहीतुभिच्छुः । ममाह-
भिति । ममेति गुणेषु । अहमिति मायायाम् । सम्बन्धग्रतिपाद कावेतौ शब्दौ तस्य सखरूपेऽथ समर्पयतः | २॥ 8 %
एवं तस्याः कायेमुक्त्वा तत्परिलयामोपायमाद्--यर्ि वाचेति । यर्हि कदाचिन्मृरभूतस्य इच्छावश्चात् । वाचेति निश्चयेन । स्वे
मदहिन्नि स्वस्य महिमरूपे भगवति आनन्दे । गुणक्षोभककारस्य मोहिकाया जगत्कत्तकाया मायाया नियन्तरि ! वयोः का
स्वेच्छया दृरौकरय प्रसन्नत्तयां स्थिते यदि रमेतं
` । तत्रापि भगवानेनं प्रति सवथा स्वमाहातम्य न बोधयतीति त्य स्वामित्वे यदि
सन्देददं न कुयात् › तदा गतसन्देह" उभयं यजति । व्यामोहिकां मायां, गुणान्, तत्कायं देहादिकं वा, ममाहमिति भावं घा यक्ल्वा
उदास्ते तस्यामासक्तिं न करोति तदा निस्तार इति भावः।। ३॥ ॐ एवं जीवसन्देहं परिय ब्रह्मसन्दरेहं निवारयति-
ग्रालमतविशुद्धयथमित्यारम्भ न विमुह्यति कर्दिंचिदित्यन्तन--अत्राऽपि युक्तिरस्माभिः प्रक्रियया निरूपितेव । सखरूपमेवामे
निरूप्यते । तत्र प्रथमं ब्रह्मणोऽपि देहसम्बन्धाज्ीवतुट्यः इति यदू दूषणं सर्वासमकस्वानुपपत्ति वा तदत्र निराक्रियते । आत्मनस्तत्तवं
यथाथरूपं तस्य बिञुद्धयभरम् । लोकरिकानां ज्ञानेन रौकिकमावेनाऽन्यथा प्रतिमानलक्षणां शुद्धिं दृरीछ्रय विश्ेषशुद्धि सम्यग्बोधं
रक्षणा जनयितुम् । यदाह ¡ न केषं वचनं कन्तु ऋत स्य॒ स्वस्याऽऽनन्द्रूपं बरह्मणे प्रदक्ेयन् यदाहेति सम्बन्धः । प्रदश्चने
कथने च देतुः--ग्रव्यलीकवतादत इति । निष्कपटव्रतेन आदतः सेवितः सन्तुष्टो बा ॥ ४॥
ध्रीमद्रोखामिश्चीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
अथ नवमाध्यायं विवरिषवः पूवौध्यायं सङ्गमयितुरेतदध्यायार्थमाहुः नवम इत्यादि । कारिका तुस्फृटा्था, तथा
चाक्षेपसमाधानमवा सङ्गतिरियथेः । नन्वत्रात्रे पारम्पैकथा किमिदयुक्तेयाकाङः क्षायां तस्कथनप्रयोजनमाहुः पारम्पर्येत्यादि ।
अस्य जीवस्य शुद्धयाधिक्ये सति भगवदुक्तोर्थोवगम्यते, न तु प्रकारान्तरेणेति हेतोः, अस्य राज्ञः सन्देहनाक्चनाय उपलक्षणविधया
खन्देहान्तरानु्यत्तये च पारम्पयैकथा निरूपित्तेय्थः । ्रत्ममाय, मिलत । एवं कारिकायामध्यायाथं सङ गृह्य व्याख्यातुमवतार-
न्तः प्रथमं जीवसन्देहवारणे हेतुमाहुः अन्येषाभियादि । एवं च जीवसन्देहनिवृत्तेत्र हयज्ञानोपकारकत्वाद्राज्ञा पूवं तदर्थमेव
परदनस्य कृतत्वाच्च पूवं तदेव वारयतोलय्थः । अन्यशब्दरेन प्राह मिति प्राणधारणवोधकशव्देन प्राप्तम् । तत्रेति ताद्दयामाशङ्कायाम् ।
इतोति अस्माद्धेतोः, कथं जीवत्वमुपपादयतीलयाकाड क्षायां सषटप्रक्रियाज्ञानं विना दुर्बोधस्य द्युकवाक्याक्ञयस्य बोधनाथं वैदिकीं
सखष्टिप्रक्रियामुपपादयिष्यन्तः पूवं जीचस्वमुपपाद यन्ति तत्रेयादि । तत्रेति सच्चिदानन्द ब्रह्मणि । तस्येति स्चिदानन्दरूपस्य, कथं
व्यामोहिकेलाकाङ क्षायां कार्यद्वारा तथात्माहुः सेदयादि । स्वपुरुषमिति खाभिमानिनम् , का नाम जीवतेयत आहुः जीवती-
लादि । द्विधप्राणरूप इति, अपानादीनां तदुभेदत्वाद्रा दज्ेद्द्रियाणि प्राणक्षब्द्वाय्योनि । रूपयदयुपष्टम्भ यतीति वा तथा ।
शब्दनिष्पत्तिप्रकारमाहूुः जीवप्राणेयादि, तथा च, पूर्वोक्तं छक्षणमुपपन्नमियथंः । ननु ज्ञानरूपस्य कथं व्यामोह इयत आहुः बोधे
यादि, तथा च, तत्सम्बन्धादेव व्यामोह इयथः । एतावानथं "आत्ममायामिति शोके सङ. गृह्यते । नन्विदं तदोपपद्यते, यदा
सचिदानन्दरूपस्य ब्रह्मणो विभागादिकं प्रामाणिकं भवेत् , अन्यथा तु कचिदनाद्यविधयावच्छिन्नत्वादिना यः प्रानान्तरे च “नियो-
निलयानामि' यादिश्ुतिभिः दशनान्तरेषु च नानास्मानो व्यवस्थातः पुरुषबहुत्वं व्यवसथात इति बेन्धमोक्षादिव्यवस्थारूपया युक्त्या
नियभिन्नास्ते जीवा अङ्गीकृता इयागन्तकी जीवता नोपपयेतेयाकाडः क्षायामाहुः अयच्नेयादि । अत्र हि तेत्तरीयादिश्रुतौ इच्छाया
आकारद्रयमुक्तम् । तत्र प्रथमेन विभागः प्राप्रः। स एव बृहदारण्यके यथाग्नेः शद्रा विस्पुदिङ्गा व्युच्ररन्तीः यादिनोच्यते ।
दवितीयेन चोच्चनीचभावः, अन्यथा बहुत्वस्य पूर्वमुक्तत्वात् तेनेव जननवाहूस्यस्याप्यथेबटादेव प्राः को वा प्रकषेपदाथः स्यात् ।
पुरुषविधन्राह्मणे ब्रह्मक्त्रादिरूपताविवरणेन तस्य बोधितत्वाच्च, अत उच्चनीचभाव एव प्रहब्दाथः; । न च नियो निघयानाभि' तिशरु-
पत्त्या विरोधाभावादिति । न च सा्र्यापत्तिः, स्वभावभेदस्य श्रजायेये' तीच्छोत्तरकाटीनत्वेन पूव तस्याभावे युक्तौ तन्निवृत्तौ
१. भावोपगत इति ख. । २. श्रनधंनेचि ख. । ३, सव॑दोद्रमेति क. ख. ! ४, मायारूषा बहति घ, । ‰, सन्देहः भयमिति ग, । `
६, तुल्यता इति ग. । ७. भावेनेति ग. । म. बोधनलरणमिति ख, ।
३७ श्रीमद्भागवतम् । [ स्वा. २ श्र. ६ एली.१-४
मध्य च तद्धिवेकेन तस्य कदाप्यापाद् यितुमञ्चक्यत्वात् } न च ब्रह्मणो दुः्ानुभवादयापत्तिः, आपाद्यमानस्य सवस्य तदात्मकत्वान्ना-
गेरि तापो न हिमस्य तस्स्या' दिति भिष्ुगीताप्रोक्तन्यायेन तस्याप्यमावादिति । न च व्यवश्चाविरोधः, मगवदिच्छयैवोपपत्तेः
इदं यथा तथा अपरिमिता धुवास्तनुभरृता यदि सवेरताः इति १०-८७-३० बेदस्तुतिश्छके व्युखादितमाचायैचरणेः, तदेव जीव-
न्यापकत्वखण्डने मयापि प्रपञ्चितम् । अनाद्यविद्यावच्छिन्नत्ववादस्तु अविद्यया बन्ध' इयादि रुतिपुयणेषु तस्याः करणत्वबोधना-
तस्य च पूवंभावित्वं विना अनिवाहाद्विदरन्मण्डन एव दू पितत इति पूर्बाक्तथं न कोपि शङ्काटेश्ः । अयज्रेयत्र चकारो विभागान्त-
रस्यापि समुच्चायकः । ननु का नामेच्छा, खरूपं वा, अन्यद्वा । आद्ये स्वरूपस्य नियत्वेन तस्यास्तदाकारस्य तथात्वाजीवभेदस्य
तत्खभावभेदादेरपि तथात्वायूर्वोक्तसाङ्कयौदिदोषापत्तिः, ततश्च भेद वाद एव विश्रान्तिः । द्वितीये तु तस्या अपि कारणान्तरं सूग्य-
मिति तेनैव भेदवादे विश्रान्तिरिच्छाया अनिलयत्वापत्तिदचेति शङ्कायामाहुः इच्छापीयादि । तर्हि कथं तग्रच्छापद्रयोग इयत
आहुः धमलयादि । वृतीयस्य द्वितीयपादे “्यनाश्चतं श्रुतं भवतीः यादिश्रतीनासुपपन्त्यथं दधा विचारितम् । तत्रोभयटिद्धाधिकरणे
नानाप्रकारमपि ब्रह्माहिङ्ुण्डछन्यायेन सखरूपबलादेव बिरुद्धध्मीश्रयं भवतीति मेदापत्त्यभावास्रतिज्ञाश्रतिः प्रमाणबट्विचारेणोप-
पादिता । तदनन्तरं पूवेवद्र' यधिकरणेऽसङ्गोदासीनमेव पूवं ब्रह्म, ततो धर्मरूपेण, ततः शक्तिरूपेण, ततः. कायैरूपेण च भवती-
त्येवमपि भेदस्यागन्तुकःरवेन पूर्वमभावात्पाश्चासयं न्यक्छरखय पूवरूपबोधेपि तदुपपत्तिरिति प्रमेयबख्विचारेण विचारितम् । अय-
च्रोपपादनप्रकारमेदो सुख्यानामितस्षाच्ञाधिकारिणां बोधा्थमन्रापि दश्चमाभ्यायसमाप्रावधिकारिभेदेन प्रकारभेदो वक्ष्यते ।
अत उभयथा पदप्रयोगोपपत्तिश्रेयथंः । एेच्छिकबहु मवनप्रकारं विश्चदयन्तः पूवं श्क्तंस्तथात्वसुपपादयन्ति तेत्रेयादि ।
परास्य शाक्तिवि विधेव श्रूयते खाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चे' ति श्वेताश्रतरे तरेविध्यश्रावणार्सदंश्चस्य क्रियारूपा, चिदशस्य ज्ञानरूपा,
आनन्दस्य स्वरूपवटरूपा, वैविध्यश्रावणाश्चिविधाया अपि वेवीध्येन बलशचक्तः विरटेषेण तथात्वम्, ज्ञानङक्तमोयाऽविद्यादि-
भेन क्ियाक्चक्तिरपि स्वांशक्रियामेदेन, तर तदुक्तं तत्रेयादिनेति न कोपि शङ्कावकाञ्चः । नन्विच्छादिभवने विचायेमाणे तत्र
निमित्तान्तरपेक्षया पूर्वोक्तदूषणापत्तिरिति शङ्कायामाहूः तथा भगवत इयादि । तथाभाव इति शक्तिरूपेण भवनम् । नन्वेवं सति
खरूपस्य नियत्वात्सह् का्यैनङ्गीकारा्र शषक्तीनामपि नियत्वेन द्रेतवादापत्तिः । सव॑देच्छाप््या असङ्गोदासीनत्वाभावप्रसक्तिरप्रतिह-
तेच्छत्वात्तिरोभावानवसरेण सवदा सष्छ्यापत्तिश्चति चेत्तत्राहुः न चेलादि । भवतीति शक्तिरूपं भवति । न च 'सदेव सौम्येदमग्र
आसीदेकमेवाद्वितीयभि' यादिशरुतौ कास्योक्तसेन सव॑दा तत्सत्तावगमात्तद्मावो न शक्यवचन इति शङ्कधम् , बोधनाथैमेव
तथोक्तेः । न चात्र मानाभावः, तथाहि, किमत्र काटसत्ता विधीयते ? उतानूयते ? नायः, बाक्यमेदप्रसङ्गात्, नेतरः, एतासां
सेष्ख्यादिवृत्तान्तबोधकत्वेनेतदपेक्षयान्यासां पुरोवादत्वस्याश्चक्यवचनत्वेनानुवादस्य दूरापास्तत्वात् । न च कारुविशिष्टन्रह्मसत्ता
विधीयतेऽतो न दोष इति वाच्यम् , गोरवाद्बधारणान्तरविरोधापाताच्च । न चावधारणान्तरस्य सुख्यान्यसत्तानिवारकत्वान्न
विसोध इति वाच्यम् ; तथा सति समाभ्यधिकरा्हियस्य तत एव ॒सिद्धेन्यू नद्वितीयसत्ताया उपगतत्वाच्चाद्वितीयपद् याकोपस्य
दुर्निवारस्वापत्तेः । अतस्तत्र कालोक्तिः सष्टयुत्तरव्यवहारानु सारेण स्वांधारतया प्रतीयमानकाखोपरञ्जनेन शिष्यस्य पूवेकाटवृत्तान्त-
बोधनार्येव । अन्यथा; शिष्यस्य सष्टिकाट्खत्वाक्तारसत्तामवधारयतः पूवेवृत्तान्तबोधाभावेऽनुश्षासनवेयथ्यैत्रसङ्गात् । यदि
आत्मा वा इदमेक -एवाप्र आसीन्नान्यक्किव्वनमिषदि' यत्रोक्तश्रुव्यादौ इषदि दतीयनिषेधः स्वीक्रियेत तदापि प्रतिज्ञादष्रन्तीत्तम
पुरुषाणां चिरोधो दुर एव, तस्मारछृष्टयादौ कारस्याभावान्न पूर्वोक्तशङ्कावकाश्चः । तथा च, यदि काठ इच्छादिभ्यः पूवः
स्यात् 'सदेवे'यादिश्चुताचितरनिषेधो न स्यात् , स यदि धमौन्तरप्रयुक्तः स्यादुक्तशुतौ प्रतिज्ञादिकं नोक्त स्यात् , यस्मादेवं तस्माज्न-
सत्तदभावे चापादकस्वाभावान्न सर्वदेच्छापत्तिरिति न कोपि दोष इयथः । ननु तथापि तदैक्षत सोकामयतेयादौ विशेषणत्वेन
कांटस्यानूदितत्वादिच्छादीनां नाश्चस्यानुक्तत्वाञ्च तदुत्तरमिच्छाया नियत्वे सवेदा सृषिप्रसङ्ग ॒इयसङ्गोदासीनता निवत्तेत एवे
यत आहुः जात इलयादि । नियामकल्वादिति खातन्तरयविघटकंत्वात् । तथा च, ` तदानुकूत्ये भविष्ययौदासीन्ये प्रातिकूस्ये च न
भविष्यतीति न तथेदय्थैः । नन्विच्छानियांमकस्य कारस्य पश्चाद्धावित्े ततः पृवं तस्याः स्वातन्त्ये यत्नविभागयोरपि सिद्धः
पूर्वाक्तदृषणतादवस्थ्यमियत आहुः पूर्वमेवेयादिं । नदि. काट इच्छादिभ्यः पश्चाज्ञायते, श्रुताविच्छादिविशेषणत्वेनेवोक्ततवात् ।
न च (सदेबे'तिश्रुतिसन्द मेबोधितं बोधना्थंत्वमिह् वक्तु शक्यम् ›, तन्नियामकस्याद्वितीयादिपदस्यात्राभावात् । नापि सवं निमेषा
जज्ञिरः इलयादिशरुया पाश्रायत्वं शङ्कयम् , काटावयवानामेव तत्रोक्तत्वात्। अतोऽवयवविभागरदहितस्य तस्यान्यकार्यायपेक्षया
पूर्वमेव जातत्वात्ततसङ्ग च्छाश्रयत्नविभागानामपि जातत्वादिच्छादयो वि्ञेषणीभूतस्य कारस्य विशेष्यतयांशमूतास्तान् सदैकरूपा-
न्सहावि्भावतिरोभावश्चाछिनः परस्परोपकारिणश्च भगवान् स्वयमेव स्थापयति, अतो भगवन्नियम्यत्वान्न कोपि दृषणावकाशच इयथः ।
ननु षवहृस्यामि'तिश्रुतेः क।ममुपक्रम्य पठितत्वादिच्छया विभाग इति कथमुच्यते इलयाश्चङ्कायामाहुः तथा चेयादि । "वहु स्यामि
यायक्तप्रकारेगैव कारशक्त रशं मगवान् परिगृह्णाति इच्छारूपं स एव सः कोशेषु त्स्येच्छानामस्वेव पाठान् › कर्मेणीव
१, भवतीति पाठः ।
स्क. २ श्र. ६ श्लो. १-४ | शनेकव्याख्यासमलंङृतम् । | ३५ `
[१
` विचारे शब्दान्तरेणाभिरापस्यादु्टत्वात् । अत एव॒ तत्त्वसुत्रेऽभिध्योपदेज्ञादिति : सूत्रितमत इच्छयेति कथनेप्यदोष
` इत्यथैः । एतावता परत्वं निर्णीतम् । एवमिच्छामुपपा् -तस्या चिषयमुपपादयन्तः ` पुरुषत्वं निर्णयन्ति तस्येयादि ! खयं
भिद्यमाना स्वश्रयमपि मिन्दतीति धर्मरूपेण खयं भि्यमानाः श्रकाज्चाश्रयवद्रेः तिन्यायेन स्वाश्रयं क्रियावन्तं ज्ञानिनमा-
नन्दिनिन्न कुवेन्तौयथैः । तदानींतन्लषूपमाहुः वदेत्यादि । स इति च्रिरूपोपि । नन्बेवं भेदे सति तस्य खण्डत्वात्तसपूणीवोधक
शरुतिविरोध इलयत आहुः भिन्नोपीलयादि । तयेति इच्छया । चीस्यपीयादि । पूणमदः पूर्णमिदं पूर्णातूणैमुदच्यते,
- पूगे्य पूणमादाय पूेमेवावकिष्यत' इतिशरुतो पूर्णश्चरदेनोच्पते। तथा च; यथमिन्नस्यैव पत्वं त्रयाणां नोच्यते।
अतः का्यापेश्चयाधिक्यमेव पूर्ण॑तवमिति न. श्रुतिविरेध इयर्थः । श्ुयथंस्तु, अदः परोक्षं ज्ञानैकघनं ब्रह्म पूर्ण निरन्तरमाका-
रवदयापि, इद् दृदयमानं सद्रपं त्रह्म पृरेमिति पूवेवत् , पू्णंमततीति पूणौत् सवेव्यापकं, पूर्णातपूर्णानन्दं ब्रह्म अच्यत,
“च्ुगतिपूजनयोः' “अच् इत्येके पूञ्यते पू्णीभ्यां सचिद्रपाभ्यां क्षराक्षरपुरुषाभ्यां सेऽयते, एवं ज्ञानादेः फलमाह, पूर्णस्य
पूर्वोक्तस्य ( पूणं ) ज्ञानादिधर्मेमादाय तसरसादेन प्राप्य पूर्णमेवावशिष्यते तत्सायुज्येन वदभिन्नो भवतीति । अन्ये तु पूर्णात्
निरुपाधिकासूणं सोपाधिकमुदच्यते उच्छतीति व्याचक्रः, तदुपाधिवादानङ्गीकारान्नास्माकं रोचते, परि्टरयमानस्य पूर्णत्वे
गमकमाहुरत एवेयादि; उपटक्षणविधया पुरःस्फू्तिकमिद युक्तं भातिभ्रियत्वयोरपि तथात्व.दिति । एवं ववहुस्यामि'टयस्य प्राथमिक
आकारो विवृतः । अतः परं श्रजायेये'लस्य तं विवृण्वन्ति प्रजायेयेदयादि । जाता ` इति सञ्विदानन्दास्तथा जाताः । कथमु
इसयाकाङ्कायामाहुः तत इयादि । अतः पर द्रयोरिच्छयोरभिमं कायं दिङ्मात्रेण प्रपद्यन्ति. तदा चिदंशस्येलयादि । तदेति
तयाणां पुनर्विंभागकाङे । तस्येति चिदंश्स्य । क्ञानधमैस्येति भगश्षव्दवाच्यान्तर्मतस्य ज्ञानाख्यधर्मस्य । जीवत्वमिति मुख्य-
जीवत्वं पुरुषतत्त्वरूपत्यमिति यावत् । एतदंश्षा एव सर्वे ज्यष्टिजीवाः, तेषाच्च जीवत्वं मुक्तिपयैन्तं तिष्ठति, नत्वर्वाङ्निवर्चत
इति बोधथिलुं सदंश्चग्यवस्थामाहुः सदंश्स्येलयादि । श्रन्यक्ततामिति प्रकृतितश्वरूपताम् । तस्य वयक्तिमावम्रकारमाहः पञानमूल-
लादि सूलपदेन पूर्णरूपः सदंशः । यथायथमिति श्रौतेन पौराणेन प्रकारेण । नन्वेवं सति श्रुतौ पिपाटयिषासजिदीर्षयोरनुक्तत्वात्
श्रौतेन मतेनाबिरतं सर्ग एव स्यान्न जातु सितिप्रख्याविव्याशषङ्कायां तावप्यनयैवेच्छयेति व्युत्ादयन्ि पश्चात्तस्यामियादि । तच्छरतधर्म
इति क्रियांशक्रियाक्रते । घटपटकुड्याध्याकारे । स्वयमिति व्यक्तः सदंशः निरोभवति-अव्यक्ततामापद्यते, तथा च, व्वहस्यामिः
सयाकारेणेव स्थितिसि द्रः श्रजायेये'तीच्छाकारेभैव रूपान्तराविर्भावपूवंरूपतिरोमावसिद्धेः सिश्चाकारेणेव तयोरपीच्छयोरथारेव
प्राप्तया सितिप्रखययोरपि तत एव सिद्धिरिति न कोपि दोष इयर्थः । अत एवात्र "यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेश्रये' यनमरदोपेकषे
एव वक्तव्ये क्रियातिपेमावे्थतिरोभावोदाहरणं तु जलनीढीनिवारकक्रियातिरोभावे जरतिरौभावः, कटप्रसारणक्रियातिरोभावे
केटविस्तारतिरोभावः, ( तत्कृतधमतिरोभवेऽथेतिरोभावस्तु कम्बुप्रीवाद्याकारतिरोभावे धटादितिरोभावास्स्फुटतरः | स्वमावमेदेऽ-
पीयमेवेच्छा प्रयोजिका, अत एव निवन्धे शृदधिर्विपरिणामश्च तथापश्नय एव च, पूरवरूपतिरोभावो दितीयस्यादिमस्तथा, उभावेकी-
कृतौ लोके ब्रद्धयादिभिरदीरिताचि' ति तत्खरूपसुक्तम्। नन्वेवमाविर्मावतिोमावपक्षाङ्गीकारे प्राथमिकोत्तरूपाविर्भावदज्ायां
पर्ये च पूवेरूपाभिापो निवर्तते, तद्रन्माध्यभिकतिसोभावदज्ञायामपि तद्राभे तदीयसर्वव्यवहार उच्छियेतेलाश्चङ्कायां तद्वाध-
प्रकारमाहुः तदेत्यादि 1 तस्यामिति अभिव्यञ्जकक्रियायाम् ! जाव इति तस्सम्बन्धाज्ञात इति । तथा चेवं शब्दसद्धावान्न उ्यवहा-
रोच्छेद् इयर्थः । बुद्धेविनाशितवात्तिरोभावे बाध इयरुच्या पक्षान्तरमाहुः जीव इत्यादि । एतेन विद्रन्मण्डनवियेचित श्राविर्भाव-
विरोभाववादः सर्वोप्युपष्टम्मितो वोध्यः । एवं सदंशज्यवस्धामुक्त्वा तां प्रकारभेदेन चिदंशेऽतिदिकषन्ति एवमित्यादि । यथा सदंश्ो
मूखसदंशकाक्तिभूतक्रियांशक्रियाभिर्खौ किकेन शास्रीयेण च प्रकारेणाभिग्यज्यते, . एवं चिद्रपो जीवोपि मूरमूतज्ञानाशद्क्तिरूपन्या-
मोहकमायांशमूतैस्ठतीयस्छन्धसुबोधिनीवक्ष्यमाणरीला प्रमादप्रमाणनिषठेः साचिवकैर्विशिष्ठज्ञानैरभिग्यज्यते। 'जन्मत्वारममतया
पुंसः सवंभावेन भूरिद् । विषयखीछृतिं प्राहुः यथा ख्प्रमनोरथावि' द्युक्तरीयाऽभिमन्यमान आविर्भवन्तुखद्ये, “ृत्युरयन्तवि-
स्मृति'रिति वक्योक्ततीया तद्भिमानं यजसिरोभावे टिङ्गभूतस्य मनः प्राणाययुपाेरपि विस्मरणान्मुक्त एव कुतो व॒ भवतीलयत
आहुः प्रयत्न इलयादि । तस्याः पराधीन इतिपाठे भगवदधीन इत्यथः । तथा च, प्रयतस्य विश्चमानतेन देवनिवृत्तापि न सुक्तिर्भ-
वतीति जीवत्वं नावा निषतेते इत्यथः । एतावानर्थो दह्ितीये शोके सङ्गृहीष्यते । नन्वेवं प्रयलाधीनत्वे अनिरमोक्ष एव स्यादि-
सयाकाङ्श्वायां सुक्तिप्रकारमाहुः स चेत्यादि । स इतिपदं तदापदोत्तरं तामियादिना सम्बध्यते । जगद्रयापास्वस्यमि तिसूत्रानुसा-
रेणाहुः जगदिलयादि । तस्येति । अत्र तस्या इति पाठे जीवरूपायाश्चित इति व्याख्येयम् । तथा चैवं सखरूपलाभादिना भगवनत्तौस्येपि
अमोहाय गुणा .विष्णोराकारश्चिच्छरीरता । निर्दोषत्वं तारतम्यं मुक्तानामपि चोच्यत' इति ब्रह्माणडवाक्या्तथेय्थंः । एवच्च
सायुज्य आनन्दाभावेपि चरणादिरूपतेव भवतीति सर्वं सुखम् । इदं ठृतीयश्छोके सङ्गृहीष्यते । . एतेन 'जीवोसखादनसमय एवे'
यादि विद्रन्मण्डनोक्तं समर्थितं मवतीति ज्ञेयम् । सर्वे सुक्तिभेदध्च तथामवन्तीलयपि । एवं सटप्रक्रियाङ्गीकारे मानं गुणच्राहः
` इयमिघ्यादि । सदेव सोम्येदमग्र आसीतः आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" पुरुषविधः सोनुवीक्ष्य नान्यदात्मनो-
परयदि" लादिश्तिवाक्येषु सृष्टयादाचेकस्मैव विदमानता . कदचन बोध्यते । "तदैक्षत सोकामयते' लादिषु चेच्छया
भगवस्रसादादेव ज्ञानादिराप्रो मुक्तिः । सर्वे जीवाः स्वंमयाः तथाप्यस्पाः इयादिशरुति भः पूर्वाक्तन्रह्याण्डवाक्याच्च तारतम्यं
तथा सिद्धम् , एतेषु यदेव न स्वीक्रियते तद्रोधकं वाक्यं व्याककप्यत इतिशरुतार्थापत्तिः सिद्धा सवेत्रैव॒श्ुतिपुराणतन्त्ेषूपयुञ्यते ।
चोक्तानि वाक्यान्यस्यां मानं सर्वोपयोगश्च गुण इयर्थः । अन्यथाप्रक्रियेति । ब्रह्म निभित्तमूतमेव न परिणमते, कायं त्वारभ्यतेः
जीवस्तु नियसिन्न एव, सुक्तिसत्वपिमगे भेदप्रतीयभावादेवेति, जीवजडौ व्रह्मश्रीरे, ब्रह्म तु शरीरि, शचरीर्षरीरिणोश्च घट-
घटत्वयोरिवाविनामावः सदा । अविनाभावछक्षणमेव चाद्रेतम् शरीरद्वारक एव ब्रह्मणः परिणामो न साक्षात् । जीवस्यांश्चसवच्
विशेषणत्वेन विश्िष्टंशचत्वात् । मुक्तिरप्यविभागे मेदप्रतीयभावादेवेति । अयमात्मा त्य, विज्ञानमयः यत्साक्षादपरोक्षादियादि-
श्रतिभिर्जीवो ब्रह्मैव । भेदप्रतीतिस्तु माययैव, (मायया ह्यन्यदिवे यादिश्रुला । प्रपच्रस्तु सैषा विदा जगत्सवेमि' यादिश्रया माया-
परिणामव्वाम्मिथ्या, ईश्रसेपि मायाक्षबर एव, ब्रह्म तु निर्विशेषमनायविशासम्बन्येन विवत्तते, मुक्तिस्तु ज्ञानेनाविधायाः सकायौया
नाश्चाद्रिस्मरतकण्ठमणिन्यायेन स्वरूपावस्थानरूपा खत ॒ एवेति माध्वरामानुजज्ञाङ्कराणां श्रक्रिया । णवं दश्चेनान्तराभिमानिनां
परखानान्तगभिमानिनां च ज्ञेया, विस्तरभयान्न छिद्यते । सां सर्वापि पूर्वोक्तानि तज्ातीयान्यन्यानि च वाक्यानि बाधते । अतः
ूर्बोक्तेव प्रक्रिया आदरणीयेयर्थः। ननु एवं सष््यादिप्क्रियातौस्ये श्वरूपतौर्ये च सति जीवानां फे कथं मेदः इयाकाङ क्लाया-
माहुः जीवेलादि । एवं बोधनाथं स्वं निरूप्य श्छोकं उ्याङ्ुवते एतःेवे्यादि । श्रस्य चिद्व पस्थेति इदं परपदस्य व्याख्यानम् ।
यदधातुमतो २।८}० इतिप्रदनवाक्ये अस्येतीदमा तन्निर्देशात् ततस्मारणाथम् । स्वरूपाक्ञानभिति, जीवमायादीनां सखरूपाज्ञानम् ,
देदरूपार्थसम्बन्धो न घटेतेति शेषो मृादेव बोध्यः । कुतो न घटत इसयाकाड.श्वायामाहुः व्यामोहेद्यादि । तादशमिति उ्यामो-
हयोग्यम् । नतु सङ्घातघ्य पराथंस्वात्तच्छेषिणोस्य देदसम्बन्धः खतः स्वभावतो वान्यथा वाऽनाद्यवियया वा सामथ्यसत्व एव
खीक्रियतां, त मनं किमिति स्वीक्रियते इयत आहुः अन्ययेलयादि । अन्यथेति धमरूपमगकषब्दवाच्यज्ञानार्यसामथ्येगमनाभावे ।
न भवेदिति, अर्थस्येव तस्यापि सखशूपज्ञानान्न भवेद् इयर्थः । नतु तरिं इक्त्यभावाद्निच्छतो विशिष्टवदथेसम्बन्धोस्तु किं
व्यामोहेनेयत आदुः उ्यामोहेव्यादि, व्यामोहो नाम विपरीतज्ञानम् । तथा च, तं विनां केवलक्ञानङाक्त्यभावे सदंशसयेव जडत्वमेव
स्ावरवरस्यात् , न तु देहसम्बन्ध इति तदथं सः, तेन यिक्षेपिका मायापि तदर्थमावश्यकीति तथः । नतु सामथ्येतिरोभावसम-
कौलमेव व्यामोदने को हेतुरियत आहुः सहजशक्तिः सेति । तथा च, ` सननिधिरेव हेतुरियर्थः । नन्वेवं सन्निवेदतुत्वे तस्याः
शक्तेरपि ज्ञानसन्निधानाद्गुणतैव युक्ता, न तु दोषत्वमिलयत आहुः तस्या इति । हीनभावादिति श्रजायेये' तीच्छाछरतात् । तथा च,
हीनकायैकरणात्तस्याः दोपत्वमियथः । नन्वेवं सति सामथ्यैलाभार्थमेव यत्नः कार्यो न तु मायातरणाथंमियत आहुः जीवस्येयादि ।
तस्याः बन्धनेऽधिकृतस्वा यावदधिकारं त्वाधिकोरिकमि' तिन्यायेन तस्याः कायं मूत्योरिवानिच्छायामप्यनिवायम्, भगवतोऽ-
प्रतिहतेच्छत्वाद् अतस्तस्याः सम्बन्धे उ्यामोहावहयंभावात् तत्तरणप्रयल्नं आवरहेयकं इव्यभरिमखयारस्यादुक्तम् । सिद्धमाहुः तयेादि ।
ननु व्यामुग्धस्य भ्रम एव दृष्टो न तु देदादिसम्बन्ध दइयाशङ्कायामाहुः मोहितस्येलयादि । अभिमन्यते चेति । तथा च, तद्रन्मूल-
शक्त्या देदादिकमपि पयत्यभिमन्यते चे्यथः, तर्हिं तद्रदिदमपि मोहनं काटादिनैव निवर्ततां किन्तदथेकोपायेनेलत
आहुः निद्राया इल्यादि । स्वेत उद्रमाभावादिति, निद्राया बुद्धित्तिविशेषरूपत्वेन व्याप्यतया सवंत उद्रमामावात् ;
तथा चास्याः सर्वेत उदतत्वादेतन्निवारणस्य काटादिनाऽक्क्यस्वादुपाय आवद्यक षएवेयथः । आञ्जस्यं विव्रण्वन्ति
स्वप्नेव्यादि । तथा च, यथा निद्रया भगवस्छरृतां खाप्रिकौं स्ट भिन्नतया परयति, तयैव सखतया स्वभिमन्यते, तथा मूरचिदंश-
मायया जगत्कमायामयी सद॑शसषटि पश्यतति, तथैव च स्वतयाभिमन्यते इति दृ्टन्ता्थः । एतस्याः शषेत्रदशंकलवं नृसिंहोत्तर-
तापनीये नवमखण्डे स्फुटम् । तदस्मत्छृततद्याख्यानादवगन्त्यम् । एवमनेन शोकेन देदसम्बन्ये देतुबोधनाद्
यदच्छापक्षनिरासेन यदधातुमत २।८७दति प्र उत्तरितः॥ १ ॥ # & वहुरूप इत्र । अतः परं भवन्तो जानते, यथा
२।८।७दति तुभैपादेन व क्तज्ञानप्रकारो यः पष्टस्तमुत्तरयतीलयाश्येनाहुः एवं तस्या इयादि । सह्यामासेयादि ! इदमपि
'जीवेज्ञावामासेन करोते, माया चायिधा च खमेव मवती' लादौ श्रावणात्तत्रव स्फुटम् । तश्याश्च प्रपच्रददोननिमित्तत्वमेव,
न तुपादानसमपि, उपादानत्वं स्वात्मन एवेखपि तद्वयाख्यानादेवावगन्तम्यम् । तस्मादात्मन एव त्रेविध्यं योनित्रमपीति तत्र
श्रावणात् । समर्पकरामावादिति भावप्रधानः, समपैकस्वामावादिय्थः । एवमनेन इटोकेन खस्य स्रसदश्चानां देहसम्बन्धवि-
दिरूपं छौकिकमिति
शु.
-यहिं -ववियतर + एत दवाम्या्त्तर्युक्षा ` खशयः. कटेवर, २।८।३ । इति देहजि- `
` हसामि प्रष्टत्वात्तदसम्बन्धमयममिकाङ्क्चतीतिः निश्चयः; तदुपायं ` वद्तीयाश्चये
` ` खस्य महिमरूपे भगवत्यानन्द्. इति च्छान्दोग्यस्थे ४.६
. इयत्र स्वहन्देन जीवमूढसूपमुच्यते, (महिम शब्देन चोत्कषेः,. तथा च, खस्योत्कषेरूपं तद्मिन्नत्वभेव, न तु दस्तिहिरण्या-
टीकिकमदहिमवारणाय परस्मिन्नियदिरथ॑माहः गुणेत्यादि ।*३॥ ॐ कः आत्मतत्तवेयत्न । पूर्व्छोके `
एताटश्षमरणं यत् कार्विषेष उक्तम्; तत्र न कालादेः कारणत्वम्, किन्तु, ियन्तुरेषेतिः परस्मिन् 'काकमाययोरियनेन बोध्यते। `
एवं सति मोहोपि तदधीन ` एवं ` सिद्भयतीर्येतदमिसन्धोयैवात्र सवेखष्टयादिभ्क्रियाः ` बोधिताः। न चैवं वैषभ्यादयापत्तिः
आत्मधष्टिकथनेनैतन्निणसात् । उपच्धितद्यल्यक्रताभ्यागमरौ प्रर्मवकषिष्येते,. ताबस्ये च ब्रह्मसन्देहबारणे. वारथिष्यन्त इयाश्चयेनाभिमं
वदतीव्याश्चयेनाहुः पवं जीवेत्यदि । श्रत्रापीव्यादि, अस्मिन् सन्दर्भे यां मुक्तिर्विवक्षितां सास्मिन्निरूपितेवेलयर्थः ( सर्वात्मक-
त्वानु पपत्तिरिति नारायणस्येति शेषः ) लोकिकानामियादि । अज्ञातशाखतस्वानां लौकिकप्रमाणजन्यसम्यकपरिच्छेदेन भगवदा-
कारगुणकर्मसु छोकिकबुद्वया, एतान्यपि -डोकिकरप्रमाणपुक्तिभ्यामेव - निर्गेयानोति भरपरक्षणां निश्चयात्मकबुद्धिं दरीकृत्येथः
यदाहेति । सम्बन्ध इति तद्रदामीति कथनप्रतिज्ञात्राऽऽर्थिंकी बोध्या ॥ ४ ॥ |
श्रीगिरिधरकृता बालप्रयोधिनी
रजशङ्काविनाश्चाय नवमे हरिणोदितम् ।। भागवताख्यसिद्धान्तः श्रीशुकेन निरूप्यते ॥ १ ॥
| “यदधातुमतः' इनेन जीवस्य देह सम्बन्धो निर्हेतुकः सहेतुको वेति यत्प्षटं तत्रोत्तरमाह-आत्ममायामिति । सावधान-
तया श्रवणाथं सम्बोधयति-हे राजन्निति । आत्मनः परमात्मनो भगवतो मायामूते “अहं बहुस्याम्" इति सङ्कल्पास्मिकयोां मायया
मोहं विना परस्य देहादिव्यतिरिकतस्य अनुभवात्मनः सज्विदानन्दात्मकभगवदंशत्वाचिद्रपस्यार्थेन दृश्येन देदादिनाऽञ्जसा साक्षा-
त्सम्बन्धथो न घटेतं न सङ्गच्छते । तंत्र दष्टन्तमाह--सख्वप्नद्ष्टुरिवेति । खप्नद्रष्टुः पुरुषस्य यथा मायामोह विना सखवाप्निकदेहादिना
सम्बन्धो नटते तद्रदिलय्थः ।। १॥ # & जीवस्य संसारोपि माय्यैवेलयाह--बहुरूप इवेति ! बहुरूपया देवमनुष्यादि
, रूपैवीखयुवादिसूपैश्च परिणम्यमानया मायया तत्र प्रविष्टो जीवोऽपि बहुरूप ` इवाभाति । वस्तुतस्तु जीवे ` देवादिरूपाभावादिव-
शब्दप्रयोगः । अस्या मायायाः गुणेषु गुणकायेषु शब्दादिधिषयेषुं रममाणः आंसक्तचित्तस्तान्ममेति देहेमहमिति च मन्यते ।। २॥
$ $ अतएव भगवद्भक्तियोगेन मायामोहनिरासे सति मोक्षोऽपि घटते इयाह--यहीति । बावेस्येवकागथंकः । ययव
काटमाययोः परस्मिन् नियन्तरि स्वे महिम्नि -तदंश्षत्वात्ः स्वपस्मा्थंस्वरूपेः ; मगवत्िः रमेत तच्चरणश्यरणतया सर्वाणीन्द्रियाणि
तस्रबणानि करोति तदा तत्कृपया मायानिदृ्त्या -गतसम्मोहः सन् ममाहमिस्युभयं लक्त्वोदास्ते उत् उत्कर्येण. भगवज्ञोके आस्त,
संसारवियुक्त भवतीयथः । एतदेव ग्रथमृसकन्धेऽप्युक्तं "यया सम्मोहितो . जीवः" इयादिना ॥ ३॥. ® एवं . जीवस्य
देहसम्बन्धमोक्षव्यवस्थायुक्त्वा आसी्यदुदरात् पद्म इटयादिना भगवतोऽपि जीववदेव देहसम्बन्धाविशेषाज्जीवात्तस्य को विषो
येन लद्धजनाद्वियुक्तिरिति यलं तत्र भगवत्तत्वविज्ञान ब्रह्मणोऽपि दुरुंममासीत्तत्र साधनं भगवतेबोक्तं तच्छुण्वियाद--आत्म-
तत्त्वेति । ऋतं सत्यं परमाथेभूतं सज्विदानन्दात्मकं खरूपं द्ोयन् आत्मतत्त्वस्य विद्युद्धयथं ज्ञानां ब्रह्मणे यत्साघन. भगवानाह
तदह वक्ष्यामि त्वं शण्विति शेषेणान्वयः । एवं स्वरूपम्रदक्षेनेनोपदेश्चे देतुमाह-अव्यलीकेति, निष्कपटभ(वेनाराधित इत्यथः ।। ४ ॥
हिन्दी - ्रसुवाद
` ब्ह्माजीका मगवद्धामदंशेन शरोर भगवानेक द्वारा उन्हे चतुःशलोकी भागवतका उपरेण
भ्रीशुकदेवजीने कष्ा-- परीक्षित् ! जैसे खप्नमें देखे जानेवारे पदार्थोके' साथ उसे देखनेवाठेका कोई सम्बन्ध नही
होता, वेसे ही देह्ादिसे अतीत अनुभवस्वरूप आत्माका मायाके विना दशय पदार्थो साथ कोई सम्बन्ध नहीं हो सकता ॥ १॥
कैः 8 विविध रूपवाली मायाके कारण बह विविध रूपवाला प्रतीत होता है, - ओर जब उसके गणोमे रम जाता है तब यह्
म द्र, यद् मेरा दै" इस प्रकार मानने क्गता दै ॥२॥ ॐ क किन्तु जव यह गुणोको शुन्ध कनेवाले काल ओर मोह
उत्पन्न करनेवाली माया--इन दीनोंसे परे अपने अनन्तं खर्म मोहरहित होकर रमण करने खगता है--आत्माराम हो जाता
दै, तवं यह भ्व, मेरा? का भावः छोडकर पूष उदासीन--शुणातीत होः जाता है । ३ ॥ : ॐ : चै त्रह्माजीकी निष्कपट तपस्यासे
प्रसन्न होकर भगवानने उन्दः अपने रूपका दन कराया -ओौर आत्मतत्त्वके ज्ञानके टियेःउन्द परम स्य परमार्थं वरतुका उपदेशच
किया, ( बहीः बात मेँ तुह सुनाता: दू ).॥.४ ॥ 1
रे. श्रष्टमाध्यायस्य सषमश्लोकोऽयम् । शा
८
तीं याश्चयेनाहुः; प्वं तस्या का्येमियादिं । |
“स्वाप्ययः? , सूत्रविष यवाक्ये 'खमपीतो भवति तस्मादेनं खपितीलाचक्षतेः , `
[ स्क. २. ६ षैः , ५
। भिधया भेत् ५ ॥
स॒ चिन्तयन्. दयचरमेकदाम्भस्यु पमृणोद् ह द् द्वि पिमदं च वेचो विभचुः। त ०
शषु यत्पोडशमेकर्विंशं निष्किञ्चनानां इदप यद् धनं विदुः ॥ ६ ॥
य विमृहय तद्धितं तपस्युषादिष्ट इवादधे मनः ॥ ७ ॥
भगवद्धजनादेव तत््वज्ञानभिव्येतसपंचयिष्यन् ब्रह्म णोऽपि तत्वज्ञानं तत्प्र सादादेवेति दश्चयितुभितिहदासमाह स इया-
दिना । परो गुरुभैक्तिरहस्योपदेष्टा सखधिष्ण्यं पद्ममोस्थाय अधिष्ठाय तंस्याधिष्ठनान्वेषणाय पूवं जले निमग्नः परावृय सखधिष्ण्य
स्वे यर्थः । रेश्चत तत्कथं खष्ठन्यभिलयालोचितवान् । तां दशं प्रज्ञाम् । . अत्र सष्टिविषये संमतामर्यभिचारिणीम् । विधिः प्रकारः `
॥ ५॥ ॐ 8 . सुटि चिवयन्कदाचिद् द.थक्षरं वर्चोऽमसि उपाश्रणोत् उप समीपे -श्ुतवान् + ते. अक्षरे दश्चेयति कादयो
मावसानाः स्पछस्तेषु यतोडरं तकारो यजवेकर्विश्च पकारः वचसो निदेश्षाथं तदर्थमाह
यद्विदुः येन तपोधना इति प्रसिद्धा; । तच्च द्विमदितं तप तपेति लोण्मध्यमपुरषेकब चनम्. । तस्य वीपा साद्रबिधिरूपाम
॥ & ॥. ॐ 9. एवं निश्षम्य तस्य. वचसो वक्ुर्दिदक्षया ततः प्रचङितः. सन् दिश्चो विलोकय पुनः स्वधिष्ण्यमास्था
सयक्षं नियुक्त इव तच्चात्मनो हितं विग्रृरय तपसि मनो धृतवबानियथंः 1}. ७ ॥।
तापनं प्रकाश्चकं वपोऽतप्यत स्म छरतवान् । तप तपेव्येतस्य वच सोऽर्थ अमोघं दश्षेनं यस्य । जितोऽनि 1
न्युभयेद्रियाणि ज्ञानकमोत्मकानि येन । तपतां तपश्चरतां मध्ये तपीयानतिश्चयेन तपसी । तस्मै ब्रह्मणि स्रोकं वेकुठाख्यं परं `
ष्ठम् । न यत्परं यतः परमुत्छृष्टमन्यज्नास्ि ।॥ ८ ॥
धी्वशीधरशकृता भविथेदीपिकाप्रकाशेष्यास्या
तस्य पद्मस्याधिष्ठानमाश्रयस्तस्यन्वेषणं मार्गणं तस्मै । इयर्थं इतिं । यदाऽधिष्ठानं नावांस्तदा परवृत्येति भासः ॥ ५ ॥।
क ॐ दै ृपेति। चपाणां तु पाठनमेव धर्मरतु ब्राह्मणानामेवेति भावः । इयथे इति । दिर्चारणं हि तपसो वेदि कत्वज्ञापना-
थमेव वेदिका हि मंत्ोश्चारणे प्रथमपदं दिरुरंति “सहखशीषा सहस्रहीर्षा ध इतिवदिति भावः। ६ ॥ ॐ कः ततः
कँजदेशाल्चचितिः प्रचरितं प्रबृतः श्थानातरदश्च॑नांरयुनस्तत्रैव पशे स्थित्वा । इयं इति । केनचिन्मद्धितेषिणा मदं हितमेवोपदिष्ट-
मतस्तप एव करोमीति निश्चयं चकारेति भावः ॥ ७॥ ॐ @ ततंस्तप तपेतिवाक्यश्रवणानंतरमू । ननु तपस्स्वरूपन्तु
भगवता नोपदिष्ठं स कथं तपः कृतवानिति चेत्तत्रा्ह-अमोधं सर्वथा भगवदिच्छातः सफलं द॑शैन ज्ञानं यस्य स तथा परमेश्वरे
च्छयैव तपसस्तदिति छृलयताया ज्ञानमुपदेदासमकाल्मेव जातमिति भावः । “पराचि खानि व्यदृणत्खयंभूः”” इति श्रुतेरभयेद्रिय-
जयस्तस्य खाभाविक एव प्राश्चि पराङ्मुखानि खानीन्द्रियाणि व्यदृणद्धिसितवान् ! विषयेभ्यः परावतेनमबेन्दरियाणां हिंसा स एव
तञ्जय इत्युच्यते । सभाजितः पूजितः ॥ ८ ॥ < 4 न रि
» आरमतस्वं रोधक भगवदुक्तमेवोपपाद्यितुमिति्ा ॥ “कम । समाह व
पवापिदेवः चतुमुंखं स्वधिष्ण्यं मगन्न को ।
विधिजगद्रचनाप्रकारः भवेदुज्ञानं भवेत् अत्र सृष्टिविषये संमतां तां दं रज्ञां नाध्यगच्छन प्राप्रवान् ।॥ ५॥ # भ्रज्ञा-
्ाप्टयुपायं चितयन्नेकदा कदाचित् द्िगीदितं द्विरुक्तं द्रथक्षरं वचः अंभसि जले उपा्णोदुपसमीपे श्रुतवान् तेऽक्षरे दक्षेयति
कादयो मावसानाः स्पा; तेषु यत्बोडश्ं तकारः यच्चैकर्विहो पकारः वचसो निरदेशाथं तद्थंमाह् हे चप निष्किचनानां यक्तधनानां
धनं यद्धिदुः येन तपोधना इति प्रसिद्धः तञ्च द्वि्गदितं तप तपेति छोण्मध्यमपुरुषैकव चनं तस्य वीप्सायां साद्रविधिरूपामश्रणो- `
दिखथेः ॥ ६ ॥ # ४ तप तपेति वचो निश्चम्य श्रुता तस्य वचसो यो वक्ता तस्य दिदृक्षया द्रष्टुमिच्छया तातः प्रचलितः सन् `
दिही विोक्य तत्र दिक्ष्वन्यदस्त्वंतरमपदयमानः पुनः स्वधिष्ण्यमास्थाय उपादिष्ट इव केनचितम्यक्षमनियुक्त इव त्वात्मनो हितं
विमररय तपसि मनः चित्तमादधे धृतवान् ॥ ७॥ र ततश्च स ब्रह्माखिलछोकानां तापनं. प्रकाशनं यस्मात्तथाभूतं तप
दिज्यं सहखराब्दं देवमानेन सहसखवर्षपर्यतमतप्यत तपतां तपश्चरतां मध्ये तपीयानव्यंततपः संयुक्तः अमोघदृष्टिः स्वचरितव्ये त-
पस्यव्यथी दृष्टिः संकत्परूपज्ञानं यस्य सः जितः अनिलः प्राणवायुरात्मा मनश्च येन सः विजितान्युभयेन्दरियाणि ज्ञानकमात्मकानि
येन सः एवं भूतोऽतप्यतेयथैः स्मेति प्रसिद्धौ ॥ ८ ॥ |
श्रीमद्धिजयध्वजतीर्थङ्वा पदरलावलीव्याख्या
एतदेव विवृणोति स इति । भजतां सनकादीनां स्वधिष्ण्यं नाभिकर्णिकासथानमेक्षता्चितयत् ययां दशात्र प्रपंच-
निर्माणे ॥ ५।॥ छ ॐ ततः किमत्राह संचितयन्निति कथं नु खृष्टिविषया दृष्टिः स्यादिति संचितयन् विभुब्रेहया द्रे अक्षरे
यस्मिस्तत्द्रयक्षरं वचः अक्षरयोः स्वरूपं रक्षयति । स्पशे ष्विति ककारादिमकारन्तेषु स्पञेषु यलोडश्चमक्षरं तकारः एकविं
पकारस्तद्रपं वच इति यावत् तद्वाच्यं स्पष्टं लक्षयति निष्किचनानामिति । निष्किचनानां परमहंसानां यद्धनं विदुसतद्वाच्यं वचनं
तपोरक्षणमिलय्थः । कादयो मावसानाः स्पर्शाः । £ ॥ ‰ # किमनेन निरणायीति तत्राह निशम्येति । ब्रह्मा तद चो निश्चम्य
्रस्वा येनैतद्रच उक्तं तद्रक्तदिदक्षयां दश्च दिको विस्य तत्र तासु दिश्ु अन्यदंपदयमानः पद्चनाखनाडीभिंराविश्यान्विष्य दद्रा
स्वधिष्ण्यं पद्ममेवास्थायाध्यास्य तद्रचस्तच्छरतं वचः आत्मनो हितं दितसाधनं विगरर्याहं मलजनकेन प्रपंचनिंमौणोपाये तव तपो न
पूयते तस्मारपुनस्स्वया तपः कर्तव्यं तपेति वा तपस्युपादिष्ट आज्ञपरोस्मीति वालोर्य तपसीव तपस्येव मन आद् ध इयन्वयः ॥ ७ ॥
क ॐ विभरक्ञंफरमाह् दिव्यमिति । अखिररोकतापनमंसिंखरोकप्रकाशनं -तपोज्ञानरूपं ब्रह्यतप्यताखोचयामास दध्याविति ।
यावत् तपोरूपं परं ब्रह्माचितयदंजसेपि जितमनस्कत्वादिसर्व॑साधारणमिलयतो विश्षिनष्टि तपीयानिति । तपतां तपीयानद्युत्तमोत्तमः
दविवचनविभज्योपपदेतरवीयसुनावित्युत्तमाथतवे ईयसुन् किप्रमाणमिलयत उक्तं स्मेति । स्तौ वृत्तौ निषेधे स्मेति अभिधानात् ॥
अनिन महान्महीयसामारदित्र.याददयुत्तमोत्तममित्येतत्सूचयति विजितोभयेद्रियत्वाद्यपि तपद्धय इतरेभ्य आधिक्यसुचनायोक्तव्य-
मिति ज्ञातव्यं यत्रीधिकं वरेर्किचितज्ञेयोर्थसतत्र चाधिकं इति वचनात् अन्यथा तपोऽतप्यतेत्येतावदेवाटं अत उभयेद्रियजयोऽपि
ह्मण आओैत्यत्तिको गुणः पराचि खोनि व्यतृणत्छयं भूरिति स्मृतेः हरिमंतरेणामोघदर्चनत्वं॑चास्यैवाधिकं प्रजापते न स्वदेतान्यन्यो
विश्वा जातानि परिता बभूवेति श्रुतेः ॥ ८ ॥ `
श्वामिङूता कमसन्दभेव्याख्या
तदेव विवरितु तदश्नप्रकारमाह स इत्थादिभिः॥ ५॥ # $ स चिन्तयन्निति च कामः कृष्णायेलयादिना
श्रीकृष्णाष्टादशञाक्षरमुपदिहय तप त्वं तप एतेन तव सिद्धिभविष्यतीटयनेन वाक्येन ब्रह्मसंहितायामेतदभिसखन्धिश्च दर्शितः निष्कि
नानां निष्कामभक्तनां य॑त् तदाराधनलक्षणं तप॒ एव धनं विदुः ॥ ६॥ ॐ # निशम्येति वदू बक्त्र इति सम्बन्धोक्तिपाठे
तत् बचो निर्गतं यद् वक्त्रात् तस्य दिहृक्षया इति ॥ ५७ ८ ॥
गीमदिश्वनथ चंक्रवरतिरृता सारार्थदर्िनीव्याख्या ।
न केवलं मगवद्रूपमेव कारमायातीतम् अपि तु तरछोकं तद्भक्ताश्च कालमायातीता इति -दक्षयितुं चतुःोकीं भागवत-
कथां प्रसौति स आदीति । परो गुरु्ैक्तिरहस्योपदेष्टा खथिष्ण्यं पद्मम् आसाय अधिष्ठाय तस्याधिष्ठानान्वेषणाय पूठ्वं जे
निमग्नः पश्चात् पराव खधिष्ण्ये स्थितवेयर्थः । रेक्षत तत् कंथं सृष्टव्यमिलयाखोचितवान् । तां दकं प्रज्ञाम् । अत्र सृष्टिविषये ।
विधिः प्रकारः ॥ ५॥ शैः 8 खट विचिन्तयन् कंदाचिदद्रथरं वचः द्विगैदितं द्विरुक्तम् अम्भसि उपसमीपे श्वुतवान् मन्त्रभिव
तदह थक्षरमुद्धरति । सर्शेषु कादयो भावंसानाः स्यशीः तेषु यत् षोडशं तकारः यज्चैकविज्ञं पकार तेन तपेति रोण्मभ्यमपुरुषेकयचनं
तञ्च द्विरुक्तं तप तपेति । धनमिति यत एव ब्राह्मणास्तपोधना उच्यन्ते ।। ६ ।॥ # केनचित्तपसि प्रयक्षमहमादिष्टः प्रयक्षमिव
नियुक्तं इति तदेवं हितं भत्वं तस्मिस्तवस्येवं मनं आदधे । ७! # ® अखिलानां टोकानां तापनं प्रकाश्चकम् आविभाव-
कारणमिलयथंः । तपतां मध्ये तपीयानतितपस्ली । ८ ॥
_ एतदेव प्रपंचयितुं यस्मिन् कोके भगवान् शेते तं लोकं च द्यितुमितिहासमाह स इ्ादिनां । जगतां व्यषटिर्पाणा
भाणिनाम् आदिदेवः परो गुरभ॑क्तिरदस्योपदष्टा च स बरह्मा खधिष्ण्यं पद्ममाखायाधिष्ठाय जगतां सिसृक्षया सेषटुमिच्छया पेदलत
सष्िप्रकारमजानन् कया वुद्धथा सृष्टिं करिष्यामीदयाखोचितवान् एवमीक्षमाणोपि यया प्रपंचनिर्माणविधिः जगद्रचनाप्रकारो
वत् ताम जगनिमाणि संमतां बुद्ध नाध्यगच्छत् ५॥ % % विमुः समषशीराभिमानी स दा स्ट चितयन् क
दाद्वयक्षरं वचः अंभसि उपाश्णोत् उपसमीपे श्तवान् । ते अध्वरे दशयति स्पेषु कादिमातिषु यत्पोडधमक्षरं तकारः यदेक
विद्यमक्षरं पकारः वचसोनिरदेशाथं तद्थंमाह हे नृप निष्किचनानां नास्ति किचन येषां तेषां लयागिनां यदेव धनं विदुः तच्च
दविगेदितं तप तपेति छोण्मध्यमपुरुषस्येकवचनम् । तस्य द्विरुक्तं सादरविधिरूपामश्रूणोदियर्थः।। ६॥ छ % स तप तपेति
वचो निशम्य श्रुत्वा तदकत्रदिदक्षया तस्य वचसो यो वक्ता तदृष्टुमिच्छया ततः प्रचछितः सन् दियो विोक्य तत्र दिचु अन्यत्
पुरुषातरमपदमानः पुनःखधिष्ण्यमास्थाय तपस्युपादिष्ट इव स्ववंधुना केनचित्साक्चादाज्ञप्र इव तच्च स्वहितं विगृह्य तपसि मनः
आदधे धृतवान् ।। ७ ॥ # तदनंतरं सः अमोघद्श्षेनः अनुष्ठीयमाने तपसि अमोधं सफलं दक्चीनं संकल्पात्मकं ज्ञानं यस्य सः
तत्र हेहुगभाणि विशेषणानि जितानिखात्मा जितः अनिः प्राणः आत्मा मनश्च येन सः विजितानि उभयेन्द्रियाणि ज्ञानकर्मात्म-
कानि येन सः तपतां तपश्चरतां मध्ये तपीयान् अतिङ्षयेन तपस्वी इत्थं समाहितो दिव्यं सदस्राब्दम् दिव्यमानेन सहस्रवर्षपर्यतं
तप अतप्यत कृतवान् । स्मेति प्रसिद्धौ कथंभूतं तपः अखिरकोकानां तापन् प्रकाशकम् | ८ ॥ | †
भीमद्शल्लमाचायैविरचिता सुबोधिनीम्याख्या ॥
न ० भ
३ दल्मकानीति ख. ग. । २, यमेव परिद्ध इति ख. ग. ।. ३, तथा साधनान्धपीति ख. । ४, भगवता स, भगवान्ताथं मयं ग, |
‰, मुपदिष्टमिति ख, | ६, तद्विरुकतामिति ग, । ५, समपंकववादिति ख. । ८, अन्तःसेति श्च, "` यः" दषा
ह ल्ली ५-य८ः ]
, माहात्म्यदर्शित्वात्। यदिति प्रसिद्धम् । सवंप्रकारेण तद्रक्षणीयमिति-धनम् | धनकायैकततु त्वा्वा । ` तत्र प्रमाणमाह--विदुरितिः। |
` “ यतो रोके तपोधना इति प्रसिद्धाः । तद्धि पदमवरयं स्पष्टवरणास्मकमिति न वायुजरसम्बन्धा दुत्पद्यते नचिदुक्तमिति `
निश्चि ` तद्रक्तदिदेक्षया दिशो विलोक्य तत्राऽन्यसपश्यमानः खयं तु : मोक्छवानिति ज्ञात्वा ` अन्यं चाऽपदयन् तदन्वेषणाथं
स्थलान्तरेऽपि गत्वा परितो वां भ्रमणं विधाय । पुनः सखधिष्ण्यमास्थाय वक्त चिन्तां परियञ्य पदं विचारितवान् । तत्र पद चतुष्टय
मध्ये आख्यातमेव तद्भवतीति निशियाऽन्यस्य ताहशषरूपाभावाह्ोटपरस्मेपदमध्यमपुरुषकेवचनं द्विरुकमिति निधि रोड
विचारे विध्यादिष्वर्थेषु प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् विध्यर्थं एवाऽयमिति निश्चिय आज्ञेव विध्यथे इति परोश्चापरोक्षभेदेन क्रियाया
टिङ्खोरोर्विधानात् । प्रेयैपरोक्षापरोक्षभेदेन न प्रथमपुरुषमध्यपुरुषयोर्विधानात् मवच्छब्देऽप्याज्ञापगोक्षत्ववोधनात् । प्रयक्षतया
प्रयक्षं मां पयन् मदम्र तपः कुर्विति तपस्युपादिष्ट इव तपसि मन आदधे ॥ ६॥ ७॥ 8 तदा तपः कृतवानिति-
दिव्यं संहस्ाब्द्मिति । सन्तापजनका योगज्ञानप्राणाः । तस्य त्रयमपि सम्पन्नमिति वक्तं रयं विजेषणतयां निरूपयति । शऋमोघ-
दशन इति ज्ञानम् । अथवा । यस्तेन पदाथंनिधरः कृतः स तस्य इति वा निरूप्यते । . जितानिलात्मेति योगजनिवस्तपःश्लुद्धिवा ।
विजितोभयेन्ध्िय इलयपि । जितोऽनिक आत्मा अन्तःकरणं येन । विक्षेपण जितानि ज्ञानकमें न्द्रियाणि येन । अतप्यत आदार-
परिलयागेन प्राणनिरेघेनाऽऽत्मानं संतप्रं कृतवान् । तदा वस्मिन् विद्यमाना छोकाः संतप्ता जाताः! यथा घर्मेण वश्च्लोषणे
जाञ्यं गच्छति तथा ठोकानाम्। तदाद--त्रखिललोकतापनमिति । अखिररोकस्य तापनं यस्मात् । तपसि सहजा ये दोषाः
क्रोधग्छान्युद्धेगादयस्ते तस्य न जाता इति तदथं विशेषणं तपतां मध्ये अतितपीयानिति | समाहित इति सावधानः फटे । यथा
पाचको रसनिष्पत्तिं ज्ञात्वा पश्चान्न तपति ! तदर्थं च दत्तरृष्टिभवति । तथाऽयमपीयैः ॥ ८ ॥
स इयत्र सन्तोषा्थंमिति भगवत्तोषाथम् । ब्रह्मण इतित्रह्यकृतम् । प्रवत्तंत इति, नियमसामान्यवाचकोयं शव्दस्तष्टिशेषे
पयवस्तीयथः । त इति सृष्टिसाधनभूताः । दृश्षमिति साक्षात्कारम् ॥ ५॥ 8 8 स चिन्तयन्नियत्र | प्रकारः सर्वोपी-
यारम्य॑तद्रयाखल्यानं ज्ञापितमिति, चिन्ताकथोपक्षेपाच्छ्रकेन व्यासचस्णेवी ज्ञापितम् । निरूपितेति द्वि गदितमियनेन पदम्रयभिज्ञां
बोधयता निरूपितेयथः.। व्रा्कछ. इति साधनाप्राप्या व्याकुरः । अक्षयं विवेक्तुं विहेषमाहुः स््रसरामियादि । निर्णयार्थमिति
उच्चारितं पदद्वयं किमथेकमिति निर्णयाथ॑म् । -लक्षणाथेपरमिति सन्तापसामान्थं , तपधात्व्थं इलयदष्टजनकोपि स॒ तद्टिशेषत्वाद्धात्वथं
` एव । स च केवटधातुप्रयोगेऽनवगम्यमानोऽसप्रयये । प्रकृते तु. तदभावाद्धातुमात्रं तादृशविशेषवोधने कुण्ठितं सत्
सवश्चक्यसम्बन्धेनाथपर केषाच्िद्धनबोधकमिलर्थः । किच्चितिविति निःकिच्वनश्षब्दावयवभूतकिञ्चनपदवाच्यं त्वियरथः । निःकिञ्चना
एवेतिं स्वरक्िततापक्ृतिवन्धकीभूतकिञ्चिदोख्यपदाथैरहिता एवेयथैः ॥ ६ ॥ ` क ॐ निशम्येत्यस्य व्याख्यानं तद्धि
पदमियादि । पदचवुष्टयमध्य इति । नामाख्यातनिपातीप्रसगोस्मकपद्चतुष्टयमध्ये ।॥| £ 11. & ` & ` दिव्यमिलयत्र साधारणस्य
ज्ञानस्याप्रयोजकत्वे नामोघत्वं नोपपद्यत इलयर्ूच्या प्श्चान्तरमाहुः श्रथ वेदादि । योगजनित इति, सामध्यैविशेष उक्त इयर्थात् ।
इत्यपोति तथेति शेषः \ ८ ॥
श्रीभिरिधरङृता बालग्रबोधिनीं
भगवदुक्तमेवेतिहासपूवेकं द्तेयति-- स इति । स ब्रह्मा खाधिष्नान्वेषणाथं पूवं जले निमम्रसत्र तद्राप्य ततः
पराब्रूय खधिष्ण्यं नाभिकमटरूपं खश्यानमासाय तत्र सत्वा सिसृक्षया जगत्खष्टुमिच्छया एेक्षत कथं खष्टव्यमिलयारोचितवान्
एवं समीक्षमाणोऽपि यया प्रपञ्चनिमीणविधिजंगद्रचनाप्रकासो ज्ञातो भवेत् तामत्र सषिविषये सम्मतां योग्यां द ग्र्ञां नाध्य-
गच्छत् न प्राप्रवानिदयथेः । यदि ब्रह्मणोऽपि साधनं मगवदनुम्रहं च विना कांयैविषयकस्यापि ज्ञानस्य दुरंमत्वं तदाऽन्यस्य
सोधनादि विना भगवत्तत््वज्ञानं दुरेभमिति किं वक्तव्यभिययाक्चयेन त्रह्ममो जन्मतो ज्ञानतश्च महन्तवमाह--जगतामादिदेव |
उत्पादकः, । परो गुरुः सवेरहस्योपदेष्र चेयथः } ^। छ # स चिमुत्रह्या प्रज्ञाप्राप्टयुपायं चिन्तयन् एकदा द्विर्गदितं
दिरु्त्रयक्षरं वचः अम्भसि जलठे उपाश्रणोत् समीपे श्रुतवान् । ते अक्षरे दश्षेयति--स्परशे ष्विति । कादयो मावसानाः स्प्ञास्तेषु
यत् षोडशं तकारः यच््चैकर्वि्षं पकारः । वचसो निददेश्ा्थं तद्राच्यमर्थमाह-निष्किञ्चनानामिति। न विद्ते किंद्चनं येषां
ते तेषां तपस्विनां यद्धनं छोका विदुर्जानन्ति । येन तपोधनाः इति ते भ्रसिद्धाः+ तच द्विगेदितं तप तपेति । लोण्मघ्यमयपुरुषैक-
वचनस्य कीप्सां साद्रविधिरूपामश्चगोदियथंः । चपेति सम्बोधनेन तपप्रभावस्तु त्वया शमीकश्चामेनानुभूत ` एवेति सूचयति
॥ & 1 # ई तप तपेति. वचो निरम्य श्रुत्वा तस्य. वचसोःयो वक्ता तस्य विदक्चया द्रष्टुमिच्छया . ततः प्रचितः सन्
सवां दिश्चो विोक्य तत्र दिक्षवन्यद्स्त्वन्तरमपदयमानः पुनः. खधिष्ण्यमाखाय. उपदिष्ट इव फेनचित्प्रयक्चं नियुक्तं इव तत्तप-
= =^"
वक्त॑विचारमिति ख, । २, द्वयमिति ख. ३, जनितप इति ख, ग, ।
ीमद्धाभवतम् । | [ स्क. २. & श्लो. ६-१२
आचरणमात्मनो हितं कायेसाधकं विमृद्य मत्वा तपसि मन आदधे धृतवान् ॥७॥ # & ततश्च तप तपेति वाक्यां
अमोघं दश्ञैनं यस्य सः समाहितः सावधानः सन् अखिरलोकोनां तापनं प्रकाशकं दिव्यं सहस्राब्दं देवमानेन सहस वर्षपयैन्तं
तपोऽतप्यतेयन्वयः 1: समाहितत्वमेव स्पष्टयति--जितेति । जितः अनिटः प्राणवायुः आत्मा मनश्च येन सः, तथां विजितानि
ज्ञानकमे हेतुमूतानि उभयेन्द्रियाणि येन सः । एवं तपः कतुं स एवं समर्थो नान्य इति सूचयन् विक्षिनष्टि-तपतां तपश्चरतां
मध्ये तपीयान् अतिशयेन तपसी ! वदाश्चयं दयोतयति-स्मेति ॥ ८ ॥ `
` ~ हिन्दी अनुवाद |
तीनों छोकोके परम गुरं आदिदेव ब्रह्माजी अपने जन्मस्थानं केमखूपर बैठकर स्ट करनेकी इच्छासे विचार करने
खगे । परन्तु जिस ज्ञानदष्टिसे सृष्टिका निर्माण ह्यो सकता था ओर जो खष्टि व्यापारके लियि बाञ्छनीय दै, वह ट्ठि उन्हे
ग्राप्त नहीं हुदै ।॥५॥ क एक दिन वे यही चिन्ताकररहे थे कि प्रख्यके समुद्रम उन्दोने व्यञ्जनोके सोलहवें एवं
इकीसवं अक्षर 'त' तथां ' को--"तप-तप ( (तप करोः इस प्रकार दो बार सुना । परीक्षित्! महात्मारोग इस तपको ही
यागियौका धन मानते है ।। £ ॥ यह सुनकर ब्रह्याजीने व॑क्ताको देखनेकी इच्छासे चारो ओर देखा, परन्तु वद्य दूसरा कोई
दिखायी न पड़ा । वे अपने कमख्पर बैठ गये ओौर श्ुञ्चे तप करनेकी प्रयक्ष आज्ञा मिरी है" ठेसा निश्चय कर ओर उसीमें अपना
हित समञ्चकर उन्होने अपने मनको तपस्यामें लगा दिया ॥७॥ # @ ब्रह्माजी तपस्ि्योमे सबसे बडे तपस्वी दै ।
उनका ज्ञान अमोध है । उन्होनि उस समय एकं सहस्र दिव्य वषपर्यैन्त एकाग्रचित्तसे अपने भ्राण, मन, कर्मेन्द्रिय ओर
ज्ञानेन्द्ियौको वशमें करके एेसी तपस्या की, जिससे वे समस्त छोकोको प्रकाशित करनेमें समर्थं दो सके ॥ ८ ॥
तस्मे स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दशेयामास परं न यत्परम् ।
ग्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृ्टवद्धिरविबुधेरमिष्टतम् ॥९॥
प्रवतते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्व च मिश्र न च कालविक्रमः
न यत्र माया कि्टुतापरे हरेरनुव्रता यत्र॒ सुरासुयर्चिताः ॥१०॥
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवखराः सुरुचः सुपेरसः । `
स्र चतुर्बाहव उन्पिषन्मणिप्रवेकनिष्कामरणाः सुवचः
प्रारबेदयमृणारवचस परिस्फुरतङृण्डलमौलिमालिनः ॥११॥
भ्राजिष्णुमियः परितो विराजते रसद्विमानावलिमिमहत्मिनाम् ।
विद्यमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविचुदन्नावरिभियथा नमः ॥१२॥
श्रीघधरस्वामिङता भावाथेदीपिकान्यासख्या
तमेव खोकमनुब्णंयति पञ्चभिः । व्यपेवाः संक्छेश्चादयो यस्मात् । खदृष्टवद्धिः सरपुण्यवद्धिः । यद्वा स्वस्य दृष्टं दशेन-
मसि येषान्तैः! आत्मविद्धिरियरथः । तयोसताभ्यां मिश्रं सत्त्वं च न प्रवते । कितु शुद्धमेव सत्तरम्। कारचिक्रमो नाक्षः॥ ९॥ `
क्रुः अपरे रागलोभादयो न संतीति किमु वक्तव्यम् । अनुत्रताः पाषदाः। इउयामाईच ते अवदाता उजञ्ञ्वलाश्च पद्नेत्राः
पीताबराः सुरुचोऽतिकमनीयाः सुपेशसोऽतिसुङ्कमाराः ॥ १० ॥ # # उन्मिष॑त इव प्रभावंतो मणिप्रवेका मण्युत्तमा येषु तानि
निष्काणि पदकान्याभरणानि च येषां ते । सुवर्चसोऽतितेजखिनः । प्रवाखादिवद्रर्चौ वर्णो येषां ते। परितः स्फुरंति छंडलानि
मौटयो माखाङच संति येषां ते ॥ ११॥ छ # पाषेदाननुवण्यै पुनरपि रोकमनुवर्णयति । भाज्ञष्णुमिर्देदीप्यमानाभिः।
प्रमदोत्तमानां दिवः कांतयस्ताभिर्विद्योतमाना सह् विध्युद्धिवैतंमानाः सनिद्यतस्ताभिरश्रावङिमिः। तत्र विद्यत इव स्त्रियाः|
अश्रप॑क्तय इव विमानावख्यः । नभ इव छोकः ॥ १२॥ ` | |
श्रींशीधरङृता भावाथैदीपिकाथकाशब्यास्या |
व्यपेता नष्टाः संक्ठेश्चा अविधारागदं षायाः । विमोदो मौल्यमाङ्ककुता वा साध्वस काादिभयं खो विष्णुः स एव
खोक इति पक्षमाभ्रिलयाह--यदटं ति । इयं इति । आत्मविद्धिरेव खरूपभूतो भगवान्टद्यते नान्यैरिति भावः ॥ खरोकं महावेकुटं
यद्यतो लोकासरमन्यदर कंठं परं प्रें नास्तीति अत्राथेनं गार्गविचक्नवी पप्रच्छेयादिकोपनिषदुदाहार्याऽत्र हंतरिक्चरखोकादिभ्रजा-
१, प्रा° पार काक्ञविन्नमः।
स्क. २. ६ इलो, ६-१२] अनेकल्यास्यासमलंङूतम् । | ~ “9 4
पतिलोकंपयंतप्रदनानीुततराणि गार्य याज्ञवस्क्यो दत्त्वा ब्रहमरोकादाभ्य मगवर्लोकादप्युपरि बृरष्टवतयै तस्यै मातिप्राक्षीरियादिना `
ज्ञाप दातुश्चु्यतः । सा च तच्छुत्वा ज्ञातविज्ञेयत्वादुपर रामेति । यद्रा यद्यतो वेकरुडास्परं व्रह्म{खप्रं तन्तव परं भिन्नं नास्ति ` खरूप ह्प- `
। € न
शक्तिविशेषाविष्कारेण मायानावृतं वदेव तद्रुपमिलयथंः । इदभभर ठयक्तीकरिष्यते तादृशत्वे हेतुः व्यपेतेति, खृष्ति च । स्वरष्टेति `
-५अथ ते सुनयो दृष्ठ नयनानंद भाजनम्” इलयारभ्य “शंसतो वैष्णवीं श्रियम्" इत्यंतेन वृतीयस्कधोक्तेः ॥ ९॥ क कः ताभ्यां
स्जस्तमोभ्यामसुरेः प्रहणादादिभिरचाचितः शायिता यद्रा । दुष्टानामसनादसुर्दरिसलत्र रमंत इयसुराः सुरारच तेऽसुरारचेति
` सुरासुराः “महद्र देवानामेकमसुरत्वम्'' इतिश्ुतेः । तैः स्तुयाः तयोर्मिश्र॑ महत्तरं जडं यत्सत्त्वं तद्पि न किंल्न्यदेव सुष्टु
स्थापयिष्यमाणामायातः परा या भगवर्खरूपश्क्तिस्तस्या इ्तित्वेन चिद्रपं शुद्धसन्त्वाख्यं सत्त्वमिति तंदीयप्रकरण एव स्थापयिष्यते
तदेव च यत्र भ्रवतेते तदुक्तं नारद्पंचरात्रीयजितंतस्तोत्रे “लोकं वेकुंटनामानं दिञ्यषडगुणसंयुतम् । अवैष्णवानामम्ाप्यं गुणत्रय-
विवर्जितम्" । .पाद्मोत्तरखंड तु यद् बिभूतिवणेनानंतरं “न्निपाष्धिभूतिरूपं तु णु भूषरनंदिनि । प्रधानपरमव्योम्नोरंतरेविरजा
नदी । वेद्गस्वेदजनितेसतोयेः प्रसाविता छमा । वस्याः पारे परव्योम निपाद्धूतं सनातनन्। अमृतं शाश्वतं नितल्यमनतं परमं
पद्म् ॥ शुद्धसस्वमयं दिव्यमक्षरं न्रह्मणः पद्म् ।।'› इलयादिप्राकृतगुणानां परस्पराव्यभिचारित्वं तृक्तं सांस्यकोमुद्याम् । अन्योन्य-
मिथुनदृत्तय इति । तद्रीकायाच्च अन्योन्यसहचरा अविनामावड़रत्तय इति यावत् । भवति चातरांगमः “अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सवे
सर्वत्रगामिनः । रजसो मिथुनं सत्त्वम्” इत्याद्युपक्रम्य “नेषामादिद्च संयोगो वोपरभ्यते" इति ! तस्मादत्र स्जसोऽसंभवाद सज्यतं
तमसोऽसंभवादनार्यत्व प्राकृतसतत्वाभावाञ्च सचचिदानंदरूपत्वं तस्य दितं तत्र देतुनै च काटविक्रमः इति । काटविक्रमेण
हि. सत्त्वादयः प्रकृतिक्षोमा्परथक् प्रथक् क्रियंते तस्माद्यत्रासौ षडभावविकारहेतुः काटविक्रम एव न प्रवर्तते तेषां तत्राभावः
सुतरामेवेति भावः । किञ्च तेषां मूढ एव कटार इदयाह--न यत्र मायेति । मायात्र जगत्घृष्टथादिदेतुभेगवच्छक्तिन तु कापश्यमात्रं
रजआदिनिषेषेनैव तद्वयुदासात् । यथा वा यत्र तयोः संबंधिसच्वं प्राकृतं सन्तं यत्तद्पिं न - प्रवर्तते मिश्रमप्रथग्भूतगुणत्रयं प्रधानं
चात एवेशितव्याभावात्काखमाये अपि न स्त इति मायाप्रधानयोर्भेदोऽप्र विवेचनीयः । कैमुत्येनोक्तमेवाथं द्रढयति--किमुतापर
इति । किञ्चिद्रजस्तमोभिश्रं सस्वं नेति व्याख्यातं तु पिष्टपेषणमेव । सामान्यरजस्तमोनिषेवेनेव तत्रतिपत्तः। नतु गुणाधचभावान्ति-
विशेष एवासौ रोक इयाश्षंक्य तत्र विशेषस्तस्याः शुद्धसत्त्वास्मिकाया; स्वरूपाक्तरेब विलासरूप इति द्योतय॑स्तमेव विषं
दशेयति-दरेरिति । सुणः सत्त्वप्रभावा असुराः रजस्तमःप्रभावास्तैरर्चितास्तेभ्योऽत्तमा इति ` गुणातीतत्वादिति भावः इति
संदर्भः ।॥। अवदाता निर्मलाः “अवदातः सिते गौरे खुद्धे” इति याद्वः । इदरनीखमणिवन्निर्मलाः ““वृश्चदोषविनिमु्कतः इयाम
इद्मणिः स्मृतः” इत्यभिधानात् “युष्ड मदुच पे स्यात्” इति च ॥ १०. ॐ ॐ उन्मिष इव चद्ुषपंत इव पद्कानि
वक्षोभूषणानि “निष्कोऽखी हेम्नि दीनार साष्ट कषेशते पठे । वक्षोविभूषणे क्षै” इति कोशात् । अनेन सारूप्यादिभाजो सुक्त
अपि तत्र संतीद्युक्तम् । प्रवाखद्यो मणिभेदाः । ११॥ $ & सिंहयाबलोकन्यायेन पुनर्लोकं बणैयति श्राजिष्णुभिरिति ॥१२॥
त श्रीमद्वीरसघवव्याख्या ता ।
सभाजितस्तपसा सम्यगाराधितो भगवान् परमन्ययद्यस्मासरमुल्कृष्टं नासि तथाभूतं रोकं तस्मे चतुर्मुखाय संदर्शयामास
तमेव रोकं वर्णयति पंचभिः । व्यपेतसंक्ठेशषविमोहसाध्वसं क्ठेञा अविद्यादयः साध्वसं भयं व्यपेताः संक्छे्ञादयो यस्मात् सवरृष्ट-
वद्धिस्खश्चरीरकपर मात्मानमनुमवद्धिः बिबुर्विशेषेण बुध्यते इति विबुधा ज्ञानाधिका नियसुक्ताश्च तैरधिष्ठितम् ॥ ९॥ %
क्लेशमोहाययभावहेतुमाह प्रवतत इति । रजस्तमसी तयोस्ताभ्यां मिश्रं सत्वं च यत्र वैकुंडाख्यं छोके न प्रवते अविद्यास्मिता राग-
्ेषादिनिवेज्ञाः पंचक्छेश्ाः रजस्तमोविरदादरागद्वे पादिकं मोहनं च नास्ति तन्मिश्रसत्वाभवात्कदाचित्पकाञश्च नास्ति तस्माच्छ
सत्वमय इयथः । काखविक्रमः कालस्य यो विक्रमः परिणामहेतुत्वं तच्च नेथ । माया सत्वरजस्तमओआश्रया प्रकृतिः यत्र न अप्राकृत
इयथः । अनेन लोकस्य माया कल्पितत्वकशंका निरस्ता । यत्र रोके सुरासुरेरिता हरेरनुन्रता उपासका दृश्यंते इति शेषः ॥ १० ॥
क कथंभूता ददयंत इ्यपेश्चायां सारूप्यमाह इयाभेलयादिना । इयामाश्चतेऽबद्ाता उज्ञ्वलाश्च श्यामावदाताः शतपत्ररोचनाः
पद्मदखायतेक्षणाः पिशङ्गवख्नाः पीतांबरधरः सुरुचः दीधिमंतः सुपेशसः अतिसुद्कमारा उन्मिषंतः देदीप्यमानाः मणयो येषु तानि
परवेकानि श्रेष्ठानि निष्काणि कनकमयानि आभरणानि येषां ते सुवर्चसः अतिरावण्यवंतः प्रवालादिवद्धर्चो वर्णो येषां परिसरति
कुंडखानि मोल्यः मुङ्टानि मालाश्च येषां संतीति तथाभूताः आष इनिः अत इनिरिति तपरकरणात् ॥ ११॥ कैः ाजिष्णु-
भिर्देदीप्यमानाभिर्महात्मनां निलसुक्तानां प्रकाञ्चमानविमानपंक्तिमियैः लोकः परितो विराजते यश्च प्रमदोत्तमानां दिवः कांतय-
स्ताभिर्वि्ोत्तमानस्तं दशोयामासेति पूर्वेणान्वयः । तत्र ददरशदयुत्तरेण वान्वयः । तत्र दृष्टातः विदयुद्भिः तडिद्भिः सह वत्तमानाः सवि-
व अभ्राणां मेषानामावलयः प॑क्तयः ताभिर्ममो यथा विणजते तद्रदिलर्थः । विद्युत इव खियः अभ्रषंक्तय इव विमानानि नभः इवं
रोकः |} १२ ॥ व | त | प 0
धमद्धिजयध्वजतीथेङृता पद्रस्नावलीव्याख्या 9, ५
इदानीं स चापि यत्न पुरुष इति प्रदनं परिहरति तस्मा इति । भ्रीतिंजनकंतपसा सभाजितः पूजितः यद्यतो छोकाष्यर्- `
मधिकं पद् स्थानं न तस्माससंहृवद्धिः सम्यगपरोक्षज्ञानवद्वर्विबुधैरभिष्डुतमभितो मुख्यत्वेन ` स्तुतं अविास्मितरागद्रेषादिनिवेशञाः
संह्ेशा मौख्यं विमोहः `व्याकरुरुत्वं साध्वसं व्यपेताः सं्ेशादयो यस्मात्स तथा तम्॥ ९।॥ ` -क ` संछ्ेहायंभावे कारणभाह
नेति तयोरजस्तमसोर्मिश्रं सत्त्वं सत्वरजसोर्भिश्ं तमः सत््वतमसोर्भिश्रं रजः केवरं चिसपरकृतिमय एवः काटविक्रमः कालकरतोतपत्ति
ना्वृद्धिक्षयादिक्षणः सत्त्वाद्यमावं कारणमाह नेति । माया त्रिगुणास्मिका जडग्रकृृतिः अपरे मायाविकाराः तस्य छोकस्य मांया-
सतीतत्ात् तीयं शू्यागारतुरय इति तत्राह हरेरिति । असनादसुदैरि्तास्मिन्रम॑त इलयुराः असुरत्वगुणोषेतेः सुररचितामहदेवा-
-नामसुरत्वमेकमिति श्रुतैः तं लोकमिधन्वयः | १०॥ ४ क इयामवणां अवदाता निर्मखाश्चावदातिः सिते गौरे शुद्धं इति
¦ यादवः । -अतस्ते इंद्रनीख्वन्निर्मलाः दशषदोषचिनिर्युंक्तः दयाम इद्रमणिः स्मरत इति वां श्चतपत्रं पद्मं सुष्टु सक् प्रभा येषां ते सुरुचः
सुष्टु पेयः सौदर्यं येषां ते सुपेश्चसः ` गृदुपिंडश्च पेश्चः स्यादिति वचनात् सु सुक्वमारवरश्चरीरा इति वा । उन्मिष तश्क्ुष्मंतः मणि-
प्रवेक रलभ्ेष्ठा येषु ते तथा । ते च निष्कटेमनिर्भिता वक्षोलंकासा येषां ते तथा निष्को खी हेन्रि दीनार सार कषडाते पठे वक्षो-
विभूषणे कष इति सुवचंसः सुतेजसः. । अनेन सारूप्यादिभाजो मुक्त अपि संतीत्युक्तं भवति! ११॥ क ` पुनरपि तं टोक
विदहिनष्टि । प्रवाङेति । यो रोको महात्मनां ्ाजिष्णुभिरसद्धिमानावछिभिः सवतो विज दलयन्वयः । प्रवाख्वंत् वेदूयेवन्यृणाल-
वह्टर्चः प्रभा येषां ते तथा परिक्छुर्तः कुण्डलमौटयः कुण्डलानि मौख्यश्च कुण्डलमौटयसतेषां माखाः प॑क्तयो येषां संतीति परिस्फ़र-
छुंडल्मौलिमाछिनः वेषां परिस्फुरति कुण्डलानि मौख्यः. किरीटानि माखाखजश्च येषां सतीति ते तथा तेषामिति वा ॥। १२ ॥
क . श्रीमज्ञीवगोस्वामिहता क्रमसन्दभव्यास्या = _
। ` ` ` भगवदाविर्भावमाद.सादधद॑शमिः। तस्मै यादि भंगवदाज्ञापुरस्कारेण श्रीनायायणह्वयपुरुषनाभिपंकजे स्थत्वेव तत्तोषणै-
स्तपोभिर्भजते बरह्मणे समांजितस्तेनः भजनेन वशषीकेतः सन् खलोकं वैकुण्टमुवनोत्तमं भगवान् सम्यगददयैयामास । यत् यतो
यैकुण्डात् प्म अन्यत् बैकुण्टपरं श्रष्ठं न विद्यते परमभगवदवङुण्ठत्वात् । ( अत्र परं न यत् परम् इत्र अथं हैनं गार्गी वाचक्नवी
पग्रच्छेलयादिरुपनिषदुदा हाय्य । अचर हयन्तरिश्टोकादिप्रजापतिलोकपस्यैन्तप्रदनानाञुत्तरणि गाग्य याज्ञवस्क्यो दन्त्वा ब्रहमोका-
ख्यभगवस्छोकादप्युपरि पृरष्टवस्यै तस्यै माति््राक्षीरियादिना शापं दातुुच्तः सां च तत् श्रुता ज्ञानविज्ञेयवच्वादुपररामेति ) यद्रा
यत् यतो ्ैकुण्ठात् परं ब्रह्माख्यं तत्त्वं परं भिन्नं न भवति । स्वरूपश्चक्तिविशेषाविष्कारेण मायानाचरृतं तदेव तद्रपमिलयथः । अभर
चिदं व्यक्तीकरिष्यते । तादृशत्वे हेतुः ्यपेतेति स्वहष्टेति च । अविद्यास्मितारागद्रेषाभिनिवेश्चाः पश्च छे शाः विमोदते चित्यं
साध्वसं भयं व्यपेतानि संह्श्छदीनि यत्र तम् । खस्य दृष्टं दक्ञेनं तद्धिते येषां तैरात्मविद्धिरपि अभितः ` स््वशिनैव स्तुतं इटा-
स्रूपानतिरिक्तहक्तेरेव विरासरूप इति ्ोतयंस्तमेव विशेषं दरयति हरेरेति । सुरा सत्त््रभवाः असुरा रजस्तमःप्रमवाः तेर्चिताः
तेभ्योऽरैत्तमा इयर्थः । गुणातीतस्वादेवेवि भावः ।। १०॥ ॐ ॐ तानेव व॑णेयति इयामाबदाता इति । इयामाश्र अवदाता
स्क. २ अ. ६ शलो. ६-६२] अनेकभ्याख्यासमलंृतम् । |
उञ्वलाश्च ते पीतवस्ाः सुपेक्षसोऽतिसुक्घमाराः : उन्मिषंत इव प्रभावन्तो सणिप्रवेका मण्युत्तमा येषु तानि निष्काणि पद्कान्या-
भर्णानि येषां ते । सुबश्व॑सः तेजसिनः 1 - प्रवाटेति । केऽपि तेभ्यः श्रीभगवत्सारूप्यं च्धवद्धयोऽन्ये प्रवालादिसवणीः । ११॥
छै छ पुनरपि लोकं वणेयति । आाजिष्णुभिरिति ॥ १२॥ । ` -< ` :
त | श्रीमद्विश्वनाथचक्रवतिकृता सारा्थद्शिनीव्याख्या
| सखर्छोकं महावैङ्कण्टम् । यतुपरं यतोऽन्यत् परं श्रेष्ठं नास्ति । विशेषेणैव अपेताः संदा अकिद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः
पच्च अवियाधृत्तयः तथा विशिष्टो मोदो वैचित्त्यं स चेह भगवत्फूत्यैमाव एव साध्वसं तत्सेवापराधभयं तदप्यपेतं
यत्र तम् । बिलुधरैरिन्रादिदिक्पारैः । स्ृ्टवद्धिरिति नियोगे मतुपा प्राकृतेदरादिव्यावृत्तिः ॥ ९॥ ॐ ॐ _ यत्र वैकुण्ठ
रजस्तमश्च न प्रवत्तैते । तेन रजसः प्रवरृह्यमावादसृभ्यत्वं तमसः म्रबृयभावाद नाश्यस्वश्च तस्थोक्तम् तथा । तयोर्भिश्रं जडं यत्
सत्वं तदपि नेति सत्त्वस्यापि प्रबृह्यभावात् नश्वरएसरगौदेः पास्यत्वमिव न ॒पास्यत्वं किन्तु खुद्धं सत्त्वं यचिद्रूं स्वरूपशक्ति-
सम्बन्धि तन्मयमिययर्थः ! तथा च नारदपच्नरात्रे जितन्ते स्तोत्रे-खोकं वैकुण्ठनामानं दिव्यषङ्कणसंयुतम् । अवेष्णवानाम -
राप्यं गुणत्रयविवर्जितम् । इति । पाद्मोत्तरखण्डे च पादविभूतिवणेनान्तरम् । त्रिपा्धिमूतिरूपन्तं ऋणु मूधरनन्दिनि ॥ प्रधान-
परमव्योभ्रोरन्तरे विरजा नदी । वेदाङ्गस्वेद जनिततोयैः प्रस्राविता शुभा ॥ तस्याः पारे परव्योम्नि त्रिपाद्भूतं सनातनम् । अमृतं
जञाशतं नियमनन्तं परमं पदम् ॥ जुद्धसत्वमयं दिव्यमक्षरं ब्रह्मणः पदम् । सव्ववेदमयं शुभ्रे सवंप्रख्यवभितम् । असंख्यमजरं
सत्यं जाग्रतसप्नादिवर्जितम् । न तद्भासयते सूर्यो न शक्ञांको न पावकः ।॥ यद्रत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं हरेः । नानाजन-
पदाकीर्णं वेकुण्डं तद्धरेः पदम् । इत्यादि । अतएव यत्र काटविक्रमः षडमावचिकारहेतुनं प्रवत्तते तस्य गुणेष्वेव निथततात् ।
किमन्यद् वाच्यं यत्र गुणानां मखत एव कुठार इयत आह् न यत्र मायेति । मायात्र जगत्सष्टथादिेतुभगवच्छक्तिने तु
त रज-आदि निषेधेनैव तद्व्युदासात् । किमुत अपरे मायासन्ततयो महदहमादयो न सन्तीति तत्रानां इरीराणि न
सारब्धानीति ज्ञापितम् । एवं वैङ्कण्टमनुवण्यै तत्रयान् भगवतो भक्ताननु व्णैयति अुत्रता अनुचृत्तिरेव व्रतं येषां ते पापदा यत्र
नित्यं भगवन्तमनुवत्तंते इयर्थः । तेन परस्मिन् कामाययोरिति पूर्वमुक्तो भगवानिव भगवह्योको भगवद्धक्ताश्च क!र्मायातीता
इति प्रतिपादितम् । सुरैरसुरैश्च भक्तैरथिताः ॥ १०॥ छ श्यामाश्च ते अवदाता उञ्वखाश्च ते तथा सुपेश्चसः अपिसुङ्क-
मासाः । उन्मिषन्त इव प्रभावन्तो मणिप्रवेका मण्युत्तमा येषु तानि निष्काणि पदकान्याभरणानि येषां ते! सुवच्ैसोऽतिते-
जस्िनः। प्रबालादिवत् वच्चो वर्णो येषाम्। तत्र केऽपि तेभ्यः श्रीभगवत्सारूप्यं छब्धवदूभ्योऽन्ये प्रवाछादिसवणः
रक्तपीतादिवणौः सन्तीति सन्दभेः। हरेरनुन्रता यत्र इ्यामारुणहरितसिताः तत्तद्रणेमुपास्येश् ततूसारूप्यसु पागताः ।। इति भागवता-
मृतम् 1 ११॥ % # पारषदाननुवण्यै पुनरपि लोकं वर्णयति । भ्राजिष्णुभिः देदीप्यमानाभिः प्रमदोत्तमानां दिवः कान्त-
यस्ताभिः सविद्युदिति विद्युत इव खियः अद्रिपडन्तय इव विमानानि नम इव छोकः ॥ १२ ॥
| धरी मच्छुकदेवङृतसिद्धान्तप्रदीपः।
भगवानपि सभाजितः तपञदिभिः आराधितः तस्मै ब्रह्मणे स्वलोकं सखस्य सर्वेश्वरस्य ॒विश्वसष्टयादि्ेतोः लोकं
सष्संहारवर्जितं निवासस्थानं संदर्ञयामास सम्यकतद्रानविषयथं कारयामास । कथंभूतम् , सर्वेभ्यो लोकेभ्यः उपरिख्ितम् ।
न यल्यरम् । यतः परमन्यदुपरिस्थितं लोकांतरं नास्ति प्रकृतिमंडलाद्रहिःस्थितमियथैः । दशयामास लोकं सखगोपानां तमसः
परमिति वक्ष्यमाणात् आदिलयवर्णं परस्तादिति श्ुकतेथ । तमेवाभ्राकृतं छोकं वणैयति पंचभिः । व्यपेताः स्वभावत एवापास्ताः संछे शा-
दयो यस्मात्तम् । स्वस्य आत्मा वा अरे चव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्य इत्यादिशरुति प्रतिपादितस्य भगवतो दृष्टं साक्षार्कारलक्षणं
दश्षनं विद्यते येषां ते । तथा तैः प्रकृतिवंधविनिमुक्तैः निर्जनं परमं साम्यसुपैतीयादिश्वुतिपरोक्तेः । विषेषेण बुध्यते ये ते विवुधाः
निलसुक्तास्तेश्च सदा पश्य॑ति सूरय इलयादिशरतिप्रोक्तैः। अभिष्टुतं यत्र रजस्तमश्च तपोमिश्रं सत्वं च काविक्रमः सखष्टयादि-
निर्मितस्य विक्रमः प्रभावश्च न प्रवर्तते ॥ ९॥ # श माया पूर्वोक्तगुणत्रयवती प्रकृतिश्च य॑त्र न प्रवतेते अपरे अन्यलो-
भादयश्च न प्रवर्तन्ते इति किमुत वक्तव्यम् । पूर्वोक्तान् सुक्तान् निलयमुक्ताश्च गुणसामान्येन निरूपयति । यत्र यस्मिन् रोके हरेः
अनुव्रता उपासकाः सुरासुरार्चिताः सर्वरोकैः पृञ्याः संति । कथंभूताः इयामाश्च अवदाताः शतपंत्रखोचनाः पद्मदलेक्षणाः पि्चंग-
वस्त्राः पीतपदाः सुरुचः सुकांतयः सुपेशसः अतिघुकमायः ॥ १०॥ % ॐ ` उन्मिषंतः दीप्तिमन्तः मणिप्रवेकाः मणिग्रष्ठाः
येषु तानि निष्काणि पदकान्याभरमानि येषां ते सुवज्चेसः अतितेजखिनः प्रबाछादिवत् वर्च्चों वर्णो येषां ते । परिस्फुरति कुंडलानि
मौख्यो मुककुटानि माखाश्च संति येषां ते ॥ ११॥ 8 § यः टोकः श्राजिष्णुभिदेदीप्यमानाभिः प्रमदोत्तमाधुभिः विमान-
सानां प्रमदोत्तमानां ` दिवःकांतयस्ताभिः विधोतमानः सन् महात्मनां निययुक्तादीनां रसद्विमानाविमिः सोभमानाभिः
विमानपंक्तिभिः परितः अभ्राणां मेघानामाविभिः पंक्तिमिः ` नभो यथाः परितो विराजते तद्रदिलयथैः । तं रोकं द्केयामासेतिं
४९
4 ` भीमद् वरलमाचायविर चिताः सुकोधिनीष्याख्या ` ॑
एवं क्रियाभि फलं जातमिलयाह--तस्मै खलोकमिति । स हि मगवद्थं षटं कतं विचारयति । भगवसे
तादृशे छखोके तिष्ठति न ह्येताटृशो ब्रह्महाक्यः । अतस्तस्य गर्वपरिहदारा्थं खोक म्रदर्षितवान्। अन्यथा आत्मानमेव
प्रदशयत् । कृत्निमवेकुण्ठस्य लश्ूम्या अधिृततात् स्वलोकपदेन उद्यपिव्रैकुष्ठमेवोच्यते। यद्यपि तमेव प्रदरीयति
तथापि तस्परद्ञेनं न भगवतः किञ्चित्कायं जनयति किन्तु तस्यैव भक्तिजनकम् । अत आह-तस्मा इति । भगवानिति
अदक्षेनसामथ्याथेमुक्तम् । अन्यथा तदृष्टर्यं कथं ` दृश्यं भवेत्। समाहित इति । खट्ट तदूदृषौ योजयित्वा रोकं
मद्ेयन्नप्यग्र खैः प्रथक्ररणाथं यथाः तदूटषटयैकं न प्राप्नोति तथा सावधानः इयर्थः! लोकस्य वा तिरो-
मावखभावात्तृ्टिसपरेऽपि यथा न तिरोदितं भवेत् तदर्थं वा सावधानः । परं उत्रिमवैकुण्ठात् । ब्रहमसरूपं वा । प्रभुत्वेन
दरेः स्फ्तो लोकत्वेन तदुद्भव इयक्षर'रूपं वा । न यत्परमिति । न विद्यते यतः परमुचछृष्टमन्यत् । अक्षरस्याऽप्यनेकधा
प्रदेनसंभावनयाऽप्येतदुक्तम् । तख गुणातीतत्वकथनाथं गुणासाघारणधमन्निवारयति--ब्यपेतेति । विष्ेषेणाऽपेताः संक्टेश्चादयो
यस्मात् । सम्यक् कलेशा अविद्याद्यस्तमसः । विष्ेषेण मो हो रजसः । साध्वसं सत्वस्य । साधु रस्यते शषिप्यतेऽनेनेति साध्वसम् ।
सवस्मादेवाऽकायात् साधुस्तेन भयेन प्रथक् क्रियत इति । उ्रवहारेणाऽपि तस्य सगुणत्वं निवास्यति--खदृष्टवाद्धरिति ! स्वस्मैव
स्वस्मिन् वा दृष्टं दश्षेनमात्मज्ञानं तद्रद्धिः । ्रह्मविद्धिरेव तत्रापि स्तोत्रेण व्यवह्ियत इति न ब्रह्मत्वक्षतिः । तद् द्राराऽन्यव्यबहारोऽपि
भविष्यतीलयाकषङ्कथ विशेषेण बुधैरिवयुक्तम् । अभितः स्तुतिः सर्वोऽपि परिकरस्तादृश्च इति ९॥ कः # एवं गुणकारयं निवा
गुणानपि निवास्यति--प्रवत्तेते यत्रेति । यत्र लोके रजस्तमश्च न प्रवत्तते। सत्वं च न ताभ्यां भिश्रम्। अनेन श्चद्धं सत्त्वं तत्र
परवत्तेत इति ज्ञापितम् । तदपि ब्रह्मत्ववाधकमिति चेत् । न । वासुदरववदक्षरस्याऽप्यद्धवे शुद्धसत्वस्याऽऽधारत्वेना अपेक्षितत्वात् ।
अन्यथा निराकारे साकारतां न सम्पयेत । तावताऽपि न तस्मिन् गुणसम्बन्धः । 'आकारसमर्पणार्थमेव त्सम्बन्धात् । यथा प्रतिक्ृति-
सम्बन्धः पित्तदादीनाम् । तथापि प्रतिमादौ तदाकृतिग्यतिरेकेण न तत्राऽन्यो धर्मोऽस्ति । न च तत्राऽन्तर्बहिः पित्तस्य व्यतिरे-
केणान्यः पदार्थो विद्ते तस्मादून्रहमत्वमविर्दधम् । सम्बन्धश्च मगवदिच्छयेति न तद्रो दोषः। अश्चरस्वरूपं च निबन्धे निरू-
पितम् । किच्च । गुणास्तत्रैव भवन्ति यत्र तरकषोभकः काटो मवति । अन्यथा तेषां खितिन्यरथा स्मात् । कारयाथमेव हि तेऽङ्गीक्रियन्त
इलयभिप्रायेणाऽऽह--न च कालविक्रम इति । काटस्यापि तत्र विक्रमो नासि । काटस्तु वत्तते स्ववत् । अन्यथा कदाचिदेव .
कथमभमिव्य“ज्येत । श्रानन्दांशतियोभावः सस्वमात्रेण तत्र हेति निरूपणािद्रपं तद्युक्तं भवति । गणितश्चाऽऽनन्दस्तत्रोप-
पद्यते । अतो मोदिका. माया तत्र सम्भविष्यतीलयत आह--न यत्र मयेति । माया द्यानन्दाथ परिगृह्यते । अक्षरस्य च सामर्थ्यं
न भगवता गृहीतम् । “पतस्याऽक्षरस्य प्रशासने गार्मी'"यादिशरुतेः । ^ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स पको बह्मण अ्नन्द्'
इति च । तस्मादस्य साखोक्य एव ब्रह्मभावः । अतस्तस्य तत्रयानां च मायाकार्याभावान्न तत्र व्यामोहिका माया । तत्र मायैव
नास्ति तत्र किंञुतापरे बद्वा जीवाः । ननु भगवत्सेवकानां पराधीनत्वादिभिर्बन्धसम्भवात्कथं ते निषिध्यन्त इयत आह--हरेरलु-
चता यत्रेति । दरेरनु पश्चादुत्रतं येषाम् । यथा हस्तिथा ते । अनश्षनांसमकं शरणागतपाटनात्मकं व्रतं येषाम्। यथा भगवा-
युद्रच्छति सर्बाद्धास्थम्› तथा तेऽपि . छोकेभ्यो भक्स्युपदेशा्थं स्वावेशेन. भक्तिजननार्थं चाऽऽविर्भवन्ति। किच्च ।
यत्र वेङुण्ठे ते विद्यमानाः. सुरासुरार्चिता भवन्ति! सत्त्वरजःपरिणामा दयेते। तमसस्त्र ` सम्भवनैव नास्ति । यदि ते
राजसास्तामसा वा मवेयुसतदा ताह्शेरर्चिता न मवेयुः। न दयुत्क्षामावे समानैरचैनं सम्भवति । असुरा
अप्याविभूतेन भगवता सह युद्ध्थमागवाः कियत्कालं भगवः्सम्बन्ये परमं खुखमनुभूय वश्चात्पराजिता अपि कदापि तारश्च-
खखस्ाऽननुभवात्तत्र नियसम्बन्धा"न् स्तुवन्ति धन्या एत इति । साश्लादपि पूजनं प्रहादादिभिः । सुरस्स्वावरणत्वेन पूम्यन्त
एव् ॥ १०॥ ® ॐ तेषां भगवन्तुरयरूपं निरूपयितुमनुवणयति--श्य।मावद्ाता इति । भगवतः पोडदागुणाः प्रसिद्धाः ।
सचिदानन्दानां प्रत्यकं पञ्च गुणाः सञुदायस्यैक इति । तत्र॒ भगवत्सेवकानां दश्च गुणाः । अक्षरस्य सचिदरपत्वात् । तान् दश
गाणान्निरूपयत्ति--श्यामावदाता इति । लोकत्वेन तदुद्रमाननाऽ दथामदीनासुपपतति्व तव्या । इयामाश्च तेऽवदाताश्च । इन्द्र
नीखमणिवत् । ध्यन्दिनसविकतमण्डलमध्यवत् । यथा वीताचिषोऽगनेर्नीलोपकाश्ञो(१)चिसतददवा । एवं शद्धरूपता निरूपिता ।
सौन्द्यं निरूपयति--शतपत्रोचना इति । कमलनयनाः । एवं सखरूपतस्तुस्यत्वसुक्त्वा सामण्यापि तुस्यतामाह--पिशङ्गवख्य
इति । सवे पीताम्बसः । सूथैमण्डरुस्याऽपि इयामावदातस्वाततस्य यथाऽश्ञीतरा रक् तद्रन अवति! न वा चन्द्रस्येवाऽत्पा
रुक् । किन्तु सुरुचः । शोभना रचो येषाम् । न च तद्षैने घटादिवद्विषयसंस्काध्रकं तेजो इवेक्ष्यते । किच्च । सुपेशसः अति-
न
४" तददश्यं भवेत् ख" तादशं ग. । २. यथा यथेति ख. ग. । ३. तदथं सावधान इति खं. ग. । ४, तुद्धम इति ख. ।
%. स्वरूपं वेति ख. ग. 1 ६, आशारस्येति ख. # ७, भ्यञ्यते इति क. घ. । य. हरेः पश्चादिति घ; | 8, संबद्धा इति ख. संबद्धानिति म. ।
१०. रक् येषामिति ख. । ११. संस्कारकूतेज इति घ. । ` ^
स्क. २शअ, ६ शो.-६-१९ ] | परनेकध्याश्यारस्व्रहकतम् । | ३८७
कोमलाः 1 रूपं गन्धश्च शब्डश्च रसश्च स्पशं एव च । सस्वस्यैते पञ्च गुणाः निरूपिता
ख््रास्छष्टा अजादयः । सवे चतु्बाहबः 1 : | निरूपणाथ चतु्युजत्वम् । उन्मिषन्तो मणिप्रवेको
पणयुत्तमाः निष्कादिपदकाद्याभरणेषु येषाम्! यच्पि गृहादिष्वटङ्कारा भवन्ति तथापि प्दक्रादयश्रेतनानामेव । सुवर्चसः
वचश्वेतनकान्तिः । यथा महापुरुषाणां दिव्यल्ञीणां कवा तदेव व्चैःङब्देनोच्यते । सुध वर्चो म्रेषाम् । सर्वोत्तिमदेहकान्तयः
जिबार्यलि--प्रश्रालवेड्येखण!लवचंस इति । यथा प्रवारेभ्योऽन्तःस्िग्धा गौरकान्तिर्निर्गच्छति
बदातिभ्यो ` कान्तिरनिर्गच्छति । ते वहुभिर्विंषयेभगवद्धक्तिकर्तारस्तथात्वं बोधयितुं तत्र तारश-
काम्तिमन्तो भवन्ति । एवं वेद्यस्य क्लिग्धाथंपीतश्यामच्छविकान्तिः । तरततीर्थादिभिः सेवया च ये पूर्वं भक्ताः ये ज्ञानेन भक्तास्ते
खृणाख्वचंसः । एवसेकरूपत्वेऽपि पूं मेदादनेकरूपास्त इति निरूपितम् । परमोत्साहयुक्तास्त इति तेषामन्तःकरण-
धमेनिरूपणाथं विरेषणान्तरमाह । परितः, स्फुरतां कुण्डानां मौीनां च या माखास्ता विन्ते येषु । कुण्डर्परिभामणेन मुङ्टप-
रिश्रामणेन च सोर्साहभगवत्पसिवियौकत्तर इति भजनानन्दस्तेषु निरूपितः ॥। ११ ॥ % एवं तत्रयानां भगवत्सेवकानां
निर्दषत्वमुक्त्वा छोकस्वाय वैकुण्ठस्य गुणानाह--श्राजिष्॒भिरिति ह्याभ्याम् । सेवकानां भगवतश्च क्रमेण विषयानन्दो निरप्यते !
तत्रापि भगवान् भ्रथमं सेवकानेव सानन्दान् करोतीति तेषामेव विषयानन्दनिरूपणम् । विषयेषु तावदबला इति तदाधारेषु
विमानमिति + तभयामाव इति चलुर्भिगुणेर्विषयोत्कषेः । अन्नादीनां तु दोषाभावे प्रवेशः । रसादीनां
। तदाद ; कान्तिमह्धिर्विमानाव्रङिभिर्विमानपङ्किभिर्यो रोकः परितो विराजते । वैकुण्टश्लोभाधायकानि
विमानानि भगवतेव निरूपितानीति न तत्र कापि शङ्का । सन्तीति सर्वोत्करष्टानि । महात्मनामिति सरव॑ज्ञानाम् । परिच्छेदं
परिलयञ्य पूणेत्वं वा प्रापितानाम् । किञ्च । प्रमदोत्तमास्तेषां भोगहेतवः । अन्यथा भोगरागो न भवेत्। किन्तु विषयङ्रतरागेणैव
रागवत्त्वमिति भगवदिच्छयेब तथात्वमिति निरूपितम् । तासां कान्तिमिरयं सेको विद्योतमानः । छोकापेक्षयाऽपि तासामतिका-
न्तित्वं निरूपितं भोगार्थमेव । तासामपि कान्तिः पुरुषसदहितानाभेव न केवखानाभिति रष्टान्तेनाऽऽह--यथा विद्यत्सहिताभिरभरा-
वङिभिर्मेवपड्किभिनेभ आकाक्ञं सर्वतो व्याप्तं तद्रदिलर्थः ।। १२ ॥
बश्रीधुरुपोत्तमचरणरिरचितः सुषोधिनीश्रकाशः
तस्मा इत्यत्र श्रत श्रहिति । अतो हेतोः तादधभ्यैचतुर्थीमाह । स्वपदेनैव छत्रिमवैकुण्ठात् परसरं सिद्धयतीयसर्च्या
पक्षान्तरमाह ब्रह्मरूपं वेति, अदिङण्डर्वत्छाभिन्नभिय्थः । पू्ववदरेः तिन्यायेन राजाधिकारानुरूपसामथ्यैस्यात्र वक्तव्यत्वा-
दिदमपि नात्र युक्तमियतः पक्षान्तरमाह ्रभ्रुत्वेनेसयादि । नन्वेवं सति “न यत्परमि' यग्रिमविरोध दयत आहुः श्रक्षरस्येत्यादि ।
साम्यदश्चायां गुणासाधारणधमोणामभिव्यक्त्यभाव्राद्रधपायं इव॒ भवतीति तत्तौसयवारणमाहुः व्यवहरेशेतयादि । स्वरष्टवसदेन
बहमविहामे विब्ुधपदान्थक्यमाशङ्कथ तत्तात्पयैमाहुः तद् द्वारेदादि । श्रन्यभ्यवहार इति, तदनुयायिनां व्यवहारः, तद्वथवहारे
गुणसम्बन्धान्नैगुण्यं हीयेतेवि तद्वारणायैवसुक्तमिलय्थः ॥ ९ ॥ # प्रवर्तेत इटत्र श्रनेनेदादि । एतेन श्षयन्तमस्य रजसः
पराक इलयादिशवुताबुपलक्षणविधया तमसोपि निवारणात्तदुपनर'दितमिति ज्ञेयम्। पतिर् तिसम्बन्ध इति भरितपात्रस्चायक-
सम्बन्धः । तथापीति सम्बन्धेपि । तस्मादिति कादाचित्कस्य सम्बन्धस्य पश्चादपायात् । नन्वेवं संसर्गमात्रेपि सांसर्मिकदोषस््वा-
यात्येवेलयत आहुः सम्बन्धश्चेयादि । निरूपितमिति । तृतीयैकादश्षस्कन्धादिवाक्यान्यनुसन्धाय श्रतिः पुरुषश्चोभौ परमात्मा-
भवत् पुरा, यद्रूपं समधिष्ठाय तदश्षरमुदीयैत' इलयादिना निरूपितम् । पतेन सुओोधिनीतः प्रवं निबन्धमूलं रतमिति
शञायते । निबन्धरीका तु सुगोचिन्यादिसर्वग्रन्थकरणोत्तरं "वयं वच्मि यथामति इत्यस्य व्याख्याते भीमांसाद्रय-
भाष्यं मागत्रतटीका च परिगरहीतेति चकारव्याख्थानाजज्ञायते। ननु शद्धसत््ववच्छुदधे रजस्तमसी अपि तत्र तिष्ठतां को
दोषः ? इत्यतस्तदभावगमकमाहुः किञ्चेयादि । विक्रम इति क्षोभरूपकायैव्यापारः । “न यत्र माये यद्धेस्ावतरणिकां वक्तु
पूवाद्धेस्य निष्डृष्टाथमाहुः ्रानन्द इयादि । उपपद्यत इतिसत्वसम्बन्धादेवोपपदयते । एतेनेदं स्फुटति, तथा दहि, यत्र
भगवान् खस्य यथाकथद्चित् स्वरूपमात्रं प्दञेयति तत्राकारादिसमर्षणाथं कालादीनामाधास्वाव्रश्यकी, अतत एव "ते श््ध-
तबहु" रित्यादिवाक्थैणावतारबाक्यश्च नानाव्रणीकारत्वमौ पाधिकमिति निश्चीयते । यत्र पुनः कृपया ऋतं स्खरूपं प्रदर्शयति
स्वस्मिन् सत्वं न सम्बन्धयति, किन्तु छोके आकारसम्णाय "लौकिके सम्बन्धयति तेन तस्य॒ गणितानन्दत्वं भवति । स्यं तु
सत्त्वाधारे छोके यदाध्यात्मिकमासनरूपमक्षरं तदाधारौ यावाधिदैविकाक्षररूपौ चरणौ, तदाधासे गणसंस्गङेक्स्यापि रादिया-
जिरवध्यानन्दरूपः स्वाभाविकञुन्दराकारः कारसम्बन्धाभाबात् सदाविर्भतो निरुपहितधमा भवति । एवं सति यथात्र तथैव
~
१. परिस्फुरतामिति ग. । २. क्रमेण नासिग. । ३, जातमिति ग। ४. दतः शुद्धेन प्रतिफकेन संवादितः प्रकाशोयम्
', “'ल्लोष्के पाटमेद् । ८ ‡ ध + । न
$< ` ` श्रीमङ्कोगकतम् । [ स्क. २ श्र. ९ रलो. ६-१२
` ` प््माक्रीडमभून्नूपेः यत्र शृहद्धामनीयकथास्थङे चावगन्तव्यम् 1 ` तेन च - गीताखशरुयादिस्थकेवलानन्दाकारत्वबोधकवाक्यता-
तप्यग्रकाङ्ञकः, अथवा शशन्यव द्राढ भिति तत््वदीपग्रन्थस्तदथंप्रकाक्षिको जन्मप्रकरणीयदृतीयाध्यायरिप्पणी चेतदनुसन्धायैव
विचारणीयम्, न त्वन्यथेति । अत इति चिद्रषत्वात्तद्.णसम्बन्धाच्च । श्रस्येति भगवतः । पत इवि सुरासुराः ।। १०॥ #
श्यामाघदाता इयत्र । इन्द्रनीखादिदृश्न्तेरुपलक्षणविधयां इयामव्वे नानाप्रकारस्वं बोधितं शब्दश्च रसश्चेति, पीताम्बरस्य
वेदरूपत्वात् "पिशषङ्गवख' इयनेन शब्दः, सृयैमण्डल्ृष्टान्तेन कू्पस्योक्तत्वात्, सूयैस्य च श्वुतौ मधुत्वेन निरूपणात्, (सुरुचः
दयनेन रस इलयनवदयम्। सखच्वस्येति सदंज्स्य । आभरणानां बाह्यत्वेन सद्र णत्वमाशङ्कय निराङबैन्ति यद्यपीलयादि । तथा
च, सद. णत्वेन प्रतीयमानस्वेपि नियतचेतनेकसम्बन्धित्वाचिदरणा इयथः ।। ११॥ ॐ # चआाजिष्णुभिरियत्र। नतु
विषयकोरौ प्रथममन्नपानादिकं रसादिकच्चावश्यवक्तव्यमिति तत्कुतो नोक्तमत आहुः श्रन्नादीनामिलयादि । तथां चान्ना्य-
भावस्य दोषरूपत्वात्तद भावस्य च प्रागेवोक्तत्वात्तनैवान्नादिसद्भावभ्राप्रिसियतो नोक्तमियादाक्षयेन विमानानां श्ोभामाहेयथंः ।
कापि शङ्केति दोषठेशास्य शङ्का । विषयानन्दनिरूपणप्रयोजनमाहुः श्रन्यथेयादि । मोगराग इति मोगकृतरागः । अत्रायमथेः
प्रतिभाति, आनन्दमीमांसायां युवा स्यादि" यादिना विषयभोगपूवेकं मानुषानन्दं प्रथमतो निरूप्य हशताधिक्येनोप्रिमा
आनन्दा निरूपिताः, तथा सति प्राजापयान्तेष्विव ब्रह्मानन्देपि सोवहयं वक्तव्यः, अन्यथा प्रायपाठो विरुद्रयेत, “भोगमात्र-
साम्यलिङ्गाचच ( ४-४-२१.) इयनेन सूतरकृताप्येतवङ्गीकरृतं तदपि विरुद्धयेत । तस्य भोगस्यान्राभावे अक्षरानन्दस्य तदंकन्यूनतायां
तत आधिक्यं तदंशे बाधितञ्च॒ भवेदतस्तन्निरूपणम्। तथा च, मात्रकृत एव रागो न तु विषयङ्त इतीश्वरकृतमयाभावाथ
मगवदिच्छया स इति बोधयितुं विषयानन्दो निरूपित इत्य्थः।। १२॥ । | ` ४ |
[र श्रीगिरिधरङृता बालप्रबोधिनी -
एवं सभाजितस्तपसा आराधितो भगवांस्तस्मै ब्रह्मणे स्वलोकं ततोऽन्यत्र गमनाभावाद्रयापि वैकुण्ठाख्यं सम्यक् प्रकारेण
दश्शयामासेयन्वयः । तं छोकमेव बणेयति-युष्टु अदं पुण्यं तदरद्धिरविवुधरैदेवैरभिष्टुवम् , यद्रा खहृष्टवद्धिः स्वानु भववद्धिरविंज्ेषण
बुधा ज्ञानिनो बिबुधास्तेरभितः स्तुतम् । तत्र हेतुमाद--परमुक्छृष्टमिति । यस्मात्कस्मादुककृष्टतेऽपि ततोऽपि कञ्चिद्न्य उल्कृष्टः
स्यादियाश्ङ्कधाह--न यत्परमिति । यस्मासर उक्कृष्टो रोको नास्ति तथाभूतमियर्थः । परत्वे हेतुमाह--ठ्यपेतेति । संङ्ेशाः
अविदास्मितारागद्रेषाभिनिवेशाः पचर क्टेश्ाः इति पातञ्जलसूत्रादविय्यादयः, मोहो भ्रमः, साध्वसं. साधुरस्यते सन्मागाद्ि-
चास्यन्तेऽनेनेति साध्वसं भयम्, उ्यपेताः निरस्ताः संक्ठेज्ादयो यस्मात्तम् । ९।॥ % छ क्ठेद्याद्यभावे हतुमाट--प्रवत्तते
इति । यत्र वैकुण्ठलोक रजस्तमसी तयोस्ताभ्यां भिश्र सत्त्वं च न प्रवतत । अतस्तत्कायैभूताः क्टेशादयः कथं स्युरिति भावः।
कारस्य विक्रमो विनाश्ञकंटवं च न प्रवत्तेते । रजआद्यभावे तत्कारणभावं हेतुमाह--नेति । यत्र कारणभूता माया प्रकृलयपश्नाम्नी
न प्रवत्तते तत्रापरे तत्कायेभूता रजआदयस्तत्कायैभूताः क्लेश्ञादयश्च न प्रवतन्ते इति किमुत वक्तव्यमियथेः । अतएव यत्र सुगा-
सुरेरचिताः सतछृता हरेरनुत्रताः भगवतः पार्षदा भक्ताश्च सुखेन विहरन्तीति श्चेषः। सुरवदसुरेष्वपि प्रहादबटिप्रश्तीनां भग-
वद्रक्तानां सतत्वात्तैः सत्कृतत्वम् । यद्रा युद्धे महाप्रभावद्चनादसुरैरपि सच्छरतखं तेषां ज्ञेयम् ।। १०॥। छ # रजञदयो न
प्रवत्तेन्त इलयनेन तत्रत्यं सवशुद्धसत्तवमयभियर्थादागतं तर्हिं तत्रयाः पुरषाः कीटश्रूपा इयाकाङःक्षायामाह--दयामाश्च ते अव-
दाताः खच्छाश्च इयामावदाताः । शतपत्रखोचनाः. पद्मद् खायतेश्षणाः । पिज्ञङ्गवस्ाः पीताम्बरधरः } सुरुचः अतिकमनीयाः ।
संपेश्चसः अतिसुकुमाराः । स्वे चतुर्बाहवः चतुर्भुजाः । उन्मिषन्त इव प्रभावन्तो मणिप्रवेका मण्युत्तमा येषु तानि निष्काणि `
पद्कानि अन्यानि चभि्णानि येषां ते । सुवचंसः अतितेजखिनः। न सवे इयामा एव किन्तु प्रवारादिवद्र्चो वर्णो येषांते
तथाभूता अपि सन्ति । मृणालं कमलर्कन्दः । परिस्फुरन्ति कुण्डलानि सौटयो सुकरुटानि माखाश्च सन्ति येषां ते । ११॥ # कः
एवं पाषेदाननुवण्ये पुनरपि छोकमनुव्भयति--भराजिष्णुभिरिति । देदीप्यमानैः महात्मनां महति भगवति आत्मा चित्तं येषां
तेषां भगवद्धत्तानां सन्ति प्रकाज्मानानि यानि विमानानि तेषामावलिभिः पडि. क्तभिर्यो लोकः परितः स्वतो विराजते शोभते,
यच्च प्रमदोत्तमानां द्य॒भिः कान्तिभिर्वियोतमानः प्रकाङमानस्तं॒सन्दज्षयामासेति पूर्वेणान्वयः । तत्र दृद्तयुत्तरेण वाऽन्वयः।
ततर दृष्ान्तमाह--सविदयुदिति । विचयद्धिः सह वत्तमानाः सविद्युताः अभ्राणां मेषानामावखयः पड़ क्तयस्ताभि्नभो यथा विराजते
तदरद्विलयथेः । तत्र विद्युत इव खियः, अभ्रपङ््तय इव विमानानि, नभ इव लोक इति ज्ञेयम् ॥ १२॥
| | | | | ३ हिन्दी श्रञुवाद् स छ | | |
उनकी तपस्यासे प्रसन्न होक भगवानने उन्हे अपना वह् लोक दिखाया, जो सबसे श्रेष्ठ है ओर जिससे परे कोई दूसरा रोक
नहीं दै । उस लोकम किसी भी प्रकारके कटे, मोह् ओर भय नहीं ह । जिन्हे कमी णक वार भी द्चनका सौभाग्य प्राप्त हुआ
है, बे देवता बार-बार उसकी स्तुति कते रहते है ॥ ९॥ # वहाँ रजोगुण, तमोगुण ओौर इनसे भिला हज
सत्वगुण भी नदीं है । वर्ह न कालकी दाल गती है ओर न माया हयी कदम रख सकती है; फिर मायाके बाल-वच्चे तो
स्क. २ श्र, < श्लो. ६२-१६ | प्रनेकव्याख्यालमलंङृतम् 1 | | ३८
जादी कैसे सकते ह १ वर्य भगवानके वे पार्षद् निवास करते हँ, जिनका पूजन देवता ओर दै दोनों दी करते दँ ॥ १० ॥
४ 8 उनका उञ्ज्वल आभासे युक्त इयाम श्रीर् शतदर कमरुके समान कोमल नेत्र ओर पीले रंगके वससे शोभायमान
दे । अङ्ग-अङ्गसे राशि-राश्चि सौन्दयै बिखरता रहता है । बरे कोमख्ताकी मूर्ति हँ । समीके चार-चार मुजार्णेै। बेखयंतो
असन्त तेजस्वी ह ही, मणिजडिति सुवणके प्रभामय अभूष्ण मी धारण किये रहते ह । उनकी छवि मृँगे, वेदूयेमणि ओर.
कमलके उञ्ञ्वट तन्तुके समान है । उनके कानमे कुण्डल, मस्तकपर मुकुट ओर कण्ठमें मालर्पे शोभायमान हें ।॥ ११॥
‰ 8 जिस प्रकार आकाश्च बिजटी-सहित बादलसे क्लोभायमान होता हे, वैसे दी बह खोक. मनोहर कामिनियोकी कान्तिसे
युक्त महात्माओके दिव्य तेजोमय विमानौसे खान-खानपर सुक्षोभित होता रहता है ॥ १२॥
भ्रीयत्र रूपिष्युरुगायषादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।
ददश तत्राखिलसात्वतां पतिं भियः पतिं यज्ञपतिं जमत्पतिम् ।
= सुनन्दनन्दग्रबखाहणादिभिः स्व एषदएुख्येः परिसेवितं बिथम् ॥ १४॥
भृत्यप्रसादामिश्चखं रभासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् |
किरीटिनं कईण्डरिनं चतुथज पीताम्बरं वक्तसि रचितं भिया ॥ १५॥
अध्यहणीयासनमास्थितं परं धतं चतुःषोडन्ञपश्चशक्तिभिः
युक्तं मेः स्मेरितरत्र चाधरवेः स्व॒ एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १६ ॥
प्रीधरस्वामिक्ता भावाथदपिकान्याख्या
श्रीः संपत् । रूपिणी मूतिमती 1 मानं पूजाम् । विभूतिभिनौनाविभवैः प्रेखमांदोटं संश्रिता छसुमाकयो वसंतस्तस्यानुगा
भ्रमरासतेर्विविधं गीयमाना खयं तु प्रियस्य हरः कमे गायंतीव मवति ॥ १३१॥ 8 % य एवंभूतो लोकस्तत्र तस्मिन् ।। १४॥
धैः 8 भ्रयानां प्रसादेऽभिमुखं दृगेव आसव इव द्रष्टूर्णा हेकरी यस्य तं प्रसन्नहासमरुणलोचनं चाननं यस्य वक्षसि सितया
च श्रिया छक्षितम् अलछृतमिखयथः | १५॥ $ अय्यदेणीयं वरिष्ठं सिंहासनम् । चतखः प्रकृतिपुरुषमहदहंकारसूपाः
षोडश एकादशेद्वियपंचमहाभूताख्याः पंचतन्मात्ररूपा या शक्तयस्ताभिर्वृतम् । सै्मनैः खाभाविकैरेशर्यादिभिः इतरत्र योगिष्व-
धरवैरागंतुकैः साधारणेरित्यभैः । एवं सलयेपि ख एव धामन्लस्वरूप एव रममाणम् अत णवेश्वरम्।। १६॥ ` ` |
वंशीघरङता मावार्थदी पिकाप्रकाशब्यास्या `
: भ्रेखमांदोटनम्” इति कोशात् । ब्रह्मादय - एव भ्रमरीभूता ज्ञेयाः ॥ १३॥ कै & _ त्र वेकुटे ॥ १४॥ कषः कः
दर्थं इति । “लक्ष दक्षेनांकनयोः” इति रक्षितमंकितमिति भावः । १५ ॥ ॐ # दइलय्थं इति । आगंतुकत्वात्साधारणेरिति
भावः। यद्रा द्रष्ट ज्ञानक्रियावलखख्याभिः ्रह्ीसत्येश्चानानुप्रह्यख्याभिर्वात्मांतगत्मपरमात्मज्ञानात्माख्याभि्वा चतुःशक्तिभिवरैतं
मोचिका सृक्ष्माऽसृक्ष्मागरताज्ञाना्रताव्यापिनीव्योमरूपिण्यनंताऽणिमा-महिभा-गरिमा-र्धिमा-प्रापि-प्राकारयेशित्वप्राकाम्याख्यामिः
पोडसषशक्तिभिः पद्छभिर्विमलत्कर्षिणीज्ञानाक्रियायोगाख्याभिश्च वृतम् । यद्रा चतखः शक्तयः पाचोत्तरखंड योगपीटवर्णनोक्ता धर्मायाः
यथा “धमेज्ञानवदेशयैवैराग्येः पादविप्रहेः । ऋग्यजुःसामाथ्वीणसपेर्निव्यं वृतं कमात्" इति षोडश्दाक्तयश्चंडादाः यथा तत्रैव
“चंडादिद्रारपारैश्च कुमदाचैश्च रक्चिता' नगरीति पूर्वेणान्वयः । ते च “चंडप्रचंडौ प्राख्रारे याम्ये भद्रसुमद्रकौ । वारुण्यां जय~
विजयौ सौम्ये घादेविधातरौ ॥ कुमुदः इुमुदाश्चश्च पुंडरीकोऽथ वामनः । श्ंकुकणेः सपनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥ एते दिक्पतय
प्रोक्ताः पुयौमच्र सुश्लोभने" ॥ इति कुमुदादयश्च द्रौ द्वावाग्नेययादिदिक्यतय इयथः । पञ्छशक्तयस्तु "कूर्मश्च नागराजश्च वैनकते-
यखयीनः । छंदांसि स्व॑मंतराश्च पीटरूपत्वेमाभिताः” इतिं । त्रयीश्वर इति वैनतेयविक्षेषणमिति संदरभचश्वर्सिकारौ एवं सयपि
ठेश्र्यादियुक्तस्वेपि अतं एव स्वरूपविस्मरणाभावादेव ।॥ १६ ॥ |
.. श्रीराधारमणदास्तगोस्वामिविरचिता दीपनीव्याख्या
अगन्तुकैरिति अनित्येनैश्वरेरिय्थैः। साधनवतेन प्रापैरितिः वा। ` असाधारणेरिति। असाधारणैः सैर्भगै-
रिखन्वयः ॥ १६--३० ॥ ५
(न~
३. प्रा° पाग्~-्रसुखा० | ४, प्रा० पार---.स्व' शब्दो नासि । ४, प्रा पार्--पीतांशुकं | `
[ स्कं. २अ.९ग्छो. १३.१६
२६०
श्रीमष्ठीरराघधवन्यास्या
. श्रीमेहालक्ष्मीयैत्र लोके रूपिणी प्रश्सतमूर्तिमती उरूगायस्य भगवतः पादयोः मानं पूजां विभूतिभिः भूीखादिभिः सह
` करोति कथंभूता केरोति या श्रीः प्रेखं दोाभितां कुसमाकयनुगैः डुककोकिंरश्च'गादिभिः विविधं गीयमाना स्वयं तु प्रियस्य भगवतः
कमे गायती भवति सा श्रीर्मानं करोतीलयर्थः ।। १३॥ # एवंभूतो छोकस्तत्र रियः पति दद्ेयन्वयः । कथंभूतं यज्ञपतिं
` तपओदियज्ञानां प्रवत्तैकमाराध्यं फरप्रदं वा जगति चिदचिदात्मकजगतः शेषिणं अखिलानां सास्वतां सत्वधर्मनिष्ठानां पतिं
सवलोकप्रापणेन रक्षकं सात्वतं पंचरात्रं सुनेदादिभिः सपाषैदशरेठैः परितः सेवितं विभुं सर्वातरम्।॥ १४॥ ॐ क भृत्येषु यः
प्रसादो अनुपरहस्तस्मिन्नमिमुखं दगासवं टक चश्चुष्यासवोऽगूतं;यस्य तं यद्वा टगासवमिव यस्यासृतकस्पकटाक्षम् इयर्थः । प्रसन्नहासा-
रुणलोचनमाननं च यस्य तं बक्षसि शिलया श्रिया रक्षितं अल्कृतमियर्थः ॥ १५॥ % & अभ्यर्हणीयमा साधनीयं परमुक्करष्ट-
मासनं अधिष्ठितं चतुःषोडश्षयंचशक्तिभिः प्र॑चर्विङूतितत्वाधिष्ठाकृक्षक्तिभिः अद्भूषणाध्यायोक्तमकारस्मारितेः भगौरे्रयैवीयेयज्ः
श्रीज्ञानकेराम्याधिष्ठादृदेवताविशेषैः स्वैः स्वामाविकैः हेषभूतैरियथैः । इतरत्र संसारिषु कमैतारतम्याऽनुगुणमयुवैः संसारिष्वैश्या
1 बोध्यं एवं मूृतैभगीयक्तं धामन् धामनि स्वे खकीये श्चतरज्ञे रममाणमत एवेश्वरं नियंतारं
द्दश्लयथेः |! १६॥ = |
्रीमद्धिजयध्वजतीथकृता पद्रलावलीव्यास्या
तत्र ृष्टांतमाह सविद्युदिति ॥ १३॥ ॐ क भ्रेखं स्थितां या रलनदोख्मासिता यां बिभूतयस्तामिर्विंभूतिभिः सह् ।
कुसुमाकरो वसन्तस्तस्यानुगा भ्र गकोकिल्यादयस्तदाकारयिता हषदयस्तेर्विगीयमाना भयस्य भकः कर्माणि गायतीति प्रयोजकपुरुष-
दशनं विना लोकमात्रदशनेन किमस्य प्रयोजनमत्राह द्दुङ्ेति । तत्रेवंविषे श्वतद्वीपाभिघे छोके सुक्तसभामध्ये मुक्तैः सेव्यमानमात्मनो
चंधकशक्ति्रवतेनं विरम्य मुक्तप्रवतंकत्वेन शयानं लक्ष्मीकातं ददज्ञंयन्वयः । अनेन मुक्त्वात्ममायाभिलयस्य परिदहारोप्यक्तो भवति
सुक्तेश्र पार्षदैः पूर्व ्रद्यायेश्चेव संयुतं र्या ददश तपसा भगवंतं हरि प्रभुमिलनेनं ब्रह्मा सगुणं न्रह्म ददरशेत्येतन्निरस्तं सतः शोभनस्य
भावः सत्त्वं तेन युक्ताः सात्त्वतास्तेषां सात्वतां पतिं तदुक्तं स्त्वं तु शोभनत्वं स्यात्तदयक्ताः सात्वता मता इति ॥ १४ ॥
8 ॐ विभुं सबेगतमिति अनेन परिच्छिन्नरूपमत्रोच्यतः इति निरस्तं विभुः सर्वगते पौ चंद्रे रबिङ्कवेरयोरिति दगासवै
नेत्राभ्यां यानि दृश्नानि तान्येवाग्ृतानि तेः दक्ख स्याद्चने बुद्धौ नेत्रे द्रष्टरि च त्रिष्वति प्रसिद्धेन हासेनारुणाम्यां सहितमाननं
यस्य स तथा तम् ॥ ५ ॥ $ ॐ क्रिरीरिनं क्ंडलिनमिदयस्य इनप्रययस्य मतुबादित्वादयमिन्निखययोमार्थः । भूमर्निदाप्रश्ंसासु
निययोगेतिन्चायने संसरगोसति व्रिवध्षायां भवंति मतुबादय इति वचनात् । वश्चसि सितया लश्चितमित्येतलशषणं हरेरेवेयभिभ्रायेणोक्त
नारायणत्वनिणेयाय लक्षणांतरमाह वृतमिति । चतुःषोडक्षपंचशक्तिभिदतं इच्छाज्ञानक्रियावलाख्याभिः ग्रही सत्येशानालुग्रहाख्याभिः
आत्मातरात्मा परमात्मा ज्ञानात्माल्याभिरिति चतुःशक्तिभिवृंतं मोचिका सुक्ष्म सुक्ष्मामृता क्ञानामृताप्यायिनी व्यापिनी व्योम-
रूपिण्यनंताणिमामहिमार्चधिमाम्राप्िप्रकाशेचित्वप्रकाम्याख्याभिः पोडश्ञशषक्तिभिश्च वृतं वासुदेवादिदामोदराताभिः षोडश-
रक्तिमिश्च तथा पंचांगाभिधासिर्विमलोत्कर्षिणीज्ञानक्रियायोगवश्ित्वाख्याभिः प॑चशक्तिभिश्च परिवृतं मोचिका चैव सृक््मा च
त॑था सृक्ष्मा पशवरेता ज्ञानामृताप्यायिनी च व्यापिनी व्योमरूपिणी अनंता चैव संप्रोक्ता मोचिकाशाश्च श्चक्तय इति वायुप्रोक्त
इच्छया मोचिकादयाश्च अणिमायाश्च शक्तय इत्यादेः ।। १६।॥
श श्रीमजीवगोस्वामिङ्ता क्रमसन्दमेव्याख्या
श्रीयत्रेति । , श्रीः खरूपशक्तिः रूपिणी तत् प्रेयसीरूषा । मानं पूजाम् । विभूतिभिः खसखीरूपाभिः परङ्घम् आन्दोलनं
श्रिता विखासेन । कुसुमाकते वसन्तः तदनुगाः भरमरासैर्विविधं गीयमाना । स्यं प्रियस्य हरेः कम्म गायन्ती भवति । १३ ॥
ददकषेति त्रिकम् । तत्र लोके इति प्राक्तनानां यच्छब्दानां विशेष्यम् ।। १४॥ & ॐ शरयग्रसादेति । हगेवासव इव द्रष्ट्णां
मद्करी यस्य तम् । श्रिया वक्षोबाममागे सखणैरेखाकारया ॥ १५॥ ॐ # अध्यर्हणीयेति । . चतखः शक्तयो धर्माद्याः,
पा्मोत्तरखण्डे योगपीठे त एव कथिता, न बहिरंगा अधम्मोदया इति। तथाहि-धम्म्॑ञातथेश्वय्येवैरण्यैः पादविग्रहैः । ऋगुयजु
सामाथ्वाणरपैर्नि्यं वृतं क्रमात् ॥। इति । समस्तान्तस्तथाशब्दप्रयोगरत्वाषैः। षोडश्च खक्तगश्वण्डाद्याः तथा च तत्रैव चण्डादि
हवारपङेस्तु कुमादाथैः सुरश्चिता इति । नगरीति पूष्वेणान्वयः । ते च चण्डप्रचण्डौ प्राग्भार याम्ये भद्रुभद्रकौ । वारुण्यां जय-
विजयो सौम्ये धाठृविधातरौ । कुसुदः कुखदाक्षश्च पुण्डरीकोऽथ वामनः । शंकुकणैः सर्व्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः । एते दिक्पतयः
मोक्ता पुर्यामन्र शुभानने 1. इति ङखुदाद्यस्तु दवौ दौ आग्नेयादिदिकृपतय इति शेषः । पच शक्तयः कुर्मा्याः तथा च तत्रैव
कूम्मश्च नागराजश्च वेनतेयख्मयीश्वरः। छन्दांसि सर्वेमच्राश्च पीठरूपत्वमास्थिताः ।। इति त्रयीश्वर इति वैनतेयविरोष्णं -तस्य
छन्दोमयत्वात् | स्वैः खल्पभुतैरेश्य्थदिभियुक्तम् इतरत्र योगिषु अध्रुवैः आगन्तुकैः नश्वरैः तत् प्रमादादेव कदाचित् तदाभास-
रूपतयेव प्रप्िरियर्थः । सखस्वरूप एव धामनि श्रीवैकुण्ठे रममाणम् अतएवेश्वरं कथमपि पराधीनसिद्धितवाभावात् । १६॥
स्क. २ श्र. ६ शतो, १२-१६ ] अनेकव्याख्यासपिलंृतम् । ३९१
| तत्र तत् परयसीमगुबणयति । शरीरन्तरङ्गा भगवतः स्वरूपशक्तिः रूपिणी सौ न्द्थैवती । मानं पूजाम् । विभूतिभिः ससखीं
रूपाभिः म्रदधम् आन्दोलनं विलासेन भिता । कुसुमाकरो वसन्तस्तदनुगा भ्रमरासतैविं विधं गीयमाना । सखयन्तु प्रियस्य हरेः कम्मं
गायन्ती भवति ।॥ १३॥ ` 8 तस्मरेयसीमनुवण्यै तं प्रभुं भगवन्तमनुबणेयति | ददति ॥ १४॥ # 8 टेव आसंबं
इव द्रष्ृणां हषंकरी यस्य तम् । पीताम्बरत्वेन इयामवर्णत्वं रभ्यते । श्रिया । बक्षोवामभागे स्वणरेखाकारया | १५॥ क
चतसः शक्तयो धर्म्मायाः ( पाश्च वैकुण्टीययोगपीठवर्णने त एवोक्ताः । यथा धम्म॑ज्ञानवेचयेवेराग्येः पाद् विग्रहैः ऋगयजुः-
सामाथन्वाणर्वरनि्वं दृतं कमात् ।। इति षोडश शक्तयश्चण्डा्याः । यथा तत्रैव चण्डादिद्वारपारैश्च ढुसुदायैश्च, रक्षिता । नगरीति
पूवेणान्वयः । ते च चण्डप्रचण्डे प्राग्वारे याम्ये भद्रसुभद्रकौ । वारुण्यां जयविजयौ सौम्ये धाठ्ृविधातरो ॥ कुमुदः कुमुदाक्षश्च
पुण्डरीकोऽथ वामनः । शुकैः सवैनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः । एते दिकपतयः ग्रोक्ता परयामन् सुशोभने ॥। इति । पञ्च इ्तयः
कमायाः यथा तत्रैव कृमश्च नागराजश्च वैनतेयखयीग्एः । छन्दांसि सर््वमनराशच पीठरूपत्वमाश्रिताः ।। इति । त्रयी? इति
वेनतेयविशेषणम् । चतसः मरकृतिपुरुषमदद हंकाररूपाः, षोडङञ एकादृशचन्दरियमहाभूताख्याः पद्चतन्मात्रूपाः शक्तयो यास्ताभिरवृत-
मिति स्वामिचरणानां व्याख्या च नासङ्गता मायापि तत्र महदादिभिः सद् भक्ति कुव्वीणा तिष्ठत्येव त्रिपाद्िभूतेः सरूपशचक्तिमय्या-
स्तस्याः सव्वंश्चक्त्थाश्रयत्वात् । न यत्र माया किमुतापरे हरेरियत्र मायामहदादिविक्रमो जीवमोहनरूपस्तत् नास्तीति काठविक्रम-
पदसाहचय्याद् व्याख्येयम् । अत एव वक्ष्यते मंजुमहिमदरशने चतुर्विंक्तिमिस्तरवैः परीता महदादिभिरिति । स्वैभगैः खामाविकै
रे््यादिभिः इतरत्र ह्यादिषु अथुवेरागन्तुकैनश्वरः स्वे खरूप एव धामनि वैकुण्ठे | १६॥
| भ्रीमच्छुकदेव्छतसिद्धान्तप्रदीषः ` |
` यत्र छोके श्रीः भगवस्मियां रूपिणी रूपवती विभूतिभिः विविधा मूतयः रेश्र्याणि यासां ताभिः भूटीखादिभिः। भगव-
स्मियाभिः सह॒ उरुगाय पादयोः बहुमानं पूजां करोति या च प्रेखं आंवों संश्रिता ङुसुमाकरायुः धमरकोकिलादिभिः विविधं
गीयमाना प्रियस्य उरुगायस्य क्म गायती भवतीति तं रोकं दीयामासेति पर्वेणेवान्वयः ॥ १३॥ क क तत्रोक्तप्रकारे लो
दरं ददरशेयन्वयः । सर्वेषां सास्वतां भागवतानां पतिं स्वामिनम् । भियः पति श्रियो भर्तारम् । यज्ञपतिं यज्ञानां मोक्तारं तेषां ` प्रवर्त
नादौ फलं प्रदाने च समरथ॑म् अहं हिं सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव चेति श्रीयुखवचना्च चिदचिःसवशक्तिमयस्य जगतः पतिं परमां-
शितवेन खामिनम् । सुनंदादिभिः स्पार्षदश्र्ठैः परितः सर्वतः सेवितं विभुं व्यापकम् ।। १४॥ कः कै यृयप्रसादाभिमुखं
स्वानन्यजनविषयकानु्रहेऽनुकूरम् दगासवमिव यस्य दृ्ि आसवोःगरृतं यस्थ वा तम् । प्रसन्नहासमरुणल्ोचनं च आनने यस्य तम्
वक्षसि तदक्षिणमागे रोमराञ्यात्मलक्ष्ममूतया श्रिया कक्ितमलंकृतम् | १५॥ ॐ # ओं नमो भगवने वासुदेवाय न
अध्यहैणीयमभ्यचनीयमासनं सिंहासनमास्थितमधिष्ठितम् । परं पूणेम् सकाल्चतुर्विङतिप्राकृततत््वाधिष्ठातृश्क्तिभिवृतम् । स्थैः
स्वासाधारणेः युवैर्मगैरैशयादिभि्क्तम् । कथंभूतैः इतरत्र भगवदितरेषु अधुवैः स्थिरैः स्वे स्वैकमधाने धामन् धाम्नि रोक
समाधय ॥ १६॥ # ध ॥। | | व
` श्रीमद्धसलभाचायैविरचिता छबोधिनीव्याख्या
एवं सेवकानां महाभोगमुपपा् तत्र भगवतो महाभोगोपपादना्थं लकष्मीमनुवर्णयति-- श्रर्यत्रेति । प्यद्ा भगवान्
सखरक्तिरूपेणाऽऽचिष्भुतस्तदा शक्तीनां मध्ये श्रीः प्रथमां । सा हरीर 8 बख्वत्पूवं सिता । यदा भगवान् मरुतेनाऽविभू
तस्तदा साऽपि भोग्यतवेनाऽऽविभूंता भयव । तदाद--रूपिणीति । साऽपिः सचचिद्रा स्वाथेम् । तस्याः शरीरं तु जयानन्द
पम् । अत एवोरुगायपादयोर्विभूतिभिर्मानं करोतीति । सा हयभ्नरस्याऽऽनन्दरूपा । अक्षररूपौ च पादौ । अतः सा खात्मचर-
णावेवाऽऽनन्दयुक्तौ करोति । इदमेव हि सन्माननम्। उसगायेति । उरुभिरमत्ररगीयत इति । “तद्विष्णो; परमं पदम्? ।
“विष्णोनुं कं बीर्याणी" यादि “तरधोरुगायः' इलयादिभिः सर्वश्ुय्थं उरुगायः पुरुषोत्तमः । तस्य ॒तु चरणावश्चरमिति
१. यथा हूति खं. । +, श्राविभूतः शक्तीनामिति ख. ग.। ३. सा चेति ख. ग. । ५, स्ररूपमिति ख. । #, निरूपयन्तीति ख. ।
६. कर्मादीति ख. । 0
[स्क.२श्र. ६ छो. १३.१६
एनामानन्दरूपां स्तुवन्ति ।
से नास्ति तदा स्वरश्चाथ
क 9 अ
१. शियः पतिः लदम्याः पतिरितिक ग. ध. | २. यज्ञमोगार्भमेवेति ख. ग.। ३. पतिभंवान् ख. ग. । ४. ज्ञापनाथंः ख.
्ञापनाथं ग..। ९. जगत् सत्. यजेति ख. | ९. कतं; श्रवणेति ख. । ५, पञचषु मोग इति ख. । ८. भगवाग्विराडिति ख. ग, । - ३. मास्थितं
धीति ग, । १०. मावेश्येति घ. । । (7
र्व्समलङ तम् । ॥ : ३६३.
ति. सर्वे पदार्था व्याख्याताः । अतः असाघास्गानि भगवत्येव । मुक्तपिश्कऽपि भगवान्. मद्मनिति ज्ञापितम्! न हि तदाततीं
कपया जाता फेशर्यादयो निलया भवन्ति ! एवं सर्वसामभ्यां विद्यमानायामपि स्वस्मिन्नेव रमते । . आनन्दमयत्वात् । ननु सुखा-'
फलम् । सखस्य त्वानन्दत्वेऽप्यनु्मावास्कथं मोगस्तत्राऽऽदह--धामन्निति । तेजोरूपे .भकाशचके स्वस्मिन् । अभ्रकाशच दि
ज्ञानं प्रकाश्षमपेश्ष्यते। न तु स्प्रकाश्चे ! अनेन जीवानां भगवान. भोग्य इति पक्षो व्युदस्तः +: : एवमपीश्वरं नियन्तारम् ।
यद्यपि स्वस्य कापि रमणापेक्षा नास्ति तथापि सर्वनियन्ता ।। १६॥ ५ ग न
घ्रीमदोस्वामिध्रीपूरुष्तेत्तमचरफविरयितः सुशोधिनीश्रकाशः |
्रीर्यत्रेयत्र। खार्थं सजिद्रूषतवे गमकमाहृः, अत एतरेयादि । तथा च, चरणसेवया भगवदानन्दाकाङ क्षावत्वमेव
तदमकमियभेः ॥ १३॥ छ ® ददर्येयत्र परिङ्ञानार्थमिति, अन्तभावितण्यथंपरिज्ञानांथेम् । सच्िद्रपा इति पूणेश्ब्दवाच्य-
सचिद्रपाः, ते क इल्याकाड क्वायां तानाहुः अ्रखिलेव्यादि । ` वेतद नुधवेश इत्यादि । एतेषां शोकिकेनुभ्रवेशषे सत्येव लौकिकस्य
भगवति सम्बन्ध इत्यर्थः । अत्र गमकमाहः श्रव पवेत्यादि । एतद न प्बेश्चस्य मगवस्सम्बन्धजनकत्वादेव दशमोक्तरीखायां
लौकिका जगदादिरूपाः पदाथाः पूवेरीलासमसङ्कयया त्रिविध सर्मत्रित्िधसितीज्ञातुक य रूपप्रखयभेदेन समाना या सप्रसङ्खयाः
तया छ्रत्वा, आभिः अत्रोक्ताभिः जगदापिमूर्चिभिरभ्यायप्रतिपा्ाः सन्तो भगवद्रोगायोपयुक्तः सक्रसपततिभिरध्यायनिरूपिताः,
दं गमकमिदयर्थः । त इति जगदष्याधिदैविकाः | इतरसिद्दिरिति पादसेबनादिसिद्धिः 1 १४ 1 = | चरत्यप्रसादेवयत्र ।
एतं ऋोकं वयाङवन्ति, एवं स्वलयादि । एवं व्याख्याने वीजमाहुः एत इत्यादि । पलतादृशीति व्याख्यारूप, अन्ययतननिरूपण-
मनर्थकं स्यादतस्तथेलयर्थः । ज्ञानं हि प्रपच्नस्यैव विस्मारकं, न तु खह्पस्मेति. तस्यासवरूपता नोपपद्यत इ्यरुच्या पक्चान्तरमाहुः
श्रय वेत्यादि । कामिचदेन जन कयतिरि्ता लोन ाह्याः । तया च, ताच्छच्छया कामिन . दम पर्यन्त देपामेव खसूप |
विस्मरणमियर्थः । न च प्रपख्चविस्मरणाभावादत्राप्यरुचितीस्यमिति वाच्यम् , प्रपच्चस्वरूपज्ञाने कामसयैवानुद् यात्तेनैव तदज्ञान-
सिद्धेररुच्यभावादिति । श्रन्यैबेति प्रकारान्तरेणेव मादिकेयर्थः। दगासव इयनेन दक्षो मादकत्वे निरूपितेपि पुनरागन्तुकश्षक्ट्या .
तसू चनस्य तात्पथमाहुः जगदि्यादि । तथा च, जगद्रेणोन्मादारथं सेरः । प्रकारान्तरेण नेनिरूपणस्य तास्पयैमाहुः कालेत्यादि ।
“चक्षुरमूतयतङ्ग' इति भगवचच्चुषः पतङ्गताधरमनिशिष्ट ( सूय ) रूपत्वेन सुयैस्य 0 एकर्विश्च' इति श्या तस्य कालात्म-
कवेन काटवश्चाञ््ञातो जगदन्तःपाती पदाथः, कालाधेयो ज्ञातः समीचीनश्च भवतीति ब्रह्मणे ज्ञापितम् , न लियादिनोक्तरीया
कश्यादीनां ` भूशदिलोकरूपत्वम्, एवं प्रकारकास्य ये भगवद्वयवभूता लोकास्त ठृतीय-
स्कन्धवक्ष्यमाणरीलया प्रद्युम्नादिरूपचतुमृत्त मगवत आश्रिता इत्यथः ॥ १५ ॥ ॐ % श्रष्यहं णीयेयत्र । तस्सम्बन्धेन वा पू्य-
मिति ध्मादीनामासने प्रवेशस्यैकादशस्कन्धे वक्ष्यमाणतेनेदं पक्षान्तरमुक्तम् । तथा च, घर्मादिसम्बन्ेनान्धैः पूज्यमिलयथेः । तेभ्य
इति धर्मादिभ्यो नवभ्यः । तदिति आसनम् । तरतमभावेनेति इदं वारे ( नार्सिदे ) कण्डत : उक्तं “भगवानिति शब्दोयं तथा
पुरुष इत्यपि, निरूपाधी च. वत्ते ते. वासुदेवे. सनातनः इति । नित्या इति. स्वाभाविकाः । अनेनेयादि 1 . एतेन : प्रथमाध्याये ततं
लयत्र यत्फटसेठ्यत्व मुक्तं तः व
सत्यमानन्दनिधिं भजेते' तद्पुरुषरेषत्वा भावात्समर्थितं ज्ञेयम् ।। १६ ॥
- जगित दात ` -
यत्र च रूपिणी अतिसौन्दंयैवती श्रीर्मदालक्ष्मीः' उरुगायस्य वेदेन बहुधा गीयमानस्य भगवतः पादयोर्विभूतिभिः
सखिभिः सह, यद्रा नानाविभवैबेहुधां मानं पूजां करोति । या च क्ष्मीः गरङ्कमान्दोरं श्रिता कुसुमाकरो ` वसन्तस्तदनुगाः श्यक-
कोकिरभृङ्गादयस्तैः स्वयं विविधं गीयमानाऽपि प्रियस्य भगवतः कम गायती भवति ॥ १२॥ छ छै तत्र छोके विभु" खप्रमुः
भगवन्तं ददरशेयन्वयः । दृष्टस्य भगवतो माहात्म्यं बणेयुति--अखिटसाततवतां स्वभक्तानां पतिं सर्वतापनिदृततिपूवेकस्सारोक्या-
दिदानेन पालकं यज्ञपतिं यज्ञानां प्रवत्तं यज्ञेराराध्यं यज्ञफर्रदं च । किम्बहुना ‰ सवेजगत्पतिं तत्तस्राणिकमानुसारेण तत्तत्फल-
प्रदानेन सर्वजगत्पाखकम् । तत्र साम्ये हेतुमाह-अखिरसम्पदधिष्ठाञ्याः श्रियो महालक्ष्म्याः पतिं स्वामिनमिति । सुनन्दादि-
भिद्रीरपेरन्यैश्च खपार्षदमुख्यैः परितः सेवमानम् ॥. १४॥ . % % एवं माहारम्यविशिष्टदक्षेनेन द्रष्टुमथं स्यादिलयाशङ्थ
भयशङ्का निवारयन्नाद-म्रत्येति । भानां ससेवकानां सादे अभियुखं इण््टिरेवासवः आसबवन्मदकरी हर्षकरी च यस्य तम् ।
१, श्नननुमवादिति ग, श्ुभवादिति च. २. सपेङत इति ख, ग, । ` ` ॥ि ।
५९ 1)
[ स्कः. २ अ.-६ शो. १७-२०
यद्रा दृशा नेत्राणामासव इव मादको यस्तम् । कृपया देषटानां ` तददौनकरणां च हर्षेण `संसारदुःखविस्मरणात् । प्रसन्नः प्रसाद्-
पूर्वको दासः अरुणे खोचने च यस्मिलदाननं चस्य तम् । किरीटादिंधारिणं वक्षसि सितया भरिया छक्चितमलडः कृतमियर्थ; ।। १५ ॥
अध्यहणीयमतिषूजनीयं परमु्कटमासनमासितमयिष्ठितमं 1 चतखः प्रकतियुरुषमहदह ककार रूपाः षोडश एकादशेन्द्रियाणि पञ्च
महाभूताख्याः पच्च तन्मोत्रारूपा याः शक्तयस्ताभिमर्तिमतीभिदुतं सेवितम् । समैः खवाभाविकैः इतरत्र ब्रह्मादिषु अधवै ॥ भगवद्
ग्रदेण सञ्चारादनित्यैमेगैः रेश््यवीययश्चरशरीज्ञानतरैराग्याधिषठातदेवताविरेपै युक्तम् । एवं ` परमैयैनिरूपणाणि तद्धोगालक्तिमित्या-
शङ्कयाह--स्व इति । स्वे स्वकीये धामन् धामनि परमानन्दस्वरूपेः चव रममाणम् । तत्र हेतमाह- ईश्ररमिति, सर्वनियन्ता यदि
विषयासक्तः स्यात्तवा को वा -जनोद्रकः स्यादिति भावः| एवम्भूतं `ददरेति ` पूरवेगेवान्वयः । न च प्व न यत्र मायेयादिना
मायातत्का्निषेधं त्वा कथं -तद्विरद्ं॑प्रक्ृलयादिसेविततवमुच्यते इतिं शङ्कनीय भ् । न अकत्तत इलयस्याः. ` स्वकायं मोदादिकं न
करोती्ययमेवार्थः । न लु खरूपतोऽपि नासि तेषां शक्तिरूपाणां स्वरूपतो. स्वे भगवतो म्यूनताऽऽपद्येत `पूरणता च न स्यात्
चतविंशतिभिस्तस्वैः परीता महदादिभिरिति बर्ष्यमाणविरोधापत्तिरवेति ज्ञेयम् ॥ १६॥ ` + = क ४
. --हन्वीग्बुबादे
.. . ब्रह्माजीने देखा कि उस दिठ्य लोके समस्त भक्त रक्षक, लम पति, यज्ञपति एवं विश्वपति भगवान् विराजमान
हे । सुनन्द, नन्द्, प्रबल ओर अर्दग आदि युखूय-सुख्य .पारषैद्गण उन प्रमुकी सेवा कर रहे । १६॥ # 8 उनका
सुख-कमल् प्रसाद्-मधुर् मुसकानसे युक्त है । आंखोमे लार-लाल डरियोँ है । . बड़ी मोहक ओर मघुर चितवन है । एेसा जान
दाह छ शमौ अमौ जपत भमी कको अपना स्वदे दग । सिरर यक, आनम इक र् केषर ताम्र
जगमा ददे ह । बशःलपर एक सुनद्री रेखा रूपे शीरदसीजी. विराजमान ह ओर सुन्दर चार युजा ह ।। १५॥
$ ॐ, वे एक सर्वोत्तम ओर बहुमूल्य आसखनपर विराजमान द । पुरुष, परकति, मदत्तत्व, अहंकार, मनः दस इन्द्रियः
शब्दादि पोच तन्माघ्रा् ओर पञ्चभूत-ये पचीस . शक्तियाँ मूर्तिमान् होकर उनके चागो ओर खड़ी है । समग्र रेश्वयै, धर्मः
कीतिं, श्री, ज्ञान ओर वैसग्य--इन . छः . निलयसिद्ध सखरूपभूत. शक्तियोसे. वे सवेदा युक्त रहते. ह । उनके अतिरिक्त ओर
कदी भी ये नियरूपसे निवास नहीं करतीं । वे सर्वेः परभु अपने निल आनन्दमय स्वरूपम ही निय-निरन्तर निमग्न
र्ते १६॥ _ = =, | ` - व ि
क्हशनाहाद्परिप्ुतन्तरो हृष्यत्ततुः प्रममरभरुरोचनः ।
` ननाम पादान्ुजमस्य विश् यत् पारमस्य पथाभिगम्ते ॥१७।।
;. तं प्रीयमाणं सषटुपस्थिवं तदा. प्रजाविसर्े निजश्ासनाहणम् । क
` ‹ बभाष ईषरिष्मतञ्ोदिषा गिर प्रियः भियं शरीतभनाः करे स्ण्रान् ॥१८॥ ^“
स्वयां तोषितः सम्यग् वेदगम सिसुक्षया । चिरं शृतेन तसा ` दुस्तोषः कूटयोगिनाम् ॥१६॥ `
(न बरं वेयं ॥ भद्रं : ते । वरेशं माभि $श्वतप् | ¦ ¦ यःपर्थिमिः पुंसो मदर्शनाविधिः | ॥२०॥। |
तस्य दशनेन च॒ आहाद्सवेन परिषठतं व्यापमातरमंसःकरणे यस्य । हृष्यंती रोचिता तुस्मा परममरेणाश्रणि
रोचनेषु यस्य । विश्वम् ब्रह्मा । प्ारमदंस्येन पथा ज्ञानमारगेण ॥ १७॥ ॐ . ॐ तं ब्रह्माणः भगवान् बमापे । प्रजाविसर्ग
काय । निजङासनाणं स्वनियोगा् । प्रजाविसर्गे समुपस्थितमिति वान्वय्ः। $स्समतेनः शोचिदी्रिः शोभा यस्यास्तया भिरा
षित }षस्तोष्रयि
॥ १८॥ # _& ` सिक्या देतुना चिरं संश्रतेन तपसाऽदहं सम्यक् : षितः । दुसतोषस्तोषयितुमश्चक्यः । १९।। # ॐ
मा इति माम् । श्रेयसां फलानां. परिश्रामः परिश्रमः साधनप्रयालः मम दशंतभवधियैस्यः सः तथा `अतोऽधिकं सु नः फ
नास्तीयथः 1. २०.॥|. ~ , त (4 स
„` शीर भावा्थदीपिकापकाणवयाद्या = ` |
हानमागणादिसादिजन्येन प्रीयमाणं हयम् । तदा नवस । शष्रभषे इति योच्यम्। “महति दि भका
मितभाषिणः" इत्युक्तेः ॥ दषद्ध सस्थैव स्मितत्वात्तेनेषत्पदं न ` योऽयं पुनशकतेः। प्रज(बिसगेः निजशासनोहगमिति संबंये प्रजा-
स्क. २ श्रः & इलो. १७-२० ] ३६५
वेद विप्रामरहः ॥ सखटड्धवाचा छोकांस्ते चारयिष्यति धर्मतः ॥ ते च तदनुगाः सर्वँ यम्यदंडन ताडिताः ।। ऊुंभीपाकादिषु
चिरं बल्स्यंति नात्र संशयः इयादिकौशिकसंहिवोक्तरकं श्रसक्तालुश्रसक्खा ॥ १९।।: # . ४ बरोक्ञं वरान् दातुं समथेम्।
बरह्म्निति वरदानपात्रतोक्ता 1. इयथं इतिः ` महदक्षेनादधिकं बार “यद्ध वान्मेऽक्षिगोचरः'”
इसयादिमार्कडयोक्तेः । त्वहन सवे बराः प्राप्राः स्युः “सँ पदा हस्तिपदे निमग्नाः" इति न्यायेनेति भावः । २० ॥
ध्रीयदह्ीर्यघश्षव्यास्या `
चीर्णेन तपसा साधनभूतेन त्रया करतां सध्यक् सम्यक्तोषितः कूटथोगिनां दाभिकयोगिनां दुसतोषस्तोषयिलुमश्षक्याहः
#& @ वरं बरपरदं मां प्रयभिवांचछिवमभीष्टं बरं बरयते तुभ्यं: भद्रः मंगरमस्त्वितिः शेषः । हे ग्रहमन्. पुंसां श्र यः परिश्रामः
बधिमंह
श्रे यसो फलानां परिश्रामः साधनप्रयासः मदक्॑साबधिर्मदर्धनमवधियैस् सः:। २०॥।
श्रीभ्रदिजयध्वजतीर्थक्रता पदरत्नावलीग्याख्या
यक्तमियनेन खरूपभूता न भवतीति नाक्षंकनीयं योगशब्दस्य संत्रहने वृत्तेः त्स्वरूपाश्च. शक्तय इति च | इतरत्र
पुरुषांतरेष्वधरवैरनिल्यः स्वैः स्वर्पैर्मगोरे्रयादिभिश्च युक्तं ख.एव धामन् स्वरूपानंद् एव रममाणं नान्यत्रेसयेव शन्दाथः । मह्य बं
विधमीशचरं ददर ति पूर्वत्रान्वयः। त्य हरवशैनादुदधतेनाहादेन परिष्टुतमा््रीभूतमांतरं यस स तथा हृष्य॑ती रोमांचं छवैती
तनुयेस्य स तथा प्रेमभरेणाधरुपूणै छोचने यस्य स तथा ॥ १७॥ कः `, यस्ादावुजं पारमहंस्येन संब॑धिना पथा ज्ञानमार्गेण-
दिसादिधर्मजन्येनाधिगम्यते ज्ञायते । १८॥ ॐ & प्रीयमाणं हृष्य॑तं कवि ब्रह्माणं - आदिकवय इत्युक्तः । कवियैः पुत्र
स इमाचिकेतेति श्रुतेदच ईषद्रभाये इनेन श्ब्द्तोऽत्पत्वम्ंतो गुरुत्वं चोदयते ग्रकृयामितभाषिण इति वचनात् । करे सपरशन्नियनेन
प्ीतमनस्कत्वं प्रकाक्षयति त्वयेति । मनसि प्रसन्ने तदितरेद्रियाणां प्रसन्नत्वं किं वक्तव्यमिलय्ेः । १९॥ % % आातरीमंतःकरण-
्रीति वाचोद्रल्यति । किंथनादिनैयत उक्तं तपसेति । किमर्थनेयव उक्तं सिसृश्चयेति । अनुपचितांगोपांगेन इयत क्तं चिरमिति ।
अह् न तपोमात्रेण तुष्यामि कितु सवाहश्चानामधिकारिणामेवेति भावेनाह दुस्तोष्र, इति ॥ २० ॥ |
। श्रीमज्ञीवभोसामिरृता करमसम्दमेव्याख्या `
तद्नेति ! आह्ादेन हृष्यत्तनुः प्रेमभरेण त्वश्रुलोन्वन इति ` विवेकः । यतपादाम्बुजं पार्महंस्येन पथाधिगम्यते इति
सचिद्ानन्दत्वं तस्य व्यनक्ति । पारमहस्यमच्र आगवतपारमहंसत्व जञेयं, भागवतपरमहं सदयितकथामिति पञ्चमोक्तेः ।। १५ ॥
त प्रीयमाणमिति । तं ब्रह्माणं भगवान् बभाये । श्रजाविसरगे काये निजस्य श्वांशमूतस्य पुरुषस्य शासमेऽहणं योग्यम् । नन्वसौ
पुरुष एव तमनुगृहणातु भगवतस्तु परावस्थस्वात्तेन प्राकृतसष्िकत्रौ सम्बन्धोऽपि न सम्बन्ध इयार्चंक्य तस्य॒ भक्तवातसस्यापत्-
ङायमियाह, भियं तस्मिन् प्रेमवन्तम् । यतःसोऽपि भियः प्रेमर्वशः । तेत्रापि श्रीयमाणमिति प्रीतमना इति च विशेषणं तदानी
्मोलठासातिन्योतकम् । तस्मिन् खविषयकपरीतिचिहदरनिन तस्थायि तत्र प्रीयतिशयं व्यञ्जयति ईषत् स्मितशोचिषेति । भिरे
ति करे श्ान्निति च 1 १८॥ % .# त्वंयाहमिति सिंखक्षयोपरक्षितेन न तु विशिष्टेन, मद्धक्तिप्रभावेण तद्रासनाया गुणी
भूतत्वात् । अत एव चिरंशरतेनेतिं । यतः कूटयोगिनामिति अग्रोज्छितकैतवानामहं दुस्तोष इति ॥ १९॥ # ॐ महशनाव-
धिरिति । महशनस्यान्तभू तसन्वैफरस्वादिति भावः । २० ॥
श्रीमदिश्वनाथयकरवत्तिकता साराथंदशिनीव्याख्या
परमहंसा भक्ताः प्रिया; परमहं सानामियत्र तथा व्याख्यानात् मागवतेपरम्हंसदयितकथामिति पं चमोक्तश्च तेपां
भावः पारमहंस्यं भक्तियोगर्तेन पथा भक्त्याहमेकया प्रोद्य इति भगवदुक्तेः । १७॥ फ ॐ प्रजाविसर्गे काये निज्ासन-
मर्हतीति तम् । ईषतस्मितेन चोविर्दीपियैस्यास्तथागिया ॥ १८॥ # क वेदगर्भेति सम्बोधयन् वेदान् संचारयवि सिक्या
| १६६ ` -न्ीभद्धोमं 0 [स्क.२श्न. ६ रलो, १७-९०
सम्यक् | १९1] # % मा मां वरः वांछितं वस्तु बरय वृणु याचस्वेति
देठना चिरेन तपसा 1 दुस्तोषस्तोषयितुमशकयः सभ्य सः
` यावत् शरे यः परिश्रामः फलार्थकः प्रयासो मदक्षनावधिरव । मदशेनादन्यस्य मद्धक्तेराहत्वादिति भावः ॥ २० ॥
पमंतरमतःकरणं यस्य सः । हृष्यंती जातहषा तनुयैस्य
सः । प्रेम्णो यो भरः पूरस्तेनाश्रूणि छोचनेषु यस्थ सः । वि्खक् व्यष्टिजगत्सषटा चतुः यल्ारमहस्येन परमहंसः मगवद्धा-
नप्रधानेरनष्ठितेन यथा भगवद्धक्तिमा्गेणाधिगम्यते प्राप्यते तदस्य भगवतः पादाबुजं ननाम ।। १७॥ # शषः ततश्च तपआदि-
आराधनेन प्रीतमनाः तस्मिन्म्रीवियुक्तमानसः भगवान् भरीयमाणे. भगव दर्शनेन भगवति अतिक्ञायम्रीतिमंतं अ्रजाविसगँ कार्ये
भ
यस्य तादशो भूत्वा ननाभेवयगरेण सम्बन्धः । तपो हि किञित्कामनाथं करोति । तया च कामनया हृदयं साकाङ्श्षमपूरितं
तिष्ठति । तदानन्दानुभवेन फलरूपेण कामितापेक्षयाऽप्यधिकफर्त्वादन्तःकरणं परिप्लुतम् । यथा महापूरे सर्वमेव गत्तैजातं
अस्थेति पूर्वोक्तूपस्य ब्रह्मणो ऽपेश्चितरूपस्य । अपेश्षामेव बोघयति--विश्वरगिति । बिश्व' खजतीति । नन्वेवं दक्षन नमनमेव
-भगवासदभीष्सितमुक्तवानियाह-- तं भीयमाणमिति । यत्र साधन-
मभीप्सितं फलं च तत्र प्रकारान्तरव्यावृतततत्यथं प्रारः्थफलठसिद्धयर्थमेव तस्य ओ्साहनम् । अन्यथात्वे तु भगवतस्त्णीम्भावः ।
म्रसन्नत्वाद्यथाभिरुषितदानम् । अत्र तु साधनमपि ` स्वोपदिष्टमिति तस्याः बेरयाचनप्रेरणम् ! अन्यथा सखवाभिटपितमात्रत्वे
निवैन्ेन कणएणे पदाथज्ञानेऽप्यन्यथाकरणमाेत । . अतः सयं स्वच्छा्मानविषयां तदिच्छायुखाच तदूह्ारेणैव स्वाभिरपितं
करिष्यामीति भगवदिच्छया ्रहमणसतष्णीम्भावः । मगबलयाबिभूते . बस्ुमाहातम्याससम्बन्ादव अभिरषिताथंसिद्विहेतुतवाद्ा
मगवदशेनेन प्रीयमाणः परमप्रीतियुक्तो रह्मा । सम्यक् चाऽवखितो नतु तपसा ष्टः । अन्यथा आज्ञापि न देया स्यात् । दोषर-
हितीवा। तदैत्युभयत्र सम्बन्धः । पूवं छिष्टोऽपि तदा न शिष्टः ।. अत एव तदैव भरजानिरमाणार्थं निजाज्ञाकरणसम्थः । एतादृशं
ब्रह्माणं ज्ञात्वा सखरूपयोम्यतामवगय तस्व ` सदहकारियोग्य'तासम्पाद्नाय. बभाषे उक्तवान् । भाषणमेव प्रयोजनं न भवतीति
वाचः करणतामाह-- गिरति । भगवद्रूपे दष्ट उत्तमे चाऽधिकारे सम्पन्ने : भगवद्राक्यात्तन्त्वज्ञानमेव भविष्यतीदाक्षङ्कधाऽऽह--
ईषत्स्ितशोचिषेति । सर्ववस्तुषु वस्तुखरूपं यत् तदज्ञानार्थं मोह इति इषत्यदेनोक्तम् । यद्यपि तदेव महत् तथापि ्रह्मण इच्छा-
मात्रेणेतद्भविष्यतीति यत्कायस्याऽल्यत्वम् । स्मितमपि मन्दहासस्तस्याऽपि ज्ञानम् ¦ परं न फकपयैवसायि । भवत्वस्य वस्तु-
स्वरूपज्ञानं तथापि यत्तस्य फटं तदिदानीं मा भवत्विति स्मितम्! फटेऽपि मोक्षलश्चणमेव फलं मा भवतु सवंज्ञत्वमखौकिक-
पस्त्व भवस्विति शोचिषे्युतम् । स्मिते एव शोचियस्येति । स्मित मिव वा । यदसाधारणं स्कं तदन्थेन न कन्तन्यमि-
-लाशङ्य भियेण तदपि कततन्मिंत भ्ियमिरयकतम । तस्य प्रियत्वं भगवतः सम्बन्धात् स्वभावतो .वा यदि स्यात् तदा साख
१, बअरह्मणश्चित्तमिति ख.। २ योग्बतां संपादुभितुमिति ख. । ` ३. सितमेवेवि | ख, ॥ | ४, सितमेवेति ख, 1
भिष्ुध्येतेति ख, ¦ `
९, शास्त्रे
स्फ. २ श्र. ६ इलो. १७-२० | ३९७
विरद्रयेतेति त्रह्मगतं ख हं "खक हे : हेतुत्वेन : निरूपयति- प्रिय इतिः; “ये : येधा. मां: प्रपद्यन्त इलययमर्थः. सुचितः
भगवद्भाक्ये भगवन्मन उत्पाद कमिति तस्याऽप्रसादे वागघ्यप्रसन्ना स्यात् । तथा च “उतत्वः पश्यन्न ददशां वाचमि' ति वद्ब्रह्मणो
बाक्याथेप्रतीतिनं स्यात् अत आह--प्रीतमना इति } श्रीतं मनो यस्य । खकार्य ब्रह्मणा जन्यत इति । करे स्पृशन्निति क्रिया्च-
क्त्याधानम् । ज्ञानक्षक्तिस्तु वाक्यात् ` एव्ुभयसम्पन्तं ` खाभीष्टं करिष्यतीति ।॥। १८ ॥ श ~ & मनसो बहिर स्वातत्यात्
वाचमाद--स्वयाऽहं तोषित इति 1 ` सूषटर्थं तपःकरणे ` मगवतो वरदानं कुत्रोपयुज्यत दलयाश्ङ्कय तेन तपसा अहमेव प्रीत
इयाद् । अयमेवाऽस्मिन् शास्त्रे मुख्यः सिद्धान्तः । यो. भगवत्कर्तव्यं करोति महता प्रयतेन स मुख्यः । यस्तु मगवत्सेवां
केतति स मध्यमः । यस्तु स्वाथं भगवन्तं सेवते सोऽधम इतिः। ह्मण ` तवाथ पक्षः. कृत इति भगवानतितु्टः । तदाह--सम्य-
गिति । कथं ब्रह्मणाऽयमर्थो ज्ञात इति तत्राऽऽह~~वेदगर्मेति । वेदा गर्भे यस्य) ` वेदानामिदमेव तास्पयं यद्धगवत्कायं कत्तेव्य-
मिति 1 अत एव सर्वत्र-“्रज्ञापतिस्कामयत प्रजाः सृजेयेति" 1 “ऋतवो के प्रजाकामाः प्रजां नाऽविन्दन्त तेऽकामयन्त प्रजां
सखजेमदि प्रजामवसन्धीमहि परजां विन्देमहि प्रजावन्तः स्यामे" . तिः “अग्नि्ोच्रं जुष्टोति? ।. “यदेव किञ्च यजमानस्य स्वं
तस्यव तद्रेतः सिञ्चति श्रजननः'.. इति । `अन्यथा: सौकिकारथपरस्वे ` वेदानामनुवादकववेनाऽप्रामाण्यं स्यात् । अतएवाऽऽपाततो
य वदज्ञास्तं नममथं जानन्तीति तद्रयाब्रस्यथः गभेपदभ्रयोगः । "तत्रहि वेदाः सिराः बुद्धौ तु त्रिक्षणावस्थायिन इति । सिसक्ष-
यवाह तापितः । तत्रापि तदथ महान् क़ श्चः कृत इति सुतरामेवाऽदहं तुष्ट इति हेत्वन्तरमाह चिरं भरतेन तपसेति । यद्यपि सिसक्षा-
सम्बन्धव्यतिरेकेण केवरतपसा तोषो न मवति । तथा सति सिसधक्षा ` तत्रैवाऽङ्ग' भवति । तथापि मुख्या सेति प्रथग्धेतुत्वम् ।
तपस्तु सन्तापात्मक सकृदे बोत्पद्यते । तदेव यदि प्रयत्नेन तिरोभोवभप्रापयत् धियते ` तदोर्कर्षो मवति । विरम्य विरम्य प्रारम्भस्तु
प्रथमतुल्य एव । अभ्यासेन संस्कारः परं वद्धे न तु फटम् । अतस्तद्रयाबृतत्य्थ॑माह--चिरं भ्रतेनेति । एकमेव तपोमध्ये
प्रयल्नान्तररदितं सङ्घातस्य श्लोषकत्वेनोऽधिकारं सम्पद्यत् तोषदेतुभवति । सामध्यैविशेषं वा । अतो दीर्घकाटधर'णेकवच-
नानि तपसि युक्तानि भवन्ति ! केवंरतपसैव भगवत्तोपमाश्ङ्कय प्रोचना्थमेव भगवान्वदतीति ब्रह्मणो बुद्धि परिह हमाद--
॥ १५॥ ॐ # एवं खसन्तोषमुपपाद्य वराथं प्रे रेयतिं--वरं वस्यति । अन्यकामनयैव कार्यं कर्तव्यमिति भगवदिच्छा !
वरस्तु स्वकामितपदाथैः ! कामनया चं नक्ष दति न शङ्कनीये चइति"
चिन्ता । अतस्तव भद्रमेव । बरेशमिति । वरस्तु भगवस्खरूपावंधिः । तत्राडन्यस्या ऽसामः यैमतोऽदमेव वरश्च; अन्ये तु वराभासेन्याः
कूटयागिवतत् । तत उक्तमभितो वाञ्छितमिंति । सवथा वरत्वेन प्रतिपन्नम् । ननु पूर्वतपसा भवान्प्रसन्नः । एवं पुनस्तपसाऽमी-
प्सिताथंसिद्धिरपि भविष्यति | कि वैरेण १ तन्राऽऽह--त्रह्मन् श्रेय परिश्रम इति। ब्रह्मन्निति सम्बोधनसुक्तार्थसम्बोधनाय ।
त्ववतारः । तेन तृतीयस्कन्धे “भूयस्त्वं तप आतिष्ठः” तिवचनं न विरुद्धम् । तस्य पुरषावतारत्वात् । एवमन्यत्राऽपि । २०॥
श्रीमदरोस्वामिश्चीपुरषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाश
| तं प्रीयमाणमिस्यत्र । एतदादुीनां षण्णां तात्प वदन्तः. खतो. भाषणस्याहुः.. यञ्चस्यादि । श्रभीष्सितमिति भगवदा-
शयगोचरम् । प्रारन्धफलसिद्ध्थमिति ` कच्त॑मारव्धं , यत्साधनं तत्फठसिद्धय्थम् । ` भरोत्लाहनभिति करसर्चादिना दहर्ष-
जननम् । अन्यथात्व इति अन्यतरस्यानभीप्सितत्वे । तथा च, यद्धगवान् प्रोरसाह्म खयं भाषितवान् , तेन ब्रह्मापि संहितानां
साधनादीनां स्वाभिरुषितत्वं ज्ञापितवान् ! अभिरुषितदानतालयैमाहुः प्रसन्नत्वादित्यादि ! ननु प्रेरणाभावे को दोष इयत
आहुः अन्यभथेव्यादि । अन्यथेति प्ररणामावे । तथा च, पदार्थौन्यथांकरणापत्तिरेव दोष इयर्थः । नन्वस्त्वेवं भगवत्छृतिसतथापि ब्रह्मा
भगवद्रकनं प्रसन्नं प्रदयन्नपि स्वाभिप्रेतं किंमिति न विक्ञापितवानिलपेश्षांयामाहः अतं इयादि, श्रत इति, अन्यथाकरणस्यान-
याकुवेन्ति व्यादि | स्मतपदेनेवं हांसर्मान्धपराप्तौ पुनरीषत्दस्य किं प्रयोजनमत आहु
स्मितपदैनं ्पित्वमतसद्रोधनायैतदियथः । ननु चिदंशत्वेऽविशिष्टस्वेपि
मोदस्य जीवत्वापादकल्वाद्भगेवतां स्मिता ब्रह्ममोहोत्पादने ईषदपिं कृते सोपि जीवतुस्यं एव स्यान्नत्वीश्वरकोरावियत आह
यद्यपीस्यःदि । यद्यपि स्मितमेवाज्ञाय पयम् ; तथापि; वरह्मण इच्छामात्रेणेवं जगद्धेविष्यलयक्रेशेन कृते ब्रह्मणो ऽयासक्त्यभावाद्-
ज्ञानकायेस्यापत्वमतो न जौवतौस्यमिलयर्थः । ` अन्यदपि विेषमाहुः सितमित्यादिं । ` तथां च, स्मितखरूपस्य माहात्म्यस्य
१
न ^ 4 -----क-
` १. स्नेहेतुखेनेति ग, । ३; कन्तु
६, परिश्रमः क, ख, घ, ¦
प्रथमेति ख. +: ४ ..दयंतोषे इति ख. । ९. भरेति ख, ग. ।
[ खक. २ श्र. ₹ शलो. १७.२०
( मायात्वस्य ) ज्ञानादपि न जीवतौच्यमिलयर्थः । ` नन्वेवं मायार्मके तत्खश्पे ज्ञाते वैरास्यमेव भविष्यति; न तु सष्टिरियत आह
परमित्यादि । तथा चातः सृष्टिरियथंः । ननु फरापयैवसायिस्वे ख्वरूपनज्ञापरनस्य किं प्रयोजनमत आहुः भवतिवत्यादि । ननु
इदानीं साफस्याभावे इदानीं ज्ञापनस्य किं प्रयोजनमत आहुः फलेऽपीत्यादि ! शाखमिति भ्ये यथा मामि! ति प्रतिज्ञाज्ञाखम् ।
उत त्व इ्यादि, ्काव्दोऽन्यार्थकः । अत्र ध्रुतावु्तराद्धीलरोधाद्वागपरसादप्रयुक्त `एव शब्दारथज्ञानाभावः पूर्वाद्धे विवश्छित इति
ज्ञायते, तद्रदिलयर्थः। १८ ॥ ॐ ॐ त्वयाहमियत्र । भगवत्कायैकरसे वेदतात्पययेमिलत्र गमकमाहुः श्रत एवेस्यादि ।
तथा च, भगवत्का्े या यज्ञककव्यापारोक्तिः - सैव गमिकेलयर्थः । नन्वत्र पूत््ुतिद्वथस्य भूतपूवार्थालवादानतृतीयस्याटोकिकाथे
परत्वाज्नोपपत्तौ कथं तथातातयावगतिरिलयत आहुः ्रम्यथेदयादि । एवं . तासर्यासुक्तौ वेदानां खछोकानधिगताथेगन्तृताभावेन
प्रामाण्याभाव एव स्यादतस्तथाः तदनुपपस्या एवमवसीयत इयर्थः । नन्वर्थवादानां विधेयकरमस्तुतावेव तात्प्यात्तिषां स्वाथऽप्रामा-
ण्येऽपि नाप्रामाण्याप्रसक्तिरियाशङ्काया्मोहुः अतं चकपातत इ्यादि । तंथा चैवं पुरणविचारेण सिद्धौ जैभिनीयानां तदंशज्ञाना-
भावाद्धान्तत्वमेवेयर्थः। तत्र हेतुः, तनेति चलुमुंखे । जिक्छण(वखायिन
` ९८
। थायिन इतिः दरनान्तरानुसारेणोष्कम् 1 ्रप्रपयदिति । शत्रन्त-
मिदं णिजच्र सारथे, यथा रामो राञ्यमचीकरदिल्यावौ । भ्रथमतुस्य इति शुष्कतपोवत्तोषाजनक इयथः । सामथ्यैविशेषं वेति
सम्पादयदिति शेषः । तहथयेति तदेदद्यया । १९ ॥ # ॐ चरं वरयेत्यत्र श्रम्यश्रादोति । यत्रैवं व चनाभावसतत्रेयथः ।। २० ॥
श्रीगिरिधरङृता बाल्रथोधिनी
तस्य भगवतो द्चनेन य आद्कादस्तेन परिष्छतं ग्याप्रमन्तरमन्तःकरणं यस्य॒ सः अन्तःपूणे आनन्दो बहिरप्युद्रत इया-
कयेनाद--हृष्यन्ती रोमाश्चिता तनुयैस्य सः प्रेम्णो भरेण आधिक्येन अश्रूणि सखोचनेषु यस्य सः वि्द्क् ब्रह्माऽस्य भगवतः
पादाम्बुजं ननाम । त्नरणकमलग्रा्निः सुदुरेमेति सूचयन् विश्चिनष्टि--यदिति । परमहंसाः परमविवेकिनो भगवद्भक्ताः प्रियः
परमहंसानां मागवतपरमहं सद यितकथामिलयादौ तथा निश्चयात् तेषां पन्था भक्तिमामः प्रारमहंस्यस्तेन यथा यत्पादाम्बुजमधि-
गम्यते प्राप्यते | ७॥ क @ तदा ब्रह्मणः प्रियो भगवान् . समुपस्थितं सम्यक्. तपः केशमयकम्पादिराटित्येन उप समीपे
स्थितं तं बरह्माणं करे स््रश्न् तत्करप्रहणेन तस्मिन् क्रियाशक्ति सक्ारयन् ईषस्स्मतेन मन्दहासेन शोचिदींपिः शोभा यस्यास्तया
गिरा तस्य प्रियं यथा स्यात्तथा बभाषे इयन्वयः । तत्र हेतुमाह ` इति । वस्मिन्निर िश्चयप्रीतियुक्तान्तःकरण इयथः
ध्ये यथा मां प्रपयन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्. इति खवाक्यपरिपाकनरूपम् । तत्र देतुमाह--प्ीयमाणमिति, स्वस्मिन्निरतिशचय-
प्ीतियुक्तमिलयथेः । तस्मिन् प्रीतौ हेत्वन्तरमप्याह--प्रजाविसयेरूपे निजश्षाखनार्हणं खनियोगयोग्यमिति । १८॥ ॐ
मगवद्धापणमेव द्ञ॑यति-त्वयेलाद्रिना । हे बेदगर्भेति सम्बोधय॑स्तस्मिन् जञानकश्षक्ति सच्रार्यति-सिधक्षया हेतुना चिरं
भूतेन चीर्णेन तपसा साधनभूतेन त्वया कर््रऽहं सभ्यक् सम्यक् तोषित इलयन्वयः। यस्तु मखीयथं मद्मिपरेतं करोति स॒ उत्तमा
यो मोक्षा्थं साधनान्यनुतिष्ठति स॒ मध्यमो यस्तु भोगेच्छया मदाराधनं करोति सोऽधम इति सूचयन्नधमेः स्वसन्तोषाभावं
दर्शयति--कूटं छं कामना तेन योगो भक्तियोगो येषां ` तेषां तैरहं दुस्तोषस्तोषयितुमश्चक्य इयथः ॥ १९ ॥ ॐ ॐ एवं
स्रसन्तोषं प्रदश्ये तं वार्थं प्ररयति--व्रभिति । आदरं सूचयन् सम्बोधयति--हे ब्रह्मन्निति । अभिवाञ्छितं खवाभीष्ठं वरं
पदार्थं मा मां प्रति वरय याचस्वेयन्वयः । ननु त्वत्तो वर्रहणे सति बन्धो भविष्यतीति किं तेनेव्याशचङ्कथाह--तेन ते तव
द्रं कल्याणमेव मविष्यति, न बन्धः । महन्तवरस्य बन्धकत्वाभावादिति भावः । कथं त्वमभीष्टं दातुं शक्त इव्यपेक्चायामाद--
वरेकहाभिति । सर्वेषां वरांणामीक्ञं स्वाभिनभिलय्थे थेः सपष्टयति-पुसां 9 स | धमीर्थकाममोक्षाणामर्थे यः परिश्रामः परिश्रमः
साधनानुष्ानप्रयासः सं मै +. दर्षे जाते सवं दातुं समर्थत्वाद्वमौदिषु न किमपि
पुनः साधनानुषछनप्रयासः स्यादिति
| उनका दर्थन करते ही जह्मजीका. हृदय. आनन्दे द्रेकसे सनारव
छलक आये । ब्रह्माजीने भगवान उन चरणकमले, जो परमहंसो
किया ॥ १७॥ कै; $ तह्माजीके प्यारे मगदान्. अपने प्रिय ब्रह्म ओर अआनन्दमें
प्रजा-सृष्टिके लिये आदेश्च देनेके. योग्य देखकर बहुत प्रसन्न हुए 1 उन्होने जरह्माजीसे.हथ भिराशरा तथा मन्द् मुसकानसे अकंकृत
वाणीमें कटा-।॥ १८ ॥ # 8 भीभगवानूने कष्टा--ग्रह्माजी ! तुम्हारे .हृदयमें तो. समस्त बेदोंकरा ज्ञान विद्यमानः है । तुमने
सष्टिरचनाकी इच्छासे चिरकाटवबक . तपस्या करके सुञ्चे भली्भो ति सन्तुष्ट-करः दिया है । अने कषट रखकर योगसाधन करने
वाठे मुञ्चे कभी प्रसन्न नदीं कर सकते ॥ १९॥ ॐ ® तुम्हार कल्याण हो । तुम्हारी जो अभिङाषा हो, वही वर सुञ्चसे
त लो ॥ म संदमोँगी बस्तु देने समथ दं । ज्षाजी ! जीवक समस्त कल्याणकारी साधनोका विश्राम--पयैवसान मेरे
नमे ही हे ॥ २०॥
सिर ज्जुकाकर प्रणाम
निमम्न शरणागतं तथा
भ्रत्यादिषटं मया तत्र त्वयि कंमविमोहिते । तपो मे हृदयं साशादातमा्ं तपसोऽनघ ।।२२॥ ॥ ` स
सृजामि तपसेवेदं ग्रसामि तपसा पुनः । बिभमिं तपसा विश्वं वीयं मे दुश्वरं तपः ॥२२॥ `
धरी धरस्वामिरूता भाकार्थदीपिक्रान्याख्या ` #
एतञ्च मत्कृपय॑व त्वया प्राप्तभिलयाह । मनीषितमिच्छा तुभ्यमिदं . कातञ्यमिति या ममेच्छा तस्यानुभावोऽयम् । कोऽसौ
तमाह । मम खोकस्याबरोकनं यत् । न चेदं ममैव तपोबलेन `आप्रभिति. स्वासं मन्यस ततमद़ृतेरपि मत्कृतत्वादिलयाद । रहसि
तप तपति यद्भच उपश्चुल परमं तपृश्चकथे कृतवानसि ॥ २१॥ # ॐ ` तदपि त्वां परति मयैवादिष्टमुपरि दिष्टम्! कदा । तन्न
तदा खष्टवारंभे त्वयि कर्मणि कार्ये ऽर्थे बिमोदिते सतिः। किं च तपो नाम मैव शक्तिर रिव्याहः। तपो मे हृदयमंतरगा शक्तिः ,
आत्मा खरूपम् । “यस्य ज्ञानमयं तपः” इति श्रुतेः ॥ २२॥ # क प्रसामिं संहरामि । बिभर्मि पाख्यामि । वीरय शक्तिः ।। २ ३॥
शरीवंशीधरकृता भावाथेदीपिकाप्रकाशग्धास्यां
एत्र महरनं च ॥ २१॥ ॐ # विमोदते किं कतव्यं कथं कतंऽयमियज्ञातवति सति न केवरं लय येव
तपसा सामथ्यं भविष्यति किंतु ममापि तदेव शक्तिरिलयाह - “किञ्चेति. ` तपस्ते ~ भगवच्छक्तितवे प्रमाणमाह यस्येति । यस्य
भगवतः ज्ञानमय ज्ञानम्रचुरज्ञानखलरूपं वा न तु कायक्छेश्चसाध्यं तप इति श्रुतिपदार्थः ॥२२॥ ® ॐ तरेव स्फुटयति ।
पदाथेविषयाशेषज्ञानाभावे सर्जनाद्यनुपपत्तस्तपसैव ज्ञानरूपेण ।। २२ ॥ ग ।
1
मल्लोकदशेनं मत्प्रसादाद काभूदित्याह कस्य ठ स्यावलोकनमिययं ममेव मनीषितानुभावः मत्सं-
कल्पानुभाव इयथः । अनुभावः प्रभावः ममैव तपो प्राप्त लाकावलोकनं ` इलयाशचकाया तक प्रवृत्तेरेव मस्कृतत्वान्न तपसः
सखातंञ्यमिलयाह रहसि यदुपश्ुलख तप तपेति बच उपश्ुल परमं शर ठ तपञ्चकर्थः। २१.॥ शट छ तदपि त्वयि कर्मणि जगतृसर्मक्मणिं
विमोदते खति मयैव प्रयादिष्ठ सवां प्र्याभिमुख्येन उपदिष्टमतो मेवा चुमाब इति भावः । तप प्रशंसति तपो मे इत्यादिना |} २२॥
% ॐ तपसैव सो तप्यत यस ज्ञानमयं तपः इत्यादि शुरयुक्तपू्ंजगदाकारप्यलोचनरूपतपसेवेवं जगतसछजामीति तेनैव तपसा
ग्रसामि संहरामि बिभि प्रलयामि विग्धं तपः मे वीर्थं प्रभावः ॥ २३॥ >
` ` भीमदविजयध्वेजतीर्थता पदरत्नावलीव्याख्या
स्वतुष्टिफलमाद वरमिति । पुंसां सवैश्रेयः परिश्रामः तपआदिसर्वंकट्याणानां परिश्रामः परिपाको मदरेनावधिर्मद्विषया-
वराक एवावधिः पयैवसानं यस्य स तथा महन्लनमेव सर्व॑प्रेयसां फठमिति यतोऽतो मदृशेनाखल्यसर्वश्र यः फठवांस्वमिषटं माम-
पादानीङ्कय वांछितं वरं वर्येयन्वयः । ते तुभ्यं भद्रमस्त्विति बरेशमिलयनेन याचितं दातुं समथं इति द्योतयति ॥ २१॥ क
तपसः कतेव्यतवं श्रद्धापयति मनीषितेति । यत्द्र क्षरं तप इति वच उपश्रु रहसि मद् गुणाखोचनरूपं परमं तपस्त्वं चक्थं कत
वान् यन्मम खोकावलोकनं ममावछोकनं चायं मय मंनीषितस्याभिप्रेतस्य तपसोऽनुभावो महिमेयन्वयः ।॥ २२॥ छ & तपसः
स्वमनीषितत्वं कथयति प्रयादिष्टमिति । तत्र तदा त्वयि कर्मविमोहिते इदं कर्व्यमिल्जानति सति मया तपः कुर्विति प्रयादिषठं
त्वामुदिदयोक्तं तस्मान्मनीषितं तप॑ इयन्वयः । त्वखरसादजनकं तप एवेति कुतोऽन्यत्छि न स्यादिति तत्राह तप इति । हद्यं भिर्यं
प्रियं हद्यमुद्रिक्तं कांतभियभिधीयत इति । तदुपपादयति साक्षादिति । अहं साक्षाचपस आत्मा ज्ञानात्मेति यस्मात् ॥ २३॥
मनीषितेयद्धकम् ॥ २१, २२॥।। # ॐ तपो मे-इति। ध दशभक्तथात्मकमेवातर गृहते । तत्तु हृदयं तदावेशि-
त्वेन तत्तादात्म्यापन्नत्वात् तद्रपमेव ।. आत्मा आश्रयः तस्य ममैव शक्तित्वात् । तपसैवेति । भक्तेच्छपरैव मम स्व॑त्र प्रवृत्तेः |
अतो यत्किञ्िन्मम बीय्य॑ शक्तिः तपतप एवरेतिः।+ २३ ॥
बीनिलताधयेनावसिद्वण लातयरिगीरयासवा |
मनीषिणो भावो मनीषिता पाण्डित्यं तस्या अयमनुभावः व्यञ्जकः । मम छोकोवलोक एव पाण्डित्यं उयनक्ति नं त॒
बहृञञाखराभ्ययनाध्यापनादिरियथंः ॥ २१॥ क ॐ न केवरमधुनैव त्वयि ` ममः प्रीतिः अपि तु तपसः पूठ्वैमपीटयाद्, रहसि
तप तपति यद् वच उपशय परमं तपश्चकथं कृतवानसि तदपि त्वां प्रति मयैवादिष्टम् +.
। कद्, तत्र तदा खष्टथारस्भे. त्वयि कर्माणि ।
कन्तेव्ये अर्थे विमोहिते सति. ॥ २२॥. % .& किच्च तपो नाम ममेव बिद्याशक्ति इत्तिरिताह तपो मे हृदयमिति । जीवस्य.
१, प्राचीनप्रतिमे श्रस्थादिष्टं मया त्रे लेकर. "दीयं मे दुश्चर वः" तक दो श्लोक नहीं है ।
[ स्क. २श्र..£ शलो. २९-२३
ध्र [1.1
विषयभोगलयाग एव भक्तिलुकूढत्वात् ममेप्सि्तभिय्थः । अतएव प्रसिद्धं मम वचनम्-~यस्याहमलुगृहामि -दरिष्य ` तद्धनं ङनेः ।
इति । तन्न तपो यदि मतप्राप्यर्थकं स्यात्तदैव नान्ययेवयाह वपसरोऽहमात्मेति मां विन. तपो निरात्मकं. तकमित कामिनां स्यादिति ।
यद्यपि सिसश्चोस्तवापि तपस्तादकषमेव तंथापि सिसृक्षायां मयैव प्रवर्तितत्वात् तव तपसश्च मयानुमोदितःवात् तदिदं तपो निष्काम्-
कृरपमेवेयहं खलोकञ्च त्वामदन्चेयम् । भम तंहादिनीदाक्तिपतेवैषयिकमोगलागः स्वाभाविके इलं सदैव तपखीयाह् रृजामीयादि
तेन तपसः सृष्टयादिसामथ्यं ममेव किञ्िद्धवखिति ध्वनितम् । २२३ ॥ ई
ध्रीमच्ुकदेवटृतसिद्धान्तप्रदीषः |
मम छोकस्य द्येन सया मम प्रसादादेव कृतंमियाहः भनीषितेति । मम छोकस्यावरोकनमिध्ययं मनीषितातुमावः ममे-
च्छाया प्रभावः नतु ममैव तपोबलेनैतन्मया प्राप्रमियत्र तपसि मयेव भवान्परवर्तितो न तत्रापि तव स्वातंऽयमिवयाह यदिति । यत्त-
पतपेति वचः रहस्युपश्रुय परमं तपश्चकथै कृतवान् ।! २१॥ # # तदपि तत्र अवातिरसृष्थारंभे व्वयि कर्माणि कायथ
विमोदिपे सति प्रयादिष्टं मयैव त्वां प्रदयुपदिष्टम् । चपो ममातिभियभिलयाह् तपः इति । ' हृदयम् अतिश्रियमिलयथः । दे अनघ तपसः
अहं साक्षादात्मा आश्रयः सथितिप्रबूयादिदेतुरियथंः ।॥ २२॥ # ॐ. इदं विश्वं तपंसैक्राखोचनात्मकेन सृजामि प्रसामि संहरामि
बिभर्मि पारयामि तच्च तपः मे दुस्तरं दुखध्यं बीय्यैम् आदोचनास्मिका शक्तिः यस्य ज्ञानमयं तप इति श्रुतैः ।। २३ ॥।
: प्ीमदरलम चार्थविसनिता खुबोधिनीव्याख्या
ग्रथाऽथे सिद्धे ई्रपार्थना न क्रियते ठोके हि कषटेनाऽपि पदोर्थाः साध्यन्त इयाश्षङ्कय न प्रकारान्तरेणाऽय-
मर्थः सेरस्यतीति वक्तु पूर्वं जाता अपि पदाथा न केवलं तपसा आताः किन्तु मदिच्छयेयाह--मनीषितानुभावोऽयमिति ।
स स पजि) नन थता उतण्वतवा नन्मे -तानास्वर म्मा पि स पचति |
(‰ ७५१ ज
` ` अनरे सतस््न स+ गि र, ठ कन्न त~सन र् ज शङ्कुः त क्श तेष्वा 3
“पराञ्चि खानि ठयतृणव्लम्भूरि" ति तेश्च । वदहिःख्ितोऽपि पदार्थो योग्य एवं गृहते, नाऽयोग्यः । नहि. योगिनोऽपि चक्षुषा
आकाङ्ञं परयन्ति । सामथ्ाधानमप्यवौक्पदार्थेषु न व्वक्षरेऽपि वा । ननु मनीषितेऽपि कथमेवम् ? । तपस इच्छायाश्च मगवच्छ-
तित्वेन तुर्यत्वात् । तत्राऽऽह--श्रवुभावोऽयभिति । न केव सनीषयां छक्तितुस्यत्वोदिदं कायै किन्तु तस्या अनुभावः । सवासां
जक्तीनां मध्ये इच्छाश्चक्तिरतछृषटा । सर्वमूरत्वान् । अन्यास्तु तत्साध्याः 1 अतस्तस्या एवाञयमनुभाष्वो मम छोकस्य वेङकुण्टस्याऽव-
छोकनं दक्ञंनम् । नन्बेवं सति तपो व्यथं स्यात् । तश्रा सति पूर्वमे कथं न दशनं छोकष्य । अत दच्छोतपादकर्वेन साश्चादशनदेत्-
खेन वा तपोऽवदयं वक्तव्यमियाशङ्कयाऽऽह--य दुपश्त्येति । तपो हि मयेवोपदिष्टम् ! यतस्तप॑' तपेति महाक्यं शरुत्वा । रहसि
एकान्ते । उभयतरैतद्धिशेषणम् । परमं तपश्च कथं । पूर्वत्र विशेष णते एकान्तवचनत्वात्तत्कथनं विश्वासाय । उत्तरत्र तु गुप्नतथव
पःकरणं कीर्तनेन क्षरणक्षङ्कामावाय । परममिति सखरूपतः फटतश्चोत्कृषटम् । इदमपि मनीषितानुभावरूपम् ॥ २१ ।। # 8 नन्ववं
सति मनीषा अप्रयोजिका तपसः कृतत्वादियाशचङ्कथाऽऽह--प्रत्यादिषएरमिति । कर्मणा विमोहितः. क्मविमोदहितः । ` सष्टीच्छया
ञयाप्रतो ब्रह्मां प्रयोजनसन्देहेन विमोहितः किं. खाथं पराथ वा. कत्तेयमिति। तदा कमजनितमोहव्याग्रस्यथं तप॒ उपदिष्ं
न तु कायौर्थम् । कायैविलम्बस्तु मोहाभावाथः। एवं तप्प्रयोजनसुक्त्वा तप स्वरूपमाद--तपो मे हृदयमिति । यथा भगवान्.
षद्ुणस्तथा तपोऽपिं षञ्णम् । तथा सति तस्य पद्ुणत्व ज्ञाते तपतैव काय॑, भविष्यति किं भगवतेयाशङ्का निवृत्तौ भविष्यति ।
तपसः षद्धुणानाह् । तपो मे हदयमन्तरङ्गां शक्तिः । हृदयमेव वा ५ सान्लादिति उपचारनिव्त्तिः । “यस्य कज्ञानमपं तपः इति.
श्रुतेः । ज्ञानात्मकत्वं हृद यस्यैव । अद्धुदयत्वं तस्येशयेम् ।. किच्च 1 अहमेव तस्यात्मा । मदात्मं कत्वं तस्य वरीयैम् । यखपि भगवान्
सर्वस्याऽऽत्मा तथापि न खरूपात्मत्वमत्र विवधितं किन्तु कार्यात्मत्वम् । ततश्च यत्किश्चिदहं ; कतुं शक्तस्तरसवं तपसाऽपि भवति ।
अतोऽवतारवद्रपान्तरं तप इयथः ।। २२॥ # % ननु तथापि न भगवत्तुस्यता । तपसौ जगद् कवतवादियाश्षङ्क उत्पत्ति-
सितिप्रख्यकतृष्त्वं तस्याऽऽह--सजामीति । विभि तपसा चिश्वभियन्तेने । यद्यपि करणत्वं सृष्टयादौ, तथापि “खव्यापारे
हि कर्तत्वं सर्वत्रैवास्ति कारकः? इति न्यायेन कतत्वमपि । एवं खरूपरुणकायणि तस्य निरूपितानि । तथा सति भगवतस्तस्य
वा वैयथ्यमाशङ्कयाऽऽह--वीयभिति । तपस्तु मम पराक्रमो धर्मरूपः । न हि काथैसाधकधर्मेण धमी धर्मा वाऽन्यथासिद्धो भवति
आश्रयस्य प्रयोजकस्य चाऽबहयमपेक्षणात् अतस्तपसो मद्रूपत्वादपूवेमपि मया सखसखरूपमेवोपदिष्ठम् । परमेताबान्विशेषः । किंन्ि-
न्मम सरूपं श्छिययाऽभिन्यज्यते किष्िजज्ञानेनेति.।. तपस्तु क्रियया । -तस्पा्यत्तपसा. जायते मदुपदिष्टेन तन्मग्र॑व जायत इति
वैटक्षण्या्थं नाऽतीवाऽऽग्रहः क्तव्यः ।1.२३ 1 -;: ¦ | |
१. मावः लोकस्येति ग. । २, बिशेष स्वेक्ान्तेति खः । ३. मद्स्मक तस्येति ग, ।
स्कः, क. 3 श्लो. २४२७ | | प्रनेक्याख्या समलंकृतम् | | ; ४०१ | ।
चाकाङ्ञल्यापि तद्स्तुखमावेनेव ब्रहणम् , न चश्चुः साम्ध्येनेयथेः 1 नन्वयोग्यमपि कालरूपं दित्यचक्षुषाजुनेन दृष्टम् › तथात्र `
तपःसाम््येन द्चेनं भविष्यतीलयशषङ्कायामाहुः सामथ्येयादि ॥ २१॥ # ॐ प्रत्यादिष्टमित्यत्र पवं सतीति, तपसं
परमत्वे सति । कायोत्मत्वमिति कायव्यापकत्वम् ।। २२॥ भव * 0 £ ` चुः
क ्रीभिरिधसछृता वालप्रवोधिनी ` ॥ि | ध
यन्मम लोकस्य वैकुण्ठस्यावरोकनं त्वया कृतं सोऽप्ययं मम . मनीषितस्यायं रोकं पदयस्विति सङ्कल्पस्येवानुभावः
प्रभावः । न च मया खवतपोबलेनैव एतदवरोकरनं प्राप्रमिति मन्तव्यं, यतो रहसि एकान्ते तप तपेपि वच उपश्चुय यत्परममुत्कृष्ं
तपश्चकर्थं कृतवानसि ॥ २१॥ # % तदपि त्वयि जगन्निर्माणरूपे कर्मणि विमोहिते सति तत्र तदा मयेव प्रलादिष्टं स्वां
प्रति उपदिष्टमिति सारान्वयः । तथा च तव तपसि प्रवृत्तरपि मत्कैकत्वान्न तपसः स्वातन्त्यं किन्तु. मदिच्छाया एव खातन्त्येण
तत्र हेतुत्वमिति भावः । यद्यत्र व कारणं तर्हिं तपसि किं प्रवर्तितवानियाश्षङ्कयाह--तप इति । तपसाऽपहतपाप्मत्वादेव
सपरिकरः खलछोकः खरूपं च प्रदतं, रहस्यं च वदामीति सूचयन् सम्बोधयति-दे अनघेति । यतस्तपो मे हृदयं यथा ॥ लोके
हृदये गृहीते गृहीतो मवति तथा तपसाऽहमभिव्यक्तो भवामीति. मसाप्रिसाधनम् । यतश्च “यस्य ज्ञानमयं" - इयादिशुते्ञोन्-
चिदपरपयौयस्य तपसोऽदं सञ्िदानन्दात्मकः साक्षादात्मा स्वरूपमेव । अतः स्वेदोषनिवत्तकं | सप्राप्चिसाधनं व स्वरूपभूतं तपो
मया प्रसन्नेन त्वा प्रति उपदिष्टमियर्थः ।। २२॥ 8 छ किम्बहुना १ स्वरूपप्याखोचनात्मकेन तपसेवाहमिदं विच्रं पुनः
पुनः खजामि, बिभर्मि पालयामि ग्रसामि संहरामि च, अतस्तप एव मे मम वीयं सामभ्यैम् । नन्वेवं तद्यन्तोऽपि तपसा सृष्ट्यादि
कु्यादियाशङ्कय एवम्भूतस्य तपसो दुष्करत्वमाह--दुश्वरमिति ॥ २२३ ॥ ` |
४ + दहन्दी च्रचुबद | क त
_ तुमने मुञ्चे देखे विना ही उस सूने जलम मेदी वाणी सुनकर इतनी घोर तपस्या की है, इसीसे मरी इच्छसे तुं भर
लोकका देन हभ है ॥ २१॥ क छ तुम उस समय सृष्टिरचनाका कम करनेमें किंकरेऽ्यविमूढ् हो रहे थे । इसीसे मने
तुद तपस्या करनेकी आज्ञा दी. थी । क्योंकि निष्पाय ! तपस्या मे हृदय है ओर मँ खयं तपस्याका आतमा ह ॥ २२॥ _ कैः ॐ
मँ तपस्यासे ही इस संसारकी स्ट कप्ता ह, तपस्यासे ही इसका घारण-पोपण कर्ता हू ओर शिर तपस्यासे ही इसे अपनेमें
रीन कर छेता हूं । तपस्या भेदी एक दुखुडध्यङक्तिदै ॥२द॥ = - .
| -बक्षोबाच ` ` | |
भगवन् सवभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद् ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥२४॥
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः ॥२५॥
यथाऽऽत्ममायायोगेन नानाशक्स्युपशरहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् भिभ्रदात्मानमात्मना ॥२६॥
४५ = 0 ¢ ते दविषयां ॥ नीषां वि
क्रीडस्यमोधसङ्करप उणनाभियथोशुते । तथा तद्विषयां धि मनीषां मयि माधव ॥२७॥
[ " ्रीषरस्वामिहृता भावाथदीपिकाव्याल्या ` (व
` अध्यक्षोऽधिष्ठाता । गुहं गुहायां बुद्धाववस्थितः । सन्ययपि वेद तथापीव्युत्तरेणान्वयः ।। २४ ॥ # # नाथमानस्य
व बा । हे नाथ नाथय आक्षंलय प्रयच्छ नाथितं याचितम् । नाथुनाधृयाच्रोपतयपिग्वयोक्षीषुः । नाथितमेवाह्
परावरे इति परं सृक्ष्ममवरं स्थूं च ते सूपं यथा जानीयाम् ॥ २५॥ % # यथा च तवं क्रीडसि तद्धिषयां मनीषां मयि धी
स्यत्तरेणान्वबयः । नानाशक्स्युषद'हितं नानाकक्तिभिरुपचितं विश्व वषिलुपन् संहरम् विविधं खजन् बिभ्रत्पाख्यन् आत्मना
सखयमेवात्मानं ब्रह्मादिरूपं गृहन्ननुगृहणन् क्रीडसि ॥ २६॥ ® % उरते त॑तुभिरात्मानमाच्छाद यति । २७॥
धोवंशीघरकृता भावा्थदीपिकाप्रकाशव्याख्या
शः हे भगवन्निति । अप्रच्युतज्ञानत्वमाह तदेवाह अप्रतिरुद्धेनेति ॥ २४॥ # # नाथेति । एतेन खस्थ शिष्यत्वं
हरे्गुरसवच्चोक्तम् । “द्रे वाव ब्रह्मणो रूपे” इति धुते: ।। २५॥। छै # यथेति युम्मकम्। आत्मनो मायायोगो योगमाया
च तथोदरं नेकं तेन मायया बहिरगकषक्या नानाशक्टयुपन् हितं द्रव्यज्ञानक्रियाक्षक्तिसमेतं विश्वं`विटपन्संहरन् वि सज् विविधं
सृजन् विधयायन् आत्मना ख्यमेवात्मानं गृहन्खस्वरूपं प्रकटयन् क्रीडसि । उणुते त॑तुसंतानं करोति । योगमायापक्च
सो त-न
१, प्रा° पार्--श्रथापि | २. प्रा० पा०--नाथनाथ जना्ित । ३. प्रार् पार्--मम)
५
११
भीमद्धागधतम् 1 [स्कः २ श्रः शते. २४-२७
- -मायिकप्रपंचांतरव्तिखोके तत्रेव नानाश्क्ट्युपद हितं -हादिन्यादि्चक्तिगणपरिपूरितमात्मानं स्वं खीयंः चःवास्तवं : वस्तु : अनन्यसिद्-
त्वादात्मनैव ` गृहन्योगसाय्यावरगशक्या तञ्च किञ्िद्िटुपन्कमपि भक्तः प्रति आवृण्वन् `: किंच्िद्धिसृजन् विविधं -अकाशयन्
किच्िद्विभ्रत्कमपि कारं भूयान् क्रीडसि । उभेनाभिदृटंतस्तु स्थूटत उमयत्राप्यात्मेककारणत्वमात्र्ेस ` ज्ञेयः । मथि : धेहि. अहं
मायां योगमायां तत्तस्रकाक्षितं वस्तु च जानीयामिदयथेः । तत्र॒ पररूपजिज्ञासायामुत्तरं ज्ञानमिलयादिभिः अवररूपजिज्ञासा-
यामुत्तरं तत्रेव “ऋतम् इत्यादिना मायामायिकयोरेकात्मकत्वात् । यथात्ममायायोगेयस्य समाधानं यद्रूपगुणकर्मैक - यनेन
भविष्यति । हे माधवेति मायायाः कदेत्वेन ज्ञानदाने समर्थमिति मावः २६॥ २७॥
भीमदीर राच्रवध्याख्यां
~ .. .. _ एवं मगवतानुगरहीतो रह्मा स्ववुमुत्सितमथंद्रयं तरमै निवेदयति भगवन्निति । दे भगवन्स्वेभूतानां गां हृदयज्कहरम-
वस्ितोऽधिष्ठितः अतएवाध्यक्षः सर्वेन्धिवृ्तिदरष्टा अत . एवाप्रतिरूद्रेन प्रविहतिशयन्येन प्रज्ञानेन चिकीर्षितं साक्षादस्मदादिपरंपर-
यावा कतुमिष्टं यद्यपि वेद् जानीदि दीति प्रसिद्धौ ॥ २४॥ # ® तथापि नाथमानस्य याचमानस्य हे नाथ नाथितं प्रार्थितं
-नाथय पूरय नाथितमेवाह परावर इति । परं दिव्यात्मसखरूपमवर रूपं चिदचिदात्मकमषपिणः कर्मायन्तप्राद्रत रूपरदितस्य ते तव
परावरे रूपे यथा जानीयां तथा मनीषां बुद्धि देदीलयन्वयः ॥ २५। छ छ द्वितीयं , नाथितमाह यथेति 1 नाना्च्ल्युपब्र हितः
परास्य शक्तिर्विविधैव ५ स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रियाचेति श्ुव्युक्तज्ञानवलादिभिरुपल्र हितः युक्तः. हितीयांतपाठे नानाश्चक्िभिः
पंचविश्तितस्वात्मकशक्तिभिः उपत्र हित्तमभिव्यंजितं विश्वमात्ममायायोगेन सखात्मनः आश्चयशचक्तियोगेन आत्मना निभित्तमूतेनात्मना
आत्मानं सुष्ष्मचिद्चिद्वििषटयमुपादानं तदात्मान ९.५ स्वयमकुरुत इति श्रुया आत्मानमिद्युपादानव्वस्याङ्ुरुतेति निमित्त्वस्य
चाविधानात् विद्ंपन्निति सृष्टेः पृवंसंहारः गृहणननिति पाश्चायसंहारः विसजन्नस्मदादिरूपेण विभरत्पुष्णन् । २६॥ 8
अमोधसंकल्पः सलयसंकख्प॑स््वं ऊणेनाभिथैथातेतूनषते आच्छादयति सृजति इति यावत् तद्यथा क्रीडसि तथा तद्विषयां सृष्टिविषयां
सनीषां बुद्धि हे माधव ठक््मीनाथ मयि धेहि देह्यपयेयर्थः |} २७ ॥ ` | ¦
ध्रोमद्धिजयभ्वजती्थ्नता पदरतनावलीन्यास्यां ` - व
तस्मादिदं तपसेव सजामि । पदाथेविषयाक्ञेषविशेषज्ञानाभावे तद नुपपत्तेः उपसंहरति वीर्यमिति । वी्यमाहात्म्यं जडो-
पचितज्ञानत्वात्सुतरामिवरेषाम् । इदं तु न तादशषमतो दुस्तरमियर्थः । कायक्टेश्चसाध्येन तपसा सृष्यादिकं चेद्धरेरपि क्टेशचिल-
साप्त इलयाशंका तपःप्रियं सदा विष्णोस्तपसेवाप्यते हरिरियादिना -परिहतेति . ज्ञात्यं , साक्षादात्मा. बी्ैमिति. कथनान्च नहि
पृणानंदस्य हरेः कटेशात्मकल्वं युज्यते. तस्मात्तपश्च्दरेन ज्ञानमेवोच्यत इयथः ।। २४, # .# _ वरसादरास्यतो बरह्मणो दरि
प्रति विज्ञापनप्रकारमाह भगवन्निति । भगवता बरं वरयेति मां प्रति यदादिष्ं तद्विडेवनं मन्ये तथाहि सर्वभूतानां हद यगुदामध्यक्षो-
ऽवस्ितो भगवानप्रतिरं द्रेनाभतिहसेन रि ह जा पिन ए सकेषां 5 ; कर्षित ९. वेद हि यस्मान्तस्मान्मरि अ वेत्त्येव ५ | २५] कर शुः
तथापि वरं वप्येति तदाज्ञाकर्तव्यतंया बरं याच इति विज्ञापयत्ति अथापीति । :नाथमानायः याचभरानाय नौथित्तं थाचितं तं वरं
नाथय समथय नाथुनाधृयाच्वोपतपेन्र्यालीःष्विति धातुः कोसौ चित्तीकृतो बर इति तत्राह परावरेति । अरूपिणः प्रा्रतरूपर हितस्य
तव चिदानंदादयात्मकवैराजाख्यं पर रूपं सनवावरणांडाख्यमवरमपर रूपमिति द्वे परावरे रूपे यथा येन प्रकारेण जानीयां तथा तद्धिषयां
मनीषां मयि धेहि आघेहीयन्वयः । तंेच्देन ते च रूपे सत्ये इयवधारयति दे वाव त्रहमणो रूप इति श्वुतिसिद्धत्वात् । अनेन कार्थ
कारणरूपे उ्यावतंयति | २६॥ % $ किंच यथोणेनाभिर्लतकीट उणामूणते सखजते बिभर्ति च ऊगौमंडरमध्ये क्रीडति
अथवास्मन्येव दंपति तथात्ममायायोगेन खरूपेच्छायोगेनाऽवियोगिन्या भरिया च॒ जगतसजन्नात्मना स्वभावेनात्मानमवतारं गृहन
विधत पाठयन् विलपन् क्रीडसि च यथा तथा च तद्िषयां मनीषां घेदीति ॥ नानाशक्त्युपवर हितोऽमोघसंकल्प इ्याभ्यामूर्णनाभे
हरर्वेशिष्ट थं दशयति ॥ २५५ ॥
्रीमजीवगोस्वामिङूता क्रमसन्दभन्यास्या ।
वेदेति वेस्थेयथः | २४॥ # ® अरूपिणः अग्राङतरूपिणस्तव . परं यदश्रातं , रूपम् अवर च यत् प्रातं ते रूपे
५॥ . $ # यथेति युम्मक्रम् | २६॥ श ऊगणते तन्तुसन्तानादिकं कपेतीदय्थंः । -तद्यथा यथोर्णनाभिह दयादूर्णां
सन्त वक्त्रतः । तथा 'चह्य भूयत प्रसत्येवं मदै ॥ . इति तत्र परषटपजिज्ञासायासुत्तसज्ञानभियादिभिः अवर रूपजिज्ञासाया-
युत्तरं॑तग्रैव ऋतेऽथमिल्यादिना मायामायिकयोरेकात्मकत्वाद् यथात्ममायेयस्य समाधनं यद्रुपगुणकम्मैक इध्यनेन
८०२ |
॥ २४ ॥ & & नाथमानस्य याचमानस्य उपतप्यमानस्थेति वा । दे नाथ नाथय
प्षःमायिकमरपच्रान्तवंतिलोके तत्रैव नाना शक्य दितं हादिन्यादिङक्तिगणपरिपूरितम् । आत्मानं स्व॑ सवीयश्च वास्तवं वस्तु
अनन्यसिदधत्वादात्मनेव गरन् योगमायया अन्तरगक्षक्या तच्च किञ्चिदूविलम्न् कमपि भक्तं प्रति आदृण्वन् किश्चिदविसजन्
विविधं प्रकाशयन् किञ्चिद्विभरत् कमपि काठं पुष्यन् क्रीडसि । उर्ग॑नाभिशान्तरतु स्थूरत उभयत्राप्यात्मेकंकारणत्वमात्रांशेन ज्ञेयः ।
मयि धेहि अहं मायां योगमायाव्चं तत्तस्काशितं वस्तु च जानीयामिलथेः ॥ २६॥ २७॥ ` ि
भ्रीमच्छुकदेवहतचिद्धान्तप्रदीपः ` :. `
अध्यक्षः स्वंकरणाधिष्ठाता गादा हृदयाकाशमवस्थितः सन् अप्रतिरुदधेनं अनगैठेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितं कतमिष्टं हि
निश्चयेन भवान् यद्यपि वेद् वेत्ति ।। २४ ।॥ # # तथोपि हे नाथ हे याच्य नाथमानस्य याचमानस्य नायितं याचितं नाथय
प्रयच्छ याचितमेवाह परावरे इति । ते तवीप्राछतनियानंदानंदविग्रहविशिष्टस्य ममामरे स्थितस्य अरूपिणः क्मैजन्यरूपरदहितस्य परा-
वरे विश्वस्य नि्गममरदेशचखानभूते रूपे यथा जानीयां तथा मयि मनीषा परेदीयनेनान्वयः ।। २५ ॥ ॐ छ यथा च परास्य शक्ति-
्विविधेव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रियाचेति शरुतिप्रोक्तं नाना्क्टयुपनर हिवमात्मानसुपादानरूपम् । आत्मना निमित्तरूपेण तदा-
त्मानं स्यमकुरुतेति श्रुत्यैव आत्मानमित्युपादानत्वस्य कुरुतेति तिमित्वस्य च दर्शितत्वात् आत्ममायायोगेन स्वशक्तेविशेषत्रिगुणा-
त्मकभ्रकृतियोगेन प्रकृतिमहद हंकारादिक्रिमयोगेनेलथः ॥ अर्थान्माथामपि ब्रूहीति रश! विजन् विवि कुर्वन् चिदचिच्छक्तिमंत-
मात्मानं विश्वाकारं कुबेन्नियथः । बिभ्रत् पाख्यन् यथोपयोगं नानाविधानि रूपाणि गृहन विपन् संहारं ऊर्वम् यथा च क्रीडसि
तथा तद्विषयां मयि पेहीयनेनैवान्वयः ॥ २६॥ ॐ छ यथोर्णनाभिः उर्णते ततन् आच्छादयति सजति स्वसृषेसतं तुभिगृ-
निर्माय्य क्रीडतीति यावत् तद्वत् अमोघसं
जञानं मयि धेदि अपय ॥.२७॥ .
याचितं देयं :न तु युक्तसयुक्तं वेति विचारणीयम् । तदाह्-- नाथितां ` नाथयेति “नाथु"' याच्नायाम् । अतो नाथितं याचितम् ।
नाथय प्रयच्छ.। अवशयदानेदेतुः--हे नाथेति । सवामी हि सेवकेभ्यः प्रयच्छत्येव । अनन्यगतिकल्वात्तेषाम् । ; एवं प्राथंयित्वा
प्रथमं द्वयं ्राथेयते--परारे यथा रूपे इति । ममायं महान् सन्देहः कस्त्वं परः कोऽपरः इति । किंवा तब पुरुषोत्तमरूपं किवेदं
परिदद्यमानमिति । एते परावरे रूपे । पुरुषोत्तमाक्षररूपे आविभूतानाविभूतरूपे अबतारावतारिरूपे वाः यथा जानीयां तथा
वरो देयः । नन्वेतानि रुपाणि वेद् एव प्रसिद्धानि वेदानुसन्धानादेव ज्ञातव्यानि किमिति वरत्वेन प्राथ्यते ९ तत्राऽऽह--ते त्वरू-
ऋज
नन". ------- ---
` १, श्चोदुक्त्वादिति ध. । `
न~
[ स्क. श्र. ६ शलो. २४२७
७०४
पिण इति । तु शब्द्; पक्षं व्यावत्तंयति । न तद्धपमस्तीश्वरे यन्न वेदे शतमस्तीत्येकस्येश्वरस्य सबोणि रूपाणि वेदे प्रतिपाद्यन्ते ।
अन्ये वीरयादयः पञ्च । मगवांशचाऽनुक्त एव तिष्ठति । तस्मादेतानि षडपि न प्रच्छयन्ते साम्प्रतम् । किष 1. मूकरूपस्य धमोकारः
-णाऽप्यजातस्य यत्परं रूपं, यद्वा सरूपेण जातस्य पञ्चाञ्जायमानमपरं सूपं ते ज्ञातु प्राथयामील्थः । अनेनाऽऽद्यन्तरूपपरिज्ञानं
भवति ! तथा च सत्येतावत्कततव्यमिति ज्ञातं स्यात् । तच ज्ञानं कर्माङ्गमिति असिद्धम् । एवमायन्तर्पञानं परारथयित्वा मध्यानि
सर्वाण्येव रूपाणि ज्ञातुं प्ाथयते । तथा सति तत्तदुपयोगार्थं सृष्टिकरणं सुगमं स्मात् सष्टिज्ञानं त पूवमेव बतत इति न तत्रा्थयते ।
सिद्धायां वा प्रा्थयिष्यते अंकषमेदेन । यथा आत्मनः खस्य पुरस्षोत्तमस्य माया कायैकारणरूपिण्यनन्ता । तसाः सर्व॑तो योगेन
तस्माखिगुणत्वात्तत्सम्बन्धेन नानामावसु्यत्त्या विरूपं च तेनोपद्न दितमात्मानं विसृजन् विशेषेण कुवन् । गृह्णन् विधत । आत्मानमेव
गृहन्नुखन्मात्मसाद्वन् । विभ्रत् आस्मानमेवोतन्ने माररूपं स्वयमेव धारयन् । यदा पुनर्मारं बोु" नेच्छति तदा विशेषेण लुम्पन्
स्वयमेव कत्तुकमैकरणरूपः क्रीडसि । तथा करीडाज्ञानं ममाऽस्त्विति प्राथना । तथा सति कृतिः सुगमा भवति } ननु भगवानेव यदि
सर्वं केति वदा ब्रह्मणा किं कर्त॑न्यमिटयाशङ्कयाऽऽह-श्रमोघसङ्करप इति । अमोघः सङ्कस्पो यस । सङ्कस्पमात्रेणैव भगवान् करोति ।
ला तु मया कार्यतील्थः । नेन्वेक एव कथमनेकानि रूपाणि करोखतो ब्रहमादिरूपाणि स करोतीति मन्तन्यमिया्ङ्कथाऽद
दन्तेन-उणंनाभिरिति । यथोर्णनाभिः साधनान्तरनिरयदषः स्वरूपभूतयैबोणया क्रीडति उरणामिवोस्पाद्यति स्थाप्यत भक्षयति
च । तथा मगवानप्यात्मानं करोति । कृतिमात्र दृष्टान्तः । स्वरूपं त्वज्ञातमेव ।. दृष्टान्ते तु उर्णारूपमेव खञ्यादिभावं प्राप्नोति न
तूर्णनामिः । आश्रयं चाऽपेश्षते । दुष्टं चोल्पादितस्य भवति । अतस्तस्य स्वरूपं ज्ञातव्यम् ! अन्यानपेक्षतामा^तर दान्तः । नाऽपि
तस्य सवौनपेश्षता । दे्चादीनामपेक्षितत्वात् । अतो दृ्न्तमात्रेण ज्ञानं न भवतीति भवानेव तत्सम्पाद यत्विति प्रा्थयते--तथा
तद्धिक्यां धे्टीति.। भगवान्कयोतीयविवाद्म् । श्वुतिरपि छइतिमेवाऽऽह न तु खरूपम् । अतस्त्वमेव तां मनीषां बुद्धि धेहि मयि
ख्यापय । न तुपदेशेन तत्सिद्धिरिति भावः । मदुक्तं पित्रा भवता कनतैव्यमेवेति सम्बोधयति--माधवेति ।। २५२० ॥
। ` . `: भोमद्रोस्बामिधीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः।
तथ।पीत्यञ्च, परमिति । असङ्गोदासीनमेकमियर्थंः । त इति उभे रूपे | २५॥ छ ॐ क्रीडसीयत्र। ननूणेनाभि-
न्तेन सषप्रिकारविरिष्ठो भगवान् ज्ञात ` पवेत खरूपज्ञानप्राथंनस्य किं प्रयोजनमत आहुः कृतीलयादि 1 श्रत इति दृष्टन्तमात्रेण
स्वरूपाज्ञानात् । तद्थुत्पादयन्ति अन्येयादि ॥ २७ ॥ | ` ` |
^ अ श्रीगिरिधरक्रता बालघ्रबोधिनी
एवं वरगरहणे प्रचोदितो ब्रह्मा ऽऽह-- भगवन्निति । हे भगवन् यतस्त्वं सर्वभूतानां गुहां हृदयङहरमवस्थितः अतः अध्यक्षः
सरव न्दरिबृ्तिनियन्ता तद्रा च अतणएवाप्रतिरुद्ेन अविद्यादिप्रतिरोधरहितेन प्ररषटङ्ञानेन सर्वेषां मम च चिकीषितं कलैमिषं
यद्यपि बेद् हि जानास्येव तथापीच्यत्तरेणान्वयः ॥ २४ ॥. क # यद्यपि ममाभीष्ट ज्ञात्वा स्वयमेव तहास्यसि तथापि वरं
4.
वरयेति तवाज्ञापाटनं परमो धर्मैः ख्वामित्वादिति द्योतयन् सम्बोधयति--दे नाथेति । नाथमानस्य याच मानस्य. मम
नाथितं याचितं{नाथय
कर्माधीनस्वरूपरदितस्य ते स्थूरसूष्षमे रूपे यथा खं जानीयां तथा तद्विषयां मनीषां वुद्धि मयि धेहि स्थापयेति तृतीयेनान्वयः
देहि । नाथूनाधयाश्नोपतयैशयासषीष्ु । नाथितमेवाह-- परावरे इति । परं सृक््म, अवरं सूलं, अरूपिणः
॥ २५॥ # ॐ यथाऽऽत्ममायायोगेन . आत्मना ॒स्वैच्छयैवात्मानमरादिरुपं गृहन. नाना पञ्नविश्षतितत्तवात्मिकाभिः
शक्ति भिरपन् दितं विश्वं विजन् उत्पादयन् विभ्रत् पालयन् विलुम्पन् संहरन् क्रीडसि तथा तद्टिषयां मनीषां यथाबुद्धि मयि
वेदीति दयोरन्वयः ।। २६ ॥ 8 # नन्वेकेनासहायेन कथमेवं क्रीडां कतुं शक्यते इयाशङ्कय दृष्टान्तेन साधयति--ऊणे-
नाभियैथोणते इति । उर्णनाभिः कीटविक्ेषो यथैकः असद्ाय एव उत तम्तून् विस्तारयति तत्र क्रीडति च तान् संहरति च
तथेय्थः । तथापि तद्रन्महान्प्रयासः स्यादिदाश्ङ्कथ तदपि स्टादिकरणं सङ्कस्पमात>णेति सूचयन् विधिनःषट--अमोधसङ्कलप
इति,;सत्यसङ्कस्प इयर्थः । मयि तथावुद्िस्थापने तव सामथ्यैमस्ति बुदधखकष्मीविभूतिःत्वा्तव च लकष्मीपठित्वादियाक्षयेन सम्बो-
धयति--दे माधवेति ।! २५॥ कि | न |
„^^ ~+ ~~~ -- ~
१. किन्व्विति क. ख. । २. लोकप्रसिदभिति ख.। ३. शिक्यं वेति ख. । ४. चपेदयत इति ख. । ६. मात्रेणेति घ. ।
ज क ह # क 9
६, श्रस्िद्नं आ्ात्मनेषदमाषम् । नाथमानस्य उपतप्यमानस्य वेति श्रीधरस्वामी भ्याचस्यो । ७. मायाः लच्म्वाः धवः पतिर्माधवस्तस्सम्बुद्धो ।
` स्क. २श्न. ६ श्लो. २८-३० | ` ग्रनेकव्यास्याखमलंङृतम् । ४०४
स्वामी ह, आपका सङ्कस्थ कभो व्यथं नहीं होता । जेसे मकड़ी अपने महसे जाल्मः निकारकर उसमें ऋीडा करती है ओर फिर
उसे अपनेमे छीन कर ठेती है, वैसे हीः ओप अपनी मायाक्ता आश्रय ठेकर इस विविध ्ञक्तिसम्पन्न जगत्की उत्पत्ति, पाटन ओर
संहार करनेके लिए अपने आपको ही अनेक रूपोमे बना देते है ओर कीड़ा करते है । इस प्रकार आप कैसे करते है--इस म्मको
मे जान सक्र, एेसा ज्ञान आप मुञ्चे दीजिये ॥ २६-२७॥ |
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः । नेहमानः प्रजासग वध्येयं यदनुग्रहात् ॥२८॥
याबत् सखा सख्युरिवेश ते कृतः प्रजाविस्षगं विमजामि मो जनप ।
अविङ्गवस्ते परिकिमणि स्थितो मा मे सथ्यन्नद्धमदोऽजमानिनः।॥२६॥
पारा ^“ `
ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्क च गृहाण गदितं मया ॥३०॥
श्रीधर स्वाजिङ्कता भाकथनदीपिकराव्याख्या
तक्किं सष्टेरुद्िप्र एव तत्वज्ञानं प्राथयसे नेयाह । भगवता त्वया जिश्चितमनुशिष्टमतंद्रितोऽनट्सः सन् करिष्यामि ।
तर्हिं किमनेन तत्त्वज्ञानेन तत्राह । यस्मादेवंभूतात्तवानुग्रहात्प्रजासगमीहमानः छुवेन्नप्यहंकारादिभिवद्धो न भवेयमिति ॥ २८ ॥
& ® अवशयं च मदो भविता स तु कंचित्कारुं माभूदिति प्रार्थयते । यावदिति। भो ईश ते त्या लौकिकस्य सख्युः
सखेवाहंकृतः करस्पश्नादिनां ममत्वेन संमानितः सन्प्रजासगैरूपे तव॒ परिकर्मणि सेवायां सतोऽविङ्वोऽग्याङ्कुल एव ।
यावजनं विभजाम्युत्तममध्यमादिभेदेन सजामि तावत्त्वत्संमाननादहमप्यजः स्त्र इति मानिनो मे समुन्नद्ध उत्कटौ मदो
माभूत् । यद्वा । मदो मा समुन्नद्ध मा ससुन्नद्यताम् । कमणि छडः। रद्रिक्तो न भवेदियर्थः । २९॥ ¢ & ज्ञानं श्ासरो-
क्तम् । विज्ञानमनुभवः । रहस्यं भक्तिः । सुगोप्यमपि बक््यामीदयादिनिर्दे्चात् तस्मांमं साधनम् ।। ३० ॥
श्रीवंशीघरकृता भावाथदीपिकाप्रकाशव्याख्या.; :.
भगवच्छिक्षितमियत्रोपदेश्च एतन्मतं समातिष्ठेयादिना ` मविष्यतिः।। २८१।:. क क्षः ` मनोवा्धितं मर्थयते--
यावदिति । हे. ईश सवं. कत्तं ` समथेति भावः । सखेव छत ` इतिः ` सख्यभक्तिमेव प्राध्तुयामिति । किच्च सष्टत्वावस्थानंतरं
यावद धिकारमवस्ितिराधिकारिकाणामिति ` न्यायेन सुक्तिरेव भविष्यतीति भावः| संमवत्वादाह यदेति! इयर्थ इति ।
आत्मनेपदमाषेम् । नह धातोटुडिः प्रथमपुरषेकवचनं “न माडयोगे ` इटडभाव दति भावः ]] २९॥ क # अथ तत्र
परमभागवताय बह्यणे श्रीभागवतताख्यं निजं ` श्षास्तरभुपदेष्टं तंप्रतिपाद्यतमं वस्तुचलुष्टय॑॑ प्रतिजानीते ` ज्ञानमिलयादिषरकं मम
भगवतो ज्ञानं शब्दद्रारा याथाध्येनिद्धौरणं मया गदितं ` सदरहाणियन्यो न जानातीति भावः। यतः परमगुह्यं ॒त्रहमज्ञानादेपि
रहस्यतमं “मुक्तानामपि सिद्धानाम्" इयाद्युक्तः । तच्च विज्ञानेन तदनुभवेनापि युक्तं गृहाण न चैतावदेव किन्तु सुरहस्यं तत्रापि
रहस्यं यत्किमप्यस्ि तेनापि सहितं तच्च प्रंमभक्तिरूपमियमर व्यजयिष्यते तथा तदंगं च गृह्यण तज्न.सति स्वपराधाख्यविष्ने नष्टे ्मटिति
विज्ञानरहस्ये प्रकटयेत् । तस्मात्तस्य ज्ञानस्य सहायं च गृहाणेयथंः । तच्च. श्रवणादि भक्तिरूपमिलयग्र व्यजयिष्यते । यद्रा । सरह-
स्मिति तदंगस्येव विश्चेषणं ज्ञेयं सुहटदाविव मिथः संबद्धंकयोरेकत्राबसानादिति संदभेः । विश्वनाथः । तत्र परावरे यथारूपे जानी-
यामिखनेन तवाप्राछतं रूपं प्राकृतं च सपं कीट्ञमिति यथात्ममायायोगेनेयनेन तब मायां योगमाया च कीर्ति यथा क्रीडसीति
मायाधिच्रतेषु योगमायाधिक्रृतेषु च रोकेषु तव केन प्रकारेण क्रीडेति भगवच्छिक्षितमहं करवाणि हयतद्रित इयनेन मदभीष्ट-
सिद्भथथं तच्छिकषितं किं मम ॒कत॑ज्यमिति ब्रह्मणा क्रमेण दष्टस्य ॒वस्तुचेतुष्टयस्य चतुःश्छोक्या कमेणैवत्तरं दातुं भगवान््रति-
जानीते-ज्ञानमिति । एतदेव भगवदततोत्तरचतुष्टयात्मकमेव श्रीभागवतं जास्त भगवस्रोक्तत्वेन प्रसिद्धमियाहुः । न केवरं
मद्रूपस्य ज्ञानमेव तुभ्यं ददाम्यपि तु विज्ञानेनानुभवेन समन्वितं यत्तदपि । किंञ्च परमगुह्य निर्विंशेषत्रहमज्ञानादपि श्रष्ठत्वादिति
भावः । किञ्च रहस्यं प्रेमभक्तिच्च स प्रसिद्धस्तवं गृहाण सुगोप्यमपि . वक्ष्यामीलयादिनिरदेशात्तस्य रहस्यत्वं ज्ञेयं तस्य .रदस्यस्यागं
साधनभक्तियोगस्तं चेति स्वयाऽप्रष्टमप्येतत्त्रयं कृपयेव वक्ष्यामि किं वा भगवच्छिक्षितमहं बरवाणीयनेनैवैतत्त्रिकमपि
त्वया प्रष्टमेवेति चतुथैश्लोक एव रहस्या द्रहिरंगखोकागम्यतयेव वक्ष्यामि अत्र रहस्यतदंगयोरेतयोनमाप्रदणं प्रथमोक्तादर हयज्ञा-
नादप्यतिगोप्यत्वसुत्करषटत्वच्च बोधयतीति ज्ञेय सया निगदिते, गृहाणयवदधानमपि ब्रह्माणं विषोषतोऽवधापयति ॥ ३० ॥ १
भ्रीमद्धीरराघवन्याख्या
अन्यदपि प्राथयते भगवन्निति । हे भगवन् श्चिकितं त्वया प्रद्धितग्रकारं प्रजास्ममतंद्रितः अनटसः सन् करवाणि
एवमी मानः कुर्वाणः य्दनुम्रदाद्यस्यःअगवतोनुम्रदान्न बध्येयं बद्धो न भवेयं तथानुग्रहीष्वेयथंः ।॥ २८ ॥ # % अवश्यं
[ स्कं. २ श्र. ६ शलो. २८३०
` प्रजाः खजतो मे मदो मवित्मस माभूदित्ति प्राथयते यावदिति । भोः हेः भगवन् ते त्वयाः लौकिकस्य सख्युः सखेवाहं कृतः कर-
` स्पक्लोदिना संमानितः अजातिसे ` प्रजाशर्मरूपेः परिकमणि परिचयायां अचिह्वः धीरः अव्याङ्खलःः एव यावजनं `विमजामि
उत्तममभ्यमादिभेदेनः. खृजामि तावत्त्वसरिच्योवधिः अजमानिनः जगर्खष्टारं मां मन्यमानस्य .मे मम समुन्नद्धमदः अभूतमदः
स त्वस्रसादान्मा भूदियथः ॥ २९॥ $ # एवं प्रार्थितो भगवान् तमलुप्रहन्परावररूपप्रकाशकं चतुद्रखोक्यात्मकें भागवत-
माह ज्ञानमिति । ज्ञानं प्राधान्येन. ज्ञातय. -भगवच्छरूपविषयकं ज्ञानं तदंगमप्रधानतया: ज्ञातव्यचिद चिर्सखरूपयिषयकं च ज्ञानं
मया गदितं तत् मे मत्तः गृहाण कथंभूतं ज्ञानं परमगुद्यमतिगोप्यं विज्ञानसमन्वितं. विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं शाखं योगश्च
ताभ्यां सहितं सरहस्यं समंत्रकम् | ३० ॥ |
भ्रीमद्विजयभ्वजती्थंङृता पद्रल्ञावलीव्याख्या
ताटृशमनीषाप्रयोजनमाह भगवच्छिक्षितमिति । . यदनुग्रहाद्यस्या मनीषाया आनुकूस्येन प्रहणादतंद्वितोऽहं भगवता
शिक्षितं करवाण्यथ यदनुप्रहच प्रजासर्गमीहभानः कुर्वाणो ` न बध्येयं तादृक्ष मनीषां यस्य भगवतोऽनुप्रहा्च न बध्येयं तेन
भगवता शिक्छितमेवं करवाणीति वरांतरम्राथेनं वा । २९॥ .. $ $ इदानीं ब॑धमूखाहकारनाश्चं प्राथेयते द्याह यावदिति ।
इदो यथा , सखा राजादिः ` खोक्तकारिणः. सख्युजंनपदाद्यधिक्रारं. ददाति. तथा ते त्वया--प्रजाविसर्गेः कृतोऽधिद्कतोऽविक्ट-
वस्त्वस्रसादाई न्यदहीनस्ते तब. परिकमणि - जगत्सष्टधादिश्ुश्रुषाक्मणि . सितोऽदहं याबद्द्रादिप्रजानां व्वदाज्ञया तवेदं पदं तचार
भोग इलयादिरूपं भोजनं. विभजासि : विभज्य. विभ्य . ददामि ताबन्मच्छतायुःपय्यैन्तमजमानिनः ` आत्मविरश्चणाखलनातोऽट--
इयभिमानवतो मे सयुननद्रमदः समुत्पन्नोहंकासे जगतः सष्टाहभियादिखश्चणो मा . मूदियन्वयः + भो . ख्वामिन्यथासस्युव्यापारेऽ-
धिकरृतसखा तास्पयौत्तत्कायं करोति तथाहमपि त्वसखजासर्गेऽधिकृकतो . यावज्जन्यत. इति जनोजन्यपदार्थस्तं विभजामि सुरन-
रति्यैगादिरूपेणोतपादयामि तावत्समुन्नद्मदो. मा मूदिति वा । ३०॥ । |
श्री पज्जीवमोस्वामिङ्कता क्रमसन्द्भंव्याख्या
भगवच्छश्ितमियत्रोपदेश्च एतन्मतं समातिष्रेयादिना भविष्यति || २८।} छ ‰ यावदिति स ष्टत्वाबस्थाना-
नन्तरं तु यावदधिकारिकाणामिति न्यायेन. मुक्तिरेव मम. भविष्यतीतिः भावः ॥ २९॥ # क अथ. तत्र परमभागवताय
ब्रह्मणे श्रीमद्धागवताख्यं निजं शास्म. उपदेष्टुं तततप्रतिपाद्यतमं वस्तुचतुष्टयं प्रतिजानीते : ज्ञानमिलयादिषटकम् मे मम भगवतो
ज्ञानं कब्दह्वारा प्राथाथ्येनिद्भौरणं मया. गदितंःसत्गृहाणः इलयन्यो न जानातीति भावः 1 यतः परमगुह्खं न्रह्मज्ञानादपि रहस्यतमं,
मुक्तानामपि सिद्धानामिल्यादेः तच. विज्ञानेन मदृजुभवेनापि युक्तं गृह्ण न चैतावदेव किच्च सरहस्यं तत्रापि रहस्यं यत् किमप्यस्ति
तेनापि. सहितम् । तच्च ग्रेमभक्तिरूपमिलयप्र व्यञ्जयिष्यते तथा ` तदङ्खक् गृहाण ` तञ्च सतित्वपराधाख्ये विघ्ते न ऋचिति विज्ञाम्-
रहस्ये, प्रकटयेत् तस्मात्तस्य ज्ञानस्य सहाय गृह्यणेय्थः । ` तञ्च श्रवणादि भक्तिरुपमियमे उ्यञ्जयिष्यते -यद्धा सरहस्यमिति तदङ्धस्येव
वि्येषणं ज्ञेयं; सुद्यदोरिव मिथः संबद्रंकयोरेकत्रावस्थानात् ॥.३०.॥ ५०८०१९६
श्रीमद्विखनाथ चकवत्तिङूता सारार्धदेकिनीव्याख्या `
किच्च भगवता शिक्षितं करवाणीति कामपि. खभजनशिक्षां गुरुः शिष्यायेव मह्यं देहीति भावः । यतस्त्वदनुप्रहयत्
ध
प्रप्तुयामिति । किच्च यावद्धिकारमवस्थितिराधिकारिकाणामिति न्यायेन खायुःपय्यैन्तं यावत् प्रजानां विसमे विविधसष्टौ
भोः परमेश्वरं जनं विभजामि उत्तमाधममध्यमभेदेन विभक्तं करोमि । कीटकः ते तव परिकर्मणि परिचर्य्यायाम् `अविह्वोऽ-
व्याङ्लः सावधानतया सितः सन्नियथैः । तावत् सञुननद्ध उत्कटो मदो मे मम माभूत् ॥ २९॥ कै कः अच्र परावरे यथा
रूपे जानीयाभियनेन तव अप्राकृतं रूपं प्राकृत रूपं कीट्षमिति, यथास्ममायायोगेनेयनेन तव माया योगमाया च कीटक्चीति
यथां क्रीडसीति मायाधिकृतेषु योगमायाधिकृतेषु च लोकेषु तव केन प्रकारेण क्रीडति, भगवच्छिक्षितमहं करवाणि द्यतन्दरितः
यनेन मदभीष्टसिद्धथथं त्वच्छिक्षितं किं मम कर्तव्यमिति ब्रह्मणा क्रमेण ्रष्टस्य वस्तुचतुष्टयस्य चतुःशछोक्या क्रमेणैवोत्तरं दातु
भगवान् प्रतिजानीते ज्ञानमिति एतदेव भगवदत्तोत्तरचतुष्टयास्मकमेव श्रीभागवतं शाकलं श्रीमगवतप्रोक्तस्वेन प्रसिद्रमियाहुः । न
केवरं मद्रपस्य ज्ञानमेव तुभ्यं ददामि अपि तु विज्ञानेनालुभवेन समन्वितं यत् तदपि । किश्च परमग्यं निर्विशेषन्रहमज्ञानादपि
रष्ठत्वादिति भावः । किच्च रहस्य प्रममक्तिच्र स प्रसिद्धस्सवं गृहणं सुगोप्यमपि वक्ष्यामीयादिनिदेशात् तस्य रहस्यत्वं ज्ञेयम् |
त॒स्यःरहस्यस्यांगं साधनभक्तियोगस्तच्रेति त्वया अशरष्टमपिः एतच्चयं कृपयैव वक्ष्यामि किंवा भमवच्चछिक्षितमहं करबाणीयनेनैवै
तन्निकंमपिः स्वया पृष्टमेवेति चलुधग्ेक एव रदस्यरवाद्रहिरगलोकागम्यतरयैव- वक्ष्यामि अचर ` रहस्यतदंगयोरेतयोनीमाम्रदणं
भथमो ततत् परमगुह्तजज्ञानादप्यतिगोप्यसवम् उतकृष्टतवच्च बोधयतीति केयम् । मया गदितं `ृाणेयवदधानमपिं ब्रह्माणं विष
| क `, श्रौमच्ुकदेवहृतसिद्धान्तपदीपः ‰ = व
भगवता त्वया शिक्षितमुपदिष्ं प्रजासगीमतंद्रितो ऽनसन्नहं करवाणि करिष्यामि भगवच्छिक्षानुरूपमीदमानः प्रजासर्गे
चेष्टं कुवाणः यस्मादनुम्रहात् । हाःदेतौ तत्र जनिष्यमानेनाहंकारादिना मन बध्येयं बद्धोःन भवेयम् तमनु | कुर्विति रोषः |} २८ 1
कै ४ प्रजाखषटुरवद्यं मदो भविता स कन्चित्कालं माभूदिति प्राथंयते यावदिति । भो ईश ते त्वया छोकिकस्य सख्युः सखेवाष्ट
छतः अलाद्रचिषयः कृतः प्रजासगंरूपे तक परिकमणि : परिचर्यायां स्थितः अविङ्वः अव्याकुटः यावजनं विभजामि. उत्तम-
मभ्यमादिभेदेन रुजामि तावत् स्वत्परिचरयोवधित्वार्संमानादहेमप्यजः स्वाधीन इतिं मानिनो: मे समुननद्ः उत्करो मदो
माभूत् ॥ २.॥ ४ % एवे ब्रह्मणा प्रार्थितः आह भगवान् ज्ञानभिति । ` यत् परमगुह्यं परमगोप्यं सरहस्यं रहस्येन भक्ति-
योगेन सदितं यस्मिन् जाते भक्तियोगो ददो भवेदेवंभूतमिय्थः । , सविज्ञानं विज्ञानेन विविधगुणक्चक्तिविषयकेणावातरज्ञानेन
सदितम् एवं भूतमस्मद्िषथकं ज्ञानं तस्यांगं तस्रतिपाद्कचतुकोक्यात्मकं शाखं यद्रा तस्यांगमुपायं च मया गदितं मे मत्तः
गृहाण | २३० ॥ ` "~ . त स स श ।
| = .. < श्रीमद्बज्ञमाचायैविरचिता सुबोधिनीव्याख्या = .
. . यथा खक्ष्मीपतिभारयोक्तं करोति तथा पुत्रोक्तं कर्तव्यमिति । एवं ज्ञाने वरद्वयं प्रार्थितं निरूप्य क्रियायामपि वरद्रयं
प्राथयते शिक्षां गवाभावं च । तत्र प्रथमं शिक्षामाह--भयवच्क्षितमिति 1 मगवता अदं सिक्षणीयः एवंप्रकारेण सखष्टिं क्विति ।
शिक्षा नास अधिका क्रिया विषयान्तरव्युदासेनाऽमीष्टविपयपर । तस्याः: कर्त शिक्षकः ५१ -क्चिश्चितस्त्वाश्रयः । तत्र. क्रियाया
गुणभूताया अपि कमतवेन विवबक्वितायाः कर्मुमाचं परिद्यज्य आश्रयमावमेवाऽवलम्बते सैव क्रिया तस्यारत्व,शरय कर्ममावम्व-
रम्बते । पठने शिश्चितो देवदत्तो छिखने क्िश्ित इति । म्रकृते तु क्रियायाः कमलेनैव विवक्षितत्वात्तद्विषय एवाऽऽ्रयतां प्राप्तः!
न तु तदाश्रयो ब्रह्म । स.च . विषयो जगद्रूपः । तथा सति तस्मिन् जगति यथा. 0 तथा कुर्वः । प्चात्तथा शिक्षां
राप्य यथोचितं मया कर्तव्यम् । यथा. -फलक।दावतिबाटकशिक्षायां गुवादिरेव प्रथमतोऽक्षराणि छिखति तदुपर्मेव बाट
कस्तथाऽङ्ुखिचाटनं करोति । हस्ते धृत्वाऽङ्खुखिचाख्नं गुयः. पयासाधिक्यजनकं -भवति। फच्केतु सुगमम् । संस्कारेण. हृदये
तदुर्टेखापिक्षया जगत्येव . तदुर्लेनं सुगमं ममाऽपि. हितकरम् । अद्यापि . मानेन पदार्थकत्तारो न बध्यन्ते ।. त्था
अदमपि भगवता . येन ग्रकारेण निष्पादितं जगत्तनैव प्रकारेण : खक्रियासपि तत्र सम्पादयिष्याम्यम्रे रि्नार्थम् । नन्येबं करणे
आस्यं भवति, ज्ञात्वा करणे. त्वनाट्स्यमत.. आहु--श्रतन्द्ित इति । तन्द्रामपराप्ठ एवाऽह करिष्यामि ! ` युक्तोऽयमरथः ।
भगवता शिक्षिते न कस्यचितत्रा मवति । नलु किमित्येवं पायते १ ततव्राऽऽद्-नेदमान इत । प्रजासरममीहमाने निषा द्नार्थ
व्याप्तः यस्य । शिक्षणस्य ह भगवतो र अनुप्रदान्नः | ६ | वध्यम् । ; अन्यथाकरणादेव ` बन्ध्. वैषम्यनेधु.ण्ये .. अजासमे
भगवतस्ततो . बन्धः । -शिच्वायां, तु: नाऽस्य वैषम्यं, न ण्यम् ॥ २८॥ क क. `एवं क्रियायां श्चिक्षं -आ्थयित्ा
तथाकएणे -यो दोषसवदमावं च पराथंयते--यावत्सन्ेति। सखा सखयुयावतकयोि, तथा -मगवान्मां कृतवान् । मम पुरस्कारं
वा । किमतो ययेवं तत्राऽऽह- प्रजाविसर्गे विभजामि भोजनमिति। यदा सख्युः सखसाम्यमापाद्यति सखायं खसमानं
करोति । वस्तुतश्िदानन्दयोः समानता । तत्र भगवानानन्दो ब्रह्मा चिद्रपः। एवं वस्तुतः सख्येऽपि करियाज्ञान-
एतत्त्रयं यद्यपि गुणभूतं तथापि 'माहशस्य तुच्छत्वाहोषरूपं भवति ! अतसिभिदे जमानिनः अदं न कस्माज्जातोऽतोऽज एवां ऽ-
७. सथं भक्कीहि ख. |
छण्द ` `... ओमद्धामबतम् |: [क्कं.२अ्र.६ श्लो. २८-३०
सनेमा भवत्विति आर्थना-।॥ २९॥ : ® ॐ. एवं परावरज्ञानं, करीडाज्ञानं, शिक्षा, गर्वाभावरचेति . चत्वारः प्रार्थिताः । तत्र
क्रमाज्ज्ञानद्रये इलोकद्वयम् । शिक्षायां चतुःश्छोकी । अनेनैव गवौमाव ' इयन्तिमः ऋोकः । एवं सप्रमिः कोकेश्चतुणमुत्तरं भवति ।
तत्र प्रथमं ज्ञानद्रये उत्तरमाद--क्ञानमिति । मे पुरुषोत्तमस्य यज्ज्ञानं, तत्परमं वक्तव्यं न भवति । यादृक्च मां पदयसि तादृश
एवा ऽहं पुरुषोत्तमः इदमेव ममाऽऽदिरूपं अन्तिमं रूपं च । इद मदन्यः कोऽपि न जानाति । अतो मयैव गदितं सामान्यतो
निरूपितं लवं गृहाण । भगवदवुद्धौ सिद्धं भगवद् गुणज्ञानावताररूपं भगवज्ज्ञानं गृहाणेखर्थः । भगवतो हि ज्ञानं गदितमपि कृपा- `
ठयतिरेकेण न प्राप्यत इति सिद्धवस्कारेण दददाह--गृहारेति । उपदेकपूबेकं ब्रह्मणे ज्ञानं दृत्तवानियथंः । तस्य ज्ञानस्य परिकर
माह--यद्िश्ञानसमन्वितमिति । विविधं ज्ञानं विज्ञानम् । अस्याऽनु भवस्य ` जातत्वादस्यैव ज्ञानरूपत्वाद्धिज्ञानं नाऽनुभवः किन्तु
अच्िखसान्तवतां पतिमिलादिपतिचतुष्ज्ञानं विज्ञानं तेन समन्वितं ज्ञानम् । तस्य रहस्यं सुनन्दनन्दादिवेष्टित्वम् । "भक्तिरिति
यावत् । तस्याऽङ्गं “श्रयप्रसादाभिभुखभि" लयादिभिर्निरूषितानि -असादादीनि । चकारस्त्वनुक्तसवंसमुञ्चया्थः । किं बहुना ।
यत्किन्चिततवया वैकुण्ठे दृष्टं तस्य सर्वस्य ज्ञानं तव मवत्विसय्ः । २० ॥ कि
मगवच्िदित्तितमियनत्र । नन्वत्र श्िक्चितकःणं तेन बन्धामावग्रार्थनमेव च प्रतीयते, न तु शिक्षाप्राथनमिति शङ्काया
तसरर्थनमुपपादयन्ति भगवतेत्यादि । अत्र हि शिक्षितकरणवाक्यान्यथानुपपत्त्या तदाश्चयगोचरमेवं वाकयं पूवं कल्पनीयम्,
अस्ययेदं प्रथमत इदानीमेव मगवतो दृ्टवेनेवः पूरवशि्ान्तरस्यं वक्तमशञक्यत्वादेतद्राक्याधेवाधापततेः । , सिद्धं चैवं करने
निप्रतयूहैव प्राथ॑नसिद्धिसियथैः । एवं वाक्यमुपपायंःतदथं वक्तं शिक्षादेः स्वरूपमाहुः शिक्तेयावि । कर्तति श्िष्षणक्रियायां
खवादन््रयेण विवश्चितः । श्रा्चय इति तादहक्रियाबोधकवचनेन तादृश्या क्रियया वा यत्र साऽऽधीयते स॒ इयथः । एवं त्रयाणां
स्वरूपमुक्त्वा वाक्यार्थमाहूः तत्रेयादि । तत्र करियाकसैककिक्षपरार्थनवाक्यम्रथोगे शि्चाप्राथेनक्रियाया एव सुख्य्वेन_कमभूतः
क्रियाया गुणभूताया अपि कर्मत्वेन विवश्चितायाः सिद्धाविति शेषः ! सिद्धौ रैव कर्मभूतक्रियैव तथा वेषरीयमाटम्बते । तथा
तदाश्रयश्च पठनादिक्रियाद्ान्तेन । प्रकृते तु ॒ब्रह्मकठैकप्रा्थनक्रियायां तु जगस्छष्टिक्रियाया ` असिद्धतवेनातथात्वात्तथे"ते । तथा
सतीयादिनोक्तरीतिक एवार्थं इयथः । एवं शिक्षावाक्याथे मुक्त्वा शिक्षितं करवाणीयस्याहः पश्चादिलादि । श्रप्रे शिक्वाथेमिति
अभ्रं -जनिष्यसाणानां चिक्षणार्थम् | ॥२८॥ छ क यष्वदियत्र। नन्वत्र करोतीदयादिपदानामभावात्कथमेव-
मभ्यादाे ठ्याख्यायत इति शङ्कायामाहुः यथ्पीलयादि । त इयमेव व्याख्यानं त्वयेति । मतान्तरग्याख्याने दोषसाम्यमा-
धियं चाहुः तत्रापीयादि । श्रयुकतंति काठान्तरे पुनमदग्राद्याऽ्युक्तेयधैः ।। २९॥ 9 # क्ानमियनत्र प्रिकरमिति येन
प्रकारेण तदभिप्रेतं तादृशप्रकारसामप्रीम् । ननु विज्ञानपदस्य विटिष्ज्ञानविविधज्ञानयोर्वाचकत्वान्नियन्त्रणं विना कथं विविध-
ज्ञानवाचकल्वावगम इत्याकाङ्क्षायामाहुः श्रस्येत्यादि । ब्रह्मणां य भगवान् दष्ट सोनुभवो विरिष्टज्ञानसमानाकारोपि
वस्तुतो न सः, भगवदात्मकखभ्रकाश्चमगवद्वमैरूपत्वात्, स्ेन्दियादिसामध्याजन्यत्वाच्ः. किन्तु, केवलाखण्डानुमवरूपः,
स च जात एवेति परमगुह्यत्वात् ज्ञानपदेन स उक्त एवेति शब्दान्तर्सन्निधिना नियन्तरणादुक्तरूपपतिचतुषयज्ञानमेव् तदितयथंः ।
किम्बहुनेतयादि, तथा च, एवं वैदुण्ठसितसर्वैपदाथेविषयकज्ञानदानेन तादक् तद्विशिष्टल्पस्य निलत्वे ज्ञापिते तस्येव सवेपूवेव-
सित्वसर्वपश्चाद्र्सितवज्ञापनात् "परावरे यंथारूपे' इयनेन यस्प्रर्थितं तदत्तमिति ृषटातिरिक्ते आदन्तवत्ताज्ञानं भविष्यतीति-
भावः। ३०॥.. ` द ५ अ ~ #
| | -शरीगिरिधसता बालबोधिनी, ५
1 त्क सृष्टिकरणात्तवमुद्धिग्न एव संस्तत्वज्ञानं रार्थयसे इयाश्चङ्कयाह--भगवदिति । भगवता त्वया शिक्ितमनुशिषठं
म्रजासर्ममहमतन्द्रितः अनट्सः सन् करवाणि हि करिष्याम्येव । तर्हि किममेन तत्वज्ञानेनेलयपेश्चायामाह--नेति । यत् यस्मात्
वद्धयेयं बद्धो न भवेयमतो ज्ञानं भराथंये ॥ २८॥ # ॐ
(न कद च स्क - ङक =-=
परिकमैणि सेवायां सितोऽदं परजाः विभजामि उत्तममध्यमाधमभेदेन खजामि तथा तासामनुरूपं मोम्यं॑ च विभजामि तावत्
4, श्रन्तिमश्लोक इति क, २, भगवद्धकिरिति ख. ग. ।
स्क२श्र. £ श्लो. ३१३२] श्रनेकब्याख्यासमलंङृतम् । त #
्रर्थितो भगवास्तस्रदानप्रतीक्षया तं सावधानीकरोति--ज्ञानमिति । अवरस्य स्थूखरूपपाताखादिनानाविरशेषवतो बिविधप्रकारकं
ज्ञानं विज्ञानं तेन समन्वितं सहितं तथ। रहस्यं सुगोप्यमपि वक्ष्यामीति ज्ञापकाद्धक्तियोगस्ततसदितं च यत्परमं गुह्यमप्रसिद्धं मे
मम परस्य सृष्ष्मरूपस्य ज्ञानं तस्य ज्ञानस्याङ्ग साधनं च मया गदितिमुपदिष्टं तवं सावधानतया गृहाणेयन्वयः || ३० ॥ ¦ .-
हिन्दी श्रनुवाद | ध
आप मुद्चपर एसी कृपा कीजिये किमे सजग रहकर सावधानीसे आपकी आज्ञाका पालन कर सकर ओर खेष्टिकी
पवना करते समय भी कतौपन आदिके अभिमानसेर्बेध न जाङे। २८॥ # 8 प्रमो ! आपने एक मित्रके समान हाथ
पकड्कर मुञ्चे अपना मित्र स्वीकार किया दै, अतः जव मेँ आपकी इस सेवा--संष्टिरचनामें गू, ओर सावधानीसे पूवसष्टिके
गुण-कममीनुसार जीवौँका विभाजन करने .छगृ; तब कदी अपनेको जन्म-कमैसे खतन्त्र मानकर प्रवल अभिमान न कर वैद
॥ २९॥ @ श्रोमगथानने कह्ा--अनुभव, प्रेमामक्ति ओर साधर्नेसि युक्त अयन्त गोपनीय अपने खरूपका ज्ञान मेँ
तम्देः कहता ह; तुम उसे ग्रहण करो ॥ ३० ॥ |
यावानहं यथाभावो यदरुपगुणकमकः । तथेव | तखविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३१॥
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पशादहं यदेतच योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥
श्रीधर स्वामिता भावार्थदीपिका्याख्या
ननु स्वहरशनेऽप्यसमर्थोऽहं कथं ज्ञानाधिकारी स्यां तत्राह । यावानिति । यष्वान् । स्वरूपतः यथाभावो याहक्सत्तावान्
यानि रूपाणि गुणाः कर्माणि च यस्य ॥ ३१॥ ॐ च एतदेव सम्यगुपदिशचन् यावानियस्याथं स्फुटयति । अहमिति ।
अहमेवा्रे सृष्टः पर्वमासं सितः । नान्यत्किचित् । यत् सत््थूकमसत्सक्ष्मं परं तयोः कारणं प्रधानम् । तस्याप्यंतखतया तदा
मय्येव लीनत्वात् अहं च तदा आसमेव केवटं न चान्यदकरवम्। पश्चात्सृष्टरनंतरमप्यहमेवास्मि यदेतद्विश्च तद्प्यहमस्मि ।
प्रख्ये योऽवशिष्येत सोऽप्यहमेव । अनेन चानाद्यनंतत्वादद्टितीयतवाचच परिपूर्णोऽहमिःदयुक्तं भवति ।। ३२ ॥ |
ध्रीवंशीधरष्ृता मावा्थदीपिकाधकारब्याख्या `
अत्राक्चिपति--नन्विति। तत्र साध्ययोर्विज्ञानरहस्ययोराविर्भावार्थमाशिषं ददाति--यावानिति। यावान्खरूपतो
यत्परिमाणकोहं यथा भवः सत्ता यस्येति यक्षणोहमियर्थः । यानि खरूपातरंगाणि रूपाणि इयामचतुभुंजत्वादीनि । गुणा
भक्तवात्सस्या्याः । कर्माणि तत्तहीटा यस्य स ॒यद्रूपगुणकर्मकोहं तथैव तेन सर्वेण प्रकारेणेव तत्त्वविज्ञानं याथार्थ्यानुभवो
मदनुग्रदात्तवास्तु । एतेन चतुःश्टोका्थैस्य निर्विश्ेषपरत्वं खयमेव परास्तम् । वक्ष्यते च चतुः्छोकीमेवोदिश्षता भगवता स्वय-
मुद्धवं प्रवि “पुरा मयाःइयादौ “ज्ञानं परं मन्महिमावभासम्' इति तत्वविज्ञानपदेन रूपादीनामपि खरूपमूतत्वं व्यक्तम् ।
अत्र विज्ञानाश्चीः स्पष्टा । रहस्याश्चीश्च परमानंदास्मकतत्तययाथाथ्यौनुभवेनावदयप्रमोद यादिति संदभेः । विश्वनाथः किंच्र ज्ञानं
शब्दद्वारा याथाध्यैनिद्धीरणं परोश्चं तच्च किञ्चिच्छुद्वचित्तानामास्तिकानां संभवेदपिं विज्ञानं त्वपरोक्षानुभवो मत्खरूपस्य याथा्येन
साश्ात्कारः । स च रहस्यतदंगकाब्दाभ्यां प्रेमभक्तिसाधनमक्तिभ्यां विना नैव भवतीति बोधर्यस्तद्थमाश्िषं ददाति यावान्य-
समाणाकारः याृश्ष्यौस्यकारथेदैष्यैतगतावृत्तता्ौचियसंनिवेश्षविशिष्टावथव इयथः । यथाभावो यादश्ञामिगप्रायः यानि रूपाणि
इयामत्वद्धिभुजस्वचतुभैजत्वकृष्णरामत्वनृसिंहत्वादीनि । गुणा ` भक्तवात्सत्याद्याः । कर्माणि खक्ष्मीपरिग्रहगोवद्धेनोद्धरणादीनि
यस्य सः त्वेति । येन येन प्रकारेण मम परिमाणाभिप्रायरूपरणकर्माण्याविभवंति तेनैव प्रकारेण तद्विज्ञानं तेषां याथाथ्या-
लुभवोस्तु॒तघ्राषीवापिैवानुप्रहे उ्यंजितेपि पुनर्मदनुग्रहपदोपादानं परमांतरगमत्कपाक्चक्तिदृत्तिविशेषसाधनमक्तिप्रमभक्योषद्धि-
तारतम्येनैव तद्रपगुणादिमाधुर्यातुभवतारतम्ये समुखत्स्यमानेप्येतस्मादपि मत्खरूपादधिकतममाधुयं परमदुरैभं कष्णखरूपं मां
त्रजभूमौ त्वं साक्चादनुभविष्यसीतिः सूचयति एतेन चतुः्छोक्या निर्विशेषसरूपमात्रपरत्वेन व्याख्यानं परास्तम् ॥ ३१॥
क ` . सखाभिव्याख्यानं स्फुटार्मेव एवं चतुःोक्या देयत्वेन ज्ञानादिकं प्रतिश्वुय त्मराप्नावारिषेव योग्यतामापा् च प्रथमं
ज्ञानमुपदिदन्नेव परावरे यथारूपे जानोयामिति प्रश्रस्योत्तरमाद--अहमेवाम्रे सष्टः पूवेमासमिति तज्नैन्या खवश्षः स्पृशति ।
एवकारेणान्ययोगव्यवच्छेदकेन मद द्विजातीयं प्राक्रतं वस्तु किमपि नासीदिति रभ्यते ।. अयमथः संप्रति भवंतं प्रति प्रादुभेवन्नसौ
परममनोहराकारो रूपगुणमाधुरीमहोदधिरहमेवाग्रे महाप्रल्यकाठेप्यासमेव “वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शंकरः
इति आस्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः इति, पुरुषो ह वै नारायण इति, एको ह वै नारायण आसीदिति, पुरुषो ह वै नारायणोऽ-
कामयत । अथ नारायणादजो अजायत यतः सवोणि भूतानि नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परम् ऋतं सत्यं प्रं ब्रह्य
पुरुषः । कृष्णपिंगलमिति, एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा ने्चानः इधयादिश्ुतिभ्यः “भगवानेक आसेदम्” इ्यादिस्मतेश्च ।
४९4
४, ` राजग्रदइनः “स चापि. यत्र पुरुषो विश्वस्धिदयुद्धवाप्ययः । सुक्त्वात्ममायां मायेशः शेते स्ब॑शुद्यश्ञयः? : इति
[ स्कं. २, ६ श्लो, २१-२२
तदुर्पागत्वादहंपदेनैव ग्रहणं राजासौ. प्रयातीतिवत् । अतस्तेषाच्च . तद्वदेव .स्थितिर्वोध्यते ` तथा, 5
ति. श्रीविदुर्परश्नश्च ` `
तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसंक्रमः तन्नेमं क उपासीरन्क उखिदनुशेरते" इति स्वामिचरणानां. व्याख्या च तत्र प्रख्ये
हमं परमेश्वरं शयानं राजानभिव चामरमरादिणः के उपासीरन्क वानुक्ञरते शयानमनु स्वप॑तीत्येषा । काश्चीखंडप्युक्तं “न च्यवंतेपि
यद्धक्ता मह्यां प्रख्यापदि । अतोच्युतोखिके रोके स॒ एकः सवेगोञ्ययः'' इति । आसमेवेव्ययोग्यवच्छेदः । अस्तेः सत्तार्थ॑-
अत्र वैक्कुठवस्मषदादीनामपि
` कत्वात् वानीं मद्धि्यमानताया अभावः ` सवेधा . नाभूदित्येवार्थम्रतीतेः । अहमेनासमेवः न किमप्यकरबमिति क्रियांतर-
= अज
छयावृत्तिश्च वस्तुतो न घटेत अस्तेः सवेधात्व्थे्वेवानुस्युतत्वात् । पूर्वस्मिन्वपेऽस्मिन्म्रामे चैत आसीदेवेस्युक्ते चैत्रस्य शयनाश्चन-
भोजनादिक्रिया नैव व्यावत्तते किंत्वभाव एवेति किं तुक्तपरिपा्या घटते च यथा संद्भे आसमेवेति ब्रह्मादिवदि जेनज्ञान-
गोचरस्रछयादिलक्षणक्रियात्रस्येव व्याघरृत्तिने तु स्वातरगरीखया अपि यथाधुना राजासौ स किंचिदपि करोतीव्युक्ते राजसंबंधि
कार्यमेव निषिध्यते न तु शयनभोजनादिकमपीति तत्त्वमिति द्रम् । नतु कचिश्नर्विजेषमेव तब्रह्मासीदिति श्रूयते तत्राह सत्कायैम-
सत्कार्णं ताभ्यां परं यदून्रह्म तन्न मत्तोन्यत् कचिदधिकारिणि शास्त्रे वा सखरूपभूतनानाविज्ञेषव्युत्त्त्यसमथे सोयमदहमेव
निर्विंशेषन्रह्मतया प्रतिमामीयथेः। त्वं तु पूवैश्छोकोक्तमाशी्वादानुप्रहाभ्यां रूपगुणादिविशिष्टमेव मां जानीदीति भावः| ननु
सष्टेनंतरं जगदेव न तु त्वमुषर्भ्यसे तत्राह पश्चात्खृष्टेरनंतः्मप्यहमेवास्मयेवेति वेकुटेषु भगवदाद्याकारेण प्रप्ेष्वंत्यामिरूपेण
29४1-4 शचनार म्पे
का, 9
उयष्टिसमष्टिविरण्मयं विश्वं तदप्यह् मेव मच्छांक्तजन्यत्वान्ममेव प्राक्रतं रूपं परावरे यथारूपे जानीयामिति स्वया यदपरं रूपं
प्रष्टं तदेवेदं त्वं जानीदीयथंः । तथा योवज्िष्यते“भवानेकः श्चिष्यते शेषसंज्ञः" इयाद्यक्तः परमेश्वरः सोहमस्मि तत्राहमियस्य
भिसान्र्या निद्धीरणस्यं सूचितत्वात् एतद्रपगुणादिविशिष्टस मम त्रैकालिकनियस्थिलया पररूपत्वं सरष्टिसंहार्योर्मध्य एव दरयमिदं
मायिकमप्रपंचजातमपरं रूपमिति परावररूपयोज्ञानमुक्तम्! विज्ञानं तु पररूपस्य प्रथमस्यैव तच्च तदैव स्याद्यदा श्रवण-
कीर्तनादिजन्यप्रेमभक्लया तद्रुपगुणादिमाधुयैमास्वायमानः स्यादिति चतु्थ्छोके व्यक्तं भावीति विश्वनाथः! संदरमेष्यिता-
सृराल्याख्यः 1 ३२ ॥ वि त
श्रीरयाधारमगदासगोखवाभिविरचिता दी पनीन्याख्या
यानि ` रूपाणीलयादियादग्रूपो याटगूगुणो यारक्कम्मी चेयथैः ।॥ ३१॥ # & अहमेवासमिलयादिचतुः्छोकी
भागवतम् । पश्चात् सृष्टेरनन्तरमप्यहमेवास्मीति न त्व॑कुर जाते बीजवदनुपलम्भः कारणतया प्रथगवस्थानात् एतेनाग्रच्युतस्वरूपत्वम्
उक्तम् । यदेतद् विश्व॑ तदप्यहमेवास्मीति अनेन प्रपञ्चस्य वागांछम्बनमात्रत्वमुक्तं वस्तुतः सवं ब्रह्म तन्मांत्रभिय्थः ।। ३२॥
श्रीमदरीरयघवव्याख्या
संहारविषयोप्यहमेवेयथः । एवं कारणावस्थायां विभक्तनामरूपतप्रकृतिक्षरीरकत्वेन कायीवस्थायां विभक्तनामरूपप्रकृतिपुरुषकयरीर-
कस्वेनावद्ितस्यापि परमात्मनः खशरीर भूत चेतनाचेतनगताज्ञ्वदुःखित्वकर्मवश्चगत्वपरिणमित्वंजडत्वादिभिर्विंकारेजी वात्मनस्त-
सछरीरगतवाटस्वयुवसश्यविरत्वादिभिरिवास्पकशौत् चेनताचेतनचैटक्षण्यमविदहितमेवावतिषएते कायैतवं कारणत्वं च सशरीर भूत-
प्रकृतिपुरुषदवारकमुपपन्नमिः्यत्र भाष्यादिषु विस्तसे द्रष्टव्यः ॥ ३२॥
श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकृता पदरलावसीव्याख्या = | [
यक्किचियपषठं यः कश्चितरिदहार इयतः परावरे इति प्रार्थितवरदानप्रकारं वक्ति ज्ञानमिति । नियतमुक्तिप्रापकेण खर्विब
विषयेण विज्ञानेन समन्वितं मे सखल्पविषयं सरदस्ययुपनिषत्संवाद सदितं यज्ज्ञानं तस्य ज्ञानस्य -यद॑गं च तन्मया गदितं गृहाणेय-
अपण चच मन सहि पथिरयोलिः गननिमीान्निन्म््ि द = वथ पिनि तनना न्ि्यन्ताल म नव्य
तत्र साघ्ययोवज्ञानरदस्ययोराविभावार्थमाकशिषं ददाति यावानहमिति । यावान् खरूपतो यततपरिमाणकोऽहं यथा. मावः
लक्षणक्रियान्तरस्यैव व्यावृत्तिः न तु खान्तरङ्गङीखाया अपि यथाऽघुनाऽसौ साजा काय्यं न किञ्चित् करोतीवयुक्ते राजसम्बन्धि
का्ैमेव निषिध्यते न तु शयनभोजनादिकमपीति तदत् । यद्वा असगतिदीप्टयावानेष्वियस्मात् आसं साम्भतं भवता द्यमाने-
विशेषेरभिरपरऽपि विराजमान एकातिष्ठमिति निराकारत्वादिकस्यैव विशेषतो व्यावृत्तिः । तदुक्तमनेन ोकेन साकारनिएकार-
विष्णुरश्चणकारिण्यां सुक्तफरटीकायामपि--नापि साकारेष्वव्याप्निः तेषामाकारातिरोहितत्वादिति। रेतरेयकश्ठतिश्च--आत्मे-
बेदमग्र आसीत् पुरुषविध इति! एतेन प्रकृतीक्चणतोऽपि प्रागभावात् पुरुषादप्युत्तमत्वेन भगवञ्ज्ञानमेव कथितम् । नतु कचिक्चि-
व्विशेषमेब ब्रह्मासीदिति श्रूयते, तत्राह, सत् कायथैम् अघत् कारणं तयोः परं यत् ब्रह्म तन्न मत्तोऽन्यत् । कविद्धिकारिणि शाख
वा खरूपभूतविशेषव्युत्पच्यासम्थँं सोऽयमहमेव निर्विशेषतया प्रतिभामीयर्थः ! यद्वा तदानीं प्रपच्छे विकेषाभावात् निर्विशेष-
चिन्मात्राकारेण वैदुण्ठे त॒ सविशेषभगवद्रेणेति श्ाखद्रयव्यवस्था । एतेन च ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहमियत्रोक्तं भगवज्ज्ञानमेव
प्रतिपादितम् । अतएवास्य ज्ञानस्य परमगुद्यत्वयुक्तम् । ननु सृषटेरनन्तरं जगति ( जगदिति ) नोपरभ्यसे, तत्राह पश्चात् सृष्टनन्तर-
मप्यहमेवा समेव, वैकुण्ठे तु भगवदाधाकारेण प्रपच्नेष्वन्तर्याम्याद्याकारेणेति शेषः । एतेन, सृष्टिखितिप्रख्यहेतुरदेतुरस्येयादिभरति-
पादितं भगवञ्जञानमेवोपदिष्टम् । ननु सर्व्वत्र घटपटादयाकारा ये दृश्यन्ते ते तु त्वद्रूपाणि न भवन्तीति तवापूणेसवभ्रसक्तिः स्यादिला-
काह । यदेतत् विश्वं तदंप्यहमेव मदनन्यत्वान्मदास्मकमेवेयर्थः । अनेन, सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावनः । समा-
सेन हरेनान्यदन्यस्मात् सदसच्वयत् ॥ इलयाशुक्तं भगवज्ज्ञानमेवोपदिषटम् । तथा प्रख्ये योऽवङिष्येत सोऽहमेवास््येव । एतेन भवानेकः
लिप्यते शेषसंज्ञ इयादयक्तं भगवज्ज्ञानमेवोपदिष्टम् ।। तथा पूर्व खानुप्रहप्रकाश्यत्वेन प्रतिज्ञातं यावत्त्वं सवेकाख्दे शापरिच्छेय-
तवज्ञापनयोपदिष्टम् ॥ एवं नान्यत् सदसत् परमियनेन ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहमिति ज्ञापनया यथाभावत्वं सव्वकारावयविभगवद्-
कारनिरदेशेन विलक्षणानन्तरूपतवज्ञापनया यद्रपत्वं, स््वश्रयतानि्दे शेन विलक्षणानन्तगुणत्वज्ञापनया यदू गुणत्वं, सष्िखितिप्रखयो-
पलक्ठितविविधक्रियाश्रयत्वकथनेनालोकिकानन्तकम्मैतवज्ञापनयां यत् कम्मैतवच्च ॥ ३२॥ | |
कभीमदविश्लनाथचक्रवत्तिक्ृता सायथदर्शिनीव्याख्या
किच्च ज्ञानं शब्दद्वारा या्थाध्यैनिद्धीरणं परोक्षं तच्च किञ्चित् शुद्धचित्तानामासिकानां सम्भवेदपि । विज्ञानन्त्वपरोभानु-
भवः मतृखरूपस्य याथार्थ्येन साश्चातेकारः स च रहस्यतदङ्गशब्दोक्ताभ्यां मतप्रेमभक्तिसाधनभक्तिभ्यां विना नैव भवतीति
बोधयंसद्ध्ममाशिषं ददाति यावान् यतूप्रमाणाकारः । याटशषस्थौस्यकारयदैध्यैतुङ्गतादृत्ततायौचियसनिवेशषविरिष्टावयव इसयथेः |
` यथाभावो यादृश्षामिप्रायः । यानि कूपाणि इ्यामत्वचतुभजसद्धिमुजत्वक्ृष्णत्वसमतवनरसिहत्वादीनि गुणा भक्तवात्सस्यायाः
` कम्मणि स्ष्मीपग्गरहगोवेदधनोद्धरणादीनि यस्य सः। तथेवेति । येन येन प्रकारेण मम परिमाणामिप्रायरूपगुणकम्माण्याचिर्भवन्ति
तेन तेनैव प्रकारेण तत्त्वविज्ञानं तेषां याथा््यानुभवोऽस्तु । तत्राश्ञीवदिनैवानुप्रहे व्यञ्जितेऽपि पुन्मदनु्रहपदोपादानं परमान्त-
रज्ञमतक्ृपाशक्तिटृत्तिविशेषसाधनभक्तिपरेमभक्त्योवद्धितारतम्येनैव मग्रूपगुणादिमाधु्यानुभवतारतम्ये समुत्यतस्यमानेऽप्येतस्माद-
पि मतूस्वरूपादधिकतममाधु्यं परमदुरेभं छृष्णसरूपं मां त्रजभूमौ तवं साक्षादनुभविष्यसीति सूचयति । एतेन चनुःश्छोक्या
निर्विशेषसखरूपमात्रपरत्वेनान्यन्याख्यानं खयमेव परास्तम् ।॥ ३१॥ श % एवं इटोकाभ्यां देयत्वेन ज्ञानादिकं प्रतिश्चुय तत्
्राप्तावाङिषेव योग्यतामापाद्य च प्रथमं ज्ञानमुपदिशचन्नेव परावरे यथारूपे जानीयामिति प्रभस्योत्तरमाह् अहमेवाग्रे सटः पूव-
मासमिति तजेन्या स्ववक्षः स्ति एवकारेणान्ययोगव्यवच्छेदकेन मद्िजातीयं प्रातं बस्तु किमपि नासीदिति छभ्यते अयमथः--
सम्प्रति भवन्तं प्रति प्रादु्भवन्नसौ परममनोदराकाये रूपगुणमाघुरीमहोद्धिरहमेवामर महाप्रखयकारेऽप्यासमेव वासुदेवो वा इद-
मग्र आसीन्नब्रह्मा न च शङ्कर इति आत्मैवेदमग्र आसीत् पुरुषविध इति पुरुषो ह म नारायण इति एकोह वै नारायण आसीदिति
पुरुषो ह वे नारायणोऽकामयत अथ नारायणादजोऽजायत यतः सर्वाणि भूतानि नारायणः परं रह्म तत्तवं नारायणः परप् ऋतं
स्यं परं-्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गरमिति एको नारायण आसीन्न रह्मा ने्चान इयादि श्रुतिभ्यः भगवानेक आसीदिलयादिस्मृतेश्च अत्र
वेङ्ुण्ठततपारषदाद्ौीनामपि तदुपाङ्गत्वादहं पदेनेवग्रहणं, राजाऽसौ प्रयातीतिवत् अतस्तेषाच्च तद्वदेव सितिर्बोध्यते तथाच राजप्रश्नः
स चापि यत्र पुरुषो विश्वखिदयुद्धवाप्ययः मुक्त्वाऽऽत्ममायां मायेशः शेते सव्वेगुहाश्चयः इति ॥ विदुरप्रश्च- तत्वानां भगवं-
स्तेषां कतिधा प्रतिसंक्रमः । तत्रेमं क उपासीरन् क उस्ठिद्नुेरते ॥ इति । श्रीखामिचरणानां व्याख्या च तत्र प्रलये इमं परमेश्वरं
सेयानं राजानभिव चामरग्रािणः के उपासीरन् के वाऽनुशेरते शचयानमनुस्वपन्तीत्येषा । काश्चीखण्डेऽप्युक्तं न च्यवन्तेऽपि यद्धक्ता
महवा प्रलयापदि अतोऽच्युतोऽखिठे लोके स॒ एकः सर्वगोऽव्ययः ॥। इति । आसभेवेययोगव्यवच्छेदः अस्तेः सत्त्वाथंकत्वात्
तदानी मद्वियमानताया अभावः सरवेथा नामूदिव्येवाथपरतीतेः । अहमेवासभेव न किमप्यकरवमिति क्रियान्तरव्यातति्तु वस्तुतो
न घटते अस्तेः सर्व॑धातवर्भेषवेवानुस्यूतत्वात् । पूठ्क॑स्मिन् वे तत्र भामे चैत्र आसीदेवेद्युक्तं चैत्रस्य शयनासनभोजनादिक्रिया
नेव व्यावत्त्यैन्ते किंत्वेभाव एवेति । किन्ूक्तिपरियाश्या घटते च । यथा सन्दभ--आसमेवेति नह्यादि बहि्जनज्ञानगोचरसृष्टयादि-
लक्षणक्रियान्तरस्येवं व्यावृत्ति तु स्वांतरंगलीलाया अपि । यथा अघुनाऽसौ राजा न किञ्चिदपि करोती्यक्ते राजसम्बन्धि कायैमेव
निषिध्यते न तु शयनभोजनादिकमपीति तद्रदिति दृष्टम् । नलु कचिन्निरविं्ेषमेव ब्रह्मासीदिति श्रुयते तत्राह । सत् कार्यम् असत्
कारणं ताभ्यां परं यद् न्रह्म तन्न मत्तोऽन्यत् कचिदधिकासिणि शस्त्रे वा स्रूपभूतनानाविरेषव्युत्पत््यसमर्थे सोऽयमहमेव निर्विंशेष-
बरह्तया प्रतिभामीलयथेः । तन्तु पू््वशछोकोक्तमदाश्ी्व्वादानुप्रहाभ्यां रूपगुणादिविशिष्टमेव मां जानीहीति भावः । ननु सृष्टेरनन्तरं
जगदेव न तु त्वमुपरम्यसे तत्राह पश्चात् सृष्टे रनन्तरमप्यहमेवास्म्येवेति चेकुण्टेषु भगवदाद्याकारेण प्रपञ्चेष्वन्त्यामिरूपेण यथा-
` समयं मतस्याद्यवतारसख्पेण च । ननु तर्हि प्रथिव्यादिकं देवति्यगादिकच्च स्वं न भवसीति तवापूणेत्वप्रसक्तिस्तत्राह् यदेतच्च व्यष्टि
सम्टिविराण्मयं विरवं तदप्यहमेव मच्छक्तिजन्यर्वान्ममैव प्राक्रतं रूपम् । परावरे यथारूपे जानीयामिति त्वया यदवरं रूपं प्र
तदेवेदं त्वं जानीदीयर्थः। तथा योऽवशिष्येत भवानेकः शिष्यते शेषसंज्ञः इयादयुक्तेः परमेश्वरः सोऽहमस्मि । तत्राहमिसयस्य
त्रिरावृत्त्या निर्धारणस्य सूचितत्वात् एतद्रपरुणादि विष्चिष्टस्य मम त्रैकालिकनिवयसिया पररूपत्वं सष्टिसंहारयोमध्य एव रदयमिदं
मायिकं प्रपच्लजातमवरं रूपमिति परावररूपयोज्ञानयुक्तप् । विज्ञानन्तु पररूपस्य प्रथमस्यैव तच्च तदेव स्यात् यदा श्रवणकीर्तनादि-
जन्यप्रेमभक्त्या तद्रूपगुणादिमाघुयैमाखाश्मानं स्यादिति चतुथश्छोके व्यक्तं भावि ॥ ३२॥
॥ि भ्रोमच्छुकदेवकृतसिद्धां तप्रदीपः
भक्तियोगसमन्वितस्य ज्ञानस्य सुख्योपायः ममानुप्रह एवेयाह यावानिति । अहं यावान् यत्परिमाणकः यथाभावः
यारकसत्तावान् यानि रुपाणि गुणाः कर्माणि च यस्य.स यद्रूपगुणकमेकः तथैव तत्तत्वविज्ञानं मदनुप्रदाततेऽस्तु ॥ ३१॥ #
अथ संक्ेपत्तदेव ज्ञान जञेयवस्तृपदेशद्रारोपदिश्चन् परावरे रूपे द्यति अहमिति । सदसतोः स्थूखसुक्ष्मयोः पर॑ बीजभूतं कारणं
यदम्रसृषट: पूवं वस्तु तददहमेवासम् नान्यतूकिचिदासीत् यश्च पञ्चादवक्षिष्येत सोप्यहमस्ि । एवं परावररूपो जगदायत्तरूपोऽद-
मेवास्मीयथैः । यदेतचिदचिदात्मकं चिश्रं तदृप्यहमेवास्मि वि्मिन्नाभिन्नखरूपोऽस्मीयर्थः । अनेन परिमाणतोऽपरिच्टिन्नः
त्रैकाछिकसत्तावान् जगद्धिन्नामिन्नखवरूपः वि्सष्टयायनुरूपसरवज्ञत्वादिगुणवान् विश्वकर्मा चाहमस्मि तद्विषयकज्ञानवान्. ममानु-
महात् भूत्वा दृडविश्वासेन मां भजेव्युपदिष्म्॥ ३२॥ | |
त श्रोमद् बरलभाचा्यविरचिता सुबोधिनीभ्यास्य।
द्वितीयं ज्ञानमाह--यावानदटमिति । अरमाणतो यावानहं परिमाणतोऽपि । यथाभावः यादृकनो मम कारणभूतो मावः
सवेकायैकरणाय सर्बशक्तिरूपः । यावन्ति रूपाणि राणाः कमणि च यस । यानि बा गुणादीनि । एतदपि पूववत्। तदाह
स्क. रत्र. शस्तो. १३२] शरनेकव्यास्यासमर्लृतम् । ` | ४१
तथैव ते मदुप्रदततस्वविज्ञानमसतु। तत्वतो विशेषेण ज्ञानं सषां याथा्यं तव. सुरलियथः ॥३१॥ # -% ण्यं
` ज्ञानद्वयं निरूपयितुमश्षकयत्वान्निरूपणे वा ब्रह्मणो हृदये स्फुरणासम्भवात् सखयमेव दत्वा शिकषाथ चतुः्ाकौमाद--रहमेवाऽऽ-
, समेषाऽग्र इति । या्मूपं मगवान् जगत्करोति '्तच्छिक्षायां प्रार्थितम् । ठत्राऽऽह् । अहमेव तद्रूपो जातः नाऽन्यदिति ॥ अन्यथाभानं
च मन्माय येति । जडे देदादौ मध्ये जीव्रतीतिश्च घटादा वाकाश्प्रतीतिवत्। आधाराधेयभावो बाह्याम्य न्तरभेद्'हेतुशाऽ्दमे-
वेति । खरूपतो मूलभूतं जगत् । भरतीतितो मायारूपं अनुप्रेश्षको जीव इति . सब जगत्सरकारेणाहमेवेति । श्ञात्व
ससरूपमपि तथा ज्ञातव्यम् । इयमेव शिक्षा । एवं मद्रपो भूवा मद्रूपं चेज्नगत्करोति तदा गर्वो न भवतीति तद्धेतुभूतो
मोहोऽपि न भवतीति पच्चदलोकानाम्थैः । तत्र सर्वं जगत्कथं भगवानिलयाकाडक्षायां तजल्भनिति देतु विस्तरेण वदति । सष
पूर्व अहमेव । "को नारायण ग्रासीन्न बरह्मा न च शङ्करः!" ' वा सुररवोवा द्वम्र ्रसीन्न ब्रह्मान च ५७ इति
रतेः सटः पूवेमहमेव । किच्च । मत्तोऽपि पूर्वमिति नाऽऽश्ङ्कनीयम् । यथा जगतः पूर्वमहं मत्तोऽपि पूव॑मन्यदिति तः भवेत्
यदि कदाचिदप्यहं नाऽऽसम् । तत्तु मम न सम्भवति । सद्रपेणेव निरूपणात् “सदेव सौभ्येद्मघ्र श्रासीदेकमेवाऽद्ितीय[म-
ति शरुतेसमेव । अग्रे सृष्टः पूर्वम् । ““त्रसद्रा इदमग्र आसीत्ततो वै सद जायते" यादीनां पश्चात् परतीयमानजगतः पूर्वमेवा-
टशरूपेणाऽनवस्यितत्वप्रतिपादकत्वात् । अन्यथा असतः सत्ताबोधकत्वे विरोधः । “नाऽलततो विद्यते भाव इति , वाक्यात् ।
“नाऽसदासीन्नो सदासीत्तदानीमि'" यादेस्तु स्थूटसृ्ष्मकायैपरत्वम् । “श्रापो वा इद्मभ्र सलिलमासोदि ति त्ववान्व-
रकर्पाभिग्रायेण । आपो नानाविधानि जलानि इदं तत्कार्यं च जगत्सवं सिलं ग्रख्योदकरूपमेवाऽऽसीदिदयर्थः । ४ मरव्यक्तादीनि
भूतानी ति तु अन्यक्तरूपं ब्रह्मैव । टीनत्वकत्पकस्य पश्चादेव सिद्धेः पश्चादेव पूवंलीनतवं सिध्यति । न पूर्वम् । अनेन
-श्रृति पुरुषं चे'" यपि निरस्तम् । मतान्तरत्वात् । ““त्रासीज्जञानमथो ह्यथ" इति वाक्यविरोधाञ्च । “तम श्रासीदिति
तमोऽपि ब्रह्मैव । स्वेतः `सुप्त्वेन साम्यात् । न प्रकृतिः । “किमावरीवः कुहकस्थ शमन्नि' ति कार्याश्रयप्रयोजनाभावात्
तस्याः कारयकोन्नेयखरू“पाया अभावात् । एवमन्यान्यपि वाक्यानि तत्तद्धावभ्रकारेण बोधयन्ति पूरवमेकरूपे भगवत्ति न
बाधकानि भवन्ति । अत एव ॒श्रुतिसिद्धत्वादन्यानि तत्का निषेधति--नाऽन्यदिति। सदसतोः श्रुतौ पूवेसिद्धसेऽपि न
तयोरन्यत्वम् । तदाह--सदसदिति । सच्छब्देनाऽसच्छब्देन च नद्यैवोच्यत इलरथः । “योऽ स्मात्पररमात्पर'” इति परशब्देनापि
न काखादिरुच्यते । किन्त्वहमेव । तस्मादयूतर॑महमेवेति सिद्धम् । अभावास्त्वन्मते तिरोभावातिरिक्ता न भवन्तीति तस्य च भग-
वच्छक्तित्वात् “पूवे” ति न्यायेन शक्तिधर्माणामपि तदो्रतत्वाभोवेन कारुस्याऽपि निरूपणसमय एव तथावचनासङ्-
तितुस्यत्वेन भगवानेक एक सिद्ध इलयविवादम्। किच्च । पश्चाव्हमू । सबेभवनसमर्थात्खरूपादेव वचेष्टावसरादुर्मावः कास्य
पञ्चाद् णरूपेण शषक्तिह्पेण च पश्चात्कायैरूपेण । “स त्रस्मान ˆ सखयमङ्कुरुतेः ति श्रुतेः असतः सत्तानङ्गीकाराज्न ¦
यदेतदिति परिदरयमानं सर्वम् । चकाराद्परिदद्यमानमप्रसिद्धं च । अनेन जीवा अपि सङ्ग्रहीताः । त्वमेतच्चेति पाठे जीवज-
डात्मकं सर्वंमहमेवेदयर्थः । अयं पमुख्यो ब्रह्मवादः । ननु पदाथेविोधे श्षब्दो न प्रमाणम् । भगवांश्च सर्वदोषरहितः। विकारा-
द्यश्च दोषाः । सर्वशब्द सङ्कोचाभावादुपदेदयाभावः शास््रोच्छेदश्च । प्रयोजनाभावात् हिताकरणादिदोषप्रसक्तिः। पुरुषोत्तम-
त्वाभावन्न । तस्माद्नेकदोषदुष्टस्वाद्बरह्मवादोऽलुपपन्न इति चेन्मैवम् । भस्यक्चादष्रविषये पदार्थाः श्चतिबोधिताः । परस्परं
विरुद्धास्ते नैकदोषं भजन्ति हि । उभयोरवेदिकत्वेन कः स्यादत्र नियामकः । विचारकाणां बुद्धिस्तु सोपजीव्या श्रुतेः
सद्ा । क्रिथावियापरत्वे तु विकर्पेनेकवाक्यता । दुषटोऽप्याश्रीयते पक्षो विकर्पाख्यः श्तेबलात्। तथेव भगवद्रूपं यथा
हस्तादयः प्रथक् । यथा सवेविरोधः स्यत्तथैवाऽ्र विचारणम् । सवरूपस्तमर्थत्वमतो ब्रह्मणि गीयते । अन्यथा प्रतिमानं
यदुनीचादिभेदतः। तद्धानं तस्य कर्ता च हरिरेव तथाविधः । यत्किञ्चिद् दूषणं स्व्र दूष्यं चाऽपि हरिः खयम् । विरुद्धपक्ला
सर्वेऽपि सर्वमनरेव शोभते । योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहमिति । उद्भूतस्य सर्वस्य तिरोमावभरापणे यत्तिरोमूतं न भवति, तिरोभा-
वस्तदाश्रयो वा, अंशचभेदेन वा तद्प्यहमस्मीतयनेन स्वा एव क्रियास्तद्धिषयश्चाऽहमिति ज्ञापयति ॥ ३२॥ सि
श्रीमद्रोस्वामिध्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः श्रीसुबोधिनीश्रकाशः | | ¦
यावानियत्र द्वितीयमिति "यथान्ममाये'तिशोकट्रयम्रार्थितं करीडाज्ञानम् । याषन्ति रूपाणीति, ` इदं यद्रपेयस्यार्थकथनं
न तु विग्रहवाक्यम् । एतदपि पूव॑वदिति एतद्रपगुणकर्मज्ञानमपि पूर्वव्यथायथं रहस्यरूपमङ्गरूपननेलर्थः । अत्र शोके प्रमाणतो याव-
स्वज्ञापनेन यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमि 'तिश्रुतयुक्तसर्वरूपतवं स्फोरितम् । परिमाणतो यावच्तवज्ञापनेन ` अणोरणीयान्महतो महीयान्
इ्यादिश्रावितः परिमाणविरोधो विरुदधधमौधारत्वेन परिहृतः स्फोरितः। यथाभाव इति कारणरूपतया राक्त्याद्य्टाविंशतितत्त्व-
, रूपता श्रौतकारणरूपता च स्फोरिता । यद्रपगुणकर्मक इति तत्तत्का्मरूपता बोधिता । ` सर्वत्रानुम्रहस्य कारणताबोधनेन भ्यमेत्रैष
१. तदिच्छायामिति ख. ग. । २. मायेतीति ख. । ३. बाहयान्तरेति क. ध. । ४. भेदै हेतुरिति ख. ग.। जीवरूपमिति
खल. ग, । ६. जलानीति ख, ग, । ७, रु्षतवेनेति घ. । ८, पायाः भावादिति ख. । ६. तदोद्गमस्वेति ख, । ग, । १०, यस्ये इति ख, । `
आसीन्न ब्रह्मा न ईशान" इति ब्रह्मो ( महो ) पनिषदि पाठात् । अत्र प्रथमश्चतावत्रद॑पदयोरभावेन खष्िपूवंकाटस्योपादानसस्य
चास्कुटसवाद् दितीयश्रुतिप्रद्ैनं तेन तथेलर्थः। ननूक््ुतावभ्रपदेन कारस्योक्तसवाद्ररितो रोहितादा सीदि्यादावस्तेरतपत्त्यथंकत्व-
स्यापि सिद्धतवात्तदा सर्वेभ्यः प्रथममुत्पत्तेरपि शकधवचनत्वात् सष्पूवंकाले स्मात्रसत्ताप्रतिज्ञा नोपपद्यत इति शङ्कायामाहुः
किञ्चेयादि । पूर्व॑मितीति वक््यमाणम्रकारेण । तत्त्विति असत्त्वं तु । ननु तद्युभयसत्तास्तु न चेवकारविरोधः, - अगलयाऽयोगन्य-
वच्छेदकस्वस्मैव `तत्राद्रणीयत्वादन्यथाऽग्रपदव्याकोपादिति शङ्कायामाहुः च्रग्रे खृषटः पृवेमिति । अयमथः, अत्र श्रुतौ . काल-
सत्ताविधानाङ्गीकारे वाक््यमेदापत्तिः । अनुवादाङ्गीकारे तस्य पुरोवादसापक्षत्वेन तत्कस्पनस्यावहयकतया तस्य तद्क्तुश्च सत्तापत््या
वाक्यार्थवाधप्रसक्तिर्विंशिष्टविधाने च गौरवापत्तिरतस्तत्र जिष्यवोधना्थंमिदानीं प्रसिद्धकारोपरज्जनेन तस्य वाक्यस्य प्रवृ्ति-
रियवश्यमादरणीयम्। तथा सति सृक्षमेक्षिकायामग्रपदमपि न काट्वाचकम् । “अग्रे गच्छ' “अग्रे नगरीःत्यादौ देश्चविशेषपि
तसरयोगात् । अतोवधारणानुसेधेनाप्रपदे पुरःस्ूरतिकं विशेष्यांशं विहाय विह्ञेषणीभूतस्य पूर्वत्वस्य वृत्तिमत्वाय सत , एव
विञेष्यलमवधारणीयम् , सप्तमी चाधिकरणे, तथा सति स्ट: पूवंमधिकरणं केवटं सदिलर्थो भवतति । न चैतद्विवरणभूत एकः
मेवाद्ितीयमि'यभरिमवाक्य एकपदाष्देके सुख्यान्यकेवखा' इति कोरेन तत्र मुख्याथेताया अपि वक्तुं श्स्यत्वात्समाभ्यधिकर-
हिमेव तत्र विवक्षितमिति बाच्यमद्ितीयपद्वैयथ्यापत्तः, इतरसत्तानिषेधातिरिक्तस्य तदुक्तिप्रयोजनस्यालाभात् । ( एेतरेथे )ेन
्चास्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत् किंचन मिषदि 'तिश्ुयन्तराद्रथापारं कुर्बतोन्यस्य निषेधाथंमद्धितीयपदमिति वाच्यम् ›
तथा. सति येनाश्रुतं श्रुतं भवतीः््यादिपरतिज्ञाया यथा सोम्यैकेन मृपिपण्डेने"यादिदृषटान्तस्य चोपरोधप्रसङ्गात् । न चेवं घर्माभावः
प्रसङ्गः, स्वरूपधर्माणां तदात्मकत्वेन स््वेप्यदोषादि ति तदेतदमिसन्धायोक्तम् श्रगरे खष्टेः पूरव॑मियनवद्यम् । एतेन (तज्नलानिति
श्रुतावुपासनाशेषत्वेनाप्युक्तो देुमनान्तराविरोधादरस्तुतस्वसमपंक इति बोधितम् । ननु तथापि केवलन्रद्यसत्ता नोपपद्यते, अस्रे
लादिश्रुतिष्वसदादीनामपि तथाकथनादिति शङ्कायामाहुः अस्रे यादि । पश्चादिति सष्टिदश्चायाम् । पूवेमिति सष्टिपराकनः
तथा च, तदानीमेतादञ्चरूपेणानवस्थितस्वभ्रतिपादने घटस्य पूवं मरदूयेणेव जगतः पूवं सद्रपेणेवावस्ितिः सिद्धयतीति तदानीं
ऊेवलन्नह्यसत्ता सूपपन्नेयर्थः । ननु शरुतिवराहछछोकसिद्धाऽसतः सत्तैव कुतो नाङ्गीक्रियते इयत्र आहुः श्रन्यथेलयादि । लोकानु रोधे-
नास्य बाक्यस्यासतः सत्ताबोधकसे "कुतस्तु खदु सौम्यैवं स्यात् कथमसतः सल्ञायेतेति श्रुतिविरोधः । कायस्य नियतावधिकलव-
विसोधश्नेयर्थः । ननु कायैस्य नियतावधिकल्वाय तत्तसरागभावस्तत्राङ्गीकार्योतोऽसतः सन्ताङ्गीकारेप्यदोषः । (कुतस्त्वि'लादिशवतिस्तु
केवखवैनाश्चिकमतनिरासार्थे ति न तस्या अपि विरोध इयत आहुः नासत इयादि । तथा च तदानीं सर्वसत्ताङ्गीकारेऽधिकःणा-
मावात्का्यप्रागभावस्याक्चक्यनिरूपणत्वादधिकरणसत्ताङ्गीकारे च 'सदेवे'ति श्वुतिविरोधाद् ब्रह्मण्येव तत्सतताङ्गीका्या, तदाप्येत-
दराक्यविरोधो दुष्परिहर इयथः । वाक्यार्थस्तु, असतः पदाथेस्य भावः सत्ता न विदयते, सतः पदाथस्यामावः असत्ता न विदयते,
तत्र हेतुरुभयोरप्यनयोरसद्भावयोरन्तः परिच्छेदो निष्कर्षसत्त्वदर्िभिर्वास्तवरूपदरषटरमिद ष्टः साक्षात्कृतः इति । नलु भावृत्तृक्ते
(नासदासी' दिति श्रुखा सच्पूर्वकाठे सदसतोरुभयोरप्यमावबोधनादागतेवासतः सत्तेयत आहः नासद्ासोदियादि । तथा
चात्रासच्छन्देन सुष््मं काय॑ सच्छब्देन च स्थूलं कायैमनूधय, तदभाव उच्यत इत्येतस्मापि पृवंतुल्यत्वात्तनेवेद्ं दत्तोत्तरभियथंः।
विथारण्यैसत्वसस्पदेनालुपारव्यं ससदेनात्मवन्निबौच्यमनरङ्गीृतम् । तथा च, तदभावबोधनादुभयविढक्षणमनिर्वाच्यमेवासीदिति
तन्मतमिलर्थः । तथापि, न कथिद्रिेषः, अग्रे च (नासीद्रज' इति रजोगुणनिषेधः नो व्योमापसे यदिलयमेन काणादादिप्रतिपन्ना-
कालाप्रतिषेधः, योस्याध्यक्षः परमे उयोमन्नि्यनेनाक्षरत्रह्मास्मकस्याका्ञस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वात् , (ततः किमावरीव' इलयादिना
्रकृतितन्त्वनिवेधः ततोम्भःकिमासीदियादिना प्रख्योदकस्य सः, तदभ्रिमे मन्त्रे ~न मयुरासीदि'यादिना मृस्यु-मृतकाटज्ञानानां
सः। तत 'आनीदृबातमि'लादिना तस्यैकस्य सत्तामुक्तवा तदितरसर्वेसत्तानिषेधः क्रियते इति मन्तरद्याथंः । ``
. ~ न ६
५५ नन्वन्राम्मोनिषेथेप्यापो वेति संदितावाक्ये तत्सद्भाव उक्त इति तस्य विरोध इयत आहुः श्रापो वेया
` -सन्वस्वेवरं तथापि सरष्टा प्रङ्रयभावो न वक्तु शक्यः, गीताया मन्यक्तादीनी' यनेन भगवता तरसत्ताप्रतिपादनाद्ञ्यः
क्तपदस्य - च प्रकृतिवाचकत्वादिवयाशचङ्कयामाहुः ऋअल्यक्त यादि । नन्वत्राव्यक्तपदेन ब्रद्यैवोच्यत इति कथं निश्चेयमित्यत
अहुः रीनेयादि । अत्र ह्यज्जैनविषादनिवारणाय जीवानां नियत्वमुच्यतेऽतोत्र भूतपदेन जीवा एवाभिप्रताः, तेषा गि
व्यक्तता उतपत््यनन्तर्मेवोक्तरीया सिद्धथतीति विभागादूर्वं ीनस्वेनापि रूपेण न व्यक्तेति तेषामभ्यक्तादितवम् । एवं सति,
भूतादिभूतान्यक्तत्वं न प्रतेः शक्यवचनम्, साङ्कयसिद्धान्ते प्रङृतिपुरुषयोरभ योरप्यनादित्वोपगमात् । अतस्तदा्-
उय्तं ्हौयेखथः । नन्वेवं सति श्रकृतिं पुरुषच्े' ति वाक्यान्तरस्य का गतिरित्यत आहः अनेनेत्यादि । श्ननेनेति अग्यक्तपदा्थ.
निष्वायनेन । ननु मावचत्तसृक्ते तृतीये मन्त्रे सृष्टयादौ तमःसत्तोच्यते, तच्च मासैव "तमो वा इदमेकमेवाग्र आसीत्तत्परेणसितं
विपमव्वं प्रयात, लयादौ तन्निणेयादिति कथं तदानीं केवलनह्मसत्तासिद्धिरितयत आहः तम श्रासीदियादि । कथमियाकाङ्नाया-
माहुः सवेत इयादि.। अत्र हि पू्वमन्त्रे आनीदवातं खधया तदेकं तस्मराद्धान्यन्चपरः किच्चनासेयत्र तच्छब्देन यदुक्तं तस्खसूप-
मच्रोच्यते तम इत्यादिना तस्मात्तयेलर्थः । नन्वेवं लक्षणपश्षया श्षक्यार्थग्रहणमेव ज्याय इयत ` आहुः न प्ररृतिरित्यादि ।
श्रयथंस्तु किं कायेमावरीवः आब्रृणुयात् कुदकस्य शामन कस्य सुखार्थमिति.। तथा च, प्रकृतिसत्तानिषेधस्य पूवमन्त्र एव
निषिद्धत्वान्नात्र तमःशब्दस्य पुरःसफुर्तिकोर्थो गृहीतुं शक्रयोतो लक्षणैव स्यायसीयर्थः। न च तमसा गूढममे इयमिमविरेध;
शङ्क्यः । आसमन्तादिद्ं नामरूपाभ्यां ` व्याकृतं जगद् अग्रे सृष्टेः पृवेमप्रकेतमप्रज्ञायमानं सिं कारणेनाविभक्ततमसा
पूर्वोक्तरूपेण ब्रह्मणा गूढमासीदिति क्रियात्रस्यान्वयेन तदभावादिति । एवं कतिपयानि वाक्यानि विचा तद्दन्येषां गतिमाहः
एवमन्यानीलयादिं । किं तदानीं तस्मे सहोवाच न सन्नासन्नसदसदिति, (तमो वा इदमग्र आसीत्परेणेरितं विषमत्वं प्रयातीति
यदा तमस्तन्न दिवा न सात्रिने सन्न चासन् श्चिव एव केवलः इलयादीनि सौबाख्मेत्रायणीयग्चे ताश्वतरीयाणि एवं जातीयका-
न्यन्यान्यपि सदसदटिलक्षणतमोनियामकरिवादिप्रकारेण बोधयन्ति तथा अवतीर्थः। एवं वाक्यमात्रगतिसुक्तवा सिद्धमा
श्रत पएवेल्यादि । एतेनैव विशिष्टद्वेतवादोप्यनादृत इति बोधितम् । ननु पञ्चाखतीयमानानां प्रतियोगिनां बहुत्वास्रागभावालन्ता-
मावान्योन्याभावानां पूर्वं सत्वादितरनिषेधः कथं सन्गच्छत इत्यत आहुः श्रभावा इत्यादि । एवं स्पराकारे केवरस्वसत्तां
प्रतिपाद्य सृष्टिकाले नानापदार्थमत्वेपि केवरस्यैव सत्तां प्रतिपादयतीयाहुः। करश्च यादि । तथा च, मेदप्रतीतिरेवासङ्गता ।
पदाथास्तु मगवद्रूपा एव सन्तीति तदानीमपि केवलसत्तेति मुख्यो ्ह्यवादः इयथः । एवं व्याख्यानेन सर्व नह्वादं व्युत्पा
सथूणाखनन्न्यायन तं हढीककच पूर्वपक्षमुद्भावयन्ति नन्वियादि, “अत्र न प्रमाणः मिखन्तेन । पश्चात्कैवस्यस्यासङ्गतत्वं बोधितम् ।
दोषा दयन्तेन साक्षात्परिणामस्यासङ्गतत्वमुक्तम् 1. सर्वशब्द इति "सर्व॑ खस्विदं बहम तिशरुतिस्ये सवं दिताकरणादीति सवं
रूपत्वेपि जीवानां क्ठेशदाने हिताकरणवैषम्यनेधृऽण्यप्रसङ्कः । पुरष्रोत्तमत्वाभाव इति, सर्व॑स्य ब्र्मरूपत्वेतेकरूप्ये उच्चनीच-
भावामावात्तथेयर्थः । ।
५ भत्र कारिकाभिः समद्चते, मेवं प्रत्यक्तेयादि, परीकषणीयमण्यादिवसमलक्षानिर्णति विषये परीक्षकवाक्यसिद्ध-
पदाथेवत् , श्ुतिवोधिताः परस्परं विरुद्धा विकारित्वाविकारित्वैजत्वानेजत्वादयः पदाथा एकस्मिन्नेव धर्मिणि मन्तन्याः । हि
यतो हेतोस्ते एकशेष एकशेषत्वं एकस्य मुरुयतवेनापरस्नोपचरितत्वम् अपोयापवादकभावं वा न भजन्ति, श्रतिबोधितत्वान्न
भयान्ति । तत्र हतुः, उमयोरित्यादि । रेति, गुणप्रभानमावे अपोद्यापवादकभावे वा कः नियामकः स्यात् १
मेदादुक्ष्टस्य प्रमाणान्तरस्याभावान्न कश्चिदपि तन्नियामकोऽतो वेदादेव ब्रह्मणो विरुद्धधमाश्रयत्सिद्धया तैकतस्सख
गौणव्वमपोचत्वं वा सुवचमिलय्थः । नन्विद्मपि बुद्धया विचार्थैवोच्यत इति बेदार्थविचारे विचारकबुद्धिरेव
नियामिका, अतस्तयेवैकतरस्य गौणत्वमपोदयतवं वास्तविति चेत्तत्राह विचारकाण।मिलयादि । श्रुतेरिति र्यच्छोपे पञ्चमी, तथा
चाऽऽस्तिकविचारकाणां ु्धस्तु सदा सर्वकालं श्रुतिं प्राप्योपजीव्यसहिता भवति । अतो विरुदवा्थद्रयभ्रतिपादकमपि शतिं
पश्यन्ती ( बुद्धः ) उपजीम्यत्वस्योभयत्राप्यविशिष्त्वात्कथमेकतरार्थस्य गौणत्वमपोयत्वं वा खतः कल्पयिष्यति, कल्पयन्ती वा
उपजीव्यविगेषेन स्स्मिन्.अप्रामाणिकत्वं कुतो न धास्यति, अतः सापि न खतो नियामिकेति यथाश्रुतं विरद्धधर्मा्नयत्वमेवाङ्गो-
कामित । ननु श्रुता शुदिते जयोती" ति विधाय तस्मशंसारथमलुदितहोमो निन्धते ! तथा अनुदिते जुहोती' लनुदितदोमं
विधायोदितदोमो निन्धते, ततैकतरवाधस्योमयकरणस्य चाशक्यते भरात्े तत्तच्छाखीयपरतवेन यथोभयं ठ्यवसथाप्यते । तथा
कस्योपासना परल्वमितरस् जञानपरत्वमिति वक्तव्यम् । तत्रापि कस्य कं परत्वमिलयेश्चायाम् उपासनानां तत्तद पुरस्कारेण विधाना-
छमागां त्यरत्वम् । ज्ञाने तु “कमेबाद्वयं ब्रहम, नेह नानास्ति किचन" मृलोः स श््युमापरोति य दृह नानेव ॒परयती" ति
निन्द्या निषेधस्य ज्ञानपरत्वमिला्थेयम् । न चैवमुभयलिङ्गत्वसिद्धिः, कस्पितधरमरप्युपासनायाः सिद्धेः, "वाचं पेलयुपासीतियदौ
तथानिणेयात् । ज्ञानस्य तु न वथासिद्धेः । योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपयते, किं तेन न कृतं पापं चौरेणामापदारिणेति-
निन्दाश्रवणान् । अतः सोपजीव्याया विचारकबुद्धर्नियामकत्वाष्टिरुदधधर्माश्रयत्वं न साधीय इयत आहुः क्रियेयादि । क्रिया
४१६ ` अ्मद्ागवतम्। [ स्क. २ अर. ६ एलो. २१.३२
मानसी ध्यानरूपा उपासना । विचा ज्ञानम् , धर्मतन्निभेधनिरूपकश्वखोः यथायथं तततत्परत्वे तु विकल्पे परापत नैकवास्यता, नहाणोऽ- `
- अुख्यत्वात् क्रियाविद्य
| ययोरेव युख्यतया प्रतिपाद्यत्वे उदितदहोमानुदितहोमवाचकयोरिवारथमेदेन विभागे साकाङकषत्वाभावेन च
मिन्नवाक्यत्वं स्यात् । यथा सति “सवे वेदा यत्यदमानन्ति' सरवेवेदान्तप्रययं चोदनाथविरेषादियादिशुतिसुत्रो क्तं सर्वासां श्रुतीनां
ब्रहमप्रतिपादकतयेकवाक्यं वाध्येतेलयर्थः । ननु नास्माभिज्ञानोपासनयोमुःख्यतया प्रविपायमङ्गीक्रियते, अपि तु ज्द्यणः । अतोऽध्या-
रोपापवादसङ्गलया सुलेनैकवाक्यत्वसिद्धिरियत आहुः दुष्ट इयादि । अयमर्थः, उपासनाथ धर्माणां क्पनोपदेशत्वं वदतां तेषां
कचिद्धास्तवत्वमास्थेयम् । अन्यथा तेषां कल्पनाया अप्ययोगात् । आतेप्यमाणस्य धर्मस्यकत्र सत एवान्यत्राऽऽरोपस्य _मध्वादि-
बिद्या निर्णयात् । एवं सस्थेषां वास्तवत्वसुपाधावास्थेयं, तत्नोपाधेः सते द्वैतापत्तिः । असत्त्वे तु धर्माणां एवामावादारोपासम्भ-
वेन कल्पनोपदेशषत्वस्येवासम्भव इति मुख्यतया ब्रह्मणः प्रतिपद्यसे तस्याः सङ्गतेरशक्यवचनत्वाद्राक्यभेदो दुर्वारः । अतो यथा
तिराते पोड्िनं गृह्णाति, नातिरात्रे षोडशिनं गृहणाती'तिवाकयद्वयबलादष्टदोषदु्टोपि विकल्पाख्यः पक्ष आश्रीयते । तथात्र
्रुतिद्रयबलादेबोभयरि्गत्वमास्थेयम् । तथा च, यथा हस्तादयः पुरुषात् प्रथक्भूता अपि पुरुषात्मकास्तथा जगद् ब्रह्मणः सका-
क्षाद् भिन्नतया प्रतीयमानमपि तदात्मकम्, भगवान् जगद्रपोपि तद्धिज्ञः पुरुषोत्तमः । किं बहुना यथेव _ सर्वश्रुयविसेधस्तथेव
सू्षमेश्चिकयात्र विचारणं कर्तव्यम्, नत्वेकतंरवाधेन । अतः अस्थूलादीनां अकता अभोक्त ल्ादीनां धर्मैनिषेधमुखेनेव *सवैतः
पाणिपादन्तदिलयादिना “स विश्वविदात्मयोनिरि्यादीनां ध्मेविधिमुखेनेव ब्रह्मखरूपबोधनायैव प्रवृत्ततया तुस्यबलत्वात्
तयोर्थवोधसौकर्याथं ब्रह्मणि सर्वरूपंसम्थैत्वं सवेरूपत्वं स्वेकरणसमथत्वं च गीयते । उभयलिङ्गाधिकरणेन व्यासचरणैः
परतिायते। तेन॒ शुतिसूतआदि बलास्सर्वाविरोधार्थं विरद्रधरमाश्रयतवमेवाद्रणीयमियथः । ननु ब्रह्मणः सवरूपत्वं न
यक्तम्, सर्वस्मिन् देश्चकालमेदेनाप्रतोतेः, ब्रह्मणस्तु सचिदानन्दात्मकत्वेन ज्ञानैकथनत्वेन सदैकरूपत्वात् । अतो न
पूर्वोक्तोपपत्तियुःञ्यत ` इयत आहुः अन्यथेवयादि । कर्तेति । माया, श्वन्यापारे हि _ करत्वं सवेत्रैवास्ति कारक
इतिन्यायारकवतवं तस्याः । तथा चनेकरसववेष्येकरसत्वस्मावाधायूक्त बोपपत्तिरितयथैः । नजु प्रतीतिविरुद्वस्यापि शाब्दादङ्गी
करणे नियामकाभावात्कथमाश्चास इयत आहः विरुदधपक्षा इदयादि । अत्र ब्रह्मणि स्वेषु अवतारेषु प्रतीयमानाः मत्सयस्यान्ा
यओोजनशतबृद्धिर्वरादस्य क्षणेन पर्वताकारत्वं, सप्तव्षस्य मोवर्धनोद्धरणम्, दामोदरटीलायां खस्पस्यापि व्यापकत्वम् › इत्यादयो
विरुद्रपक्षास्तत्काछीनेद्र्टा, इदानीमपि श्रुयादिभ्रसिद्धाः, अतोत्रैव ब्रह्मण्येव संवं श्योभते। तथा च, प्रयक्षादेरेव नियामकत्वं
शङ्काढयमानिना त्वयाद्रणीयमियर्थः । इदं यथा तथा विद्रन्मण्डनाद्विशिप्यावधेयम् । एवं प्रपच्चदशञायां रह्मकैवस्यं साधितम् ।
तेन मेदवादंः स्ब॑था नाभिमतो भगवतं इति बोधितम् । अतः परं प्रलयदश्ायां तदाहुः { इत्यादि । एतेन प्रथिव्यप्सु प्रलीयते,
आपस्तेजसि विलीयन्ते, तेजो वायौ प्रीयते, वायुराकाश विरीयते, आकाश्षमिग्दरियेष्विन्दरियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि
भूतादौ विलीयन्ते, भूतादि्महति विीयते, महान् अव्यक्ते विीयते, अव्यक्तमक्षरे विरीयते अक्षरं तमसि बिीयते, तम
एकीमवति परस्मिन्, परसान्नासन्नासन्नासदसदिव्येतन्निर्वाणमनुश्चासन मिति वेदानुशासनमिति, सौवाटवाक्थसुपन्यस्य
प्रथिव्याद््षन्तानां स्वस्वकारणे ठयं सर्वैकारणभूवस्ये तमसः परस्मन्नामरूपविभागानदैत्वरक्षणमेकौ मावमङ्गडुवन्तो
बिशिष्द्रैतबादिनोपि निवारिता इति बोधितम् । छिङ- षण इति धात्वथंविचारणे रयस्य ऋ षरूपतया छद्रोदके शदधोदकश्चप
इव नामरूपविभागानरहैत्व एव पयैवसानादक्षयन्तानां सवक्रारणेन . सह तथात्वं तमर्ूवेकीमावकथनात्' सकारणस्वरूपाभेद
इ्येतस्यैवा्थस्यस्फुटीमावात् । अत एवोपखंहारे "परस्तान्न सन्नासन्न सदसदि" ्युपक्रमोक्तरूपतेव पाभ्यते । तस्मादयमेव
मुख्यो ब्रह्मवाद. इति सवं सुखम् ।॥ ३२ ॥ ‰ ` ` = ध द ८ ^ 4 ^
५ ि श्रीगिरिधरृता बालप्रवोधिनी
तस्य परमगहयस्य अ्रहणेऽदं न शक्त इति चेत्तत्राह--यावानिति । अदं यावान् यत्परिमाणकः, यथाभावो याद्रक्सत्तावान् ,
यानि रूपाणि गुणाः कर्माणि च यस्य सः यद्रूपगुणकर्मकः, तथैव तत्वविज्ञानं यथार्थज्ञानं ते तव मदनुप्रहादेवस्तु ।। २१॥ 8
एवं दवाभ्यामाशषीर्वादपूर्वकमुपदेशं प्रतिज्ञाय चतुभिः छोकैरुपदिकङति-- अहमिति । अग्रे सृष्टः पूर्वं यनसदसतोः कायैकारणयोः परं
कारणं वस्तु तदहमेवासं स्थितः, नान्यत् किञ्चिःस्थूलं सूक्ष्मं वा, इनेन परं रूपं दर्त् । आसमेव केवरं, न च किच्चिदृकरव-
भिव्येवकारा्थः। पश्चात्सष्टेरनन्तरमपि यच्चैतत् कायैकारणात्मकं स्थूलसुष्ष्मात्मकं विश्व॑ तदप्यहमेवास्मीयपरं रूपं प्रद्चितम् ।
दरपगणकमैक. इत्युक्तानि `. रामकृष्णाद्यवताररूपाणि, भक्तवात्सर्यादयो गुणाः, सष्टिपाखनादीनि गोवद्धेनोद्धारणादीनि
1
१, सकारण" पाष्ठः ।
काणि च सूचितानि ! यच्च प्रल्येऽवश्षिष्येत स दश्रतेऽप्यहमेवास्मौति त्रिकालत्यापिनी मम सत्तेति यथाभावः" इयस्यार्थो `
[सि
[त्ति ४५ भूतानि भूतेषूचावचेष्रचु | प्विषटान्यप्र्िष्टानि दथा तेष नते हम् ॥२४॥
| भ्रीधरस्वाभिरूता भावार्थदीपिक्ाव्य
यथात्ममायायोगेन'इत्यनेन मायाया अपि पृरष्ठत्वारक्ष्यमाणोपयोभित्व निरूपयति
मथंम् । यद्यतः किमप्यनिरूक्तमात्मन्यधिष्ठमे प्रतीयेत । सदपि च न प्रतीयेत तदात्मनो भम मायां र
वि चंद्रादिरिलयथः विना प्रतीती दृष्टातः । यथा तम इति । सतोऽग्रतीतौ तमो राहु्येथाग्रहमंडदे श्थितोऽपि म॒ दश्यते तथा ॥
ॐ यथाभाव इत्येतत्स्ष्टयति ! यथ महामूतानि भौतिकेष्वनु सृष्ठरंतरं प्रविष्टानि तेषूपभ्यमामत्वात् अप्रविष्टारि
मरगेत्र कारणतया तेषु त्रि्मानसरात् । तथा केषु भूतभौतिकेषु अदं न च तेष्वहम् । एवंभूता मम सत्तेय्थः ॥ ३४ ॥
भ्रीवंशीघरकता भावाथेदीपिकाभ्रकाश्चन्वार ०
किच्च जीबस्य परमात्मज्ञानविज्ञाने प्रति माया खल्वंशेनानुकूखाः पतिकूला
योगमायेबाधिकरोति सा खस्तरनुकूरैतरेति ते दे अवदयनिरूपणीये इति ज्ञापयन् यथा योगेनेत्यने
योगमाया च कीटक्षीति प्रइनस्योत्तरं तंतरेणेव क्रमेणाह ऋतेर्धमिति, यद्यतोऽशं सत्यं वस्तु विनान प्रतीयते किं त्वथेसत्यं वस्त्वेव
प्रतीयते इयथः । तथा यतः अथं विना प्रतीयते अर्थो न प्रतीयते किंत्वनथंः प्रतीयेतेतय्थः । तक्ताम् आत्मनि स्वस्मिन्भुक्तो
वदवश्च जीव आत्मनो मम मायां कमेण विश्चाविध्येति वृत्यां मायाख्यां शक्ति विद्यात् जानीयात् विद्याया इष्टान्तः यथा
भासो दीपादिप्रकाशः दीपादिभकाशादयथा गृहे विद्चमानो घटपटादिरथं एव प्रतीयते न त॒ पपानथनाय् संभाषितो जरयां
तथा सपंदृश्चिकादिरागंतुकश्च भयकारणमन्थः प्रतीयते एवमेव हेतोर्मक्तेन ` वस्पिञ्चित्यसंबद्धं ज्ञानादिकमेव
प्रतीयते नत्ववि्ादश्षायामिव तद्भाव
मावादेवाकाशङुसुममलीकं शशश्ङ्गमलीकमिति यथ
विद्यया कस्पते त्रिया लुप्यत इति विद्याऽविद्ययोद ्टंवावाभासतमसी इयत्रःद्ायातपौ तपौ यत्र न गृधपक्षौ" इयष्टमस्कन्पे एव
पमाणं ज्ञेयम् केचित्त तमो दृष्टंतोयसराबरग्राज्च एव॒ आवरणविक्षेपयोस्तु दृष्टातः सप॑ठबा्रभूतावेशावा ज्ञेया इयादुस्तेषि ताम
सस्वात्तमःकच्देनेव ग्राह्या इत्यपरे । एवं जीवे सार्ेदिकविद्यमानवस्तुप्रयायनस्त्रिदममानवस्तुरल्ायनं वाबरणः
विक्षेपश्चब्दाभ्यामुच्यते। अथार्थ॑शब्दस्य धनवाचित्वाच्छेषेण माग्यप्रपतखीय॒बहुधनो.
१, प्रा पा-बेषु. ख ।
५२
[ स्क. २ श्र. ६ इलो. ३३-३४
` ततश्च “मक्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः इव्युक्तेर्जातिप्रमाणाभ्यामत्पीयस्या तया भक्या निर्विशचेषन्रह्मण
एवानुभवः } न .त्वनंतचिद्विंशेषनरह्मणो : भगवतः ` यथाऽरपतेजश्वक्चुष्केण जनेन : मणिमयी. सूर्मिः सामान्यतेजोमय्येव टद रयते ।
| कानेत्रक्णादिविक्ञेषमयीः । : ततश्च विधायाः. सामरूपेणेवोपरमे सलयद् मुतनैरगण्यस्य ¦ तस्य ` तयेव भक्या जह्यानु-
भवस्यापूणेत्वमेतदेव निर्बाणशब्द वाच्यं जी वन्रहेकय तदुक्तं तत्रैव “अतो मां तत्वतो ज्ञात्वा विक्षत तदनंतरम्” इति! यातु
चिच्छक्तिवृत्तीनां सारभूता कृपाविखासरूपा परमोत्तमा श्रद्धा भक्तिजातिग्रमाणाभ्यामलयधिका- सा प्रबला परमखतंत्रा गुण-
दोषादिकमप्यगणर्यती बद्धेपि जीवे. रा्चसपुखिदपुस्कसादौ दुराचासोपि यद्च्छयेवोदयते.।. विप्रे संन्यासिनि सुक्तेपि, नोदयते ।
तयेवावि्यापर्यतसमंसतक्टे्ध्वंससदुक्तं “जरथयाश्चु या कोञ्चं निगीणैमनटो यथां; इति । तथेवानंतचिद्िशेषस्य भगवतोऽप्य-
परोक्ष्यानुभबो भवेत् । यथां वहुतरतैजख्िचचुष्केण ` जनेन सामान्यतस्तेजोमयी . विशेषतश्च मुखना सिकानेत्रकणीदिसौद यैमयी
च मूर्तिभ॑दरेणेव हृयते इति । तदेवं भक्तिर्टि विधा. -निसणा गुणमयी च । तच्राद्यया ` पाकदक्ञायां प्रेमभक्तिसंज्ञया मगवद्रश्षीकारः
सच्िदानंवमयभगवद्रपगुणटीखामाधुस्यानुमकश्च । द्वितीयया साच्विक्या सत्त्वगुणाष्धिच्युतयेव निर्विशेषब्रह्यसुखानुभवमात्रमिति ।
तस्मादु ब्रह्मसुखानुभवदक्षातः पूवास्वेव दश्ञा्ुः जीवेषु मायाया अधिक्रार इतिः सिद्धप ` “सलयमेव ` प्रतीतं स्याद्यतोऽसत्यं तथा
यतः । तद्विद्यादात्मनो मायां -यथाःमासोः यथाः तमः इलयनुक्तेरियन्यस्मिन्न्थेष्याञ्चय ईक्ष्यते । ऋतेरथंशब्दौ परिवयसहदावर्पितौ
यतः सं चार्थो यथा ज्रह्मानुभवकवत्छपिः जनेषु "नानाविधेषु या सपष्टमधिकयोति ` भगवदिच्छाबज्ञातदीयस्वरूपरुणीलाप्रकाशा-
वरणधुरधुरा खरूपभूता शक्तिस्तस्यायोगमायाया अपि लक्षणं तेत्रेणेवाह--ऋत इति 1 आत्मनि ` परमात्मनि मयि. ऋते ज्ञाते
सति अतेगेदयथत्वेन ज्ञानार्थत्वात्साक्षादनुमूते सतीदं; । यदिति “द्रण्. गतौ» ` इयस्य श्रतं तत्पदेनैव यत्पदस्याक्चेपात् । यतः
अथ ःयलपरयोजनं भ्राप्नुवदस्तुःअप्राङ्रवं प्राकृतं च ्रतीयते। यया प्रकाशितसत्प्रयोजनं वस्तु परमात्मसाक्षात्कारवता जनेन साक्षा-
दनुभूयेतेयथः'1 यतः सकाश्चान्नः प्रतीयते ययाऽवृत्तं तदेव वा समयांतरे' बा स ` प्रतीयेतेयर्थः । ` तामात्मनो भगवतो मम मायां
योगमायास्यामंतरंगां शक्ति वि्ाजानीयात् । मायया प्रयोजनं विनैवाद्रियते योगमायया तु ग्रयोजनमुदिदयैवेति विवेचनीयम् ।
“यथा भासो यथाःतमः' इतिःआमासेन दीपादिनाः प्रकाशितं घटपटादिकं ` यथा प्रतीयते ` तमसा वृतं तन्नानुभूयते च तथेव
सा मदिच्छावश्लादाभाखतमोधर्मवती योगमायेयर्थः । उदाहरणं तु यथा देश्यैदक्शनेपि प्रेमसंकोचाभावज्ञापनार्थं भगवक्कुक्षौ
यया प्रकाक्षितं आज्ृतमप्राकृतं गोककख्यक्योदाकृष्णादिस्वरूपं च यया मोहिता श्रीयज्ञोदा साक्षादनुबभूव क्षेणांतरे च॒ ययावरणान्ना-
संबभूव च यथा ` चेश्व््यानुभूया प्रेमसंकोचज्ञापनाथं यया प्रकाशितं विश्वरूपं परमात्मरूपं चानः `साक्नादनुवभूव तत्रैवं
अतेमानमपिं कृष्णसर्पं ययावरणोन्नानुबरभूव समयांतरे च ययाच्छादितं विग्वरूपादिकं नानुबभूव द्विभुजं श्रीश्ृष्णमेवानुबभूव
अतरैकदैवैकस्य खरूपस्य प्रकाक्ञनमन्धस्यावर्णमिति पूर्वतो विशेषः यथा मंजुमहिंमदश्चनया ब्रह्मण ईश्चरत्वाभिमाननिवर्वनारथ
ययावेरणप्रकाकनाभ्यां लऊीरोपारकरवेत्सवाखाचदशञेनतद दश्चनङ्ृष्णस्वरूपसूतवत्सवाखादि दश्चनचतुभुजत्वादिदश्चेनतद दज्ञेनश्रीङष्ण-
स्वरूपदक्ञ॑नानि प्राप † यया मोहितः परमेष्ठी अत्रैकस्मिन्नेव परमेष्ठिनि विवधसरूपावरणप्रकाङशनयोः पौनःपुन्यमिति विशेषः !
%श्द `
चेत्युभाभ्यामेव भगवद्रक्षीकार इति ज्ञापनार्थव्नं॒दामवंधनटीखयां युगपदेव यज्चोदाछ्ृषणयोरमीप्सितवंधनाबंधने विभुत्वस्य
युगपदेवावरणप्रकाङानाभ्यां वेष्टय॑या किंकिण्या द्रर्थगुखन्यूनदा न्ना चावेष्टयता सूचिते ददोयंयापि वस्तुतः कष्णस्येवाभीप्सितम-
बंधनं साध्या यया ` मोहिता व॑जेश्वरीं ` विस्मयरसं क्षणमनुवभूव पश्चात्तस्या अप्यभीप्सितं छृष्णसंमया साधयितुं विभुत्वं
यथा खल्वावरतमेवेत्यतः सा कृष्णं बव॑यैव तत्रैकदैवैकंस्यैव विभुर्वस्यावरणप्रकाश्चने इति पू्ंपूरवंतो विशेषः । यथा च प्रतिस्नि-
मंत्रणादिसिद्धयथं श्रुतदेवबहुखाश्रुक्मिणीसंयभामादिंगृदस्थितस्य तस्य तत्तरसखरूपस्य `ययेव युगपदेवावरणप्रकाहानाभ्यां तत्र
तत्र रीखासिद्धिव्यख्यास्यते । अत्र श्रुतदेवबहुखाश्ादिव्यक्तिभेदभपेक््यैवावरणप्रकाशनयोयौगपदयं पूरवत्रकस्यां यज्लोदायामेवेति
विशेषः । सा खदु योगमायैव न तु माया ! तयां मोदहितानामंपि तेषां परमात्मसाश्षात्कारदश्चनाव्स च परमात्मसाक्षीत्कारो
भक्तिमिश्रज्ञानवतामविद्याविययोरूपरामे सति तथेवावतारसमये कृष्णं प्रीया परयता तत्करृपाविषयीमूतत्वादप्रेमवतामपि ।
अन्यदा तु प्रेमवतामेवं कृष्णरामादिसाक्षात्कारो भागवतमतैनोच्यते । तेषु योगमायैवाधिकरोति न तु माया । कृष्णं तदिच्छया
प्यतामपि' कंसादीनां द्वेषरक्षणांतःकरणदोषादेव न परमात्मसाक्षात्कारो यथा मत्स्यंडिकां भुंजानानामपि पित्तदूषितरसनानां
न मल्स्वंडिकासादालुभवस्तेषु मायेवाधिकरोति न तु योगमाया मायाश्चक्तिश्च योगमायोत्था तस्या विभूतिरेव यदुक्तं नारद
पंचसत्रे श्रुतिविद्यासंवादे“अस्या आवरिका चाक्तिर्मदामायाखिलेरी । यया मुग्धं जगत्सवं सर्वदेदाभिमानिनः"इति
भगवता सखखरूपत्वेनाभिमन्यमाना ` योगमाया शक्तिश्चिदरेव सैवांशेन स्वेच्छावश्ारस्वस्वरूपतवेनाभिमन्यमाना खशरूपा-
तपथग्भूतां सतीः मायाश्चक्तिजडेव ¡ यथा सर्पस्य स्वरूपभूतापि त्वक् तेन यत्ता चेत्ततः; प्रथग्भूतं कंचुकं जडी स्यात्. तथा `
चौत्तं श्रुतिभिः 11. “तमत जहासि तामहिरिव व्वचमात्तभगः इति सा च माया त्रिविधा प्रधानमविद्या विध्या च
प्रधानस्य लक्षणं जायंतेयोपाख्याने वक्ष्यते प्रधानेनोपाधयः सृज्यंते ते च सला एव । अविचया जीवेषु तदध्यासः सृष्टः
तिदखणां शक्तीनां काय॑ तत्तन्मयं `जगदिदमंशेनासत्यं तथा जीवानां म सयत्बात्
सं चासव. एव ` विद्यया तदधभ्यासध्वंसः इति
प्राधानिकं सत्यं काथमाविद्यकं खषा । निस्य तद्भक्तिसंबद्धमिदं तत्वरितयात्मकम् । १ प्राधानिका, स्ु्देहासतद्मौ ` आविद्यका
परमेन्वरः ३ कार्थकारणयोरेक्याच्छक्तिशक्तिमतोरपि । एकमेवादरयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ४ -भक्तानामेव सिद्धाश्च तुः्मेकीयमी-
खिता । कषीखिता भवतादुकतेसतरेव न-किकापरैः ५ इति विश्वनाथः । संदभेस्तु अथ तारद्चरुपादि विशचिष्टसमारमनो ` व्यतिरेक
ताभ स |
` मायालक्षणमाह-ऋतेथमिति । अर्थं परमार्थभूतं मां बिना. तस्मतीयते मल््रतीतौ ¦ तसरतीलमावात् । . मत्तो
सत््वादिगणसाम्यरूपां गुणमायाख्यां जडां प्रकृतिमुद्विरतिः कदाचिल्यथग्भूतान् सस्वादिशुणान्नानाकारतया . परिण
चेयाद्यपि ज्ञेयम् । तदुक्तम् “एकदेश्षस्मितस्याभ् ऽर्योरसनाविस्तारिणी . यथा 1 परस्य ब्रह्मणो माया तथेदमखिरं जगत्.” ` तथा
चायुबेंदविदः “जगयोनेरनिच्छस्य चिदानंदैकरूपिणः । पुंसोस्ति प्रकृतिरनिया प्रतिच्छायेव भासतः | अचेतनापि ` चैतन्य
योगेन परमात्मनः । अकरोद्धिदवमखिरमनित्यं नाटकाकृतिम्ः' इति। तदेवं निमित्ता जीवमाया उपादानांश्चो गुणमाये-
यत्रेपि विवेचनीयम् । अथैवं सिद्धं गुणमायाख्यं द्वितीयमप्यं्ञं दृष्टेन स्पष्टयति । यथा तम इति.। तमःश्ब्देनात्र पूर्मोक्त
तमःश्रायं बणंश्चावल्यमुच्यते तयथा-तन्मूख्योतिष्यसदपि तदाश्रयत्वं विना न संभवति तद्रदियमपीति । अथवा मायामात्र
निरूपण एव प्रथग्ष्टाद्वयं तत्राभासदृष्टांतो व्याख्यातः । तमोदृषटतश्च . यथांधकारोच्योतिषोऽन्यत्रैव प्रतीयते अयोति्विनां च
न प्रतीयते ज्योतिरास्मनां चश्ुषैव तत्प्रतीते प्रष्ठादिनेतिं तथेयमपीति ज्ञेयं ` तत्शदयं प्रवत्तिभेदेनैवोल्यं न तु रटतिभेदेन
प्रत्तनदृष्टतदरे धाभिप्रायेण तु पूर्वस्या ` | दाष्दे नैवं |
1 आमासपयीयच्छायाश्ब्दे न कचिसयोगः उनत्तरस्यास्तमःशब्देनैवं चेति तथा “ससजं च्छायया
. बिद्या पञ्नपरवाणमग्रत" इत्र । यथा च “का तमो महदह” इत्यादौ पू्वत्राविद्याख्यनिभित्तश्क्तिरत्तिकत्वाज्लीवविषयकत्वेन
जीवमायास्वम् । उत्तरत्र सखीयतन्तदूगुणमयमहदाद्युपादानशक्तिवृत्तिकसत्वं तथा तदूगुणमायातवं ससजे्ादौ छाथाशक्ति
मायामवटं्य सष्टयासंमे ब्रह्मा खयमविद्यामावि्भावितवानिलयर्थः। “विद्याविदे मम तन् विद्धयुद्धव शरीरिणाम् । बंधमोश्चकरी
आद्ये मायया मे विनिर्मिते इत्युक्तत्वात् । अनयोराविभौवभेदेश्च श्रूयते तत्र पूवेस्याः पाश्च श्रीकृष्णसलयभामासंबादीयकार्ति-
कमाहास्मये देवगणकृतमायास्तुततौ .“्तिःस्तुवतस्ते देबास्तेजोमण्डङसंश्चितम् 1 ` -ददशुगगनेः तत्र तेजोव्याप्तवि्गतरम् । तन्मभ्या-
द्वास्त सर्वे ञु्ववु्व्योमचारिणीम् । अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि तरिबिधैरौणेः" इयादिः 1: उत्तरस्याः. पाञ्चोत्तरखंड, “संख्यं
परकृतिस्थानं निबिडध्वांवमन्ययम्ः इति विद्यादिति प्रथमपुरंषनिर्देशस्यायं भावः अन्यान्प्रवयेव,. सखस्वयसुपदेशचः सं तु -मदत्त-
शक्त्या साक्षादेवानुभवसीति एवं मायिकरृष्टिमतीस्थैव ल्पादिविशिष्टं . मामनुभवेदिति --त्यतिरेकसमुखेनाजुभावनस्यायं ` भावः
हाब्देन निद्धौरितस्यापि मत्खरूपादेमीयाका्याविसचेनैवानुभवो न भवति ततस्तदर्थं मायालयाजनमेव कत्तैव्यभिति 1: एतेन
तदविनाभावास्रमाप्यनुभावित इति गम्यते ॥ ३३.॥ % % . इत्यथ इति अलौ किक्येव मम सत्तेति भावः । संद अथ तस्येव
रम्णोरदस्यत्त्वं बोधयति, यथेति ।. यथा महति भूतानि भूतेष्वप्रविष्टानि बहिःश्ितानामप्यनुप्रविष्टान्यतःस्थितानि भाति तथा
लोकातीतवैडंटस्थितव्वेनाप्रविष्टोप्यहं तेषु तत्तदूगुणविष्यातेषु प्रणतजनेषुःविष्टो हृदि ` सितोदं . मामि, तत्र. मह्यभूतानामंश-
भेदेन ग्रवेशचाप्रवेश्लौ वस्य तु प्रकाशचमेदेनेति भेदोपि प्रवेशचाप्रवेश्चमात्रसाम्येन दृष्टातः . तदेवं तेषां. तादमात्मवश्चकारिणी प्रेमभक्ति-
नाम रहस्यमिति सूचितं तथा च ब्रह्मसंहितायाम् । “आनंद्चिन्मयर सम्रतिभाविताभिस्ताभियै एव निजरूपतया . कामिः ।
गोखोक एव निवसयखिलात्मभूतो गोर्विदमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ प्रेमा्जनच्छरितभक्तिविलोचनेन्. सतः. सदैव ` हृद्येपि
विलोकयति । तं स्यामसुंदरमचिलयगुणस्वरूपं गोविदमादि पुरुषं तमहं भजामि. इति. अचिदगुणखरूपमपि प्रेमाख्यं यदंजनच्छु-:
रितबदु्ः प्रकाशमानं भक्तिरूपं विखोचनं तेनेयथेः । यद्रा यथा तेषु. तानि बहिःखितानि . च+ भति वथा भक्तष्वप्यहमंतम-
मोवृत्तिषु ब्रहिरिप्रियवृत्ति चः विस्फुयमीति, भक्तेषु सबेथानन्यवृत्तिता देतुनौम किमपि सखप्रकाश्ं ग्रमाख्यमानंदाप्मकं वस्तु
मम रहस्यमिति भावः । तथैव श्रीन्रह्मणोक्तं “न भारती मग मृषोपलक्ष्यते न वै चिन्मे मनसो गृषा गतिः 1 नमे हृषीकाणि
[ स्क. २श्र.६ ग्लो. ३३३४
भक्तिः सिंद्धैगैरीयसी'" इयादौ च बहुत्र व्यक्तं स्वयं चैतदेवं श्री
सर्व यतमं भूयः णु मे परमं वचः” ईदयोदिनो “सेगोप्यमपिं वेक्ष्याभि इत्यादिना
कटी भगवतोदितम्! संप्रदोयं विभूतीनां
। विनायक दवं च भयां वोगेगोयाज् दनव उक्षयित ` होभ्यि
५ स= करं वतनाद धयति { यथा मेहाभूतोभयका्दीनि =
देवोसौ स्वगृहिष्वेरपत एवे वसेतीतिवततेषु सर्वेषु भ्रवेशनियमनषाखनोदीन्थासंगरहिरीनीत्यवंभूतेषु
षु मोयिकेष्वासंगर-
गुणातीतभक्तेष्वैतवैहिमैया यक्तेमेक्षक्येह
दनिस्तेषाभगेषुः श्वीयसोकमायादिकं चानुभावयितुमिति तेषु
डति भावः \ ३४॥
= | ध्रीराधारमणदासमोस्वोमिविरचिता दौपनीन्याद्या
ऋतेऽथंमियादि किमपि देदादेरि्यथः । अयम्भावः असन्नपि भिथ्याभूतोऽपि देददादिबोस्तवं परमाथ विनैव आत्मत्वेन
यते सश्नपि निलगप्रकाश्चमानोऽपि आत्मा न प्रतीयते न ज्ञायते देहादिभिन्न आत्मा नास्तीति बोधो यया भवति तामात्मनः
परमेश्वरस्य मायां विद्यात् अयम्भावः मायाया आवरणविक्ेपरूपे दवं शक्ती तत्राबरणशषक्टथा स्वरूपाज्ञानं विक्षेप्चक्स्था देहे आत्मा-
तम. एवः भरतीतते एवं नात्मा किन्तु द्ादिरिति यद्रा तमोराहुः यथा रहमण्डले सतोऽपि न प्रतीयते इलः [इति बाट- `
प्रबोधिनी ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ |
श्रीमद्रीरयघ्न्यास्योा
आति + दिशि स ॥ | ध स ध 4 न. ५ र्थौगो
यथोश्चवचेषु नानाविधेषु र भूतेषु मोतिकेवु घटादिषु भ्रवि्वन्यप्रविंधेन्येव लः न न्यव ४ चटोदिगतमेदच्छे चा
चतनेष्वार्मतयामुभविष्टोऽपि तेमु न प्रविष्टः न तद्ैतंदोषैः स््र्र 8 ध, ५ स्येति ्रनचेतेना ५
जीवामनसलच्छरीररतिवांरत्वयुवत्वौदय प ४ (1 रः यवत्याद | ‡ 0 तनं 54 भमै {- त ६5६४ ५५५
सकी. २ श्र. ६ उलो. ३६.२४ |
कतम ।
दवेमोदमूख्त्वात् तदुक्तं विष्णोरधीनं प्राक् संषटसतथैव प्रलयादनु अस्य सततवप्रव््यादिविरेषेणा
स्ितिकाले तु कथां चिदूवुद्धिमोहतः प्रतीयमानमपितु तस्मान्नैवेति गम्यतामित्यादि । अनेन काङुत्रयेऽपि
` खतत्रोऽदं त्वदादिकं सवं यदधौनमेवेव्यक्तं भवति थ नि
यद्रस्तु आघ्रकामस्य ममाथ भरयीजनं
भ्यामर्थो बाधश्च स्तः तद्यादिवस्तु आत्मनः परमात्मनो मायां विधादिलयन्वयः । मायेति नेद्रजो्सुच्यते किंतु जीबप्रकृती ती ी
एवेयाहं यथेति । यथा यथोथैतवेनैव सलयत्वे नैवप्रतीयमान आभासो मम प्रतिविवेभूतो जीवो यथा यथाथेत्वेनेव तमोग्लानिदेतुमूः
भ्रकृतिश्च मायत्युच्यते युख्यतो विष्णक्तर्हिं मायाशष्देन भण्यते उपचारतस्तु प्रकृतिज
भवति यथाच्छत्रधराथा रथस्था अपरथिनो नोच्यन्ते तथा जीवप्रकृतिकमैकलाः सदा मथि बतेमाना अपि जीवेन जीवनाभांवात्
प्रकृता बंधाभावाति कमण कटौभावात् काठतः परिणामामा्वाश्च मयि खिता इति नोच्यन्ते सवं परे सितमपि नैव तत्रेति भण्यत
इलदिरिति । ३४॥
श्रीमजीवमोकष्वािक्कता कमसन्द भव्यस्य
विना खतः प्रतीतिनीस्तीयथंः । तथालक्षणं वस्तु आत्मनो मम परमेश्वरस्य भायां जीवभ यशणभीयेति मोंयाख्यश्क्तिं
विथात् अत्र शुद्धजीवस्यापि चिद्रपस्वाविषेषेण तदीयरदिमस्थानीयत्वेन च सखरान्तःपात एव विवक्षितः तत्रास्या दथारमकतवेना-
भिधानं दृष्टन्तद्रेधेन रभ्यते। तत्र जीवंमायाख्यस्य प्रथमास तारेशव्वं ट्न्तेन स्व॑यन्नसम्भावनां निरस्यति यथाभास इति ।
आभासो उ्योतिर्विम्बसये ` श्वीयप्रकाक्षाति : उयवंहितग्र क्ट = तेच्छथिविक्षेषः स `यथा तस्माद् बहिरेव प्रतीयते न च
त बिना तस्य प्रतीतिस्तथा साषीः विर्िष्यामासधममतमन शतसा
स्याप्याभासास्यत्वं केचित् भभासश्च स यथा कचिदयन्तोद्धदात्मा स्व्वाक्चिक्षैच्छटापतितनेत्राणीं नेतरे्रकोश ध श
माचृणोति तमातरूख च स्वेनाभ्थन्त्द्भटतेजर्तवेनैव द्रष्ुनेत्ं उयाङ्कयन् स्वोषकैण्ठे वर्णशञावस्यमुद्िरति कदाचिनत्तदेव प्रथगभाविनं
मानाक्ारतया परिणमयति तथेयमपि : जीवक्ञानमाशणोति सन्त्वादिगुणसाभ्यरूपां गुणमायाख्यां जडां प्रकृतिभद्विरति कदाचित् च त् त्
परस्य ब्रह्मणो माया तथेदमखिटं जगत् ।। तथा चायर्वेदविदः जगद् योनेरनिच्छस्यः चिदनिन्दैकरूपिणः पुंसोऽस्ि प्रकृतिर्न
प्रतिच्छायेव भास्वतः ।। अचेतनापि -चेतेन्ययोगिन परमात्मनः । ` अकसोदूविश्वमखिलमनिस्यं नाटकाकृतिम् ।। इति । तदेवं निमि-
तांशो जीवमाया उपादकानांश्ो शुणञायेयत्रेऽपिः:विवेचनीयम् । अभवं सिद्धं गुणमायाख्यं द्वितीयमप्यश्ं ` दृष्टान्तेन खष्टयतिः यथा
तम इति । तमःशद्दरेनांतर पर्वोक्तं तंमःप्रायं वर्ङञावंस्यमुच्यते । ` यदू यथातन्मूखभ्योतिप्य॑सदेपि तदाश्रयत्वं विना म -सम्भवंति
तद्रदियमपीति.। अथवा बा ं निरूपण ` एव ्रधगृष्टान्तद्वयेम् । तत्रीभांसहष्टन्ते व्योः तमोषटषठ
र्विना; चः म प्रतीयते ज्योक्तिसात्मा चश्चुषैव तत्रतीतेने प्रष्ठ
तु दछान्तभेदेनः+ श्रक्तनदषन्द्रेधाभिभ्रायेण वु पूठ्वेस्या आभासपय्योयच्छायाशचष्देन `
था---तेसर्जच्छाययाविन्ी प्रपव्वाणमग्रतः इयत्र यथा चका तमोमहददमियादौ
तकत्वाज्नी ५ वविषयंकःवेन जीवमायात्वम् । उत्तरत्र स्वीयतदूगुणमयमहकाथुपादामशक्तिव
खण्डे असंसय ्रकृतिस्थानं नि 4 ( य ८ द वयम् 1. इतिः। वि दिति भ्रथमपुरषनिदेशस्यायं भावः अन्यान् प्रसयेवं खः वयमुषदेशषः
त्वन्तु मदन्तशक्त्था साश्वादेवाज्ुर्वन्नसीति 1: एवं मायिकसुष्टषटष्टिमतीत्येवं रूपादिविशिष्टं मामनुभवेदिति व्यतिरेकञुखे नमुः
भवंनस्यायं भावः शब्देन निद्धौरितस्यापि : मरसरूपादेमायाकायोवेरेनेवामुभवो म भवति ततस्तदथं मायालयाजनमेव कर्तव्यमिति
. श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २ श्र. ६ शलो.३३-२४
एतेन तदविनामावात् प्रमाप्यलु भवति इति गम्यते ॥ ३३॥।। ॐ # अथ तस्येव प्रमूणो रहस्यत्वं बोधयति यथा महान्तीति ।
यथा महांति भूतानि भूतेष्वभ्रविष्टानि बहिःस्थितान्यप्यनुप्रविष्ठानि भांति तथा रोकातीतवेङकुण्ठस्धितत्वेनाप्रविष्येऽप्यहं तेषु तत्तद्गुण-
विख्यातेषु भ्वेशचभ्रवेञौ तस्य तु प्रकाशभेदेनेति भेदेऽपि प्रवेशाप्रवेश्चमात्रसाम्येन. दृष्टान्तः । तदेवं तेषां तादगास्मवश्चकारिणी
मभक्तिनौम रहस्यमिति सूचितम् । तथां च ब्रह्मसंहितायाम् आनन्दचिन्मयरसम्रतिभाविताभिस्ताभियै एवं निजरूपतया कामिः ।
गोलोक एवं निवसलखिलात्मभूतो गोबिन्दमादिषुरुषं तमहं भजामि ॥ परमाञ्जनच्छूरितभक्तिविोचनेन सन्तः सदेव हृदयेऽपि
विद्धोकयन्ति मसुन्दरमचिन्यगुणस्वरुपं गोषिन्दमादिपुरुषं तमं भजामि । इति । अचिन्यगुणस्वरूपमपि प्रेमाख्यं यद्खन-
नाव
वस्तु मम रहस्यमिति व्यञ्जितम् । तथैवं श्रीब्रह्मणोक्तं न भारती मेऽङ्ग खषोपलक््यते न वै कचिन्मे मनसो षा गतिः! नमे
१ णि पतन्यसतूपये यन्ते हदौत्कण्ठेथवता धृतो हरिः ।। इति । यद्यपि व्याख्यान्तरानुसारेणायमर्थोऽपरपनीयः स्थात्तथाप्य-
स्यात् । टृष्टान्तस्य्व करियाभ्यामन्वयोपपत्तेः । अपि च रहस्यं नाम ह्यतदैव यत् परमदुस्छरभं वस्तु दुष्टोदासीनजनदृष्टिनिवारणाथ
साधारणवस्त्वन्तरेणाच्छाचयते यथा चिन्तामणिः सम्पुटादिना । अतएव परोक्षवादा ऋषयः परोक्षक्च मम श्रियम् । इति श्रीभग
बद्राक्यम् तदेवं च परोक्षं क्रियते यद्देयं विरटप्रचारं महद्रस्तु मवति । अस्यैवादेयत्वं विर ख्प्रचारत्वं महर्वच्च मुक्ति ददाति
कर्हिचित् स्म न भक्तियोगमिलयादौ मुक्तानामपि सिद्धानामियादौ भक्तिः सिद्धेगरीयसीयादौ च सर्वत्र व्यक्तम् । सख्यश्चेतदेव
श्रीभगवता परमभक्ताभ्यामञ्जनोद्धवाभ्यां कण्ठोक्त्येव कथितम् । सर्वगुह्यतमं भूयः णु मे परमं वच इत्यादिना सुगोप्यमपि
ब्रशष्यामीलयादिना, च । इदमेव रहस्यं श्रीनारदाय स्वयं श्रीघ्रह्मणेव प्रकटीकृतम् । इद् भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संम्रहोऽयं
विभूतीनां स्वमेतद् विपुीककरु ॥ यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यस्िखाधार इति संकरस्य वर्णय ॥ इति ।
तस्मात् साधु व्याख्यातं .स्वामिचरणेर पि रहस्यभक्तिरिति । ३४ ॥ |
श्रीमद्धिशखनाथचक्रचत्तिकृता सारार्थदरिनीन्यास्या
किञ्च जीवस्य परमात्मक्ञानविज्ञाने भ्रति माया खस्वंश्ेनानुकूा च भवति । विज्ञाते च परमात्मनि मयि योगमध्यवा-
धिकरोति सा-खस्वनुक्रूठेवेति ते दे अबश्यनिरूपणीये इति ज्ञापयन् यथात्ममायायोगेनेयनेन व्यञ्जितस्य तव साया योगमाया च
कीटश्षीतिः प्रभोत्तरं तन्त्रेणैव क्रमेणाह, ऋतेऽ्थंमिति । यत् यतः अथं सत्यं वस्तु विना न प्रतीयते). किन्त्वनथेः । सत्यं वस्त्वेव
तीयेत . इयर्थः 1: तथा यतः अथं विना प्रतीयेत; अर्थो न प्रतीयेत, किन्त्वनथः प्रतीयेतेयथः । तत्ताम् आत्मनि
सस्मिन् मुक्तो बद्धश्च जीव आस्मनो मम मायां क्रमेण विद्या अविद्येति वृत्तिद्रयां मायाख्यं शक्ति विद्यात् जानीयात् । विद्याया
दृष्टान्तः--यथाभासो दीपादिप्रकाश्षः, दीपादिग्रकाश्ाद्यथा गृहे विद्यमानो घटपटादिरथं एव प्रतीयते, न तु दीपानयनात् पूवं
सम्भावितो घटपटाद्यभावस्तथा ` सर्पवृथिकादिरागन्तुकश्च भयकारणमन्थः प्रतीयते! एवमेव विद्याया देतोमुं क्तेन जीवेन
स्वस्मिननिः ं ज्ञानानन्दादिकमेवं प्रतीयते न स्वविद्यादज्ञायामिव तद्भावः, नापि स्वस्मिन्नसम्बन्धो देहदैहिकशोकमोहादिकनश्च
प्रतीयते । अविद्याया दष्टान्तः--यथां तमोऽन्धकारः, अन्धकाराद्यथा खमृहे विद्यमानो - घटपटोदिरर्थो न प्रतीयते, किन्त्ववियय-
मानोऽपि सम्भाव्यमानः सर्पचोरादिको भयकारणमनर्थः, प्रतीयते । एवमेवाविद्याया हेतोरेव बद्धेन जीवेन खस्मिन् निय-
सम्बन्धितया वक्तमानमपि ज्ञानानन्दादिकं न प्रतीयते किन्तु खस्मिन्नसश्नपि स्वसम्बन्धित्वेन वत्तैमानो देहदैदिकश्चोकमोहादिरेव
प्रतीयते । `तेन कुसुम गादीनां सयत्वेऽपि ` आकाश्चकदादीनां ततूसम्बन्धामावादेव आकाशकुसुममरीकं शङयम््गमलीकमिति
यथोच्यते तथैव देहानां तद्धम्माणां ोकमोहसुखदुःखादीनाच्न प्राधानिकत्वात् सलयत्वेऽपि जीवस्य ततसखम्बन्धाभावादेव जीवस्य
वेदादयो मिथ्याभूता इति शासत्रेपूज्यते । जीवस्य भिभ्यामूतोऽपि दे्टसम्बन्धः खल्वविद्यया करप्यते विया प्यते इति विदया-
विथयोरश्रन्तावाभासतमसी दयत छायातपौ यत्र न गृध्पक्षाविल्यष्टमस्कन्ध एव प्रमाणं ज्ञेयम् । केचित्तु तमोदृ्ठान्तोऽयमावर णांच
एवः आवरणविश्ेपयोसतं चान्ताः सरपैन्या्भूतावेकादया ज्ञेया इयाहृस्तेऽपि तामसत्वात्तमःशष्देनैव भाह्या इत्यपरे एवं जीवे सावेदिक-
विद्यमानवस्तुप्रयायनमविथमानवस्तु प्र्यायनं चेयविद्याया धम्मावावरणविभ्चेपशब्दाभ्यायुच्येते ॥ अथाथंश््दस्य धनवाचित्वात्
शे बेणभाग्यप्राप्तखीयबलधनोबणिगिव बिद्याब्धज्ञानानन्दो मुक्तः सम्पन्नवेन रूप्यते तथा अभाग्यानधिगतस्वीयधनो वणिगिवा-
जीवात्मनोऽनुभवो भवति न तु तत्पदाथेस्य परमा-
ज्ञानमिति भगवदुक्तदेहादिव्यतिरिक्ता त्म ज्ञानरुपाःयेय विद्या तस्याः सच्वराणस्वादनया गुणातीतस्य परमात्मनो नैवालुभवः प्रतयु-
वास्या अप्यपाच एव । यदुक्तं मगवता-दरव्यं देश्याः-फटं काले ज्ञानं कस्म च कारकः। श्रद्धाऽवस्थाकृतिर्नि्तरैगुण्यः सवे एव दहि ॥
येनेमे निर्जिता सौम्य गुणां जीवेन चित्तज्ञाः । ` भक्तियोगेन मन्निष्ठो म॑द्रावाय प्रपते
>
॥ | क्क; २; ५६. इल्लो. 2३-३४ ] ् रनेकग्याख्यासमलं ङतं यः; म् | | च क | | ४ | | | ् । ७२३
के नतः सुरजन रमंते
परोक्चानुभवाथं भक्तिः. कुतो छभ्यताम् उच्यते ज्ञानाधिकारिणः सांल्ययोगतपओआदिभिर्भ॑क्छिमिश्रेरेव जनितया विद्यया अक्ानिं
वर्तिकया प्रथमं स्वभ्पदाथौनुभवः ततस्तस्याविद्यातो वियुक्तस्य निरिन्धनाग्निन्यायेनं विद्यया अप्युपस्मतारतस्येन विया
परमतारतम्येन पृर्वेसिद्धभक्तिचन्द्रकखयास्तदुषरागविच्युतायास्तत उदमतारम्यम् । चयेव भक्त्या पुनः पुनरमभ्यस्तया तंततयदार्थस्य `
परमात्मनोऽनुभवतारतम्यम्। यदुक्तं भगवता गीतासु श्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न श्ञोचति न काक्षति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं छेभ॑ते
पतम् । इति परां पौन्वंकालिकंगुणीभावसरहियात् श्रेष्ठां केवलां वा ततश्च भक्त्या मामभिजानाति ` यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः
इ्युक्तजातिप्रमाणाभ्यामल्पीयस्या तया भक्ट्था निर्विशेषब्रह्मण.एवानुभवः न तवनन्तचिद्िशेषन्रह्मणो भगवतः । यथा अल्पतेजखि-
चश्ुष्केण जनेन मणिमयी मूर्सिः सोमान्यस्तेजोमयेव दृर्यते न तु मुखनासिकानेत्रक्णादिविरेषमयी ततश्च विद्याया सामस्तयेनैबोः
परमे सलयद्धतनैर्गुण्यस्य तस्य तथैव भक्त्था ब्रह्मानुभवस्यापि पृणेत्वम् एतदेव निव्वाणश्चब्द वाद्यं जीवन्रह्यैकयमः ! यदुक्तं: तंत्ैव
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । इति या तु चिच्छक्तिवृत्तीनां सारभूता कृपाविखासरूपा परमोत्तमा शुद्धा भक्तिजाति-
प्रमाणाभ्यामव्यधिका सा प्रबला परमश्वतन्त्रा गुणदोषादिकमप्यगणयन्ती ` वद्धेऽपि जीवे -राक्चसपुलिन्दपुल्कन्ादौ `दुराचारेऽपिः
यद्च्छयेवोदयते विप्रे सन्न्यासिनि सुक्तेऽपि नोदयते । तपेवाविद्यापयन्तसमस्तक्ठे्ध्वं सः यदुक्तम्" जरयययाञ् या कोषं निगीर्ण
मनलो यथा । इति । तयेवानन्तचिद्धिकेषस्य भगवतोऽप्यपरोक्षानुभवो भवेत् । यथा बहुतरतेजखिचश्ुष्केण जनेन सामान्यतस्ते-
जोमयी विशेषतश्च मुखनासिकानेत्रकणादिसौन्द्यैमयी च मूर्तिभेदेनैव दृश्यत `इति । वदेवं भक्ति्रिधा निर्मुणा गुणमयी च
तत्रा्यया पाकदश्लायां प्रमभक्तिसंज्ञया भगवद्रक्ञीकारः सञ्िदानन्दमयमगवद्रूपगुणलीलामाधुय्यीनुभवश्च द्वितीयया सास्विस्या
सत्त्वगुणाद् विच्युतयेव निर्विंशेषत्रह्मसुखानुभवमात्रमिति । तस्माद् ब्रह्मसुखानुभवदश्चातः पूरठ्बास्वेव दशासु ` जीवेषु मायायाः
अधिकार इति सिद्धम् । सयमेव प्रतीतं स्यादूयतोऽसत्यं तथा यतः । तद्धि्ादात्मनो सायां यथामासो `यथा तमः ॥ इयनुक्तरिय-
न्यस्मिन्नथेऽप्या्चय क्ष्यते । ऋतेऽर्थशब्दौ परिवृ्यसहावर्पितौ यतः 1} स चार्थो ` यथा न्नह्मानुभवबतस्वपि जनेषु नानोविषेषु
या स्पष्टमधिकरोति भगवदिच्छावज्ञात् तदीयस्वरूपरूपगुणटीलाप्रकाशनावरणधुरेन्धरा खरूपमूता : शक्तिस्तस्या ` योगमायाया
अपि लक्षणं तन्त्रेणेवाह ऋते इति । ` आत्मनि परमात्मनि मयि ऋते ज्ञाते सति अरतेयैयर्थत्रेन ज्ञानार्थत्वात् साक्षाद नुभूते
सतीयथंः । यदिति इण् गतो शत्रन्तम् तत्पदेनैव यत्पदस्याक्षेपात् यतः अथं यत् भ्रयोजनं प्राप्नुवत् वस्तु अप्राकृतं प्रातच्न प्रतीयते
यया प्रकाश्लितं सत् सप्रयोजनं वस्तु परमात्मसाक्षात्कारवता जनेन साक्षाद नुमूयते इयर्थः । यतः सकाशात् न प्रतीयते च यया
आवृतं तदैव वा समयान्तरे वा न प्रतीयेतेयथंः । ताम् आत्मनो भगवतो मम॒ मायां योगमायाख्यामन्तरङ्गां शक्ति विधात्
जानीयात् । मायया प्रयोजनं बिनेबाश्रियते.योगमायया तु प्रयोजनमुदिश्यैवेति विवेचनीयम् । यथाभासो यथा तम इति । आभा-
सेन दीपादिना प्रकाशितं घटपरादिकं यथा प्रतीये तमसा आवृतं तन्नानुभूयेत चः तथव सा मदिच्छावश्चादाभासतमोधर्मब्रती.
योगमायेलयथः । उदाहरणन्तु यथा रेशयेदज्ञेनेऽपि प्रेमसंकोचाभावज्ञापनार्थं भगवतूङ्क्षौ यया प्रकाशितं प्रातं विश्वमप्राङ्ृतं
गोकुरयश्चोदाकृष्णादिसखरूपञ्च यया मोहिता श्रीयश्चोदा सा्षादनुबभूव क्षणान्तरे च यया आवरणान्नानुवभूव च । यथा चैश्च-
य्य नुभूलया प्रेमसंकीचज्ञापनाथं यया प्रकाशितं विश्वरूपं परमात्मखरूपन्नाज्जंनः साक्षादनु बभूव, तत्रेव वर्तमानमपि कृष्णखरूपं
यया, आवरणान्नालुबभूव, समयान्तरे च ययाच्छादितं विश्वरूपादिकं नानुबभूव, द्विभुजं श्रीक्ष्णमेवानुयभूव । अत्रेकदैव ,
एकस्य खरूपस्य प्रकाञ्चनमन्यस्यावरण्मिति पूकतो विह्ेषः । यथा च मञ्जुमहिमदशेनया म्रह्यण देश्वरत्वाभिमान निवर्तना्थ
यया, आवरणप्रकाशनाभ्यां रीलापरिकरवत्सबालायदन--कृष्णस्वरूपमूतवत्सवाखाविदकेन-तददशेन--चतुमु जादिदन--
तददक्षंन--श्रीकृष्णसखरूपदशनानि प्राप यया मोहतः परमेष्ठी । अत्रैकस्मिन्नेव परमेष्ठिनि विविधस्रूपावरणप्रकाकनयोः . पौनः.
पुन्यमिति विशेषः यथा च भगवदरपुः खरूपत एव परिच्छिन्नमपरिच्छिन्नं चातक्यैमिति ज्ञापनाथं तथा केवठमजनश्रमस्तञ्जन्या
भगवत्क्ृपा चेत्युभाभ्यामेव भगवद्रकश्षीकार इति ज्ञापनाथंच्र दामबन्धनटीखायां युगपदेव यज्ञोदाकृष्णयोरभीप्सिते बन्धनाबन्धने
विभुत्वस्य युगपदेवावरणप्र काशनाभ्यां वेष्टयन्त्या किककिण्याद्रङ्गुखन्यूनदाम्ना चावेष्टयता सूचिते दशैयन्त्यापि वस्तुतः कष्ण-
स्थैवाभीप्सितसम्बन्धनं साधयन्त्यां ययाः भोहिता ब्रजेश्वरी विस्मयरसं क्षणमनुवभूवं, पश्चात्तस्य अप्यभीप्सिवं कृष्णसम्मया-
साधयितु विभुत्वं यया खस्वावृतमेवेयतः सा कृष्णं वबन्धैव । अत्रैकदैवेकस्यैवं ` विभुर्वस्यावरणप्रकाश्चने इतिं ष्वः
पूठवैतो विशेषः । ` | | 1 |
यथा च प्रतिखनिमन्त्रणादिसिद्धयथ श्रुतदेवबहुखाश्वरकमिणीसलयभामादिगरहस्थितस्य तस्य तत्तत्स्वरूपस्य ययैव
युगपदेवावरणप्रका्नाभ्यां तत्र तत्र टीखासिद्धिञ्याख्यास्यते अत्र श्रुतदेवबरहुलाश्वादिव्यक्तिमेदमपेक्षयेवावरणप्रकाचनयोर्यौगपदयं,
धूठ्वन्रकस्या यक्लोदायामेवेति- विकोषः सा खदु योगमायेव, नतु माया, तया मोहितानामपि तैषां परमात्मसाक्चातकारदर्शनात् |
स च परमात्मसाक्षातकायो भक्तिमिश्रज्ञानवतामविद्याविद्ययोरुपरामे सति, तथैवावता रसखमये कृष्णं प्रीया पद्यतां तत्ङ्कपाविषयी-
भूतत्वादग्रेमवतामपि । अन्यदा तु प्रेमवतामेव कृष्णरामादिसाक्षात्कारो भागवतमतेनोच्यते। तेषु योगमायेवाधिकरोति न तु
४०८७ कंसादीनां द्ेषरक्चणान्तःकएणदोषादेवं नः प्रमा्मसाश्चात्रकाटः, यथाः सतृस्यण्डिक भुः र
व दानुभवः । तेषु मायेवाधिकरोति न चु योगमा
= भिमानिनः ॥। इति ।। मगवरता खसवरूपतवेनाभिमन्यमाना योगमाया श्चक्तिश्िेव सेवांभेन. सवेच्छावश्ात् सवस्वरूपत्वेनानभि-
र्यमानात् सवस्वरूपात् प्रथग्भूता सती मायाश्चक्तिजेडेव । + यथा सपंस्य स्वरूपभूतापि तत्क तेन ` लक्ता चेत् चतः ए्थग्भूतं कञ्चकं
शे प्राया त्रिविधा--प्रधानमबिद्या विद्या
प्रधानस्य र्षणं जायन्तेयोप्राख्याने वक्ष्यते प्रधानेनोप{धयः : सूच्यन्ते ते च सला. एत्र, ¦ अविद्यायाः जीवेषु
सष्ठ सः चासयः; एव विद्या तदध्यासध्वंस इति तिस्रणां शक्तिना कायं तत्तन्मय जगद्विदमंशर
` निखयत्वाः भगवन्निकेतनादिभक्त्युपकरणानां निधुणत्वान्रशचिन मिल्यस्वमपि. ब्राद्विभियेथास्रमतं नानारूपतया
निरूपितम् । काय्यं प्राघानिकं सत्यं काय्येमाविदयक्रं सृप्र । निर्यं तद्धक्तिसम्बन्धमिदं तत्वितयातमकम् ॥+ १॥ ` प्राधानिकाः स्ुदे
हांसद्रम्मै; वाबिद्यकः पुनः । जीवेषु तत्तत्सम्बन्धो मक्तिश्वेन्निगुणाश्चते ।। २।॥ चिज्जीवम्पयानिलयाः स्युस्िखः ` कृष्णस्य शक्तयः
ततघ््यश्चताभिः स भात्येकः परमेश्ररः ॥। ३ ॥ कऋराय्यैकारणयोरेकयाच्छक्तिदक्तिमतोरपि । एक्मेायं जह्य चेह नानास्ति किञ्चन
।} 1} यक्तानामेव सिद्धान्वश्चवुःोकीयमीरिता । शीखिता भगवद्भक्तेस्वेरेव न किरापरेः।। इति।1 २३३1} # 8 एवच्च
मन्त्रेणैव लक्षयित्वा ाभ्यामथिच्रतेषु सगुणनिगुःणछोकेषु ब्रह्मणा पष्ट खखक्रीडाभ्रकार ` तन्तरेणेवाह यथेति ।
टि दि विश्न च प्रथगृवि्यमानत्वात्
भररयुक्ती कुठ्वंन् तेषां कर्णेषु स्वसीखवय्याखतं पूरयितुं स्पङञेनाटिङ्गनादिदानैरतेषामङ्गेषु -स्वीयसौकुमायेमाधुख्यादिकं चानुमावरयितु-
मिति तेषु गुणातीतभक्तष्वन्त्वहिर्मेया यक्तुमशक्येष्व्रासङ्गसदहितैव मम क्रीडेति भावः ।। ३४ ॥।
धीम्च्ुकदेबशृतसिद्धान्तप्रदी पः ।
मायामाह ऋतेऽथंमिति । यद्रस्तु आत्मनि ज्ञानस्वसूपे ज्ञातरि सति ज्ञेयतया प्रतीयेत अथं ज्ञातृषदाथमृते न प्रतीयेत
तदचेतनं द्रम् आत्मनः परमात्मनः मम मायां विधात्र् अचेतनस्य चेतनज्ञेयतया सख्रूपनिश्चये दृष्टातः यथा आभासः प्रकाशः
यथां वा तमोऽप्रकाश्चः ज्ञातरि सत्येव प्रतीयते नतु तद्भावे तद्रदिश्यथः ।। २२॥ 8 # ` यथा आस्मसायायोगेन विश्वं विदजन्
वियन् भगवान् करीडति तद्विषया मनीषा संक्षेपतः चतुरानन अर्पिता माया चदर्बिता अथ विश्वसष्टयादिदेतोगस्मनो विश्वगत-
पूः इसपृष्टं परिच्छिन्नेष्वनुभरविष्टस्याप्यपरिच्छिन्नत्वं चाह यथेति । यथां महांति भूतानि खवातोादीनि उच्चावचेषु भौतिकेषु
तैर नावृतत्वाच तता पं निदिरातम जगः प १
एवं तज्जलानिति हेतुं वितिच्य सबंमास्मेवेति प्रमेयं चिनिश्चिय प्रम त यथया
बेषयत्वात् सोऽप्येका भगवर्छीटेति मायां निरूपयति--ऋतेऽथंमिति । यदस्तु खरूपे अन्यथा
| १, मोषिकाय इति ग
स्क. २ श्र. ९ एलोङ. ३२-३४] ध त्रनेकव्याख्प्रासमलं रतम् । ~ | | ७२८.
स्वीकारादिति चेत् । भवेदेतदेवं यदि विचारे प्रयैवस्यति । प्रमाणभूतो वेदः “सबं खदिविदं बह्म बे"याह । तरह्मविदां भर प्रतीतिरपि `
तथा । भ्रान्तप्रतीतेस्तु नाऽथनियामकत्वम् । अन्यथां ्रमदृष्टया गृहीतं जगद्धमष्पमेव स्यात्। अतो विषये विषयता. काचित्खी-
त्तव्या यया दष्टः सविषया मवति ! अम्यथा पदाथानां सिरस्वाद्धमटश्ििर्विषया स्यात् । अवतोऽन्यत्रेव सिद्धभ्रभिमीयया पुरः ` `
स्थिते विषये समानीयते । दृष्टयनुरोधित्वात्तस्याः । अतो यथाऽधिकारं जीव "सष पुरस्करय व्यामोहिकया मायया व्यद्यासेन ` `
पद्(्थाः सम्पाद्यन्ते । एवं सर्वत्र जगति सा बुद्धिभ्रम जनयति अन्यत्राऽन्यविषयतां सम्पादयति । विषयता मायाजन्या 1 बिषयो
भगवान् । मायायामेव विषयतारूपं भगवतः खरूपं प्रकटितमिति । तदपि न जिःखभावम् ! आत्मश्षक्तितवान्मायाऽपि न निनख-
भावा । चिद्टिखासत्वादूवुद्धेः परं तामेव व्यामोहयति यावन्न ब्रह्मभावः । सा हि भगवदीयः सर्वैरेव पदाथरविरुध्यते। ते हि भग- `
वद्धिषयकं ज्ञानं जनयन्ति । अतो विषयताजनितं ज्ञानं भान्तं विषयजनितं प्रमेषि ! एवं यथा जगति, आत्मन्यपि तथेयाद--चाऽऽ-
त्मनीति । आत्मनि च विधयमानं न प्रकाशयति । अविद्यमानं प्रकाश्चयति । नु सर्व॑जनीनप्रतीयनुसोधेन जगद्रूपोऽयं विषयो ब्रह्मणो
भिन्न एव कुतो नाऽद्खीक्रियते तत्राऽऽह--तद्वियाष्दात्मनो मायामिति । यस्मात्कारणादविद्यमानमेव बोधयति विद्यमानं न बोधयति
तस्मात्कारणात्तां मायामेव "विद्यात् । न हि. विषयश्चक्षु्बा जडं नियतखभावमन्यथाभ्रतीतिहेतु्भवति । तत्र टृष्टान्तमाह--यथाऽऽ-
भासो तथा तम इति । यया द्विचन्द्राद्याभासो माययैव जन्यते। न तु प्रतीयनुरोधेन चन्द्रद्वयं कल्प्यते! एवं विषयताऽपि
मायया जन्यते । बुद्धिस्तु चिद्विलखस इति न मायाजनित्ा । अन्यथा ब्रह्मविदोऽपि बुद्धिस्तथा स्यात् । ततश्च सरवंविएुवः। साच
विषयता हिधा । आच्छादिकेका । अन्यथाप्रःतीतिदैतश्राऽपरा । सा उभयविधाऽपि माययैव जन्यते यथाऽऽभासः । ननु मायायाः
थमेवं पदाथेजनकत्वम् ? व्यामोहजनकत्वमेव तस्याः । न च विषयातिरिक्ता विषयता कचिदुपटन्पेयाश्ङ्कःथाऽऽह--यथा
तम इति । यथाऽन्धकारः पदाथेस्तेजोऽभावे जन्यते । यत्रैव तेजोऽभावस्तत्रो वाऽन्धकारं जनयति माया । इयमेव व्यामोदिका ।
अतएव दिवाभीतान्परति नाऽन्धकारं जनयति । ते तु तेजोभावमेव गृहन्ति तेषां दृष्टः कोमटत्वाद्रखवत्तेजो दष्टिप्रतिवन्धकं
भवति । तदभावे सुखेन विषयान् गरृहन्ति। अस्मदादीनामपि तेजो न विषयसंस्कारकम् । न वा चश्चुषः ! किन्तु तेजोऽ
भावे मायया तमोजननात् सैव दृष्टया विषयीक्रियते न तु विषयः। अतस्तमोनिवृ्य्थमेव तेजः । तथैव रोकप्रतीतिः ।
सा च विषयता चक्षुषा गृह्यते । विषयाद्धिन्नतया सवात्मसाक्कियते । परिश्रमणे तथा सिद्धः । “यथा हि भानोरुदयो रुचक्लृषामि"
ति वाक्ये चक्चुःसम्बन्धिन एव तमसो ना्चकत्वम् । न तु स्वभावत एव किञ्चित्तमः । अन्यथा स्पर्शेनाऽपि ज्ञाने" तत्प्रतिबन्धकं
स्यात् । स्पेन वा तद्गृह्य त । तम इति चोपलक्षणम् । आद््च च मुखं जनयति । न च परावृत्तं चक्रमेव गृहातीति मन्तव्यम् ।
तथा सति दरषणान्तरे साभासस्य प्रतीतिन स्यात् । न चेदमेव सुखमुभयत्र प्रतिविम्बितं इति वाच्यम् । असम्मुखदिक्षानामपि
प्रतिविम्बदश्चेनात् । अयमेव वा आभासः । तस्मादर्पणे. मुखजननवत्तेजोऽभावेऽन्धकारजननबन्माया मोहितपुरुषलुद्धावपि विषय-
ताद्रयं जनयतीलयथेः । तत्रका ब्रह्मरूप्तां न प्रकाश्चयति । एका तु जगद्रूपा विषयता । तदुभयव्यादृ्यथ स्बाणि प्रमाणानीति
भावः॥ ३३॥ $ # एवं प्रमेयं प्रमाणं च निरूप्य विषयं निरूपयति--यथा महान्ति भूतानीति । वेदेन दहि. प्रकारद्रयेन
पदाथा निरूप्यन्ते-साकारो निराकारः, सावयवो निरवयवः, पणेः परिच्छिन्न इलयादिप्रकारेण । तदुभयमपि यथा विषयो भवति
तदथंमिदमारभ्यते । अन्यथेकपक्षो विषयता स्यात् ।. तथा सति वेदानासंश्चतोऽग्रामाण्यं भवेत् । अथ स्ववेदप्रामाण्यसि^द्रये
उभयविधो विषयो निरूप्यते । यथा महान्ति भूतानि आकाशादीनि भूतेषु घटादिषु उच्ावचेष्नेकरूपेषु स्थूटसुस्त्मदीर्घहस्ववक्र-
ञ्बदिभिन्नेषु कारणव्वेन प्रविष्टानि, पुनशनुप्रविष्टानि भवन्ति, ततोऽप्यभ्रविष्टानि मवन्ति । तथो अहं सर्वत्र कारणभूतः सर्व॑त्राऽ-
प्रविष्टोऽपि न कारणभूतो नाऽनुप्रविष्ट इयथः । तेष्विति पुनवचनं बाक्यद्रयवोऽधाथेम् । अन्यथा नकारः पूर्ववाक्य एव सम्ब-
ध्येत । कारणं हि कायेऽनुप्रवि्चति । कायं च कारणे समवेतमुखद्ते। अन्यथा पटस्य निराधारतयोसत्तिः स्यात्। तथा सति
नोखयेत । उत्पद्यमानं वा सर्व॑त्रोत्पद्येत । यथा घटो भगवान्" यथा शब्दः । छुम्भकारङरया प्राकृत एव घट उत्पद्य ते । विषयतावत् ।
ननु भगवद्रूप सिद्धत्वात् 1 शब्दोऽपि तास्वोष्ठपुटन्यापारेणोत्पद्यमानः सर्वत्रेव श्त्रषूतपदयते । एवं ` निराधारः पटोऽपि भवेत् ।
तथा सति तन्त्वाधारतयोर्पन्ने पटे यदि तन्तवो न प्रवरिश्ेयुसतदा पटे तन्तुप्रतीतिरन स्यात् । जायमाना वा शरान्ता स्यात् । एकस्य-
वाऽऽधारत्वमाधेयत्वं च कारणकाठे कायैकाटे च व्यवसितं मवति । एवं महाभूतेषु यम् आधारत्वं, आधेयत्वं, विरोषत आधेय-
त्वमिति । तदाह-प्रविष्टान्यप्रविष्ठानीति । अथवा । महाभूतेषु पञ्चधा कारणत्थेन पूवमेव ततरे. विद्यमानत्वेन महाभूतत्वेन
चेलप्रवेशस्तरेधा । कारणप्रवे्वसरवेशचस्वेन प्रथक्रप्रवेश्चस्वेन च प्रवेशो द्वेधा । तथा तेष्विति पञ्चधाऽपि । नः" तेष्विति पुनः प्रधा ।
एवं भगवति दश्चधा मवति । तथा सति सवत्र जगति भगवान् दश्चविधलीटायुक्तो दृश्चधा ज्ञातव्यः |} ३४ ।
१. भ्रमद्ुपमिति घ. २. जीवदृटिभिति क. । ३. तद्विन्थादिति ख. ४. विन्धादिति क. घ. & द्विविधेति ग. ६. प्रतीतिश्चापरेवि
ग. ७. क्तानेनेति ख. ८. सिद्धे उभयेति ख. ३. विष्टानि चेति ख. ग. १०. बोधनाथंमिति ख. ग. । ११. भगवान्-शब्द् इति । १२. च
नासि ख, । १३. न पुनरिति ग. ।
५४
धरदे ` । श्रीमद्धागवतम्। । [ स्कं. २श्र. £ श्लो. ३३२५
` | श्रीमद्गोस्वामिश्रोषुरयोत्तमचरणविरचितः खबोधिनीप्रकाशः `
ऋतेथमित्यत्र, एवं वज्ञ लानियादि । एवं पूवाद्धेन जननाधारत्वस्य चृतीयेनाननाधारत्वस्य तुरीयेण ख्याधारत्वस्य
ठछुटीक्णात्तञजखानिति हेतु सम्यग्बोधयित्वा, तेनात्मरूपं प्रमेयं निद्यैम्, एवं सर्व॑स्य ब्रह्मस्रूपपरत्वे गुरुरिष्यभावाभावात्
साधनफरुमावाभावाचं प्रमाणवैयभ्यमाज्ञङ्कय, बुद्धयादिज्चोधना्थं यज्ञादिनिरूपकः प्रापशचिकलयाजनाय वेराम्यनिरूपको यः प्रमाण-
भूतो वेदः, तस्य सवंत्रात्मबुदधौ बुद्धिशद्धिवैराम्ययोः प्रयोजनाभावाद्वैयथ्यैमाशङ्कय, प्वृत्तिसङ्कोचपरत्वात् गुणदोषविषयत्वाच्च बहुस्यां
प्रजायेये, तीच्छायाः स्वैकात्म्यस्य स्वोत्कषेस्य च तिरोधानाज्ीवानां प्रपन्नासक्या, तत्र रागतः प्रवृत्तावनि्मेक्षि प्रसक्ते “कोके
व्यवायामिषमयसेवे' ति श्छोकोक्तप्रकारेण पूवैकाण्डस्य , जीवप्रवृत्तिसङ्कोचार्थत्वात्तत॒दैषदरैराग्योन्मुखत्व सम्पत्तावुत्तरकाण्डस्य
मरदृत्तिनिचरृत्तिधरमयोसत्फख्योश्च प्रातिरोभ्येन गुणदोषविषयत्वात्। सापि मायाकृताऽऽसक्तिरपि एका वैराम्योत्ादनेन
प्माणसा्थकीकरणार्थाभगवस्छीरेतिहेतोर्मायां प्रमाणनिवर्स्या भगवच्छक्तिमुपोद्धातेन वर्णयतीय्थंः । श्न्यथाप्रतिमासत
इति तद्रस्तुभिन्नवस्तुतया प्रतिभासते । ननु सा जीवशचक्तिस्तस्य मुक्तौ स्स्याभिमानिराल्यता स्यादिति तदमावाथं जीवव्यामो-
हस्तस्याः काथमिति युक्तम् । परन्तु प्रपच्चे भेद श्रमस्य प्रयोजनाभावादुपकरणाभावाच्च न तस्याः कायैमिति भेदज्ञानस्य भमत्वा-
भावासदाथां एवान्यथेयत आहुः सा हीयादि । तथा च, जगतो ब्रह्मां्तवस्फूत्तौ तद्विहाय त्रह्माथं जीवः प्रयतेत, तदा न व्यामु-
दतेयतस्तदथं तत्सम्बन्धिनोर्थान्मोहयति तेन तथेति पदार्था न तथेयथंः । नन्वस्स्वेवमन्यथाभानम् › तथापि प्रमाणस्य कथं साथ-
कयमत आहुः बुद्धयर्थमिलयादि । तथा च, वबुद्धिनैर्मस्याथं प्रमाणतद्थंयोरुपयोगात्सार्थक्यमियर्थः । ननु प्रमाणेरेव नैमस्यसिद्धौ
किं साधनैरियत आहुः कानीयादि । बुद्धि जनकदोषनिवत्तं कानीति, अन्तःकरणवदहिःकरणदोषनिवारकाणि । तथा च, दोष-
निन्रस्यथं गुणाधाना्थं च यथायथमुपयोगान्न कस्याप्यानर्थक्यमियर्थः । एवं तास्य॑ सङ्गृह्य पद्य व्याकुवेते माय। चेदयादि ।
इतीति । उक्तप्रकारको हविधाश्रमो यस्मान्मायाकृतः । ननु वस्त्वेव तथास्त्विति सवं यदि ब्रह्म स्यादस्मदूदगगोचयो न ॒स्याद्यत
एवमतो नेवं किन्तु मायिकमेवारित्वियथेः। वादिभिरिति। इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते, अचरतापिधानाः, वाचारम्भणं
विकारः, मायां तु प्रकृतिं विद्यादि" यादिश्रुयनुसारिभिर्वादिभिः कतो न पथैवस्यतीदयत आहुः प्रमाणेयादि । न चोपासनाथंमेव
स्वस्य ब्रह्मत्वमत्रोच्यत इति न तद्वास्तवमिति वाच्यम् , हेतृक्तिवैयथ्यापत्तः । तां विनापि विधानमात्रेणोपासनासिद्धेरर्यहस्वात् ।
(इदं सवं यद्यमास्मे' ति, "स वै स्वमिदं जगत्" (स ) स मूतं स भव्यमिः ति श्रुयन्तराज्न न चेन्द्रो मायाभिरि' लादिश्वति-
विरोधः शङ्कनीयः । आथे बहुत्ववैशिष्टयेन मायापदादविधथाया गृहीतुमश्चकयत्वास्पुरुरूपज्ञानकरणतयोर्छेखाचेन्दरियवृत्तीनामेव
तत्र प्राह्त्वात् मायया बहुमवनस्याशक्यवचनःवात् । किञ्च, मायया पुरुरूपभवने विवक्षिते ऋक्पू्वद्र एव मायापद्मेकवचनान्तं
वदेत् । न च समभिग्याहारखम्योयमथं इति वाच्यमेतस्य पूर्वोक्तानुवादत्वेन पुरोवादवैरक्षण्यस्याशक्यवचनःत्वात् । न च
तदथनि द्वाराथंमेवायं समभिव्याहार इति वाच्यम् , विनिगमकाभावात् । किच्ञेदं वाक्यं मघुबाह्मणस्थम् , तत्र च मेत्रेयीन्राद्य-
णोक्तस्यात्मनः परथि्यादिषु विद्यमानत्मगृतत्वं ब्रह्मत्वं सवात्मकत्वं चोक्टवा ततः पुरश्चक्रे द्विपदः इयादिना पुरां करणं
तासु प्रवेशं सवस्य तत्संवृतत्वञ्चोवाच । तेन प्राप्ने भेदे “सवं समाप्नोषि ततोसि सवं इति च व्यानि गौणी सर्वात्मकता
भविष्यतीति शङ्कावारणाय “रूपं सूपमि' तिमन्त्रः पल्यते । अयं वै हर योयं वे दक्ष च सदसखाणि च बहूनि चानन्तानि चे
ति विव्रीयते च। ततो यस्यैवं रूपतात्र विचरता, ब्राह्मणोपक्रमे चोक्ता, तस्यैव्तदेतद् ब्रह्मपूर्वमनपरमन्तरमबा्यमभियनेन
सरूपमुक्त्वाऽ "यमात्मा बरह्म स्वनुभूरि' यनुश्चासनमुपसंहृतम्। एवच््ात्र विचारे उपक्रमोपसंहारविवरणेषु मायां विनैवात्मनः
सवेरूपत्वाभ्यासात् खरूपकथने पूरव॑त्वादिनिषेधेन प्राप्त ( प्रश्न ) स्य शुल्यवादभ्रमस्य वारणाय सर्वानुभूरिति सवीनुभवकठैत्-
` स्वरूपोपपत्तिकथनाच् ्रमरदितस्यात्मनः स्वरूपता श्रुयन्तरोक्तस्वेच्छाङ्तैवेति विनिगमनोरयत्तेरपि, मायापदेनेन्द्रियवृत्तिरेव तत्र
भ्रह्मा; (स्यान्मायां शाम्बरी क्रिया ( भेदो ) दम्भो बुद्धिश्चेयनेकाथेकोरेन बुद्धिवृत्तौ .मायापदस्यं शक्तेरेव ्रहणादतोस्मदिनद्दिय-
वृत्तिभिरिन्द्रो बहुरूपो ज्ञायते इत्येव तत्रार्थ इति न तद्धिरोधः। एव भमनृतापिधाना' इलपि छान्दोग्ये दहरविद्ः कामानुपक्रम्य
पठितम् । त एते स्याः कामा अरृतापिधानास्तेषां सत्यानाम् ८ सता ) मनतसपिधानमिति, तत्राप्यनृतक्षब्दस्तावन्न मिथ्यावचनः,
किन्तु, तेत्तरीये “सोऽकामयत बहु स्यामि! ति बहुभवनमुपक्रम्य "सलञ्नानृतच्च सलयमभवत्, "यदिदं किं च तत्सयमियाचक्षत'
इतयुपसंहाराद रृतश्चब्दवाच्यं भगवतो रूपान्तरं यदुक्तं तद्वचनः, ( अ ) पिधानाल्लिङ्गात् मिथ्याभूतेनापिधानासम्भवात् । शुक्ति
रजतादावपि वुद्धिवततेः सयाया एवं रजतकूपेणान्तराख्यानादन्तरावुद्धेरेव पिधानं न तु शुक्तेः । ` अन्यथा प्रतियोगिभेदेन तत्र
युगपतभ्रमप्रमानुपपत्तेः । प्रकृते तु कामपदेन स यदि पिव्ृखोककामो भवति सङ्कस्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति, तेन
पिदृखोकेन सम्पन्नो महीयत' इयादिभिरूक्तानां काम्यानामर्थानां सडयरहात्तेषां पिधानं शरीरादिना लीकिकेनार्येनाभिप्रेतं न
त्वनिवेचनीयेन, संस्कारपरावस्यादेव ख्यानोपपत्तावनीव चनीयततस्पनस्य युक्तिबाधितत्वात्। तादश्चविधावतः स्यानासम्भवाच
छ तरेव ब्रह्मा पाठः
स्क. २श्र. ६ श्लो. ३३२७] अरनेकल्यास्यासमलंरेतम् । ४९७
सम्भवे कामानामपि सयत्वासम्भवेन श्रुतेरेव व व्याकोपाच्चेति न तस्यामनृतश्षब्देन -मायिकमभिप्रेतमतो न तस्यं अपि
विरोधः । "वाचारम्भणं विक्रार' इति वाक्यं तु व्यासचरणेरेव विचारितम् "तदनन्यत्वमारम्भणशषब्दादिभ्यः इति । तत्र च विक्रा.
राणां षटकुड्यश्चरावादीनामाङृतिविशेषदषशेनेन वाचा नाममात्रेणेवारब्धत्वा्टिकारो नामधेयम् न तु रूपमिति, रूपस्य कारणाभिन्न-
त्वात्, कारणभूतमृ्तिकारूपेणैव सत्यत्वममिग्रेयते एकविज्ञानेन स्ेज्ञाना्थम् । तथा सति ज्ञानेन विकस्पवुद्धरेव बाधः : सिद्धयकु
न तु कायैखरूपस्यापि । यत्तु “सूत्रे मेदन्यासेध एब क्रियते न त्वभेदो बोध्यते इति भामतीकारः, ` तदसङ्गतमेव, प्रमाणाभावात्।.
व्यासेधे च मेदे अभेद एव पयैवसानाच्चेति, तत्रापि न मायिकताभिप्रेयते इति न तस्या अपि विरोधः । (मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति"
इवेताश्तरीयं तु मायाया; प्रकृतित्वमात्रं बदति, न तस्या न वा जगतो मायिकल्वम् । न च व्रह्मभिन्नत्वात्तथात्वं शङ्कयम्, पूवव
तिपूर्वोक्तन्यायेन ब्रह्मण एव तदरूयेण भवने मेदस्मामावात् । श्रकृतियैस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोमिन्यञ्जकः कालो बहम!
ततूत्रितयं त्वह'मिलयमर वक्ष्यमाणत्वाच्च । श्रतो न तस्या श्रपि विरोध इति । अतः सर्वेत वेदे जगतो ब्रह्मतादात्म्येन न्रह्यभेदस्ये-
वाशिप्रेतत्वाद्धिचारे न पैवस्यतीति जगतो मायिकत्वं नाद्रियत इयर्थः । ननु तरिं प्रतीतेः का गतिरियाकाङ्श्षायां युक्त्यन्तरमाह
ब्रह्म तयादि । तथेति परिणतसर्वैभूतन्रह्मभेदविषया, तदिदमप्येतर्हि य एवं बेदे' सादिशुतेः। तथा च, न प्रतीतिविरोध इयथेः ।
ननु पखतीलपेश्चया खप्रतीतेरभ्यर्दितत्वात्तथा नाङ्गीक्रियत इति चेत्तत्राहुः ान्तेदयादि । तथा च, तस्या अभ्वर्हितत्वमप्रयोजक-
मिथः । कथं तथेलयाकाङक्षायां तस्या अर्थनियामकत्वे बाधकं तक्रमाहुः श्न्धथेदादि । ननु तस्मा अर्थानियामकतेपि । जगतो
मायिकत्वसिद्धिः । तथा हि, भरमदृष्टियै्ययन्ताऽसद बगादिनी स्यात् खपुष्पमप्यवगादहेत, यदि सद्वगादिनी स्यात् पदार्था न्यथा
सथुः, यतो नैवमतो नैवम् , यदि मायिकावगाहिन्यपि न स्यान्निर्विषया स्यात्, असि तु सविषया, र्वोक्तोभयानवगादिनी चः
तस्मान्मायिकविषयैव, यस्मादेवं तस्यासतस्माद् ्रमविषयो मायिक इति लोकसिद्धश्रमविषयस्य मायिकत्वसिद्धौ भकृतेपि श्रुतिविरुद्राव-
गाहिन्या अस्मद् ृषटेभरान्तत्वात्तद्धिषयस्य जगतो मायिकत्वं सेत्स्यतीयत आहुः अत इत्यादि । अत उक्ततकात् › विषये भ्मदृष्टि-
विषयकोरौ, काचिद्धिष्यता विषयासम्बद्धोपि सम्बद्धत्वेन भासमानः कथिसदार्थः खीकायैः । तत्र हेतुयेथेयादि । ननु दोष
वशेनान्यथाख्यानादिसम्भवे किं बिषयताङ्गीकारेगेयत आहुः अन्यथेदयादि । तथा च, दोषो हि स्याने सामग्री, न तु पदा्थान्य-
थात, यदि तत्रापि दोषस्तथा स्यात्तदा पदार्थानां वास्तवान्यथाभावादूभ्रम पवोच्छियेत, अतः सावदयकीयथंः । एवं विषयतां
साधयित्वा प्रकृते भ्रमसामग्रीमाहुः श्रतोन्यतरेयादि । तथा च, दृष्टिविषययोरन्तराले विषयतासमानयनमेव श्रमसामग्रीरियथेः 1
सिद्धमाहुः अत इत्यादि । एवं चाश्चुषश्रमे सामभर व्युलखा्च तां मानसश्रमेप्यतिदिश्चन्ति एवमिलयादि । तेन यस्सिद्धं तदाहुः
विषयता मायाजन्या विषयो भगवानिति । ननु यदि व्ययाससामम्री, तदा पदा्ंस्य तत्रागतत्वाद् भ्रमस्योच्छेदस्तुस्य इयत आहुः
मायायामिलादि । तथा च, मायिकमेव समानयति न सत्यमतो न भ्रमोच्छेद इयथः । ननु वादृशेनावरणासम्भवाष्क्षेपस्याप्यमावे
कथं भ्रमसम्भव इयत आह; तदपीयादि । तथा च, शक्तेरावरकत्वात् कायैस्य च विक्षिपकत्वात्ताभ्यां बुद्धि्यामोे भ्रम इयथः ।
चिद्धिलासत्वादिति चिद्धमत्वात् । तथा च, यथा छोके चाश्लुषभ्रमस्थले दृष्ट था विषयासम्बन्धतया विषयतानुपरम्भेपि तदनुप्राहि-
काया बुद्धेरदुष्टत्वात्तया भ्रमणस्यासम्बद्धत्वनिश्चयस्तथातवबुद्धिभ्रमे तद ुप्राहकेण विचारनिर्णीतार्थेन श्ञस्त्रेण उत्पत्तिनाशमायिकलवा-
दीनां प्रपच्चासम्बद्वतया निश्चय इति न जगतो मायिकत्वमिय्थः । नन्वासां प्रतीतीनामग्रे बाधाभावात्कथं श्रमत्वमियत आहुः
यावदियादि । तथा च, ब्रह्ममावोत्तरं बाधात् भ्रमत्निश्चय इयथः । एवं काटविभागेपि देुमाहुः सा हीयादि । एवं शरतितो
लोकतो ब्रहमवित्परतीतेश्च चिरुदधतवाद्ान्तभ्रतीतिमात्रेण तथा रान्तस्य मायिकत्वादिना विचारे पयैवसानाभावान्न जगतो मायिकत्वम् ›
किन्तु, विषयकोटिविभागेन तजनितं ज्ञानमेव तथेलयाहु; अत इलयादि । इमं न्यायं बिषयान्तरेप्यतिदिशन्ति एबमिलादि 1
वि्यमानमिति ब्रह्मतादात्म्यम् । श्रबिद्यमानमिति भेददैन्यादिकम् । अत्र भेदवादिनः प्रयवतिष्न्ते नन्वियादि । समाधि व्यादैत
यस्मादियादि । तामिति उक्तप्रकारकश्रमहेतुम् । ननु मायाया भमहेतुतवे किं मानमियाकाङ क्षायामाहुः न हीयादि । तथा चः
परतीतिनियामकः्वेन यो दोषः स्वीक्रियते स साश्चासरम्परया यथाकथश्िन्मायाजन्य इति तां विना मानिबोहात्तद्न्यथातुपपत्ति-
रेव मानमिय्थैः। ननु सार्वजनीनप्रतीतिविषयस्य मेदस कथं विषयतारूपत्वमिदयत आहुः तथ्ेद्यादि । विषयतापीति, भेदरूपा विषय
तापि । तथा च, ददौनमात्रानुयेषेन जगतो भिन्नत्वं न कल्पयितुं श्चक्थमिति श्रूया ब्रह्मविखरतीया च जगत आत्मनश्च नह्मास्भकत्वे
निश्चिते यत्तत्र वद्प्रकाश्ोऽविद्य मानस्य वस्तुभेदस्य च भ्रकाशस्ताभ्यां क्षणरूपाभ्यां कारयाभ्यां सैवाङ्गीक्रियतेऽतो जगतो न
ब्रह्मणः सकाञ्चादस्मार्थतो मेद् इयर्थः । नन्वाभासविषयता मायया जन्यता इयसङ्गतम् ; न हि आभासो मायया जन्यते, विन्त्व-
भिन्ने मेदनुद्धिमाव्रमुसायते इति ज्ञानस्यैव मायिकत्वम् , न ह विषयस्यापि, तस्य वस्तुत एवासत्त्वादिति शङ्कायामाहुः बुद्धिस्त्वि-
लादि । अन्यथेति, बुद्धितरेनास्याः मायिकते । तथा चावच्छेदेन मायिकव्वेऽनिर्मोश्चादिप्रसङ्गादेतस्या एव मायिकत्वख विषयदारेव
सम्भवादुभयोस्तथातवाङ्गीकारेऽध्यासद्वयकर्पनापत्तिगौरवात्तदभावाय विषयताया एव तथात्वं युक्तमिल्यथः । एवं विषयतां साध-
यित्वा तस्याः प्रकारद्रयमाहुः सा चेदयादि । अत्र पुनः प्रयवतिष्ठते नन्वित्यादि । तथा चोक्तप्रकारे विचारिते ज्ञानाध्यासो न वक्त
शक्यः, मायायाः पदार्थजनकत्वस्य काप्यसिद्धतवादृथौध्यासोपि न वक्तं शक्थः ( तथासति ख्यायन्तरं वा जगतो वस्तुतो भिन्नत्वं
४ । श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्क. २ अ. ६ शलोक ३३-३४.
` वाङ्खीकायमियथः ) । मायायाः पदार्थजनकत्वं व्युतयादयन्ति यथान्धकार् इत्यादि । नन्वभाबस्य 'पदाथाधिकरणलं न कोपि
` च्टमिति शङ्कायामाहुः यत्रेयादि । तथा स नाधिकरणत्वेनास्माभिरिष्यतेऽपि तु सहकारित्वेनातो न दोषं इयथः । नलु तेजोभाव-
व्यधिकरणे तमो वक्त शक्यम् , तथा सति पेचुकबिडाखादीनां तच्चाश्चुषापत्तेः । न च जायते एब तेषां तमश्चाक्षुषमिति वाच्यम् ,
तथो सलस्मदादीनासिव तेषामपि विषयान्तर चाक्षुषप्रतिबन्धापत्तेः | अतस्तेजोभावस्थङे तेषां तेजःसंयोगनिरपेक्षमेव चश्चुवेस्तु-
चाटुं जनयतीत्येतावेतैव चारिता तेजोभावातिरिक्तं तमो न छव्यवचनमिलाशङ्कायामाहुः इयमिलादि । अयमर्थः . नटादयो
दि यदूटृ्टि व्यामोयन्ति तानेव मायिकं पदारथ दकञयन्ति, नेतरान् , तथेयमपि यदूदृष्टि वयामोहयति तानेव तमः ्रदकचयतीति
तमश्वाक्ुषस्वेन तद्टृष्ि्यामोहत्वेनं को्यैकारणमावात् पेचुकादिषृष्टीनां दोषरदितत्वेन तान् प्रति तदभावेऽप्यस्मद्-
दृष्टिविषयतथा तादृशाधिकररणे तमःसिद्धिरपर सगृहः । न च तेजोऽमावस्यैव तमर्त्वान्न विषयानुपपत्तिरिति वाच्यम् ,
निखचाश्चुषवाधापत््या तस्मिस्तेजोभानत्वस्माशञक्थवचनत्वात् । न च भ्रमस्य विशिषठज्ञानत्वेन विशेषणज्ञानजन्यत्वात् रत
भ्मस्यापि तथात्वाचा्चुष्वं युक्तं चक्षःसंयुक्तविरेपणतारूपविरेष्यभानसामग्रीतद्विशेषणज्ञानमात्रस्यैवावर्यकव्वेन विद्धेषणीभूत-
नीकरूपाभावेपि तज्ज्ञानस्य सत्त्वान्नीटरूपतेजोमावयोरसंसरगाप्रहमत्रेणैव तादशश्रमोपपततेनींखचाश्चुषस्याभिमानमात्रत्नान्न तेन
तमोरूपपदार्थ॑सिद्धिरिति वाच्यम् , नीखक्ञानस्य स्मरणादिरूपतया वक्तंमश्चक्यसवेन त्र चक्षुषेभिमानत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् ।
नलु स्मरणरूपरवे किं वाधकमितिचेद् उच्यते, , अमावास्यारात्रौ सुधाथवरितगृहादौ दिनसम्बन्धिनी वार्ता कुवंतः
सदशाद्षटचिन्तादीनां संस्कारोद्रोधकानामभावेन ताशस्मरणस्या्चक्योदयत्वमिति जानीहि । न चादष्टमेव तदोद्रोधकमिति
वाच्यम् › टृष्टसामग्री विना तस्माकिच्चित्करत्वात् । ननूपनीतभानरूपमेव नीलज्ञानं तत्रेति. चेन्न, मानसोपनीतं-
मानत्वे पूर्वोक्तयुक्ला उपनामकस्य स्मरणस्य संस्कारस्य वा तदानीं वक्तुमदाक्यतेन तदमानापततः, चाक्ुषोपनीत-
भानत्वं तु तादृशखले नीलाभावादेवासङ्गतम् । न च चर्त नैकं तत्रारोपितं प्रतीयत इति वाच्यम् , तस्ागृह्यमाणत्वात्
पिङ्गाक्षस्य तादृशप्रतीयनुपपत्तश्च । अतो नीटमानस्य स्मरणादिरूपतायां ` वक्तुमश्शक्यत्वाचा्ुषत्वमेवं तस्याभ्युपेयम् । ततश्च
तादकषप्रतीयनुरोनेन तेजोभावातिरिक्तमेव तमः सिद्धधतीति । यदपि प्राभाकराः प्तेजोज्ञानामाव.एव तमः, सत्यपि तेजसि
तदृज्ञाने तमःप्रययादि'याहः तदपि' न, ज्ञानाभावज्ञानस्य मानसत्वेन नीटं तम॒ इति चाक्षुषव्याघातात् । अभिमानत्वबाधकानां
पूवेमुपपादितत्वात् तेजोभावमुपभामहे इयनुव्यवसायवाधापत्तश । द्रज्यान्तरत्वं त्वेवुपदं दृषयिष्यते । तस्मान्नीलचच्चुषानु-
रोधाव्यदार्थान्तरमेव तम॒ इति सिद्धम् । एवं तमोरूपं पदार्थं साधयिता तचाक्षुषादि सामप्रौ बोधयितुं पेचुकादीनां वस्तु-
साक्षात्कारे आलोकनिरपेश्चमेव चश्चुः कारणमिति व्युतपादयन्ति श्रत पवेयादि । उद्ट्कादीनामनव्यामोह्यत्वादेव तान् प्रत्यन्धकारं
न जनयतीति तद भावादालोकनिरयेक्षेण चश्चुषा तेजोभावमेव ते गृहन्ति । तेजोभाव इत्युषछक्षणम् , वस्त्वन्तरमपि गृहन्ति ।
अन्यथा काकानपश्यन्तः कथं तान् हन्युरियाश्चयेन तेषां विषयज्ञानप्रकारमाहुः तेषाभित्यादि । तथा च, विषयालोकसंयोगस्य
न तत्र सहकारित्वमिति तन्निरपेक्षमेव चचुः कारणमित्यर्थः । नन्धेवं सति भावचाक्ुषत्वावच््छिन्नं ग्रति विषयालोकसंयोगस्य
या कारणता सा तु भज्येतेति शङ्कायामाहः ग्रस्मदादीत्यादि । तथा च, चाशरुषत्वावच्छिन्नं प्रति दृरत्वा्यभाववििष्टयोग्यताया
एव कारणत्वा्तद्ङग पीषटापत्तिरितयथैः । न चैवं योग्यतामात्रस्य कारणत्वे गृहादौ त्रसरेणुचाश्चुषापत्तिरिति वाच्यम् , तत्र खायारप्स्य
तमसः सत्त्वेन त्रसरेणूनां तद्चृत्ततया त्यवधायकामावविशिषटयोग्यताया अभावेन तदनापततः ¦ न च गाढतेजसि तदापत्तिः
( इति वाच्यम् ) तत्र गाठतेजस एव ॒प्रतिबन्धकत्वादिति । एतेनैव तमश्चाक्चुषाथं चक्षुरथिष्ठानकं तामसमिन्ियान्तरं
केस्पयन्तीति म्रदयुक्ताः । फटितमाहुः श्रत इत्यादि । लोकश्रतीतिरिति। दीपेन तमोनिवृत्तमिति सावेजनीनप्रतीतिः । तथा
चोक्तयुक्तिसार्वजनीनपरतीं तिभ्यामप्यतिरिक्तं तमः सिद्धमिलयर्थः । एवमेतेन भाया च तमोरूपानुभूतेरिति शरुदयुक्तमनुभवरूपं
कायेलिङ्गकानुमानरूपंत्च प्रमाणमूखभूतं मायास्त्व निर्दिष्टम् । एवं तमोरूपां विषयतां साधयित्वा तस्मतीतेः शुक्तिरजतादि
प्रतीतिवदारोपितत्वाभावायाहुः सा चेलादि । तथा च, भ्रमणस्थठे शुक्तौ चाकचक्यादिवद्वटादिषु भरमणसंस्कारोद्रोध-
कस्य वकतुमशक्थतया तज्ञन्यस्मृतेरशक्यवचनत्वेन स्मथैमाणारोपस्य दु्व॑चत्वम् । तथागृहयमाणारोषस्यापि इदानीं किं गतं १ भ्रमण
गृह्यते इति विचारे चश्ुरिन्द्रियगतमेव गृह्यत इति त्वसङ्गतम्, कामलादिदोष आद्ञ्चौदिना खचक्र्गोखकगतपीतिमवत् भ्रमणदोषे
सवेन परेण वा स्वचशचुगैतधरमणव्रहणात् , नापीन्द्रिगतं गृह्यत इति युक्तम्, जातिर्गुणक्रियाणां योग्यगतानामेव प्राह्यत्नियमाद्
इन्द्रियस्यायोग्यत्वात् । अन्यथा गुणदश्चायामपीन्दियगतसंयोगक्रियादीनां ग्राहयतवप्रसङ्गात् । न चोत्कटे दोषे भ्रमणमपि नियमादा-
वनुभूयत एवेति तदाऽऽरोपस्य निर्वायत्वमिति वाच्यम्, तथाप्यनुत्कटे दोय तदोषताद्यरथ्यात्, तदानीं कापि स्वदेहधमणाननु-
भवात् । कच्चा किमारोपकं क्रिया वा ज्ञानं वा १ क्रिया चेत्, सा किं क्रियान्तरसुत्या्यारोपयति ( सवं ) खरूपं वा १ नायः,
सत्समवायिनोऽनिर्वाच्यत्वात् , नेतरः तत्रालन्धलत्ताकस्वात् , ठब्धसत्तकः सर्वधा तदनुभवप्रसङ्गात् । ज्ञानपक्षप्येवम्। अतः
परिभ्रमणं यथा विषयाद्विज्नतथान्ता चश्चुषा गृह्यते तथा तमोपीति तस्य भरतीति्नापिपितेयथंः । नन्वेवं सति तमसोन्यत्रासिद्धत्वेन
न्यल्यासाभावाद्विषयतारुूपत्वमप्यश्च्यव चनमियत आहुः यथा हीयादि । इद्मेकादहस्कन्धे भगवद्वाक्यम्, "यथा हि भानोरदयो
स्कं. २ श्र. ६ शलो. ३३-३४ | गरनेकन्याल्यासलमलंंतम् । 9९
नचश्चुषां तमो निदन्यान्न तु तद्धिधत्ते ! एवं समीक्ष निपुणा सती मे हन्यात्तमिखं पुरुषस्य बुद्धेरिति । यथा चेदमपि शृचक्षुषि
सिद्धं तेजोभावयृ्ते देशे नीयत इति न काचिद्लंपपत्तिरियथः । ननु माह्ववदव्यान्तरभेव तमः कुतो नाङ्गीक्रियत इयत आहं
नन्वित्यादि । प्रतीयमानान्नीररूपव्व चटनक्रियावत्त्वरूपात्स्भावादेव किच्चिदूद्रव्यान्तरं तु तमो न भवति । नलु हेतौ विद्यभाने
्र्यान्तरत्वं कतो नाद्रियते इति शङ्कायामाहुः शअन्यथेत्थादि । मददुद्ूतनीलरूपवद्रन्यतवेन द्रव्यान्तरस्य नमतिबन्धकत्वेन
स्पशग्राह्यस्वेन च न्याप्यन्यपक्मावातथ्छस्यात् 5 यतो नैवमतो न द्ररयान्तरत्वमाद्वियते । : तथा च, सीटसूपवन्त्वपरत्वापरत्व-
चरनक्रियाव्वदरव्यत्वसाधने द्रव्यान्तरस्पाङनाभ्रतिवन्धकत्वस्प्ाभाह्यत्वाभ्यां तेषां सतपरतिपक्षत्वाद् द्रग्यान्तरत्वालुमितिप्रति.
बन्धाच्चरनादिप्रतीतिनाम्भः ` प्रचरने तीरतरग्रचखनवत्तेजश्चरनहेतुकलत्वेन तमन्चलनायसाधकत्वाज्च न द्रव्यान्तरमिलर्थः । - यदि
चोक्तव्याप्तयोः `पृथिवीत्वगर्भव्वं ब्रिमाव्यते, तथापि श्रोतपुराणसष्टिप्रक्रियासु द्रव्यमध्ये तमसोनुल्छेखान्मायात्वेनोर्टेखाच्च शब्द्-
परमाणविरोधादुक्तव्याप्टयोः प्रथिवीखगरम॑त्वमनादरणीयमिति द्रव्यान्तरत्वं दु्ैटमेवेति । यत्तु न्यायकन्दलीकारः नीकरूपमेव
तम् इत्याह तददप्यसङ्गतम्, द्रेव्यासमवेतत्वात् › नीलं तम इति प्रतीतिवाधापत्तश्च ! तस्मात्पदार्थान्तरमेव तम इति निश्चयः । इदं
सवेमन्धकारवादे भपञ्चिकं मयेति विदेषधिविदिषायां ` ततो बोभ्यम्ः। एवं तमोरूपां विषयतां साधयित्वा विषयतान्तरमपि
साधयन्ति तम इतीत्यादि 1. अत्र नैयायिका भामतिकार दर्पणादिसन्िधानेन पराद्तं चश्ुः समुखं पदयति, तमसि तिष्ठवसतु
परात्तमपि. विषयारोकसंयोगामावादेव न प्यति, प्रतिबिभ्बपक्ष तु वाधकाभावात्तचाश्चुषं स्यादतो नातिरिक्तः प्रतिविभ्बपदाथं
इयाः । तन्मतं दूषयन्ति न चेलयादि । यत्रैकस्य द्प॑णस्य सम्मुखो द्वितीयो ` दपणः स्थापितसत्र दर्पणे सुखाभासयुक्तो दमो
द्पेणानवस्था चोभयत्र तीयते । यदि तवरातिरिक्तः प्रतिविभ्यो न भवेन् तदा ततः परागतं चक्रेकमेव समुखं परयेत् , तथा सति
द्पेणद्रये सुखप्रतीतिदपणानवखाभ्रतीतिश्च या जायते सा न स्यात्। अतस्तदनुरोघेन प्रतिविम्बपदार्थोप्यतिरिक्त एवेयथः । ननु
यथा नासा समानदेशे व्यवधायकस्य यवादः खापनेन चश्ुःकिरणविघटनाननक्षत्रहयप्रतीतिस्तथा साभासदर्पणखले द्वयोदृपंणयोः
चश्षुःकिरणपरावत्तक्वेन क्िरणविघटनाम्मुखदवयप्रतीतिरिति न तया प्रतिबिम्बोतिरिक्तः सिद्धथतीलयत आहः न॒ चेलादि !
प्रतिविम्बत इति प्रतीयत इत्यथः । बिगताविति धातोः । वस्तुतस्तु प्रतीयत इत्येव पाठः प्रतिमाति । तथा चासम्मुखादिक्कस्े
वकृत्रपरावृत्तयुक्तिविरुदधत्वादवरयमतिरिक्त एव प्रतिविम्बः स्वीकायै इयर्थः । न चेवमन्धकारस्वस्तुनो दर्पणे अतिधिम्ब-
प्रसंगः । तस्य बिम्बभूतस्य तमसाऽऽवरणन तद्भावात् । न चैवं तमःस्थिते द्प॑णेपि तदभावापत्तिरिति शङ्कयम्, आन्तराखिक-
तमसा बिम्बस्यानावृतस्वास्सुखेन तदुपपत्तेः नु तमस आन्तरालिकस्रे तुर्ये छुतोयं विवेक इति चेत्खभावादेवेति वदामः । ननः
स्वभावकर्पनापेश्चया चक्षुःराृ्तिकस्पनेव रघीयसीतिवत् । पूर्वोक्ता सम्मुखादिदिकादिस्थटे स्भावकलपनस्य तवाप्याव्यक-
स्वात् । तरमरारप्रतिबिस्बपदार्थोतिरिक्त एवेति युक्तम् ददं यथा तथा प्रतिविम्बवादे निपरुणतरमुपादितथितिनाच्राधिकं लिख्यते ३
असन्तः अथक्रियाकारित्वात् , छायाश्रलयाहवयप्रतिविम्बवदिव्या्नुमानेर्मिध्यात्ववोधान्मायावादिभ्यः प्रतीतौ न कंिष्ठिशेष
इति चेद् उच्यते । आस्तामिदानीं तथा प्रतीतिः, किमेतावता १ न हान्यथानिश्चयोसति येन पुरुषा्थहानिः । वस्तुतस््वस्मैव विशेषः,
नन्वनुमानविगोधः कथं परिह्ियत इतिचेयरवोक्त-
परमाणेगुक्तिमिश्च विषयताया विष्रयस्य च भेदे सिद्धनियतावधिकतया शरुला च सत्कायैवादेन कार्याणां सत्वेवधार्ति आद्यन्तं
वितथसदृश्त्वादिलस्य च साधारणत्वम् , सद्या
वितथसदृशत्वात् › णेनद्रनालिकग्राक्राखीनगजादिवदिति प्रयोगात् । एवमर्थक्रियाकासित्ादिलयस्यापि घटादिदषटान्तत्वेन साधारणत्वं
चावधाये परिहरणीय इति ब्रूमः। नन्वेवं सति पूर्वोक्तानुमानबोधकानां त्वय्युद्धवाऽऽश्रयति' शकने विभ्रमभिमम्' ्ठाया-
मयाह्वया भासा इलयादीनां पुराणवाक्यानां का गतिरिति चेद् विषयतामादाय तेषां वैराग्याथंतैव गतिरिति जानीहि । न चौत्
मानाभावः, अवान्तरपरकरणेन तथरानिश्चयात् । महाभ्करणे तूपसंहारे चथा सुवणं सुकृतं पुरस्तासश्चा् सर्वस्य हिरण्मयस्य 1
[ स्क. २ श्र.-3 इलो. २३-६४
। 4
तदेव मध्ये व्यवदायैमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्द्, इति ज्ह्मरूपताया एव कथनात्। नलु पराञ्चि खानीःतिशरुतेः ब्रह्मण इन्द्रिया-
विषयत्वात्तदात्मकस्य भपच्चस्य नेन्द्रियविषयकत्वं युज्यते, न चेष्टापत्तिः क्तं शक्या, जगदग्रतीविभ्रसङ्गादिति ` चेन्नः तस्यानादृत्त-
हमदरचननियेधपरतया भपस्य तथात्वावाधकत्वात् तत्ररयेनान्तरात्मपदेन ` तथानिश्चयात्.। नलु विषयरूपनरह्मसाक्ात्कारमन्तरेण
-जगद्रूपयिषयतायाः कथं साक्षा्वमिति चेन्न, "यदिदं मनसा वाचा गृहयतेन्यैरपीन्द्रियैः । अहमेव न ॒मततोन्यद्" इति हंसवचनेन
“इदं ` स्व॑ यदयमास्मेतिःलयादिशरुया श्रह्मणोपीन्द्रिनिषयत्वस्यामिप्रेतत्वेनाज्ञानदज्ञायामपि तस्य ग्रहणेन विषयतासाक्षात्कारे
बाधकाभावात् । न च वाक्ययोः परस्परं विरोधः, आदृत्तानाृत्तत्रह्परत्वेन विषयभेदात् । अत एव च न युक्यापत्तिः,
नाप्यनिमोक्षमरसङ्ग इति बोध्यम् । एवच्रास्थूलादिवाक्येषु जडजीवधर्मनिषेधोपि युज्यते, नेत्रद्षणान्तरितिवणेस्थौल्यदुरख्यसूये-
ध्ुवायणुत्ववत्तषां मायिकत्वादिति। यत्त, आरोपत्वेनाधिष्ठानज्ञानत्वेन सामान्यतः काथेकारणमावाच्छन्दावकाश्ादयनुमितेऽ-
अ्रयक्षेऽप्याकाशे नीला रोपवच्छब्द्विषये ब्रह्मणि चिचित्रजगदारोपस्य सम्भवाद्रटश्रमदृषठन्तेन प्रयश्च एवारोपाङ्गीकारो ` न युक्त
इति तद्पि फल्गु । उक्तानुमानादिनाऽऽकाश्चे रूपराहियस् निश्चयेन तथा वक्तं शक्थत्वेपि शव्दैकसमधिगम्ये ब्रह्मणि उपनि-
षद्धिर्बिज्ञास्यमाने सर्व॑रूपत्वारूपतवस्वकरदृत्वाकरतृत्वनिष्कलत्वसकरत्वाद्यनेकविरुद्रधर्माधारतवे ' नैव ज्ञातं भवतीति ताद्डा एवारो-
पस्य युक्ततवेनाकाशदृष्ठान्तस्यायुक्तत्वात् । तस्मादन्यभ्रतीतावस्मसपरतीतौ च विशेषो निराबाध एव । एवश्च भगवन्मूततिदशेनादावपि
भक्ताभक्तयोयैथायथं विषयविषयतयोरेव साक्षात्कार इति तैयैथायथमनुभावानुभवादिकं तदननुभवादिकं च युज्यते ! यत्पुनदुःख-
शञोकादिकमनुभूयते, तद्धिषयताछृतम् , सा च मायाकृता, तन्निवृत्तौ निवत्ते, तननिदृतिश्च प्रपत्तेः सम्यक् सिद्धाविति प्रथमादिकश्चाया
तदनिदृत्तावपि हौधिस्यस्यानु भूयमानत्वान्न कोपि कोपि शङ्काटेश्च इति तदीयेरलुसन्धेयम् । प्रकृतमथानु सरामः ।३३॥ & ॐ यथा
महबन्तीयत्र एवमिलयादि । एवसुक्तमरकारेण प्रमेयं सरव ब्रहमव्येवं रूपं प्रथमश्छोकेन निरूप्य रमाणं वेदरूपं तन्निवत्यैमायानिरूषण-
मुखेन द्वितीय ऋोके निरूप्य विषयं बेदरूपप्रमाणस्यार्थं निरूपयतीयर्थः । ननु प्रमेयस्थैव प्रमाणविषयत्वात्तस्य च पूवमेव निरूपि-
तत्वाष्िषयान्तयाभावाज्च पुनर्विंषयनिरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुः वेदेनेतयादि । पदार्था इति प्रमेयभूतन्रह्मगता धमा; । इदमिति
विषयनिरूपणम्। निरूप्यत इति सृष्टन्तमुच्यते। तथा च, "रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि कषरिसूयैयोरिल्ादिवाक्येयेथा
तेषु तेषु तद्रयेणाविरस्ति, तथा वेदे विषयरूपेण मायायां च विषयतारूपेणेति तत्र तत्र तथेव ज्ञेयः । अन्यथाज्ञाने तु '्योन्यथा
सन्तमिः तिश्रुया दोषकथनात् सर्वनाश इति सर्वंवेदप्रामाण्यसिद्धौ च यथाथज्ञाने सलयभ्युदयनिःश्रेयसोः सिद्धिरिति सववेद्-
प्रामाण्यसिद्धयथं पुनर्विषयो निरूप्यत इयर्थः । अत्र मूठे भूतेष्विति सप्तमी, अभिव्यापकाधिकरणे सर्वसिन्नात्मास्तील्यादाविवे
लाश्चयेनाहुः कारणत्येनेयादि । शेषं स्फुटम् । तथा च, यथा महाभूतानि स्वकायेष्ववयवस्वेन प्रविष्टान्यपि कारणत्वेनाभ्रवि-
छानीति तस्मिन्नेवं सूपभेदयोः क्रियातद्राहिययोश्च न विरोधः, अंञ्चन्तरेण ताटस्थ्यच्च, तथाहं वेदेः परस्परविरुद्धतद्रपतत्त-
= द्रमैवत्त्वेन प्ररिपाद्यमानोपि न भिन्नो नापि विरुद्र इति स्ववेदभरामाण्यमव्याहतमिलयथः । नन्वत्रेकविधस्मापि विषयत्वमुपादा-
नत्वानुप्बेशचप्रवे्ोरच्यते, तत्रोपादानत्वाप्रवेश्ाभ्यां वानुप्रवेश्षाप्रेश्ाभ्यां वा ॒विषयत्वोपपत्तावुपादानत्वानुपरवेश्चयोरन्यतरस्य
किं प्रयोजनमिलयाशञङ्कायां द्रयोरावहयकत्वसुपपादयन्ति कारणं हीयादि । एवसुभयं प्रतिज्ञाय कायं कारणे समवेतमुलद्यत
इत्र युक्तिमाहुः अन्यभे्यादि । अत्र तर्रयं सदैवं क्रमेणोच्यते । तत्र प्रथमस्यापादकत्वमन्यथेल्नेनोच्यते । यदि कायं कारणे
समवायसम्बन्परनाधारभूतं न स्यादिति । पटस्येत्युपलक्षणं वैश्चध्ाथेम् । ननूतपत्तः पूवं . पटादिभतीलयभावादसदेव कायं निमित्त
वश्षात्कारणे उत्पयत इति कारणस्याधारत्वमस्तु न तु कायैख कारणे सत्वमपीलयतस्तकोन्तरमाहः तथा सतीलादि । यदि कारणे
कायं विध्यमान न स्यात्तदा नोत्पयेत इत्यादि । उत्पाद्यमानमिति असतत्वेष्युया्यमानं उभयत्र यथायथं दृष्टान्तः यथेत्यादि ।
तथा च, कायस्य सियतावधिकत्वदक्षनात्कायैस्य कारणे स्थितिरवदयमङ्गीका्या, न, चावधिनियमस्य का्यप्रागमावेनेव निवाहा-
त्कायैस्य कारणे सितियुक्तेति वाच्य्, कारणावस्थातिरिक्तस्य प्रागभावस्यैव निरूपयितुमक्षक्यत्वात् । न चेह कपारे घटो नास्तीति
प्रतीतिरेव वत्र मानम्, तस्याः घटत्वावच्छिननप्रतियोगिताकसंसर्गाभावसामान्यत्वेन प्रागमावात्मकविशेषानवगाहित्वात् । न च
कपाटं घटप्रागभाववत्, घटीयचरमसामग्रीवच्वात्, यो यज्चरमसामम्रीवान् स ततपरागमाववान्, पटीयचरमसामप्रीविरिष्टत-
नतुबदिव्यनुमानमपि मानम्, अलुमानप्रयोगासू्ं॑साध्यतावच्छेदकस्य भआागभावस्मासिद्धसवेन तदवच्छिन्नसाध्याप्रसिद्धया हेतो-
राभासत्वात् । इदं यथा तथा निबन्धोक्तदिशा भ्रस्थानरत्नाकरे पपश्चभेदवादे च सम्यङ्मयोपपादितमिति नात्र प्रपञ्च्यते ।
अतः कारणावस्थायामेव प्रागभावाभिमानाूवं प्रतीयभावेपि कारणरूपेण कारणे विद्यमानमेव कायसुखद्यत इति तत एव
नियतावधिकत्वमिति निश्चयः । एवभेबोत्पत्तिसरूपविचारादपि सिद्धथतीयाविर्भाववादएदप्यवगन्तव्यम् । नु घटस्योत्पत्ति
दक्षेनात्कथं भगवन्तं शब्दस्य चाकाश्च एवबोत्द्यमानसवात् कथं सर्वत्रोयत्तिरियाकाङ्क्चायां इयमपि व्युत्यादयन्ति कुम्भेयादि ।
शब्दरोपीयादि च । अत्र घटदशन्त एवं बोध्यम् । प्रथमस्कन्ये तावद्रेदिकपौराणजगतोभगवद्रपत्वाचिोषेपि घटितपूरितपात्रवद्धेद
उक्तः । तेन वैदिकं जगदिच्छया युगपदाकाश्चादिङक्रमेण बा ॒घटितवदुखद्यते । पौराणं तु प्रकृतिपुरुषक्रियोयन्ने गुणमये सच्राथके
प्रविष्टं तस्रयुक्तमाकरं धत्ते । एवं प्रयोजकमभेदेनोभयथा जायमानोप्याकारो धृतद्रवत्ववद्रह्यधर्म एव तेनोभयविधेपि. जगतिः “इदु
सवं यदयमासमे' ति "सवं खस्विदं ब्रह्य यादीनि भरौतानि, विश्व' वै वाद्यं तन्मात्रमि' यादीनि पौराणानिं व्यानि ब्रह्मात्मकत्वं
बोधयन्ति } यानि पुनद्रेअस्य बीजे शतमुखः इत्यादीनि पौराणानि, सैषा विया ` जगत्सवंमिः ` यादीनि ` श्रौतानि च तानि तु
द्िबीजत्वमुपक्रम्य (मायामयं वेद स वेदवेदभिव्युपसंहरन्ति, सश्चायकस्य जगतो मायित्वं बोधयन्ति । एवं प्रपश्चस्यापि चातुर्विध्यं
सत्तायाश्च त्रेविध्यं भवति । तत्रायं प्रयोगः, व्यावहारिकः प्रपय्छः सखपेक्षयोत्कृष्टसत्ताकप्रपच्नपुवेकः, मायिकत्वादैन्द्रजालिकप्र पद्वद्
इति, उ्यावहारिकिसत्तापेश्चयोच्छृष्टा च पारमार्थिक्येव सत्तेति, वाचनिकसतताङ्गीकारपक्षे तु सत्ताया-अपि चातुर्विध्यम् , साच
खपुष्पादीनाभिति प्रातिभासिकसन्तापेक्चयापि निकृष्टा; तथा सति द्वावु्छष्टसत्ताको, एको व्यावहारिकः, एकः प्रातिभासिक
इति तेन घटस्य भगवद्रूपत्वं सिद्धमेव । तदेतद्धदिकृव्योक्तं कुम्भकारेव्यादि । तथा च; व्यावहारिकस्य घटस्य यथावधित्वेन
समवाय्यपेक्षा तथा परस्यापि एवमेको दृष्टान्तः साङ्कथरीया । हितीयं . दृष्टान्तं नैयायिकरीलया व्याकुवेन्ति शब्द इ्यादि । तथा
च, ( जिह्या्यभिघातं ) निमित्तं समवाथिमूतं प्रदेश्चं॑चातिद्ाय तव ` मते यथा शब्दो यत्र क्चिदुस्प्यते इति तस्प्रागभावावच्छिन्नो
देशो न नियतः, तथा तन्तुराहिव्ये पटः स्यादियथंः । एवं कार्यान्तरेपि;, तथा सति सत्कायैवादस्य शिष्टारतत्वात्कारणे समवेत-
तया विद्यमानमेव कायैमुर्पद्यत इति सिद्धम् । कारणस्य कायं प्रवेश्चं साधयन्ति तथा सति -तन्त्व्टिादि । तथा सतीति । एवं
तन्तुषु पटस्य विद्मानत्वेपि सति । न प्रचिद्योयुरिति ! अवयवतया न प्रविरोथुः । नन्वियं प्रतीतिः समवायेन तादात्म्येन वा
उत्पर्स्यत इलयनुप्रवेश्षो म प्रतीतितः सिद्धयदीयत आहः शष्केयादि । श्रुतौ तत्छृष्टा तदेवानुप्राविक्षदि' तिश्रावणात् , 'सोनुप्रविष्टो
भगवान् चेष्टारूपेण तं गणं, "परेण विद्चता स्वेन मात्रयेः यादि पुराणवास्याञ्चानुपरवेश्चो बोध्यते इति तद्टिरोधिनी युक्तिः शुष्का अप्र-
माणिकी कापि प्रामाणिकश्चास्त्रे पद् प्रवं शमल भमाना तथेति, न तयानुप्रवेबाध इयथः । सिद्धमाहुः अत इलयादि । एवं काल-
देनावस्थाभेदादेकस्यैव भौ तेकस्यार्थस्य तन्निरूपितमाधारस्वमाधेयत्वव्च साधयित्वा महाभूतेष्वतिदिन्ञन्ति एवमिलयादि 1. विशेषतः
श्घेयस्वभिति संयोगसम्बन्धेनाघेयत्वम् । तथा च, समवायेन कारणतयाऽऽधारत्वम् , परस्परसंयोगेनावयवतयाऽऽधेयत्वम् ,
तटससंयोगेन कायैतया विश्ेषत्वमाधेयत्वमिति धर्मत्रयमियर्थः । एवमापाततो विचारेण दृष्टान्ते ` धर्मत्रयसिद्धौ दाष्टौन्तिकेपिं
तावदेव सेरस्यतीति दञ्चधर्मेकत्वाभावे दश्टीरखाऽभावाद्भगवन्त्वं जगतो न भविष्यतीलयरुच्या पक्षान्तरमाहुः श्रथषेयादि। नं
तेष्विति । पुनः पञ्चधेति । महाभूतानां केनचिदेवाशचेन कारणत्वासरश्चाबस्थाकत्वमेव, भगवतस्तु अन्यदेव, 'तष्टिदितादथो अबि.
दितादि" तिश्रया विदिताचिदितविखक्षणवद् अप्राकृतेन सश्रिदानन्द रूपेण प्रचिष्टाप्रविष्टविखक्चषणत्वात् पुनः पश्चधेयथेः ! तेन सिद्ध
माहुः तथा सतीलयादि । तथा च जगति भगवतः प्राकृतकारणरूपस्वेन पन्नधास्थिया प्राद्रताप्राकृतवस्तुनो विषयताविषयरूपाभ्यां
भगवस्वाऽ्जगति दश्चधा भगवञ्ज्ञापनेन वेदानामंश्षतोऽप्रामाण्यनिरासाथं विषयनिरूपणमियथः ।। ३४ ॥ |
भ्रीगिरिधिरछृता बाल्लप्रबोधिनी
ध्यथाऽऽत्ममायायोगेनः इयनेन मायाया अपि परष्टत्वात्तां निरूपयत्ति-ऋतेऽथैमिति । आत्मनि जीवे अर्थंमृते कृडयत्वादि देहधम रूपं
काणटवादीन्द्रियधर्मरूपं क्षुधादिप्राणधर्मरूपं दुःखित्वा्यन्तःकःर्णधर्मेहपमथं विनाऽपि यत् यस्मान्निमित्तात् कृशोऽहं काणोऽ्हं
क्षुधितोऽहं दुःख्यहमिति सोऽथः प्रतीयेत प्रतीयते भगवदंशत्वाद्ठियमानोऽपि सच्िदानन्दत्वस्वरूपोऽर्थो न प्रतीयते च तत्ता
निमित्तभूतामात्मनः परमात्मनो मम मायां विद्यात् । तत्र दृष्टान्तमाहयथा भास इति, द्विचन्द्रादिरूपो यथां ! तत्र यथा अविद्य-
मानमपि द्वित्वं मायामोहासतीयते विद्यमानं चैकत्वं न प्रतीयते तथेयर्थः + ननु विद्यमानं चेत्कथं न प्रतीयेतातो नास््येवेव्याशङ्य
विश्यमाना प्रतीतौ दृष्टान्तमाह--यथा तम इति । तमो राहुर्यथा ग्रहमण्डले विद्यमानोऽपि न प्रतीयते तथेलयथेः । २३॥ % छ
एवं विश्वात्मकते विकारिपवमाश्चङ्कय दृष्टान्तेन तन्निरस्यति--यथेति । उच्चावचेषु स्थूरसृक्षमषु भूतेषु श्वकार्येष्वनुप्रविष्टान्यपि
महाभूतानि अप्रविष्टान्येव कार्याणि विनाश्चाद्विकारववेऽपि तेषां विकाराभावस्तथा तेषु उक्ावचेषु कार्येष्वहं परविष्टोऽप्यप्रविष्ट
एव तेषां चिकारित्वेऽप्यविकाये बेखर्थः । अनेनव "यावानहं" इत्युक्तं स्वपरिमाणमपि व्यापकत्वं द्रिीतम् । यथा महाभूतानां स्वकार्येषु
भरविष्त्वेऽपि बहिरपि व्यापकत्वं तथा भगवतोऽपीति ध्येयम् !। ३४ ॥। |
हिन्दी अनुवाद
वास्तवमें न होनेपर जो कुछ अनिर्वचनीय वस्तु मेरे अतिरिक्त युञ्च परमात्मामे दो चन्द्रमाओंकी तरह मिथ्याद्दी ष
प्रतीत हो रही है, अथवा विद्यमान होनेपर भी आकाश्च-मण्डल्के नक्षत्रौमे राहुकी भोति जो मेरी प्रतीति नदीं होती, इसे
मेरी माया समञ्यना चाहिये ॥ ३३॥ # % जसे प्राणियोके पच्नभूतरचित छोटे-बड़े शरीरोमे आकाशादि पञ्चमहाभूत उन
ङारीरोके का्ल्पसे निर्मित होनेके कारण प्रवेशन करते भी ह ओर पक्से ही उन स्थानों ओर रूपमे कारणरूपसे विद्यमान
रहनेके कारण प्रवेश नदी मी करते, तैसे दही उन प्राणियोके शरीर की दृष्टिसे मँ उनमें आत्मके रूपसे प्रवेश क्ये हुए हूं ओर
आस्मद्िसे अपने अतिरिक्तं ओर कोद वस्तु म होनेके कारण उनमें प्रविष्ट नहीं भी हुं । ३४॥ ४8 ~
एतावदेव जिज्ञास्यं ` -तखजिज्ञायुनाऽऽत्मनः । अन्वयनव्यतिरेकाम्यां . यत् स्यात् सवत्र सवदा । ३५॥
एतन्मतं समातिष्ठ ` परमेण समाधिना । मवान् करपविकस्पेषु न विशदयति किचित् ॥ ३६ ॥
ध. ध्रीघरस्वामिक्ता मावार्थदीपिकभ्याख्या,
< ५
कारणावस्थायां च तेभ्यो व्यतिरेकः तथा जाग्रदायवस्थायु तत्तत्साक्चितयाऽन्वयः व्यतिरेकश्च साभ्यादौ एवमन्वयनव्यतिरेकाभ्यां
यर्घ्यात् सर्वत्र सवेदा च तदेवास्मेति ॥ ३५ ॥ यत्प्रार्थितं "नेहमानः प्रजासगं' इति तस्प्रसादीकरोतति † एतन्मतं सम्यग-
सुतिष्ठ समाधिना चित्तैकाभ्येण कस्पेषु ये विकस्पा विविधाः सष्टयस्तेषु विमोह ककतवाभिनिवेक्षं न यास्यतीति।॥। ३६ ॥
वंशी चरता भावादौ पिकाथधरकाश्व्यास्या
| अथ “भगवच्छिक्षितमहं कस्वाणि ह्यतंद्रितः'” इति च्रह्मणा ग्रार्थितस्य सखभ्राप्िसाधनस्यातिरहस्यस्वाद्रहिर्गजनागम्य-
तैवा एतावदेवेति 1 अत्र बहुतरक्षाखानुसंधानमपि नपिक्षितव्यमिति भावः । तंस्वजिज्ञायुना आत्मनः स्वस्य श्रेयः साधत
ज्ञात॒भिच्छना जनेनं जिज्ञास्यं श्रीगुरुचरणेभ्यः शिक्षणीयमियर्थः । त्वया तु मदनुम्रहीदवगम्यत एवेति भावः | किं तत् यच्छेः
साधनेषु करमज्ञानयोगभक््यादिषु मध्येऽन्वयठ्यतिरेकाभ्यां स्यात् सिध्यति सिरीभवतीदलयथः । अत्रं तांवत्स्व्गीपवगीदेः कर्मज्ञान-
योगादिभिः केवैरसिद्वैसतेर्विनापि सिद्धेः । कर्मज्ञानयोगादयोऽन्वयन्यतिरेकाभ्यां नैव साधनानि स्यस्तथा हि “कोवाथं आप्रोऽ-.
भजतां सखधर्मतः'” इति “किखदयंति ये केव्ररुबोघख्ब्धये" इति “पुरेह भूमन्वहवोऽपि योगिनः'" इति “यत्कर्मभिर्यत्तपसाः' इयादौ
“कमौदिभिर्विनापि “सवं मंद्धक्तियोगेन मद्भक्तो टमतेजसा । स्वगापवगं मद्धाम कथंचिद्यदि वाञ्छति इति । ध्या बै साधन-
संपत्तिः पुरुषाथंचतुष्टये । लया विना तदाप्नोति नरो नारायणाश्रयः” इति मो्चधर्मीयवच्नं च । भक्त्या तुं केवख्यैव सर्वाणि
भ्रयांसि सि द्र यंति तया विना तु नैवं सिद्रंतीयन्वयव्यतिरेकाभ्यां भक्तिरेव सरवशरेयःसाधनसवेन स्थिरीभवति तथाहि अन्वयेन
यथा “अकामः सवेकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीत्रं भ. मक्तियोगेन यजतः पुरुषं परम्” -इति भक्तियोगस्य केवटस्येव तीत्रत्वं
निरधरसू्ैस्येवेति ज्ञेयम् । यथा वां ्यत्कर्मैभिरयत्तपसाः इयादिव्यतिरेकेण यथा "मुखबाह रुषादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह । चत्वारो
जज्ञिरे वणा गुणैर्विप्रादयः प्रथक् | य एषां पुरषं साक्षादात्मप्रमवमीश्वरम् । न भजंयवजानन्ति स्थानाद्भष्टाः ` पतंयधः इति ।
यथा वा ““तपखिनो दानपया यद्चस्विनो मनस्विनो मंतरतिदः सुमंगलाः । क्षेमं न विदंति विना यद्पणं तस्मे सुभद्रश्रवसे नमोनमः
इति । अत्र देशकार्विशेषाभावमाह--सवेत्र सवरेशेषु स्वाधिकारिषु च सवदा सर्वेष्वेव कारेषु यत्स्यात्तथाहि--्चचावेव देशो
शुची तत्काटजीवी कमे कुयात् , गुद्धातःकरण एव ज्ञानं मंते, शश्ुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य सुखमासनमात्मनः । योगो योगं युंजीत"
इति -कमेज्ञानादीनां . न - सावंत्रिक्रता तथा यत्कमे तर्संन्यासभोगप्राप्राकधियोगः सिद्धयवधिः सांख्यमात्मज्ञानावधि ज्ञानं
मोक्षावधीति नापि सावेत्रिकता भक्तश्च सावंत्रिकतासावदिकते अतिप्रसिद्धे एव "न देक्षनियमस्तत्र न कारतियमस्तथा । नोच््छि-
छठादौ निषेधोस्ि श्रीहरेनाभ्नि खब्धका इति “'तस्मास्सवात्मना राजन्हरिः सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्यः कीर्सितव्यश्च स्मर्तव्यो भग-
चान्गरृणाम्' इति कर्मिज्ञानिभश्रतिषु सवेष्वेवाधिकारषु. मक्तेवयापध्तिसक्तेव. ““क्रिरातहूणाधयुदिद्पुस्कसाः इयादिना. जातिनचांडाल-
कमे चाडाखादिष्वपि दृष्टा । तथा सवौवस्धाख्रपि गर्भे प्रहादादबस्ये धुवादेयोंबनेबरीषादेकीद्धंक्येद्धम्ये . ययायादे्मरणेऽजामिलय-
देनीरकितायामपि यन्नाम्न्युदिते नारकोपीदयुक्तेः । “यथायथाःहरेनाम कीर्तयति. च नारकाः ।- तथातथा - हरौ भक्तिमुद्रहंतो दिवं
ययुः? इति नृरसिंहपुराणोक्ते ओरं ति भक्तेरेव साधनत्वं निद्धारितम् । अथ प्रेमभक्तिरूपं . रहस्यमपि तंतरेणेवाह--एतावदिति । तस्व-
जिज्ञासुना पुसा. एतावदेव श्रेयस्सु खर्गापवर्मप्र मसु मध्ये जिज्ञास्यं किं तत् यच्छ्रेय. आत्मनः खस्थैवान्वयव्यतिरेकाम्यां , सरवेत
सबंदा स्यात् तत्र न तावत्छर्गापवगौं खान्वयव्यतिसेकाभ्यां सिद्धयत्तः प्रमा तु खस्येवान्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धयति प्र म्णोपि भक्ति
शब्द् वाद्परत्वात्साधनभक्त्येव साध्यभक्तेः प्र्णः सिद्धिदश्चनात् । म्र म्णः स्वेनैव सिद्धिः तदुक्तं “भक्त्या संजातया भक्त्या चविभ्र-
दयुसपुख्कां तनुम्" इयतो रहस्यतदंगक्ब्दाभ्यामुच्यमाने प्रमभक्तिसाधनभक्ती तंत्रेणेवोक्ते ततश्च म्र मभक्तिसाधनत्वेनेव भक्ति
कन्तेव्या न तु स्वगोपवर्गादिसाधनत्वेनेति भगवतः शिक्षा व्यंजिता “भगवच्छिक्षितमहं करवाणि हयतंद्रितः इति ब्रह्मणा प्रार्थि-
तत्रात्_शुद्रसाघनमक्तिसिद्धया . प्रे मभक्ल्येव यद्रपयुणादिमाधुयैरसानुभवस्तस्य प्रं मभक्त्यनुभाव रूपत्वादिति विज्ञानं स्वत एव
छन्धमत। रहस्यतदंगविज्ञानानि श्छोकेनानेनेवोक्तानि । किच्च ^रसो वै सः इयनंतर, सैषा रसस्य मीमांसा भवतिः" इति श्रुतेः
स्ेश्रयोवधिरूपो रस एव मूतं एव रंगभूमौ “महलानामश्चनिः इलयायाकार एव द्चितस्तस्य च विज्ञानमत्रैव दटोके तत्रेणोक्तेः
यथा. जिज्ञास्येषु मध्ये एतावदेव जिज्ञास्यमनुबुभूषणीयं किं तत् अन्वयज्यतिरेकाभ्यां . योगायोगाम्यां संयोगविप्ररंभाभ्यां यल्स्या-
ससत सवंनरह्माडवर्तिनि श्रीषेदावनादौ दाससखिरुरप्रेयसीषु सवदा ~ नियमेव मदयाप्रख्यसमयेपीति दास्यसख्यवात्सस्यद गार-
रसानामासखादनं व्यंजितम् । एवमतिरहस्यप्रे ममक्तिरसन्य॑जकः इरोकोऽयं ज्ञानसूपार्थातरेण भगवतेबाच्छादितश्चितामणिरिव कनक-
सकं..२ शर. ६-अलो, २८-३९ 1 अनेकव्याख्यासमलंृतम् । | ५९
याथाथ्येमनुभवितुमिच्छना एतावदेव जिज्ञास्यं श्रीगुरुचरणेभ्यः शिक्षणीयं किं तत् यदेकमेव वस्तु अन्वयन्यतिरेकाभ्यां विधि-
निषेधाभ्यां सदा सर्वेत स्यादित्युपपदयते तत्रान्वयेन यथा “तावानेव ोकेस्मिन' इत्यादि “द्रः; सवेभूतानाम्” इत्यादि भन्भना
इति अवाध्यमानस्तु सुतरां नाभिभूयत इयर्थः । शुुक्षौ युक्ते च सुयुश्चवो घोररूपान्" इत्यादि, आत्मारामाभ्र
सनयः दद्यादि भक्स्यसिद्ध भक्तिसिद्धे च केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपणयणाः इति न चरति भगवतदारर्विदाहवनिमि-
पाद्धमपि स वैष्णवाः" इति भगवत्पार्षदतां मापे, मत्सेवया प्रतीतं च' इत्यादि । निलपाषदे वापीषु विद्धुमतटासखमलाृतप्सु"
इ्यादिमर्बेषु वर्षेषु ्रह्माडेषु तेषां बहिश्च तैस्तैः श्रीभगवदुपाखनायाः क्रियमाणायाः श्रीभागवतादिषु प्रसिद्धिः सिद्ध रेभिः सवेदेशो
दाहरणं जेय सर्वेषु करणेषु यथा. ^मानसेनोपचारेण परिचय हरि युदा । परे वाङ मनसागम्ये तं साक्षासखतिषेदिरे” इति । एवं
भूतवचने हि अस्तु तावद््िरिद्रियेण मनसा वचसापि तत्सिद्धिरिति प्रसिद्धिः । सर्वद्रव्येषु यथा “पत्रं पुष्पं फठं तोयं यो मे भक्त्या
प्रयच्छति" इ्यादि । सर्वक्रियासु यथा “श्ुतोनुपठितो ध्योत आदृतो वानुमोदितः। सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्द्होपि दि"
इति, ध्यत्करोषि यदासिः इयादि, एवं भक्तभासेषु भक्ता भासापराघेष्वप्यजामिरमूषिकाद्यो दृष्टान्ता गम्याः । सर्वेषु कार्येषु
यथा “यस्य स्मृला च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति सदयो वंदे तमच्युतम्” इति सवंफटेषु यथा “अकामः
सवंकामो वा" इयादि । तथा भ्वथा तरोर्मुखनिषेचनेनः इलयादिवाक्येन हरिपरिचर्यायां क्रियमाणायां सर्वेषामन्येषामपि देवादी-
नामुपासना स्वत एव भवतीयतोपि सार्वत्रिकता यथोक्तं स्कादि श्रीत्रह्मनारदसंवादे “अर्चिते देवदेवेश क्षंखचक्रगदाधरे । अर्चिता
सर्वदेवाः स्युयैतः सर्वगतो हरिः” इति । एवं यो भक्ति करोति यद्ववादिकं भगवते दीयते येन द्वारभूतेन भक्तिः क्रियेत यस्म
श्रीभगवते | प्रीणना्थःदीयते यस्मा ्रवादिकास्पयआदिकमादाय अगवकते निवेदये यस्िन्देश्षादौ कुत वा कंशिद्ध | त क्तिमनुपिष तिरति
तेषामपि कृतार्थत्वं पुराणेषु दृश्यत इति कारकगतापि एवं सार्वत्निकन्वं साधितं सनातनत्वमप्याह--संवैदेति । तच्र सर्गदौ यथा
'काछेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता इत्यादि, सगीमध्ये तु वहुतरैव चतुरविधम्रख्येपि तत्रेमं के उपासीरन् इति विदुरे
सर्वेषु युगेषु “छते यद्भयायतो विष्णु तरेतायां यजतो मैः । द्वापरे परिचयोयां कै तद्धरिकीर्तनात् इति किं बहुना (सा हानि-
स्म्महच्छद्रं स मोहः स च विश्रमः । यन्मुहूर्तं क्षणं वापि वासुदेवो न चिदयते” इत्यादि वैष्णवे । सर्वावस्थास्वपि गें, श्रीनारव्
कारितश्रवणेन श्रीप्रहादे प्रसिद्धं बास्ये ध्रुवादिषु यौवने श्रीमदंबरीषादिषु वाद्धक्ये धृतराष्टरादिषु मरणेऽज्ञाभिखादिषु खर्गितायां
श्रीचित्रकेत्वादिषु नारकितायामपि “यथायथा हरनाम कीर्तयंति स्म नारकाः । तथातथा हरौ भक्तिमुद्वहंतो दिवं ययुः” इति
सिंह पुराणे । अत एवोक्तं दुर्वाससा “मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोपि'” इति । तथा 'एतन्िर्वंयमानानोम्! इत्यादावपि सर्वावस्थो-
दातिः । अथ तत्रतत्र व्यतिरेकोदाहरणानि च कियंति दद्य॑ते ^पारंगतोपि वेदानां सव्ाज्ञा्थवेद्यपि। यों न सर्वश्वरे भक्तस्तं
विदयासपुरुषाधमम्ः इति, “किं वेदैः किसु शास्त्रैवौ किं वः तीर्थनिषेवणैः । विष्णुभक्तिविहीनानां किं तपोभिः किमध्वरैः" इति
“किं तस्य बहुभिः ज्ञास्त्ैः किं तपोभिः किमध्वरैः । वाजिपेयसदह खवा मक्तियैस्य जनाद ने” इति `गरुडबरन्नारदीयपाश्चवचनानि ।
तथा. “तपखिनो दानपरा -यश्चखिनो मनस्विनो मंत्विदः सुमंगखाः । क्षेमं न विदंति विना यदर्षणं तस्मे सुभद्रश्रवसे नमोनमः
इति, ““न यत्र वेद्ुढकथासुधापगा न साधनो. भागवतास्तदांश्रयाः । न ` यत्र यज्ञेचण्खा महोत्सवाः. सुरेशखोकोपि म जातु
24
५ ४
४७ ` ` श्नोमद्भागवतम् 1. [ स्कं, २ अ. :६ अलो, ३५-३६
सेव्यताम् | यथा च आनम्य ; किटीटकोटिभिः इयादि, सायुज्यं ` सार्टिसाङोक्यसामीप्येयादि; न दानः न तपो नेञ्याः
इसयादि, नैष्कम्यैमप्यश्युतभाववर्जितम्' इत्यादि, नना््य॑तिकं विगण्यलयपि ते ` प्रसादमः इत्यादयः । अथ सर्वत्र सवेदा
यदुपपद्यत इति -योजनिकार्थोपयुगयद् यथा ॒'तस्मात्सर्वास्मना राजन्हरिः ` सवत्र सवेदा इत्यादि अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ` सवेत्र
सवेदा यदुपपद्यते इलयत्न यथा “स्मर्तव्यः सततं विष्णुः इत्यादि साकस्येपि यथा “न ह्यतोन्यः शिवः पंथाः” इट्युपसंहारे
“तस्मारसवीत्मना राजन्हरिः स्वेत्र सवदा । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्सत्तैव्यो भगवान्नृणाम् । जीवानामिति गतिं
विबिच्य कवयः. इतिवत् - एतदुक्तं भवति । यत्कर्म" तत्संन्यासभोगक्षरीरप्राप्रावधियोगः सिद्धयवधिः सां स्यमात्मन्ञानावधि
ज्ञानमोक्षावंधिः. तथा तत्तयोग्यतादिंकानि च सर्वाणि एवंभूतेषु क्मीदिषु श्ाख्लादिव्यभिचार्ति च ज्ञेया हरिभक्तिस्तु
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सदा सर्वत्र तत्तन्महिमभिरुपपन्नत्वात्तथाभूतस्य रहस्यस्यांगत्वं युक्तम् । . अतो रहस्यस्यांरत्वेन च
ज्ञानरूपार्थातसच्छन्नतयेबेदमुक्तमिति । तथाप्यात्मचिययेवान्यार्थसंगोपनादसौ ` साधनभक्तिरपि कचिद्राह्यं त्रहयज्ञानादिसा-
धनं ` स्यादिति गम्यते । अत्रेयं प्रक्रिया साधनभक्तेः सार्वत्रिकत्वादसदातनत्वाश्च . प्रथमं . सा गुरोर््रह्यां ततस्तदनुष्ठानाद्राद्य-
साधनं वेराम्यपुरस्सरताश्चीरखमात्मज्ञानमालुषंगिकं भवति । ततो भूयश्च तथाभूततवाद्क्तिरनुवत्तंत एवे श्रह्मभूतः ग्रसन्नात्मा"
इव्यादिभ्यः अआत्मारमाश्च मुनयः" इद्यादिभ्यश्च तदैव (भगवञ्ज्ञानविज्ञाने चः इति । तस्माज्ज्ञानविज्ञानरहस्यतदंगानामुपदेशेन
चतुःशछोक्या अपि स्वयं भगवानेवोपदेष् अत्र तस्मै स्वलोकं भगवान्सभाजितः इति भगवच्छब्देन “ददक्षं॒तत्राखिटसात्यतां
पतिम्" इयत्र '्पराद्वाति न सोऽबुध्यत गोपवेशो मे ` पुरस्तादाविबैभूवे' तितापनीश्वुताद नुकूलितश्रीकृष्णत्वदिगेन चास्य वक्तुः
श्रीभगवत््वमेव स्पष्टं न जातु तदुश्षभूतनाययणाख्यगर्भोदश्ायिपुरुषत्वम् । अत एवास्य महापुराणस्यापि श्रीभागवतमिव्येव व्याख्या
तथैवोक्तं करम येन विभाषिततोयमतुखो ज्ञानप्रदीपः पुरा इध्यादौ पुराशषब्देन भगवद्रक्तत्वमेवोक्तम्.। 'आदयोऽवतारः पुरुषः परस्य
इति द्ितीयेऽभिधानात् । अत “इदं भगवता पूव ब्रह्मणे नाभिपंकजे । स्थिताय भवभीताय. कारण्यात्संप्रकाशचितम्" दइयत्रापि
भगवच्छब्दः प्रयुक्तः श्रीनाभिपंकजे सितं ब्रह्माणं प्रति खयं भगवता तत्रेव व्यापि महावेकटे प्रकाश्येद् पुराणं प्रकाश्चितभिदयर्थः ।
अनुगतं चेतदृद्धितीयस्कंघेतिदहासस्येति ॥ २५॥ , 8 नन्वतिगंमीराथं . चतुरषोकीभागवतमिदं कथं मयावगंतु ्चक्यं
विवदमानानां मतवैविध्यादिलखत आद्--एतन्मतं मदीयं सम्यगनुतिष्ठ॒ समाधिना ` चित्तैकाश्येण विसृशेयर्थः । कस्पविकस्पेषु
महाकस्पानुकस्पेषु । इयं विश्वजनीनातिरम्याभावाथंदर्शिनी मक्ति्ञाख्मधीयानेजनैर द्या न चापरेरिति ।॥ अस्य
महापुराणत्वे तु सगदि दक्षक्षण वह्त्तेन भाव्यं तच्चात्र चतुःदखोक्या दुर्विज्ञेयं विना श्रीनन्दनन्दनकृपयेत्येतदर्थं तदपि सृष्ष्मधिया
ह्ञेयमत्रासुच्येव तथाहि मे मत्संबंधि यज्ज्ञानं वेदांतप्रतिपादितस्वादगुद्य प्रसिद्धमेवःविज्ञानमेतचियवस्थमंगेः इलय।दिनैकादक्षस्कंधे
भगवदुक्तेर्विज्नानं प्रधानं तत्सहितं मया श्रीगीतासु भारते अहं ब्रह्म परं धाम" इलयादिना शैवी ह्येषा गुणमयी इयादिना च
गदितमभुक्तमेव . स प्राथेयिता त्वं रहस्यं रहस्ये कान्ते स्थाप्यं रहस्यं सुरेभ्यो मोपितत्वाद्राः रहस्यं पाद्म उक्तमेतत्
(परीक्षिते कथां वक्तं सभायां संस्िते श्युके' इसयादिना “गुह्य पुत्राय शांताय परः गुह्यमिदं जगौ इति नवमस्कन्धे श्रीज्कोक्तेश्च
परं रहस्यं श्रीभागवतमेव न वेदादिपेखादिभ्यो बेददानेप्येतददानात् “दहित्वा खश्शिष्यान्येखादीन्?' इति तत्रेवोक्तेश्च गुह्याद् गुह्यतरं
मुक्ति ददातिकार्दीचिसस्म न भक्तियोगम्” इयुक्तेरतिगह्यस्यैवादानं भवति नत्वगृद्यस्यात एव ` भक्तिरेव रहस्यः न तु ज्ञानादीति
रहस्यमस्त्यत्र प्रतिपा्त्तेनेति रहस्यं श्रीमद्धागवतमेव अत्र मत्वर्थीयोच् यद्रा भरतिपायप्रतिपादकयोरमेदोपचारात् । तदंगं . मक्त्यग-
मेकत्वं ` सामान्यापेश्चं तदंगानीयर्थः । तानि च सत्संगादीन्येव श्रीमागवतप्रा्चिरपि सत्संगादीनि विना न भवलयतस्तस्यापि तान्येवां-
गानीति ज्ञेय सुधिया यथेव गुणकमेकोहमस्मि तथेव तत्त्वविज्ञानं मदनुग्रहात्ते तवास्तु किं भूतोहं यच्छलयुपरमयति संसारान्नि-
जभक्तानिंति वामोक्षादप्युपरमयति वा या वा “मद्भक्तास्सवंथा राजन्नैव वांछति किंचन इति -पुराणांतरात् “गृहेषु दारेषु
सुतेषु बंधुषु द्विपोत्तमस्यंदनवाजिवस्तुषु । अक्षय्यरत्नाभरणायुधादिष्वनंतकोरेष्वकरोदसन्मतिम्ः इत्यंबरीषोपाख्यानोक्तः
“सांरोक्यादिचतुष्टयम् । “दीयमानं न गृह्ण" ति विना मत्सेवनं जनाः” इति श्रीकपिरोक्तेश्च । यम उपरमे अस्मादंतभौवितण्यर्थात्क-
्ेरिवनिपि “यमस्यात्वम्.' इति मस्यात्वे राजवत्साधनम् । पुनः न विद्यतेति. कथंभूतं रहस्यं परं सर्वो्छष्टमेवादहंभावो यस्य
` सोन्ह॑भावः “छन्दसि परेऽपि, व्यवहिताश्च” इति यथाश्षब्द्व्यवधानमदोषो प्राकृतवस्तुष्वस्य साक्षापरेदस्यापि बवीजत्वात् । अत
एव चतुःोक्योपदेशषाःदा अपि चत्वार एवोद्धूता अन्यथा त्रिभिः पंचभिवा कथं नोपविष्टमिति सत्त्वं तदुक्तं “चतुःश्टोकी
तुर्वेदबीजभूता न संक्षयः” इति संहितोक्तेवर्णितं चेतदाद्यपयग्याख्याश्चतके । अप्राकृते तु अहमादिर्हि देवानां! अहं सर्वस्य प्रभव
इत्यादिभगवदुक्तरेवाहंभावोस्त्येवेति ज्ञेयम् । यतप्रमाणमस्येति । यावानिति विवृतौ त्वभ्रमेयत्वं भगवतो चिदीगरेत “नां तो न चादिरय
च संप्रतिष्ठा” इति श्रीगीतोक्तेः । “अनंतं बरह्म” इति श्रुतेश्च भगवतः प्रमाणं नास्तीति गम्यते (३१) अथ सर्गादीनाह--“अह-
मेवासमेवाभ्रे' इयनेन श्थानं ध्वनितम् । यदेतच्चेयनेन विसर्गो ध्ननितः । नान्यद्यरसदसदिलयनेन विरोधो ध्वनितः । योवशिष्य-
तेयनेनाश्रयो ध्वनितः ( ३२ ) ऋते सयस्वरूये ब्रह्मणि अर्थं प्रति मूभारहतिं सन्मारगप्ररत्यादिप्रयोजनं प्रति यद्रामछृष्णादि रूपं
प्रतियेत कार्यते न प्रतीयेत तदास्मनो मे मायां खीं विदादिलनेनावतारानु रितरूयेशकथा -ध्वनितां। अनेनैबोतयोपि
स्व, 2 श्र. ६ श्लो: ३५३६ | ग्रनेकटयास्यासंमलंईतम् । । ४३५
ध्वनितास्तथाटि--ऋते शे आत्मन्यंतःकरणे यस्रतीयेता्थसुदिश्य अन्यथा न प्रतीयेत वदात्मनो जीवश्य मीयते भावि शभा
भमनयेति मायावासना तां विद्यात्ः! सा च द्विधा । शुभाऽदयुमा च प्रथमायां दृ्टांतो यथा . मांस इति । आभासस्सूयोदिसतद्रल्-
काकन्रीयर्थः । द्वितीयायां यथा तमः इति । तमोवद्दुःखहेतुरियर्थः ( ३३ ) यथा मदहातिःभूतानि भूतेषु, स्वदेहेषु प्रविष्टानि
देहरक्षणार्थं तत्र स्थितानि तेषां विनिर्ममे देदे खधातुविगमे तु चिश्षीय्यंत इत्युक्त देदनाञ्श्रवणात् । अनेन पोषणमुक्तम्। अघ्र- `
विष्टानीति । सुख्यवेशासंभवा दुक्तम् । अत्र भूतपदेन भौतिकमपि ज्ञेयं कारणस्य काथस्यापि लक्षकलात् । तेन मन्वंतरं छक्ष्यते
सर्वेषां मन्वादीनां भौतिकलात् । तथां तेषु न तेष्वहमिलनेनासंगत्वकथनेन स्वस्य निलयुक्तत्वं सूचितमिति सुक्तिरुक्ता । यद्रा
जीवस्पेण रविष्टोपि खरूपेणपरविष्ट एवेदय्थः ( ३४ ) "एतावदेव जिज्ञास्यम्! इयनेनाश्रयश्रवणजिज्ञासादाववकयं यतितम्यमित्यु-
क्तम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यादिनाप्याश्रय एवोक्तः । “अन्वयन्यतिरेकेण जाग्रत्छप्नसुषुप्निषु ! मायामयेषु तदब्रह्मजीवदृ्तिष्व-
पश्रयः इति द्वादशे वक्ष्यमाणत्वात् ( ३५ ) एतत्फख्माह--एतन्मतमिति श्रीहरि स्वेष्ठदेवं च नत्वा तस्य कृपावश्चात् । मृख्भागवत-
द्विदेव चाहम्” इयादिभिः सववेदृत्सवेवेदां
रि क ` क स
नन - नन = ---- ===
ड दन च> च्च शः
न्रहमवियैकंपय्यैवसायितया ब्रह्मद तियं कनिरूपकश्रीसद्भागवतस्य सर्ववेदांतसारत्वमुपपन्नं र विषयतः सारत्वमुक्त्वा
फलतोपि सारत्माद-कैवस्थकमयोजनमिति । नलु बरह्माववोधस्य “्रहविदाप्नोति पर, त्रम वेद -त्रहेव भवति, यं एष वेद
तया साधनरूपम् ! द्वितीयं तु ज्ञानिनस्तस्य कायं न विद्यते इ्यादिना कते>
दक्ञायां खरूपानुसाधनं “्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न श्लोचति न ॒कांक्षति । समः सवेषु भूतेषु मद्भक्तिं रभते पराम् दृटयादिबाच््यसिद्धे
पराभक्तिरूपं तेन सहितं तदग साधनजातं च । ननु भगवद्दितज्ञानम्रहणाय नाहं समथंसतत्राह--यावानिति । यावान् विथुसच्चिदा-
नदैकरससर्वपगः तथा यथाभावः परमार्थ॑सद्रूपः । यद्वा यथा खभक्तेषु वात्सल्यादिभावो यस्य स तथा । या यथा सयाद नेत्रकर
चाटनादिभावो यस्य स तथा । ननु स्वरूपस्य भवतु वेद्यत्वं करचलनादिकम्मेणां तदतिरिक्तत्वेन अतो न्यदार्तीमू” इयादिश्रुया
वेयत्वाभाव इलयाक्ञक्याह--“्यदरूपगुणकमैकः' इति । यस्य रूपाणि खरूपाण्येव गुणाः कम्माणि च यस्य स तथा तथा । च भगवद्
गणाना कम्मणां च खरूपात्मकतवेननाविदयत्वाभाव एवेति भावः । एवं याटृक् मलखरूपं तथेव ततवविज्ञानं प्रमाथं वस्त्वपगोक्ष
ते मदनुग्रहादेवास्तु धयस्य देवे परा मक्तियैथा देवे तथा गुरौ” इयादि श्रुतौ गुर्वीश्ररभक्तानां तयोरनुग्रदाञ्जञानलाभाध्यवसायेपि
तव तु गुरुरि्टदेवश्चाहमेवेति मदचुग्रदादेवास्तु एवमनप्रहाधीनवच्त्वज्ञानोलनयुक्या “वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।
जनया वैराग्यं ज्ञानं यत्तदहैतुकम् ॥। मद्भक्तिविमुखानां दि शाखगर्तेषु मुद्ताम् । न ज्ञानं न च मोक्षः स्यात्तेषां जन्मशतैरपि
द्यादिवाक्यश्चतैः ` “यस्यासि भक्तिर्भगवयकिंचना सर्वैरुणेस्तत्र ` समासते सराः” इयादिना खप्रभावरेच्लमात्रेण सवसाधन-
४३६ ` । भीमद्कागवतमै ।. [ स्क. २ श्र. ९ श्लो, ३५-३६
संपादिका । “या या साधनसंपंत्तिः पुरषार्थचतुष्टये । तया विना तदाप्नोति नसे नारायणश्रयः” इत्यादिना सवेसाधनप्रतिरूपतया-
ऽभिषिक्ता साघनखरूपा नवधा भक्तिरनुमरहाविमविका मुख्यं ज्ञानोत्पत्तिसाधनमिति ज्ञापितम्। “ज्ञानकारणसामग्यां ` भक्तिरेव
गरीयसी इति श्रीभगवलपूज्यपादोक्तेः । “नियुज्यमानया भक्टया भगवलयखिलात्मनि । सहदयो स्ति किवः पंथा योगिनां ब्रह्मसिद्धये"
इति श्रीकपिलोक्त्च एवं 'तत्वज्ञानाद्ब्रह्माणं संञुखीक्रय स्वालभ्रहात् तत्मापति संभाग्यास्त्विति बरदानेन तस्मिस्तद्महणशक्तिमाधाय
तत्त्वमेवाद--अहमेव स्िदानंदविम्रहः सखरूपात्मकथामोपकरणपरिषदादिरूपः. “सलात्मम्राणानाम् इ्यादिश्चुतिसिद्धस्तवापरोक्षः
सत्त्वस्य मज्ञियम्योपराधेरमानान्यथाभानाप्रयोजकतया शुद्धसखरूपभूतः .सर्बाधिष्ठानात्मकण्वाप्र सगौसूर्वभासं श्रूयमाणमच्छब्दस्या-
लुपपत्तिमंतरेणार्थातर्कस्पानुपपपत्तः सम्रीदमे काय्यैस्य क।रणाग्यतिरेकेण प्रतीतेरप्यभावान्ममेव ` सर्व॑कारणत्वादहमेव्राखमिति
भावः । “आत्मा वा इदमेक एवापर आसीत्” इति श्रुतेः । न चाग्रे इति पदेन कारुसद्धावप्रतीतेरेबकारानुपयोग इति. वाच्यम्
“काोऽस्मि. छोकक्षयकृसवृत्तः' इति भगवद चनात्तस्य , तद्नतिरेकात्।; किं च सुपुप्नो अज्ञानादरृतस्रूपातिरिक्तकारमानेऽपि
` समुत्थित काखवासनाविष्टतया तद्] सुखमखवाप्सं न किमप्यवेदिषम्' इति तदाश्षब्देन कार्परामर्सय. दर्शन नवत्तदुक्तयुपपततेः ।
उक्तं च वृद्धः “कालाभावे; पुरेत्युक्तिः काट्वासनया युतम्} शिष्यं प्रत्येव तेनात्र द्वितीयं न हि. सक्यते इति.। किं चारे इति
पदस्य पूबत्ववाचित्वेपि काखवाचित्वामाव एवेति न तच्छंकावकाशः न च पूवंत्वाभिधाने मूतत्वप्रतीतेः कथं कारं बिना भूतत्वादि-
व्यवहार इति वाच्यम् । कारुमखीकु्ब॑तामपि सांख्यानां भूतभविष्यदादिव्यवह्यराबाधात् ! ननु कथं सद्रपविष्णोरेव पूर्वसस्व-
सुच्यते यतः “सद्या इद्मग्र आसीत् , असेवेदमग्र आसीत् ! तत्सदासीत ददरैक आहुः, असदेवेदमगर आसीत्” इति श्रुतिषु
असलूबंकरत्वश्रवणात् “तदेदं तदयैव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते" इलयत् चाकवैकैव सृष्टिः श्रयते तत्राह-आसमेवेति
न आसरमिति न नः चोदाहृतश्तिविसोधः। “समाकर्षात्” इति सूत्रे भगवद्रासेन तद्विरोधपरिहारस्य दर्शितत्वात् । तथाहि-
“असद्वा इदमग्र आसीत्” इति नासत्कारणत्वविवश्छा । “असन्नत्र संभवति -असद्वहेतिवेदचेत्। अस्ति त्रहमति चेद्वेद संतमेनं
ततो विदुः” :इतयसदपवादेन सत एव ्रह्मणोऽन्नमयादिगुदंतःस्त्वेन प्रयक्त्वसुक्त्वा “सोऽकामयत्' इति समाकृष्य ततः सट
निरूप्य -““तत्सलयमियाचक्चते इस्युपसंहृय तत्रेवेमं शोकमाद--असद्वा इति अत्रासदयद्यभिप्रेतं स्यात्तदान्यं समाङृष्यान्योक्तौ
वाक्यमसंबद्र स्यान्तस्माद्यक्तनामरूपतया सृक्षमत्वेन दुकक्ष्यं असदिद्युपचय्येते “असदेवेमप्र आसीत् इयत्रापि “तत्सदासीत्"
इति समाकषौदियमेव्र गतिः । “तदैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्” इलयत्रापि न अलयन्तासलोक्ति्रौन्तकस्पनानुवादेन श्रौतप्रयक्ष-
दान्॑य॒मेव “तद्वेद तलयवयाङ्ूतमा सीत्” इयत्रापि नादेतुभ्याकृतिः “सवं एव इद प्रविष्टः” इति व्याकर्तु परविष्ठतवेन समाकर्षात् ।
वयाकतैरमावे कमाकृष्येत चेतनस्थेवायं प्रवेश्चः “पद्रयंश्चघचुः शण्वजश्रोत्रम् " इति चेतनः्वोक्तेः । अनेन जीवेनात्मन।ऽनुप्रविदय
“नामरूपे व्याकरवाणि" इति श्रुतयंतरेपि व्याकरतेश्चेतनदेतुत्वदर्षनात् द्यते रं स्वयमेवेतिवद्धयाक्रियते यत्रापि सत्येव कर्तय्यु-
पपत्तेः । एवकारव्यादृत्तिमाह--नान्यदिति। “नान्यत्किचन मिषत्" इति श्रुतेः । मिषादिति चकं नश्वरमिलर्थःः । अन्यच्छब्दाथः
मेवं विदेणोति यस्सव्सत्परभिति । सत् स्थूलम् असत्सक्षमं परं तयोः कारणं चेल्थः। न च भवतु स्थुटसुक्ष्मयोरभावः “नाखदा-
सीन्नो सदासीत् इति श्रुतेः । “तम आसीत् इति श्रुते कथं कारणाभावोक्तिरिति वाच्यम् । 'नोसदासीत्तम.ःआसीत्' इत्यत्र तमसः
ससतवभ्रतिषेधादासीदिति प्र्ोगस्येवाजुपपत्तेः । सव्योगात्तमसः सतत्वं न स्वतस्तन्निषेधनात्” इति वृद्ोक्तः स्वनिपेधेन स्वतस्तल्-
योगानुपपत्तावपि सदधिष्ठानाभ्यासिकसंबंधेन तत्सत्तयैवासीदिति प्रयोगसंभावनायामपि तच्छक्तितवेनैव वदन्यत्वानन्यत्वाभ्याम-
निवेचनीयतया . नान्यद्वितिं मगबदुक्यनुपपत््यभावात् । न हि वहे शक्तिस्तद्न्या तत्पार्थक्येन तत्सत्तास्रूपाभानात् । नापि
वहविरेव . तच्छक्तिस्तथात्वे शक्तिशचक्तिमद्भावानुपपत्तरेकस्मिन्नाधाराघ्ेयभावस्य . वक्तुसञ्च््यत्वासतिबंघकमणिमंत्रादिसंनिधौ वह्ि-
स्रूपसमवधानेऽपिः स्फोटार्यकार्य्यादश्ेनेन तस्परतिरोधदश्ंनात्। न चान्यत्वानन्यत्रतदुमयातमकस्वशक्तर्विरोधात् मिथोभावः
मावरूपयोस्तयोरेकाधिकरणत्वासं मवात्तस्मादन्यत्वानन्यत्वतटुभथात्मकलैरनिर्वकतमशक्यैव शक्तिः । तथैव तमोरूपासतः शक्तिरप्य-
निवेचनीयतया न तदन्यासीत् । कि च सतः शक्तेस्तद्नन्यत्वासंभवेनैव न सत्वं काय्यैदर्धनेन च नासत्यं विरोधाच्च । नोमयात्म-
त्वमिति सत््वासस्त्वान्यत्वानन्यत्वतदुभयात्मस्ेभ्योनिर्ैचनीयतया शक्तरमिथयात्वेन तत्काय्यैस्याप्यनि्वंचनीयतया मिथध्यात्वात्तदा
तदनुद्धवाच.नान्यादासीदियसिप्रायः. । नन्वनिव्रैचनीयत्वेन मायाया जगतश्रानिर्वंचनीयतयो क्तौ मवन्मते ब्रह्मणोप्यनिरवचनीयतया
मिथ्यालवापत्तिस्तथा च जह्मपि मिथ्या अनिवंचनोयत्वादिति प्रयोगापत्तिरिति चेत्। न । अत्र ब्रह्मपीलपिश्चब्देन सर्वप्पच्चस्यापि
पश्छंतमपातितया देतोरनुपसंहारित्वापत्तः । अन्वयव्यतिरेकटृष्टंतरहितो हयलुपसंहारी सर्व॑स्य पक्षत्वे तदितरद्टंताकामात् । अपि
शब्दानुक्तावपि शछब्द्नह्मादाय सिद्धसाधनता चेतनविज्ेषणेपि ब्राह्मणादयादाय सिद्धसाधनत्वम् परत्वविशेषणेऽपि मायोपदितकारण-
ब्रह्मदाय सिद्धसा धनम् । सिद्धसाधनताया अदूषकत्वम् । अनधिगतार्थगमकस्थैव ` प्रमाणत्वेन . सिद्धस्यानधिगतत्वाभावात् ।
तत्साधकस्य प्रमाणत्वा- नुपपत्तेः । संदिग्धसाभ्यवान्दिपक्षः साध्यस्य तत्र सिद्धत्वे निश्चितसाध्यवान् स पक इति तद्वक्षणापन्त्या,
पक्षत्वायुपत्तेलष्दसिद्धौ च पकषस्यैव देत्वाश्रयतया दहेतोरा्रयासद्भवापतिश्च क. चात्र नद्म््धेनास्मद्भिमतखरूपं प्रतीयते
न त्रा १ । नान्त्यः पक्षस्वरूपाभानेप्याश्नयसिद्धचा हेतुसाध्यादिसमर्थनातु पपत्तेः । नायः नह्मशब्देन तत्परतीतौ ्रहमश्षव्द्गोचरत्बेनैवा-
स्क. २ श्र, ६ शलो. ३५३६] श्रनकव्याख्यासमलंतम् | | ४4
। अत्रतु
यठ्या्चिस्तथा तत्रेव खप्नादौ तुच्छत्वसाध्यामाचे-
निहिचतसाध्याभाववद्धिपक्षब्रन्तित्वेन साध्याभाववद्वृर्निहतुः साधारणा-
नेकोंतिक इति । सव्यभिचारप्यायसाधारणासाधारणायुपसंहारित्रिविधानैकांतिकांतःातिसाधारण्यं च शशश्चङ्गादौ निदिचततुच्छ-
त्यसाध्यवत्तिं सपक्षे चानि चनीयत्वहेतोस्वृत्तेः विपक्षमात्रृत्तितयासाध्याभावता देतर्विरुद्ध इति । साध्याभावोपाद्कत्येन विरुद्धता
च ठतीये तु सदसदूभ्यामनिर्वचनीयत्वस्य साध्यत्वे तस्यैव देतुत्वेन हेतोः साध्याव्रकेष्यं तथा च साध्यस्य पश्चे संदिग्धतया देतो-
रतिसंसिग्धासिद्धतयाखरूपासिद्धिरेव पक्षत्रयेऽपि तत्विविधनिकर्पितसाध्यामावस्य सत्यत्वस्य ब्रह्मणि पश्च “सत्य ज्ञानमनंतं नह्य,
तदेवत्तं तदुःसलयमाहृस्तदेब ब्रह्म परमं कवीनाम्" इयादिश्वतिभिर्वोधनात् यस्य साध्याभावः प्रमाणांतरेण बाधितः स वाधित इतिः
वाधछक्षणसद्धासाद्राधदच । किंचानिवंचनीयत्वं किं. नाम सदसद्धथामनिर्वचनीयतवं बा १ शब्द्जन्यज्ञानाभास्यतवं वा १ आद्य
उदाहतश्लयैव पक्षे ब्रह्मणि सलयत्वाभ्यवसायात्खरूपासिद्धिः । द्वितीये-सप्परूप्यादिशव्दजज्ञानभाये रञ्जुसप॑ुक्तिरूप्यादौ घटप-
पपत्तिः। वेदांतानां तद्रताज्ञानावरणवाधकत्वेनैव तदभासकत्वेपि तत्र प्रमाणत्रस्य तस्य च त जन्यज्ञनप्रयुक्ताज्ञानवाधफट-
माक्त्वेनैव स्प्रकाश्चतवेनैव. तद्भास्यत्वेपि तदधेयत्वस्य. चोपपत्तेः। न॒ च हेतौ मनुद्धाव्यानिवंचनीयत्वश्चव्दमान्नेणं
व्यभिचारस्तेषु धर्मत्वहेतुसत््व
| त | सातय ्त्येवापादनात् ।
किं च प्रमेयत्वं प्रमेयत्वे वतैते न वां १} आधे आत्माश्रयो दवितीये-स्स्िन्नेवार्यंतामावप्रतियोगित्वेन केवठान्वयितवक्षतिः ।
्ीमदधागवतम् । ` [ स्क. २ र. ९ छो. ३५.३६
४३८
तस्मान्न“ तथेयत्र तदमावोक्या
ˆ~ र नत0टाडद्ादि्यं = ११, ~र न "त ---~ र ५ 5 न ज्य ~ ~ ; सित 2
ि0ारन्दादन्यः र्त "स्तवन तंवतसयस्मपयवव तवि विशो .नेनिनेतिः-
इलयादि. श्रुतिभिः प्रतीतिमात्रसर्वप्रपच्चवापरे योऽवशिष्येत सोऽहमेवास्मि “अंतभतऽनंतभवंतमेव इतत्यजन्तो , मृगयति सन्तः ।
असंतमप्यलयहिमंतरेण संतं गुण॑तं किञु यन्ति संतः ॥ श्रुतयस्त्वयि हि फटं यतन्निरस> सनेन भवन्निधनाः । निषिधेषो जयताद शेषः ॥
एतावान्सवेवेदाथः शव्द आस्थाय मां भिदा । मायामात्रमनूद्यंते प्रतिषिध्य प्रसादति" इ्यादिस्मृतिभ्यः निषेधे कृते नेतिनेतीति
वाद्यैः “समाधिष्ठितानां यदाभाति पूर्णमवश्ात्रयातीतमदवेतमेकम् । परंत्रह्म निरयं तदेवाहमस्मि"” इत्यादिवचनाच्च ॥ २३॥ ननु
त्स्खरूपातिरिक्तं किंचिन्नास्ति चेत् किमिति प्रपंचो भाति न भाति चानंदविग्रहो भवानिलयारंक्याह--ऋतेऽ्थमिति । यद्धि्मथेम् ।
ऋते वस्तुतो नासि तद्यतः खरूपाज्ञानादात्मन्यधिठाने प्रतीयेत यञ्च सचचिदानंदानंतविग्रहं मत्खरूपं तदतो न प्रतीयेत तदधिष्ठानस्या-
न्यथामानहेतुविशषेपशक्तिपरधानमधिष्ठनमत्खरूपाभानदेतुमूतमावरणसक्तिप्रधानमज्ञानमात्मनो मम सायां विद्यात्। तत्राथ.
मावेपि भाने दृष्टातो यथा भासो द्विचंदरादिः आवरणेनाधिष्ठानभगवत्खरूपाभाने दष्टातो यथा तमो राहूरनशचत्रमंडटे वतमानोऽपि
न अतीयते । यद्रा । तस्य स्वत एवामानात्मकस्य नाबरणकरयमतो यथा अतमाः सूर्या मेवाच्छन्नस्न्में विरवं च भासयन्नपि
स्वयं सामान्येन अरकाश्चमानोऽपि न विशेषतो माति पेचकादीनां स्वीयेनैव दिवांधत्वदोषेणावृतत इव न भाति । यद्रा । यद्धिश्वमथेम्
ऋते त्यतोऽज्ञानवज्ञादात्मनि विश्चाधिष्ठनि प्रतीयेव अथ च सुषु्िप्रख्यादौ कारणे स्येन खप्ने च कारणाज्ञानस्य प्रपंचांतरया-
कारपरिणामेन श्रणेक्षणे चाज्ञानस्य पूवूवभरमच्टसंसकारोद्रोधे तत्तद्िषयांतराकारपरिणामेन ब्रह्मावबोधे तु सकारणनाधेन यत्
विवं न प्रतीयेत तदज्ञानं तत्काय्यं चात्मनो मम मायां विद्यात् । तत्र दृष्तो यथा भासो रज्नुस्षशुक्तिरजतादि च यद्रदथेम्
ऋते ्रतीयेताथ चान्यत्र प्रवृत्तौ वा दंडमाखाभ्रकरंगादिध्रमांतरेद्रोधे बा बाधेव वान. प्रतीयेत यथा च तमोनभोनीलिमा
ऋतथ प्रतीयेत तत्तदिकप्रातिऽसंनिधाने प्रतीयमानोपि तत्तदेश्षगमनेन प्रतीयेत तद्वत् । यद्रा । आत्मनि श्वप्रदक्षि यथा भासः
खकरपंचो यथा तमो निद्रा ज्ञानं चार्थम् । ऋते परतीयेताथ प्रबोधेन प्रतीयेत यश्च तद्धिष्ठानमास्मा स न प्रतीयेत तथात्मनि
मयि यद्रिभुं यतोऽज्ञानतमसः प्रतीयेताथ च लयवाधादौ न प्रतीयेत तदधिष्ठानं मत्खरूपं च यंद्रतो न प्रतीयेत तदज्ञानमात्मनो
मम मायां विचत् । “तस्मादिदं जगदशेषमसत्खरूपं सभ्रासमस्तथिषणं पुरु दुःखुःखम् । त्वय्येव निल्यसुखबोधतनावनंते
मायात उद्यदपि यत्सदिवावभाति ॥ " 'आत्मानमेवात्मतयाऽविजानता तेनैव जातं निखिलं प्रपंचितम् । ज्ञानेन भूयोऽपि च
सत्रलीयते रज्जवममोगमवाभव यथा । अज्ञानसंजञो भवर्वभमोकषौ दौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् । अजस चितम
कैवठे परे विचायैमाणे तरणाविवाहनी? न च कथं मायावादोऽ्र छिख्यते मायावादस्यासद्रादतप्रच्छन्नशरद्धत्वयोः स्मरणादिति
वाच्यम् । तद्रोधकवाक्यस्य प्रामाण्यानिश्चयात् । मायाया बाद्ः कथनं मायावाद्स्तथा च तद्वाक्येऽपि मायोक्तिद्देनात् । स्वास-
्रदतववौदधत्वाऽपादकस्यातमघातिनलस्मासद्रदत्वादेव - शञाखंतरदृषकलवापत्तेः । कं च “मायां तु श्तं, बिद्ान्माथिनं तु
सदेश" इयादिशतौ “दैवी देषा गुणमयी मम माया दुरयया । संमवाम्यात्मायया । नादकाश्चः सेस योगमायासमाढतः”
इलादिगीतायाम् । “एषा माया मगवतः सरगखित्य॑तकारिणी" इयादौ श्रीमद्भागवते एवं सवत्र माया शब्दभ्रयोगद्षनारसवंशति-
ति पुरभिदासादिशास्यासद्रादतवापादनाय रतं स्वयममि मायाशब्दकथनेन मायावादात्मकं तदेवासदादतया "यजेदेकं
कुरुस्ा्थेः' इति न्यायेन देयम् । न च मायया ` जगतकारणत्वाद एव मायावाद् इति बाच्यम्। उदाहतश्रुतिस्प्रयादौ
ष ज # रि श्र प
सर्वत्र सथोपरंभात् । कि च तद्वाक्यस्य प्रामाण्येऽपि सर्बाविरुद्धोयमेव विचायो न्याय्यः । यथा ब्रह्मसटयस्ववादिन
स्क. २ श्रः ६ श्लो. ३५.३६ } श्रनेकव्याख्यासमलंङृतम् । । ४३६
एव. त्रह्मवादिनस्तथा मायाकारणववेश्य सवत्र श्रुयमागल्य : तत्तच्छस्त्ेभयो -निःसारणास्ंभवास्सर्वप्रामाण्यास्वीकारे ` च
नास्तिकस्वापत्ेर्ये मायायाः सयसववीदिनत्त एव॒ तत्पक्षपातितया ` मायाचादिनस्तेषां ` मतस्थैवे पुनर्भिथ्याभूतमायायां
सघत्वभ्रमेणासद्वादस्वमायातत्कास्यैसयंत्वापादनेन सववेदांतप्रतिपाथस्य “अथ ` नियो निष्कलो निसख्याततो निर्विकस्पो
निर्जनः डुद्धोऽद्वितीयो नारायणो नै . द्वितीयोऽसि कथित्" इयादि श्रुतिसिद्धाद्रेतस्य वाधनेनाथौत् बोद्धत्वेऽपि
वाडमात्रेण बेदप्रामाण्यखीकारोक्या प्रच्छन्नं “यो मां परयति सर्वत्र सवं च मयि परयति । तस्याहं न प्रणदयामि सच मेन
प्रणरयति"” इति भगवतेवापरिच्छिनदष्ठीनां खनाश्षाभावोक्सया परिच््छिन्नमेतीनां “विषल व्याधौ इयस्मास्सवंठ्यापकस्य विष्णोः
सर्वतो नारोनैकनत्र परिच्छेदाभिमयया खरं ष्यत्वबोधनादतो मायासव्यत्वाद एव मायावादो न तन्मिध्याध्ववादस्तेषां तन्मिध्या-
त्वापादनेन वदपवाद कत्वात् ॥ ४ ॥ ननु क्ष्बथा द तम्रपं चस्य मायामात्रत्वेन मिथ्यात्वे “यतो वा इमानि भूतानि जाय॑ते येन
जातानि जीवंति यस्रयंलयभिसंविश्षति, ओ्मिदाद्धयेव खल्विमानि भूठानि जायंते तस्माद्रा एतस्मादात्मन आकाक्ः संभूत आकाञ्चा-
द्रायुः, अथ पुरुषोह् बै नारायणोऽकामयतं श्रजाः सरजेय नारायणास्प्राणो जायते मनः सर्वे न्द्रियाणि च खं वायुर्ज्योतिरपश्चं प्रथिवी
विश्वस्य धारिणी” इल्यादिश्वुतिमिः “जन्मास यतः”? इति स्रा कथं तत्कारणवत्वेनेव ब्रह्म निरूप्यते “तत्स्व तदैवानुप्राविशत्,
इयादिना तस्रवेशोक्तिसतत्राह--यथा महांति भूतानीति । यथा महांति मूतानि पंचीकृतमहाभूतानि उच्चावचेषु ब्रह्मादिस्तंवपय्यंत-
प्राणिदेहेषु जह्माण्डादिधटातिषु च पटादिषु त॑त्वादिवत्ततसृष्टा तदनुप्रविष्टानि प्रतीयते तथापि वस्तुतो यथासौम्यैकेन भृखिडो न सवं
मृन्मयं विज्ञातं ““स्याद्राचारभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सलयमः' इयादिश्चुतिभ्यः । पटादीनां तंत्वादिख्रूपातिरेकेण प्रथक्-
सत्त्वामावादेव कस्मिन् प्रविष्टानि स्वीक्रियेरश्निति तदप्रवेशवत् प्राणिदेदानां ब्रह्मं डदिश्च महाभूतास्ममात्रस्वेन वस्तुतस्ततप्थक्--
सत्त्वामावात् स्पष्टं तथाल॒भवात् “क्षि्यादीनामि
दथानां छाया न कतमापि हि । न संघातो विकारो वां न प्रथ् नान्वितो मृषा”
इयादिव चनाञ्च । अतस्तद भावादेव छतर प्रविष्टाः स्युरियप्रविष्टान्येव तथो तेषु भूतेषु सच्िदात्मनानुप्रविष्टतया भासमानोप्यहं सचि
विवेचने तदसत्त्वाभानापत्त्या ““धातवोऽवयवित्वीच् तन्माच्रावयवैर्विना । न स्युरसंयवश्चविन्यसन्नवयवोततः ।। “य॒ आत्मनौ
टेर्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यते खव्यतिरेकतोऽबुधः । विनानुबादं न च तन्मनीषितं सम्यम्यतस्यक्तमुपाद दतपुमान्ः' इत्यादिव चनेश्च
तप्प्रथक्-स्वरूपानवश्थानारेव “तेषु नाह प्रविष्टः, (तैर नुत्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाञ्यसे । उयाप्यव्यापकता मिध्यां स्वत्मिति
दि श्चासनात्'* इयादिविचनात् । कारणत्वादिना निरूपणं तु “नैतन्मनो विक्षतं वागुत चक्षुरात्मा प्राणेद्रियाणि च यथान-
टमचिषः स्वाः । शब्दोपि बोधकनिषेधतयात्ममूरम्थोक्तमाह यते न निषेधसिद्धिः ॥ यतो वाचो निवर्तते अप्राप्य मनसा
सह” इत्यादिना मनोवागगोचरस्य ऋणः साक्षादरक्तंसशक्यतंयाः “अभ्यारोपापवादाभ्यां निःप्रपंचं प्रपच्यते । अज्ञातजबोधा्थे
विद्रद्धिः कल्पितः क्रमः? इति न्यायमोश्रिय कारणत्वानुवादग्रतिषेधाभ्यां तस्खरूपावयोधायैव “इत्थंभावेन कथितो भगवान
भगवत्तमः । नेत्थं मावेन हि परं ज्ञातुमर्हति सूरयः ।। नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्वृ्वप्रतिषेधार्थं माययायोपितं
द् तत् ।” इलयादिवचनात् । “न निरोधो न चोत्पत्तिनं बद्धो न च साधकः । न मुसुश्चुनं वै सयुक्त इस्येषा परमार्थता” । इ्यादिः
शया _ परमाथेखष्टयादिनिषेधाच् ॥ ५॥ एवं ज्ञानं परमगुह्यं निरूप्यान्वयन्यतिरेकरूपगुक्या मननेन मेदभरमबाधयपूर्वकं
प्रयगभिन्नाटयनब्रहम व जिज्ञास्यमित्याह-एतावदेवेति । आत्मनो यत्तत्त्वं परमार्थस्वरूपं तन्निज्ञासुना पुरषेण एतावदेव जिज्ञास्यम् ।
अतो “अन्यदारतम् इ्यादिश्चुलया ततोन्यस्य` मृषाव्वेन जिज्ञास्यत्वभावात् किं तदिलपेश्चायामांह--“यत्स्यात्सर्बत्र सर्वदा”
सवत्राकाशवायुतेजोवन्नाडमुवनघटपटादिषु कारणतया सश्बिदानंदस्वरूपेण यदनुगतं तदुक्तं भगवत्पूञ्यपादैः । “अस्ति भाति
प्रियं रूपं नाम चेत्यङापंचकम् । आद्य" त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो . द्वयम्” ।। इति । यदेव पुनः प्रयक् चेतन्यं सवेदा जाग्ररखप्न-
सुषुप्यवस्थासु तत्ततसाक्षितयाऽनुगतम् । तदन्वयव्यतिरेकाभ्यां जिज्ञास्यम् । अन्वयशब्देनाघ्रानुबत्तिः ! व्यतिरेकशब्देन व्याधृत्तिः
आकाश्चादिघटपटांतेषु सशचिदान॑दसखरूपन्रह्मणः ` सर्वत्रान्वयस्तत्तन्नामरूपषयोश्च मिथो: व्यतिरेकः “आकाश्चोसि तथा भाति प्रियो
वायुस्तथेव सन् । भाति प्रियस्तथा तेजोबन्नं सद्धाति तत्मियम् । ब्रह्माडादि घटति सत्ताभानं प्रिय॑ ततम् । ब्रह्मणो नामरूपं
च नान्यस्यान्यत्र दशयते ॥ असि भातिं प्रियं ' नामरूपाभ्यां व्यतिरिच्यते । . अनुत्तेयैथा सूत्रं मणिस्यो मिथ्यते तथा । नाम
रूपं च सद्भानग्रियाद्भिम्नं तथेष्यते । व्याधृतत्वेन मणयो यथा सूत्रादिति भुवम् ।॥ नामरूपात्मकं विश्वमसद्धिन्नं सतो यतः
अभानं मानभिन्नत्याद्रियं प्रियमेदतः। उक्तं भागवतेऽथापि असह :खात्मकं जडम् । जगतसञ्चिरपरानंदविप्रहो ऋय श्रीहरि
तस्मादिदं जगदशेषमसरस्वरूपं खप्नासखमस्तधिषणं पुरुदुःखदुःखम् । ` स्वय्येव नियसुखचोधतनाचनंते मायात उद्यदपि यत्सदिः
वावभाति । यों नावेदिषं किंचिदस्ाप्सं सुखतस्तदा । दृष्टवान्विविधान्छप्नान्सोहं जागर्मि तत्स्मएन् । सक्षिप्रयकचेतन्यानुव्रत्ति-
रिति सव॑दा । सर्वावस्थासु कासां तु मिथो व्यादृत्तिरेव हि । खप्र जागरणोऽलीकः स्रो हि जागरे न हि । यमेव ल्ये नासति
खयोपि ह्यभयोनै च । सत्यं साक्ष्यनुकृत्तत्वात् चरिष्वबस्थासु ` शुक्तिवत् । व्यावृत्तत्वान्मृषावस्था रूप्यरगाश्रकादिवत् ।
आवस ॥ थाखयः खप्रा इति श्ुतीरणात् । जाग्रत्सुप्री मृषा स्यातामवय्थात्वाद्धि स्वप्नवत् ॥ जाप्रन्मृवैव जाप्रत्वासुप्रजाभरयथा
तथा । सुप्र मपेव युधित्वात्खप्नद्ष्सुसुपरिवत् । जाध्रद्धिश्चं मषा सवं विश्त्वात्खघ्रविश्ववत् । वाध्य्रयं नद्यपाधिः स्यासपक्षे
साधनव्याधितः ॥। "नेह नानाल्ति श्रुतितो ५9 बोध्यत तस्य निश्चितम् । खप्रतवं न ह्युपाधिः स्यात्छाधनव्याप्रितस्तथा । त्रयः खप्राः
इति श्ुतेर्त्र सख्प्रत्वनिश्वयात्। तयोस्त यतिरेके वैः ्यपाधिश्चिः्छ रूपता +} बरह्मणि साध्यव्यापित्वासयक्षे चः तदसंभवात् । साक्षी
तु सवेदा सत्यं साक्षितात्ख्रसाश्िवरत् ।। सवेत्रा्गतं ह्म सच्विदानेदविग्रहम् । उ्यावृत्तेभ्योनुदत्तत्वाद्न्मृषाभ्यो विवेचितम् ॥
तथा साक्ष्युृत्तसवाहःचावृताभ्यो विवेचितः । सर्वाभ्यो जाप्रदादिभ्यो मृषाभ्यः सर्वदैव सत् ॥ अन्वयन्यतिरेकाभ्यां - यस्स्या-
तसवरत्र सवेद ब्रह्म प्रयगभिन्नं तत्तत्वमस्यादिगोचरम् ।। एतावदेव जिज्ञास्यं तत्वजिज्ञासुनात्मनः । इत्येवं मगवत्पक्षः श्रद्धा
गवताभरते” ।1: £ । एवं निरूपितं श्मतमुपसंदरस्तदंगं निर्दिति-एतन्मतमिति । एतन्मम मतं त समातिष्ट सम्थक् तत्र स्थिरो भव
तारक्स्िव्ये तदंगमाह-परमेण समाधिनेति । समाधिशव्देनात्र योगः स च त्रिविधः कर्मयोगो भक्तियोगो ज्ञानयोगश्च । ध्योगाच्रयो
मया प्रोक्ता चरणां भ्रेयोविधित्सया । ज्ञानं क्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योसि कर्टिचित् इत्यादिवचनात् । युज्यते भगवरस्वरूपे
अनेनेति योग इति. व्युतत्त्या सर्वपिक्षा हि. विदा यज्ञादिश्रुतेरशवदिति न्यानेन ` सर्वेषां तेषां बिद्यांगतया योगत्वम् । तत्र
कर्मयोगखिविधः तत्रायः--फरमनमिसंधाय खवर्ाश्रमविदितधमागुष्ठानरूपः “कर्मैण्येवाधिकारस्ते मा फेषु कदाचन । मा
कर्मेफल्देतुभूमा ते संगोऽस्त्वकर्मणि" इत्यादिवचनात्) द्ितीयः--सर्वकमैणामीशवरेऽ्पणं “यत्करोषि यदश्ासि यज्जुहोषि
ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौतेय तत्छुरुष्व मदपंणम् ।। कायेन वाचा मनर्सेन्दियैवा बुद्धयात्मना वानुखृतख्नभावात् । करोति
यद्यत्कदं परस्मै नारायणायेति समर्येत्तत् ।। यदत्र क्रियते कम मगवतपस्तिषणम् । : ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम्”
इत्यादिवचनात् । वृतीयः-कर त्वाद्यनलसंधायानुश्ठीयमानः 'परकरतेः क्रियमाणानि गुणैः कम्माणि सवशः । अंहकारविमूढास्मा
कतीटमिति मन्यते ।॥ त्ववि महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वतेन्त इति मत्वा न सजत ।। इति
वचनात् । सकामकर्मणस्तु स्वगदिफर्परत्वेन भगवत्खरूपे अयोजकस्वादेव वेदविदहितकमलवेपि न कर्मयोगस्वं
८पसोक्षवादो वेदोयं वालानामनुद्ासनम् 1 कम्मैमोक्षाय कम्माणि विधत्ते हछगदं यथा" इतिन्यायेन ` तद्राक्यानां फेन प्रोभ्य
ैदिकथवर्या भगवत्पथसंमुखीकःणतात्पस्यैवत्वे तु भवतु पर्परया संमुखीकादद्वारा ` कर्मयोगत्वं, भक्तियोग द्विविधः
चराऽपरमेदात् तत्र परा तु “सापरानुरक्तिरीश्वरे" इति भगवता शांडिस्येन सूत्रिता इश्वरे यानुरक्तिः सा परा भक्तिस्तु फररूपा
“ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न द्ोचति न काश्चति। समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं कमते पयम्” इयादिवचनान्नः साधनत्वेन तस्याज्ञा
नोत्तावंगत्वं, द्वितीया नवधा “श्रवणं कीर्तने विष्णोः स्मएणं पादसेवनम्। अवचनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम्" इत्यादि-
वचनात् । सा तु निष््रसयृहज्ञानक्लाधनं “वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः. । जनययाशु वैराग्यं ज्ञानं यत्तदहैतुकम्
पुरेह भूमन्बहबोपि योगिनतवदर्पितदेहा निजकमैब्धया । विबुद्रय भक्त्यैव कथोपनीतया परपेदिरेऽजोऽच्यृत ते गतिं पराम् ॥
मका मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ! ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विक्षते तदनेतरम् ॥। यस्य देवे परा भक्तियैथा देवे
तथा गौ । तस्यैते कथिता ह्यधः प्रकाक्ष॑ते महात्मनः ॥ मद्धक्तिविमुखानां टि ` साखगरतेषु सह्यताम् । न ज्ञानं न च मोक्षः
स्यात्त जन्मशतैरपि" इत्यादिवचनात् । ज्ञानयोगोपि ज्ञानस्य वहिरगांतरंगभावेन द्विविधो विवेकादिः श्रवणादिश्च । तत्रायश्चतु-
विधो निलयानितयवस्तुविवेको वैराग्यं छमादिषटसंपत्तममुश्चुता च तत्रापि प्रथमं स्वात्मैव नित्यं तदितरत्सवैमनिलयमिति “न
ज्ञायते ध्यते वा विपथित्" .अतोन्यदाततं तयेह “कमेचितो रोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो रोकः क्षीयते" इयादिशरुतेः
पतनियमात्मस्वषटपं हिः दशयं यद्िपरीतगम्" इति ध्या निश्चितावुद्धिर्विवेको ` वस्तुनः सर्वे" इत्याचायेक्तिश्च । द्वितीयमेदिका-
मष्मिकविषयविरागः “परीक्ष्य कोकान् कर्मचितान्त्राह्मणो निरवेदमायाज्नास्लक्रतः कतेन" ` इत्यादि दिश्ुतेः “श्रह्मादिस्थावरांतेषु
वैराग्यं विषयेस्वनु । यथैव. काकविश्ठायां वैराग्यं तद्धि निमैटम्" इया चा््योक्तेशच शमादि संप षोढा शमो दम उपरतिस्ितिक्षा
रद्वा समाघानता च “श्ञान्तो दातो उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूवा आत्मन्येवात्मानं ` पदयत्' इति श्रुतेः । शाखांतरे श्रद्वान्वि-
तो भूराः इति पाठाच्च । तत्र श्रवणादीतरविषयेभ्यो मनोनिरोधः शमः धसक वासनालयांगः शमोयभिति शब्दित" इत्या चाय्य्तिः ।
बाह्द्रियाणामपि ततो नितेधो दमः “निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते इति तद्वचनात् । न च मनोनिम्रहेणेवाटं किमिन्द्रियनि-
हेणेति वाच्यम् । “इद्रियाणि प्रमाथीनि हरंति प्रसमं मनः । ृद्रियाणां हि चरतो यन्मनोऽनुविधीयते ।। तदस्य हरति प्रज्ञां वायुनौ-
वमिवांमसि', इतिः भगवद्वचनात् । न च तर्हिं दभेनैवारं “कमे द्वियामि संयम्य य॒ आस्ते मनसा स्मरन् । इंद्विया्थान्वि-
मूढात्मा मिथ्याचारः सः उच्यते” इतीग्वरोक्तः । निवतितानाभिदरियमनसां भ्रवणादितरविषयेभ्यः स्वाभाविकी परममुपरतिः
तदुक्तमाचार्यैः "विषयेभ्यः परावृत्तिः परमोपरतिर्दिं सा" इति । परमेति पवृतर्विशेषणं स्वभाविकीयथेः । केचिदुपरतिः संन्यास
इयाहृस्तस्य तु जनकादौ साक्षात्तदभावेपि बोधदशेनाद्रणोश्रयधम्मादिवजन्मांतरीयस्यापि तस्य बोधेऽदृषद्रारोपकारकत्वसंभवाद्राह्मणे-
तरेषु ^मुखजानामयं घर्मो यद्धिष्णोटिगधारणम् । बाहुजातोरजातानां नायं घम्मैः परशस्यते" इत्यादिभिः तद्नधिकारात् “अश्वमेधं
गवालमं संन्यासं प्यैवकम् । देवरात सुनोति करौ पश्च धिवर्जयेत् । चत्वायेब्दसह चराणि चत्वाप्यव्दशयतानि च । कठेयैदा
गमिष्यंति तदा त्रेवापरिप्रहः । संन्यासश्च न कर्तव्यो त्राहणिन विपश्चिता" इयादिना स्वेकालिकल्वाभावाच्च । न ज्ञानांगचतु-
छरयसाधनेष्येवावरयकंवभाव इय त्राचा्यैरुपेक्ितं ' ज्ञानसाघनप्रवृत्तौ प्रारब्धवादागतदुःःखैरनुद्ेगसिति क्षा "सहनं सवेदुःखानां
सक. २ अर. ९ श्लो. ३५.२६ ] मनेकव्याख्यासमरकृतम् । ` : ` धट
तितिक्षा सा छ्ुभा मताः इयाचाय्यैवचनात् । गुरवेदांतवा्येषु विश्वासः श्रद्धा “गुरुवेदांतवाक्येषु भक्तिः श्रद्धेति विश्रुता"
इतयाचा््येक्तिः । अनेनैव “तद्विज्ञानार्थं स गुरमेवाभिगच्छेत्समित्याणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्” इति शतिसिद्धगुरुक्षणं तदुपसदेर्न `
च सूचितं शोत्रियत्वच्र याज्ञवर्क्यवाक्येन ब्राह्मण एव पथैवसितमिति ध्येयं “तद्विज्ञानार्थं स ब्राह्मणमेव गुरमुपासीव इति '
रतेः । जन्मना ब्राह्मणो रुरः इति श्रीनंदराजोक्ेर््राह्मणादुन्ामण्युरपन्नदेदेस्यैव गुरुत्वं न ज्ञानवतः क्षत्रियादेरपीति तत्वम् 1
श्रवणादौ चित्तैकाग्र्यं समाधानता “यते त्वय्यया बुद्धया सूक्ष्मया सू्ष्मदर्चिभिः” इति श्रुतेः । “सत्त्वात्संजायते ज्ञानम्! इति
स्मृतेः । प्रमादादितिमोधर्मसौर्यरजोधर्म चांचर्यरहितसुकषमैकाप्वुद्धयैव बोधसंमवात् । 'चित्तेकाभ्यं तु संलक्येत्समाधानमिति
समृतम" इसयाचाय्येवचनाच् । प्रदीप्रशिरसो जरा प्रति प्रवृत्तिवस्संसारदुःखतप्नस्य ततोऽनवरतमोक्षेच्छा सुयुश्चुता “संसार-
वंधनिर्मुक्तिः कथं स्यान्मे कदा विधे । इति या सुदृढा वुद्धिर्वक्तव्या सा सुसुष्चुता' । इयाचास्यैवचनात् । इति बहिरगम् ।
दवितीयस्तु--त्रिविधः श्रवणमनननिदिध्यासनमेदात् । “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मंतव्यो निदिध्यासितठ्यःः इति श्रुते
स श्रवणादिस्वंतरंगं श्रवणादेज्ञानांगत्वेपि मिथोप्यंगांगित्वं तत्र सवेवेदांतानां प्रयगभिन्नद्रयन्रह्मणि तात्पर्याबधारणं श्रवणं कृलयन
धीनतया । विध्यनहेस्वादात्मद्नस्याहार्थंकतव्यभ्रत्ययेनात्मा दर्शना इति साक्षात्तटशेनभुदिरय विधानात् बेदांतप्रमाणगोचरत्वाञ् ।
प्राधान्येन तस्य भ्रवणस्यांगितवं नानोपपत्तिभिस्तद्विचारात्मकमननस्य तसरमेयगता संभावना निरासकत्वात्तसप्रमेयाविषयकानवरतप्र-
व्ययप्रवाहात्मकनिदिध्यासनस्य च तसपरमेयगतविपरीतभावनानिरासक्वात्तत्फोपकाय्यंगतस्वं निदिध्यासनोपमद्यौविपरीतमावना
द्विविधा द्वैत्रप॑चस्य सलयत्वरूपा तद्धानरूपा च । ततर प्रथमा तु सादश्नैरंतथैकियत्कालाभ्यासे नापनीयते तदपनये एव जिज्ञा-
सोर्विददथवदहारः संशयविपस्यैयाप्रतिवद्धज्ञानत्वात् । प्रपंचभानात्मकविपरीतमावनानिव्रत्तौ तु तद्धानं बिना भोगासंभवात्ख-
फलभोगाय प्रारब्धं कर्म तस्प्रतिवध्नाति प्रारब्धकर्मणां विनरयदवस्थायां तत्तदरक्षणे प्रयोजनाभावात्तसपरतिवंधक्षये निदिध्यास-
नोपक्ृततन््वज्ञानं सकारणठेशं तमपि भानाभ्रयोजकं विपर्यासं निवत्तंयति ““भूयश्चाति विश्वमायानिचत्तिः” इति श्रुतेः । तच
निदिध्यासनं द्विविधं योगसाध्यं केवरं च । वि्षिप्रचित्तानां चित्तदर्पेपिशचमपूर्वकत्वाभिमुख्याय योगसाध्यं हरिगुरुभक्या तच्छृपा-
रवेन खत एव तत्तवाभिमुखचित्तानां तु केवलं “तचचितनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रयोधनम् । एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विदुर्बुधाः" ॥
“ इयादिवचनात् । “समादितैकः करणैगणात्मभिर्गणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः । .विश्षिप्यमाणेरुत किं नु दषणं धनेरुयेतेविगतैरवेः
किमू" इलयादिश्रीमद्धगवतोक्तश्च । तदरेत्यावश्चत्र साध्यं योगः समाधिरियादिश्चव्दाभिषेयं ततश्च सखामाविकं तु परमः समाधिः
पराभक्तिरियादिज्ञब्दामिषेयं स्यात् “देहाभिमाने गछिते विज्ञाते परमात्मनि । यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र ममाधयः ॥ सर्वभूतैषु
यः पद्यद्धगवद्भावमात्मनः । _ भूतानि भगवसयात्मन्येष भागवतोत्तमः |" इत्यादिवचनैः तत्र॒ देहाभिमाने गङिते इलत्र
देदाभिमानशचव्दो नामरूपमात्रोपलक्षणं प्रापचिकनामरूपसयतवभ्रमनिवरत्तौ परमात्मनि सर्वत्र सत्ताभानभ्रियरूपेणानुगते सचिदा-
नंदविग्रहे कृष्णत्रह्मणि विज्ञात इयथः । श्रीमद्भागवतवाक्येपि सर्वभूतेष्वात्मनो भगवद्भावं भूतानि भगवलयात्मनील्युक्या
प्रपंचस्यात्मन्यतिरेकोक्या वाधेनात्मभगवच्छब्दयोर्युख्यसामानाधिकरण्याच्च । म्रयगमेदेनाद्वैतमेव पय्यैवसितं तथा चैवंविधेन
परमेण समाधिनाऽऽतिष्ठतस्वस्थैतस्य “यस्यास्ति भक्तिरभगवः्यकिंचना स्ैर्गणेस्तत्र समासते सुराः । हरावभक्तस्य कुतो महद् गुणा
मनोरथेनासति धावतो बहिः ।।” इ्यादिवचनैः भगवद्भक्यधीनतया तस्याञ्च “भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेजनस्य तर्हच्युत-
सत्समागमः । सत्संगमो यदि तदैव सद्रतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः" इ्यादिना सत्संगाधीनतया ममापि साधूत्तमतया
मत्संगर्डधया भक्त्येवातिष्ठ । वत्फलमाह--भवानिति । तत्र सितया मवान् कस्पविकस्पेषु करपस्य विविधसर्गेष्वपि मदैकात्मदष्टया
कर्द चिन्न विमुह्यति तत्र “को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपरयतः इति श्रतेः । “नारायणपरा राजन्न कुतश्चन विभ्यति स्छगापवमै-
निरयेष्वपि ॥ तुस्याथेद्िनः ।।” इयादिवचने्निरयादिष्वपि नामरूपभेददृेरेव दुःखमयदेतुतया तदपवाध्यः स्वरगोपवर्गनिरयेष्वपि
तुर्योथेः सत्ताभानाद्यात्मकनागयणसखरूपं तदर्िनोऽत एव नारायणपरास्तथा च शद्वितीयाद्रे भयं भवति" । “मयं द्वितीयाभिनिवेशचतः
स्यात्" इ्यादिश्रुतिस्ट्तिवर्णितप्रलयक्षानुभूतभयहेतुद्धितीयामावान्न बिभेतीति भावः । “यावत्स्यादू गुणवैषम्यं त।वन्नानात्वमात्मनः ।
नानात्वमात्मनो यावदस्वातंञ्यं तदैव हि । यावदस्याखर््त्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत्समुपासीरस्ते मुह्यति शुचार्पिताः ॥।"
इयादिभिश्च गुणवेषम्यनिमित्तनानात्वभाने एव भयशोकमोहनिरदेशात् ॥ “भक्तिज्ञानोपदेशेन ब्रह्माणं विश्वमेव च ॥ योऽमूमुच
द्ररिः ५ तं वदेः खात्मनो युम् ॥ हत्थो उ्याख्यातवाञ्छ्रीजो मन्मुखास्खमुखोद्धवम् । वेदाबुध्यम्ृतं स्वेष्टं तं खात्मानं
गुरुं भजे ७ ।॥ ३६॥ ॥ | | ०
श्रीसधासमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनीष्याख्या
एतावदेवेवयादि स्पष्टम् । अन्वयः कायषु कारणत्वेनानुचरत्तिरिति यदा कार्य्याणि जायंते तदा उपादानतया ईश्वरस्य सर्व्व
भ्ेवानुवृत्तिः कुण्डलादिषु सखर्णंवत् यद् अविङकतः कारणरूपेण वर्तेत तदा का्याणामभावात् तेभ्यो यतिरेकः अविकृतसुव्णैवत् ।
एतेन जगत्कारणं यत् किमपि निलसिद्धं खप्रकाशरूपं तदेव तन्तं प्रयस्कामेरन्वेषणीयमिति चतुःटोकी भागवतम् ॥। नन्वनेन
। ५६
ोकचतुष्टयेने कथं दृश्चलक्षणलक्षितसमस्तभागवताथंसंग्रहो मवतु अत्रोच्यते अहमेवासमेवाग्रे इनेन ` सवेकारणकारणं
भागवतप्रतिपाद्यम् । आश्रय उक्तः अनेन द्राद्ञस्कन्धाथंस्याप्युपसंम्रहः पश्चादहमियनेन पुरुषप्रधानादिसन्वे उक्तः अनेन द्ितीय-
तृतीयस्कधार्थस्योपसंग्रहः । यदेतचरेयनेन विसगेः स्थानम् । ऊतिः मन्वन्तरेशानुकथा चोक्ता यत् एतत् काथैभूतं जगत् तदप्यहमेवेयथंः ।
अनेन चतुर्थपच्चमसप्तमाष्टमनवमस्कः धपय्धन्ता्थः संकेतितः । योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहमियनेन निरोध उक्तः । अनेन दश्चमस्कन्धाथ-
स्योपसंग्रहः ऋतेऽर्थमिति मायाकथनेन मायाया जगस्सृष्टयादिजीवस्य संसारो जीवेश्वरविभागश्च उक्तः ! तत्तु समग्रभन्थे तत्तदवसरे
तत्तुपाख्यानेन ज्ञेयम् । अनेन प्रथमस्कन्धार्थस्याप्युपसंग्रहः यथा महतीलनेन पोषणमुक्तम् अनेन षष्ठस्कन्धा्थस्योपसंग्रहः । एतावदे-
वेति साधनकथनैर्क्तिदंकिता अनेन एकादशषस्कन्धार्थस्योपसंम्रहः । एततूसर्गादिविशेषः श्रीश्रीधरखाम्युक्तपरतिस्कन्धोपक्रमशोके-
द्र्ट्यः किं च ख्वामिदर्दितसरगप्रतिपादकवतीयस्कन्धान्तर्गतविसगौदिकथनवत् यद्यपि बिखगदिप्रतिपाद्केषु चतुथोदिष्वन्येषु
स्कन्येषु खाम्युक्तेतराणि अन्यानि लक्षणानि कचित् सन्ति, तथापि बाहुरयोक्तः प्राधान्या्साम्णुक्तलक्षणम्रतिपाद कत्वमेव सर्वेषा
स्कन्धानां युक्तमिति ज्ञेयम् ! बहुविद्रतूसम्मतेयं चतुश्ोकी टिप्पणीति ।। ३५ ॥ ४४ ॥ म |
। | श्रीमद्धीरसधघवव्यास्या | | |
पुनश्च प्रकृतिपुरुषविटक्षणेश्वरस्वरूपं संम्रदेण वक्ष्यन् तस्थैव जिज्ञास्यत्वमाह एतावदिति । आत्मनः परमात्मनः तत्वं
स्वरूपं जिज्ञासुना ज्ञातुमिच्छुना एतावदेव परस्परविविक्तश्वभावचिदचिदंतरात्मभूतभगव्खरूपमेवान्वयन्यतिरेकाभ्याम-
योगान्ययोगव्यवच्छेदाभ्यां जिज्ञास्यम् इयथः । एवं जिज्ञास्यमेवेयन्वयः । नान्यज्ञिज्ञास्यमिति व्यतिरेकः यद्वाऽन्वयात्सद्धावाच्चिदचि-
च्छरीरकपरमात्मन ` एव कार्यात्मना कारणौतमना च सद्धाबाद्रयतिरेकाञचिदचिच्छरीपए्कपरमात्मातिरिक्तवर्त्वंतराभावादेवभूत-
परमात्मविज्ञानेन सवंविज्ञानाद् ज्ञातठयांतराभावादेतावदेव जिज्ञास्यमिलय्ैः । प्राधान्येन ज्ञेयं भगवर्सरूपं चेतनमचेतनं च
तद्विभूतिं भूतमिति तदूज्ञानस्य भगवदूज्ञानेऽतमीवादात्मनस्तत्वं इयुक्तं संग्रहेण प्रकृतिपुरुषवैटक्षण्यमादह यत्स्यादिति । यदात्मन-
स्तत्वं मत्स्वरूपं सर्वदा स्यादियचिद्रयादृत्तिः अचिदपि भ्रतिक्षणपरिणाभिस्वेन पिंडत्वघटस्वकपार्त्वचूणैस्वरजत्वरजस्त्वाणुत्वाद्-
वस्थासु पूेपूर्वावस्ानां सद्रव्यस्योत्तरोत्तरावस्याप्राप्यभावात्सवं दाऽस्तिशब्दानर्हत्वात् सर्वत्रेति जौवव्यादृत्तिः तस्याविकृतत्वेन,
सर्वदा स्यादिति वक्तु शक्यत्वेपि बाटप्रक्चतभागस्येया्यक्तप्रकारेण जीवसरूपस्याणुपरिमाणत्वेन सवत्र स्यादिति वक्तुमशक्यत्वात् ।
एवमविकारित्वानेतत्वकथनेन सद्यं ज्ञानमनंतं त्रह्त्युक्तन्ह्मखरूपलक्षणमभि हितं भवति ॥ ३५॥ 8 # एवं परावरे यथा
रूपे जानीयां ते इयस्योत्तरमुक्तं नेहमानः प्रजासर्ग बध्येयमियस्योत्तरमाह एतदिति । परमेण समाधिना चित्तेकाप्येण _ एतन्मतं
सम्यगनुति् भवानिति संदाराथधिकर्वरद्रादेरप्युपटक्चणं कर्यविकत्पेषु खष्िसंहारेषु कत्पः कल्पनं खष्टिः विकस्पो विपरीतकल्यनं
संहारः कर्दिचित्कदाचिद्पि न सुद्यति अस्मदधीनत्वमनुसंधाय समुन्नद्धमदापदतो न भविष्यसीयथंः ! अनेनैव तद्विषयां धेदि
मनीषां इयस्याप्यु्तर मुक्तं भवति । ३६ ॥ | |
श्रीमद्विजयभ्वजतीर्थकरता पदरलावन्लीग्याख्या . |
| भगवान्स्न्यातिं सोदाहरणयुपदिरतीतयाह यथा महांति पंचभूतानि उव्ावचेषु भूतेषु सखका्शरीरेषु प्रविष्टानि वतते
ततोऽप्यधिकन्याप्रिसद्वावात् तेष्वभरविष्टानि च तथाहमप्यनंतदे्ञकारव्याप्तेषु भूतेषु प्रविषठस्तेभ्यो बहिरपि स्थितत्वात्तेषु न
प्रविष्टश्च यथा महांति भूतानि शरीरेषु बहिस्तथेव्यादेः ॥ ३५ ॥ ‰ # उक्तव्यापनिस्फुटीकरणपूवेकमुपदेश्षमुपसंहरति एताव-
दिति । यद्स्तु सर्वज्ञे सवेदेशषे सवेदा सरवस्मिन्काटे चान्वयन्यतिरेकाभ्यामवर््वन्वितानन्वितदेश्कारसवरूपाभ्यां व्याप स्यादेतावदेव
मर्स्वरूपमात्मनः पर मात्मनस्तत्त्वजिज्ञासुना स्वया जिज्ञास्यं विचार्यं स्यादियन्वयः । अनेन बसत्वंतरसद्धावासद्धावरूपाभ्यामन्वय-
व्यतिरेकाभ्यां सवदेशकाख्योरेकप्रकारेण गुणक्रियामिव्याप्रमिति विचाथैमिदयक्तं मवति ।॥ ३६॥ ` |
| स श्रीमज्ीवगोस्वामिृता क्रमसन्द्र्मव्याख्या क
अथ क्रमप्राप्ररहस्यपय्येन्तसाधकत्वात् रदस्यस्वेनैव तदङ्गमुपदिक्षति एवावदेवेति। आत्मनो मम भगवतस्ततत्व-
जिज्ञासुना याथाथ्यमनुभवितुमिच्छुना एतावदेव जिज्ञास्यं श्रीगुरुचरणेभ्यः शिक्षणीयम् । किं तत् यदेकमेव वस्तु ` अन्वय-
व्यतिरेकाभ्यां विधिनिषेधाभ्यां सदा सर्वत्र स्यात् उपपद्यते तत्रान्वयेन यथा एतावानेव टोकेऽस्मिननिलया दि, ईश्वरः सर्व्व
भूतानाभिलयादि, मन्मना भव मद्भक्त इयादि, च व्यतिरेकेण यथा मुखबाह रुपादेभ्य इत्यादि ऋषयोऽपि देव युष्मतप्रसंग-
विमुखा इह संसरन्तीलादि न मां दुष्कृतिनो मूढा इयादि, यावजनो भवति नो भुबि विष्णुभक्तं इत्यादि च कुत्रकुत्नोपपद्यते
सत्वेन शाखरकतृ देश्चकरणद्रव्यक्रियाकाय्यैफटेषु समस्तेष्वेव तत्र॒ समस्तक्ञासेषु यथा स्कान्दे ब्रह्नारदसंवादे-संसारेऽस्मिन्
महाघोरे जन्ममर्युसमाङ्रे पूजनं वासुदेवस्य तारकं वादिभिः स्मृतम् इति तत्राप्यन्वयेन यथा भगवान् ब्रह्मका्स्यैन
त्रिरन्वीक्ष्य मनीपया तदभ्यवस्यत् कृूटस्थोरतिगात्मन् यतो मवेत् इति तथा पाञ्च स्कान्दे ठेगे च आोढ्य सव्ञाल्ञाणि
स्क. २ श्र, ६ श्लो. ३५.३६ | प्रनेकव्याख्थासंमलृतम् । ` । ४४६
विचाय्थै च पुनः पुनः इदमेकं सुनिष्यन्नं ध्येयो नारायणः सदा इति ्यतिरेकोदादृरणम्--पारगतोऽपि वेदानां सवं
शा्ार्थवि्दि यो न सव्केशवरे. मक्तस्तं विथात् पुरुषाधमम् । इ्यादिकं सव्वंत्रावगन्तव्यमू । तज्ान्ते दशेयिष्यते एकादशे `
छब्दु्रह्मणि निष्णातो न निष्णयात् परे यदि श्रमस्तस्य श्रमफरोडययेनुमिव रक्षत इति सब्वैकतत षु यथा--ते वै विद्न्यतित्तरन्ति च
देवमायां खीश्रहूणक्चवा अपि पापजीवाः । यद्यदुमुतक्रमपरायणज्ञीटशिश्चास्तिय्यैग्जना अपि किमु श्ुतधारणा ये इति गारुडे च--
कीटपकषिखगाणाश्न हरौ सन्न्यस्तचेतसाम् उद्वेमेव गतिं मन्ये कि पुनज्ञानिनां रणाम् इति तत्रैव सदाचारे दुःशाचारे ज्ञानिनयज्ञानिनि
बिरक्तेरागिणि, मुमुक्षौ क्ते भक्यसिद्वे भक्तिसिद्धे तस्मिन् पाषेदतां प्राप्रे तस्मिन्नियपाषेदे च सामान्येन दषैनाद्पि सान्वंत्रिकता तत्र
तत्र सदाचारे दुसाचारे च यथा--अपि चेत् सुदुराचारी भजते मामनन्यभाक्-साधुरेव स मन्तव्यः सम्यगु्यवसितो हि सः इति ।
सदाचारस्तु किं वक्तव्य इयपेरथः । ज्ञानिन्यज्ञानिनि च ज्ञात्वाज्ञात्वाऽथ ये वै मामियादि । हरिर्हरति पापानि दुष्टचित्तैरपि
मृतः इति । विरक्ते रागिणि च--बाभ्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः । प्रायः प्रगल्भया मक्सया विषयैनाभिभूयते ॥ इति 1
अवाध्यमानस्तु सुतरां नाभिभूयते इयर्थः । सुषौ सुक्ते च सुयु्षवो घोररूपानियादि आत्मारामाश्च सुनय इलादि । भक्य-
सिद्धे भक्तिसिद्धे च केचित् केवख्या भक्या वासुदेवपरायणाः । इलयादि न चरति भगवत्पद्ारचिन्दास्छवनिमिषाद्धंमपि स
वष्णवाभ्यः । इति च भगवतपाषदतां प्राप मतूसेवया प्रतीतं ते इलयादि निलपाषेदे वापीषु विद्ुमतटास्वमलाखृताप्स्वियादि 1
सर्वेषु वेषु मुवनेषुब्रह्मण्डेषु तेषां विश्च तेस्तैः श्रीभगवदुपासनायाः क्रियमाणायाः श्रीभागवतादिषु प्रसिद्धिः । सिद्धेरेभिः
सवदेक्ोदाहरणं जञेयम्। सर्वेषु करणेषु यथा मानसेनोपचारेण परिचर हरि सुदा । परे वाडमनसागम्यं तं साश्ठात् भतिपेदिरे ॥
इति । एवम्भूतवचनं हि अस्तु तावद् बहिरिन्दियेण मनसा वचसापि तत्सिद्धिरिति प्रसिद्धिः । सव्व॑दरव्येषु यथा पत्रं पुष्पं फं
तोयं यो मे मका प्रयच्छति । इ्यादि । सवंक्रियासु यथा श्वुतोऽनुपटितो ध्यात आतो वानुऽमोदितः । सः पुनाति सदधम्मो
देवविश्द्रहोऽपि दि ॥ इति । यत् करोषि यद्ासि इत्यादि । एवं भक्यामासेषु भक्याभासापराधेष्वपि अजामिमूपिकादयो ,
टृष्रन्ता गम्याः सर्वेषु कार्येषु यथा यस्य स्मृलया च नामोकया तपोयज्ञक्रियादिषु न्यूनं सम्पूर्णतामेति सो बन्दे | तमच्युतम् ॥ इति |
सर्वफठेषु यथा अकामः सवैकामो वा इत्यादि तथा यथा तरोमूंलनिषेचनेन इत्यादिवाक्येन हरिपरिचय्योयां क्रियमाणायां सर्वेषा
मन्येषामपि देवादीनायुपासना स्वत एव भवतीयतोऽपि सार्वन्निकतापि यथोक्तं स्कान्दे शरीब्रहमनारदसंवादे अर्चिते देवदेषेशे
शङ्खचक्रगदाधरे अचविताः सदेवः सयुधैतः सवेगतो हरिः इति । एवं यो मक्त करोति य्वादिकं भगवते दीयते चेन द्ारमूतेन
भक्तिः क्रियते यस्मै श्रीभगवतप्रीणनार्थ दीयते यसमादूगवादिकात् पयञआदिकमादाय भगवते निवेदयते यस्मिन् देशादौ ङे वा
कशचिद्क्तिमनुतिष्ठति तेषामपि ता्थतवं पुराणेषु दृश्यत इति कारकगतापि । एवं सा्व्वत्रिकत्वं साधितम् । सदातनत्वमप्याह
स्वदेति । तत्र सगौदौ यथो काठेन नष्टा प्रख्ये | वाणीयं वेदसंज्ञिता इत्यादि सर्ममध्ये तु बहे चतुर्विभप्रलयेष्वपि सम
उपासीरमिति विदुरपरदने सर्वेषु युगेषु कते यद्ध्यायतो विष्णुं तायां यजतो मखैः । दवापरे परिचर्यां कठौ तद्धरिकीत्तनादिति ।
किं बहुना--सा हानिसतन्मदच्छिद्रं स मोहः स च विभ्रमः । य्मुदूत्त क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्तयते ॥ इपि
्ेष्णये । सर्वाबखास्पि--गव्भं श्रीनारदकापितिश्रवणेन श्रीप्रद प्रसिद्धम् , वार्थे श्रीथुवादिषु, यौवने श्रीमद्स्बरीषादिषुः वार्द्धक्ये
ृतादिषु, मरणे अजामिलादिषु, खर्मितायां शरीचिवरकेतवादिषु । नारकितायामपि--यथा यथा दरेनम कीततेयन्ति स्म नारकाः
` तथा तथा हरौ भक्तिमुद्रन्तो दिवं ययुः ।॥ इति चसिपुरागे अत एवोक्तं दुव्वाससा--मुच्यते यन्नाम्न्युदिते ना्कोऽपीति ।
तथा एतन्निव्िद्यमानानामियादावपि सव्वावस्थोदाहृतिः । अथ तत्र तत्र ठ्यतिरेकोदादरणानि च कियन्ति रस्यन्ते-पारंगतोऽपि
वेदानां स्व्वञाखाथवे्यपि । यो न सव्वश्रे भक्तस्तं विद्यात् पुरुषाधमम् ॥ इति किं वेदैः किमु शाखेव किं 1 तीर्थनिषेवणैः !
जनान ॥ इति गारडबर्ारदीयपादववचनानि । तथा--तपखिनो दानपरा यक्ञस्विनो मनस्छिनो मन्रविद्ः सुमंगलः । कषमं न
विन्दन्ति विना यद्पेणं तस्मे सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ ` | ।
४
न यत्र चैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रयाः न यत्र यज्ञेशमखा मदोत्सवाः सुरेशलोकोऽपि न जातु
सेव्यताम् । यया च आनम्य किरीटकोटिभिरियादि सारोक्यसार्िसारूप्यसामीप्येदयादि न दानं न तपो नेऽ्या इयादि नैष्कम्येम-
प्यच्युतमाववर्जितमिलयादि नायन्तिकं विगणयन्यपि ते प्रसादमिलादयः अथ सर्वत्र सर्वदा यटुपपद्यत इति योजनिकार्थो युगपद्
यथा- तस्मात् स्वात्मना राजन् हरिः स्त्र सर्वैदेयादि । अन्वयन्यतिरेकाभ्यां सव्वेत्र सवेदा यदुपप्यत इयत्र यथा--स्मत्तेउ्यः
सततं विष्णुरिलयादि साकस्येऽपि यथा-न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था इदयुपक्रम्य तदुसंहारे तस्मात् स्वात्मना राजन् हरिः सवत्र
सर्वदा श्रोतव्यः कीर्तितव्यत्न स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम् इति नृणां जीवानामिति मृगतिं विविच्य कवय इतिवत् एतदुक्तं भवति
यत् कम्म तत् संन्यासभोगक्ञरीरप्राप्यवधि योगः सिद्धयवधि सांख्यमासमज्ञानावधि ज्ञानं मोक्षावधिं तथा तत्तदयोम्यतादिकानि
च सर्वाणि एवम्भूतेषुं कम्मौदिषु क्लाखादिन्यभिचारिता च ज्ञेया हरिभक्तस्तु अन्वयन्यतिरेकाभ्यां सदा सर्वत्र तत्तन्महिमभिर्पः
पन्नस्वात् तथाभूतस्य रहस्यस्याङ्गतवं युक्तम् । अतोरदस्यांमत्वेन च ज्ञानरूपाथान्तराच्छन्नतयेवेद मुक्तमिति त्राप्यास्विययैवान्याथे-
संगोपनादसौ साधनभक्तिपि . कचिद्रा्यं ब्रहमज्ञानादिसाधने स्यादिति गम्यते । तत्रेयं प्रकरिया--साधनभक्ते सावंन्निकत्वात् सदा-
`: तनत्वाञ्च प्रथमं सा सुरो््रीह्मा । ततस्तद नुष्ठानाद् बाह्यसाधनं वैराग्यपुरःसरता श्ीमात्मज्ञानविज्ञाने चेति आनुषङ्गिकं भवति
` ततो.मूयश्च तथाभूतत्वाद्धक्तिरतुवर्तित एव ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा इलयादिभ्यः, आत्मारामाश्च सुनयः इलयादिभिश्च तदैव भगवच्जान-
विज्ञाने
ज्ञाने चेति । तस्मात् ज्ञानविज्ञानरहस्यतदज्ञानामुपदेशेन चतुःोक्या अपि स्वयं भगवानेवोपदिष्टः । अत्र, तस्मै खोक मगवान्
सभाजित इति भगवच्छब्देन, ददृक्षे तत्राखिङृसात्वतां पतिमिलत्र, परार्धान्ते सोऽबुध्यत गोपवेषोमे पुरस्तादाविर्वभूव इति तापनी-.
शयायनुकूखितश्रीकृष्णत्वदिगेन चास्यवक्तु श्रीभगवत्त्वमेव स्पष्टम् । न जातु तदंश्चभूतनारायणाख्यगर्भोदशायिपुरषत्वम् । अत-
एवास्य महापुराणस्यापि श्रीभागवतमिव्येवाख्या तथैवोक्तम्-कस्मै येन विभाषितोऽयमतुखो ज्ञानप्रदीपः पुरेयादौ पुराक्चब्देन
भगवद्वक्तत्वमेवोक्तम् 1 आद्योऽवतारः पुरुषः परस्येति द्वितीयेऽभिधानात् अतः इदं भगवता. पूठ्वं ब्रह्मणे नाभिप॑कजे द्िताय
मवमीताय कारुण्यात् संप्रकाश्चितम् ॥ इयत्रापि भगवच्छब्दः प्रयुक्तः श्रीनारायणनाभिपंकने स्थितं ब्रह्माणं प्रति खयं भगवता तत्रैव
व्यापिमहावेकरण्ठलेकं प्रकाश्येदं पुराणं प्रकाशितमियर्थः । अनुगतं चैतत् दितीयस्कन्धेतिदासस्येति जीयादसौ भगवतः प्रतिज्ञा
चातुरथिकी व्याख्या च स्वामिपादानां या याऽभून्मम जीविका ॥ ३५॥ 8 छ ( तदेवं श्रीमायवतं संक्पेणोपदेक््यन्तं
श्रीनारदं श्रीब्रह्माऽपि तथेव संकल्पं कारितवान्, यथा हसै भगवति चृणां भक्तिर्भविष्यति इसादि श्रीनारदेनापि तन्महापुराणा-
विभवां तथैवोपदिष्टम् अथो मदयाभाग भवानियादिना ) ॥ ३६। |
॥ि श्रीमद्धिश्वनाथचक्रवसतिकता सारा्थदर्शिनीभ्याख्या
जिज्ञास्यम् । किन्तत्. यत् श्रेयः आत्मनः स्वस्यैव अन्वयन्यतिरेकाभ्यां सर्ब॑त्र सर्वदा स्यात् । तत्र न तावत् स्व्गोपवगे स्वान्ययन्य-
तिरेकाभ्यां सिध्यतः प्रमा तु खस्थैवान्वयन्यतिरेकाभ्यां सिध्यति । प्रम्मोऽपि भक्तिशचब्दबाच्यत्वा त् साधनभश्त्येव साध्यभक्तैः प्रेम्णः
सिद्धिदशेनात् म्ण स्वेनेव सिद्धिः । यदुक्तम् भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभर्युत्पुखकां तनुम ॥। इतिः। अतो रहस्यतदंगशब्दा-
भ्यायुच्यमाने मेमभक्तिप्ताघनभक्ती त्त्ेणैबोक्ते ततश्च प्रमभक्तिसलाधनलेनैव भक्तिः कत्तव्या न तु स्वगापवगादि साभनसेनेति
स्क. २ श्र..६ शलो. ३५.३६ ] श्रनेकम्याख्यासप्रलंकृतम् । ` 4 ५४.
भगवतः क्लिन्ना उ्यञ्जिता भगवच्छिक्षितमहं कस्वाणि इति ब्रह्मणा आर्थितत्वात् । : खुद्धसाधनभक्तिसिद्धया ` प्रेमंभकर भः यैः
दिमाधुयरसानुभवस्तस्य पेमभक्त्युभा । हस्यतदंगविज्ञान केनानेनेबोक्तामि
किञ्च रसो क स इयनन्तरं सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवतीति श्चुतेः सवेश्रेयोऽवधिरूपो रस एव मूत्त एव रंगभूमौ मल्लनामर्च
रियायाकार एब दर्दितस्तस्य चः विज्ञानमत्नैव ऋोके तन्तरेणोक्तम् । यथा-जिज्ञास्येषु मध्ये एतावदेव जिज्ञास्यमतुुभूषणीयम् ।
करि तत् । अन्व्रयव्यतिरेकाभ्यां -योगायोगाभ्यां संयोगविप्रटम्भाभ्यां यत् स्यात् । सर्वत्र सर्व॑त्रह्माण्डवर्सिनि श्रीवृन्दावनादौ
दाससखिगुरप्र यसीषु सवेदा नियमेव महाम्रखयसमयेऽपीति दास्यसख्यवातसस्य्चगाररसानाम् आखादनं व्यञ्धितम् । एव्रमति-`
रहस्यप्रे मभक्तिरसव्यञ्जकः इरोकोऽयं :: ज्ञानरूपा्थान्तरेण भगवतैवाच्छादितश्चिन्तामणिरिव कनकसम्पुटेन बहिर ङ्गजना्चक्यो-
दूघाटनेन । तथाच तिः नायमात्मा प्रवचनेन: रभ्य न मेधया न बहुधा श्रुतेन यमेवेष बृणुते तेन रभ्यस्तस्येष आत्मा वित्रणु
तनुं खाम् ।। इति । तच्च ज्ञानरूपमर्थान्तरं यथा आत्मनस्तत्वजिज्ञासुना एतावदेव जिज्ञास्यम् किं तत् यद्न्वयन्यतिरेकाभ्यां
सवत्र सवदा स्यात् तदेवात्मा । तथा; द्यासमनः कारणत्वेन जगलयन्वयः जगतस्त्वारमनि व्यतिरेकः तथाच जाप्रदाद्यवस्थासु तत्साषि-
तया आत्मनोऽन्वयः आत्मनि तु जाप्रदाद्यवस्थाठ्यतिरेक इति ॥ २५ ॥ & कै नन्वत्तिगम्भीराथ चतुःदखोकीभागवतमिदं
कथं मया अवगन्तुं श्क्यं विवदमानानां मतयैविध्यादिलयत आह् । एतन्मतं सम्यगनुति्ठ समाधिना चित्तैकाभ्ेण चिमृशेयथेः ।
कस्पविकस्पेषु महाकल्पानुकस्पेषु । मदीयं इति चतुःश्छोकीभागवतविव्रतिः सम्पूणं ॥ & ॥
` „क ; ध्रीमच्ज्खुकदे बङृतसिद्धान्तप्रदीप ` 49
| अथ स्वानुप्रह साध्यसुप्रायमाह् -एतावदेवेति । सवेकार्योपादानतया.ऽन्वयोऽनुवृत्तिः आधारस्वककेस्वादिना निमित्तका-
रणलया व्यतिरेकोऽननुङ्त्तिः एवंविधाभ्यां तदात्मानं खयमक्रुरुतेति `श्तिप्रोक्तभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां सत्सबेत्र सदा चः स्यात्
एतावदेवात्मनः परमात्मनः मम तत्वं तत्वजञिज्ञासुना मम तत्वं ज्ञातुभिच्छ्रुना जिज्ञास्यं ममः ज्ञाना विचायेमिलय्थः । अन्यस्य
स्वातंञयेण जिज्ञास्यत्वाभावावयद्धिज्ञानेन सवं विक्त मवतीति श्तेः । ३५ । -# -& अथेहभानः नवध्येयमिति यत्मार्थितं
तत्राह एतन्मतभिति । परमेण समाधिनां चित्तेकाध्येण एतन्मतं सम्यगातिष्ठ अनेनैव. बेन भगवान कंस्पेषु तेषु ये विकल्पाः
विविधाः सरष्टयः तेषु च कर्दिचिन्न विमुह्यति कठत्वाभिनिवेशचं न यास्यति ॥ ३६ ॥
प्रीमद्वज्लमाचा्यैविरचिता खुबोधिनीत्याख्या
एवं प्रमेयं प्रमाणं विषयं च निरूप्य निरूप्यान्तरशषङ्कां वारयन् त्रिष्वप्युपपत्ति बदति-- एतावदत्र जिज्ञास्यमिति |
निरूपणं तु जिज्ञासानुरोघेन.। जिज्ञास्य तु त्रिष्वेव न तु शञाज्ान्तरबत् षोडञ्चधा । तयस्यास्मोपयोगामावात् । आत्मार्थमेव दहि
जिज्ञास्यम् । तदाह--वस्वजिश्ाखुनाऽऽव्मन इति । प्रमेयं ज्ञानम् , प्रमाणं बेराम्यम् , विषयो , दविधलीलाभक्तिः । आत्सन-
स्त्रेतावदेवोपयुज्यते ! अन्यत्त देहाधर्थम् । एवं निरप्याऽऽन्तरं निराङ्कय त्रिष्वप्युपपत्तिमाह-- ग्रन्वयव्यतिरेकाभ्यां यर्स्यात्सवेत्र
सर्वदेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामियुपपर्तिः.। यदियादि तयञुदं इयम् ! तत्र 'सवं . भगवान् कथमियाकाङ्क्षायामन्वयव्यतिरेका-
भ्यामिति । सर्वत्र मगवतोऽन्त्रयोऽस्ि । घटः सन् पटः सन् भासत इवि भरियमिति च सवेतरेवेकस्याऽन्वयः । अन्यथा एकक्चब्दानु-
वृत्तिः भ्रतीलयनुद्ृत्तिव† न स्यात् । विक्ञेषेणाऽतिरिच्यत इति व्यतिरेकः । घटादिभ्यः किंमतिरिच्यते । घटस्तु घटान्नाऽतिरिच्यते
तथा पटः पटात् । किन्तु सद्टादप्यतिरिच्यते प्रदादपि । एवं सबेत्र यत्सव स्स्व॑स्मादतिरिच्यते तद् जद्यैब । नन्वेकमेव श्रह्मतव-
साधकमस्तु किं द्वाभ्यामिति चेन्न । अन्वयेन ब्रह्मत्वं न सिद्धथति + जगति जगतोऽप्यन्वयात् । यद्यपि घटादेव्येतिरिच्यते जगत्तथापि
जगतो न उयतिरिच्यकते । खप्रष्पादिकं त जगतो व्यतिरिख्यते परं नाऽन्वेति ।.: सतत् जगतो उयतिरिच्यते । भगवतोऽपि सन्तात्का-
रप्र ऽपि सन्यालः 1 अजको यस्स(ऽन्वयष्वततिस्की उदज सपम् ! (किञ्च) यत्सनेत स्पात् । ह्म सवका केराकाडी परस्पर परिच्छेदक
न भवतः । तत्राप्यन्वयग्यतिरेकाभ्याम् । माया ह्यन्वयेन परिच्छिद्यते । न हि मायाविषये आभासते. सद्न्वयोऽस्ति । न चाऽऽभासः
सतो न व्यतिस्च्यते खस्थैवाऽखतत्वात् । भगवांस्तु मायायामप्यस्ति । अतिरिक्तऽपि । एवं काडेऽपि । विषये घटे सत्कारणम्,
सत्कार्यम् , सदाधारः, सदाधेयम् !* सन्त्वेऽप्यतिरिक्तता । न दि मृदेव घटः । तदा स्द्ब्स्ायामपि घटभ्रतीतिः स्यात् । घटश्चब्द्-
प्रयोगश्च । एवं काये सर्वदा पञ्चधा भगवानन्बेति । पञ्चधा चः व्यतिरिच्यते । घटो हि पटादिभ्यो ठ्यतिरिच्यते। कारणादपि
व्यतिरिच्यते । घटान्तयदपि -व्यतिस्च्यिते । आविभावात्तिरोभावानच्न ठयतिरिच्यते। धंटस्य ह्याविमावसिरोभावश्च । अत एक-
स्मिन्वटे आविर्मारतिसोभावाभ्यां द्लधा.भगवानत्ति । एवं सर्वत्र दृक्लीलखायुक्तो भगवान् । अनेन स्वरूपं भगवान् । देश्षप्रतीतिस्तु
१. सर्व॑त्ेति ग. । २. ्नुपपत्तिर्यैसि ख, ग. । ३. ब्रह्मघाधकमिति ग. । ४, तत दति ग. । २. सदाधेयमिति नालि ख. ।
६, च नारि म. ।
"५ श्रीमद्भागवतम् । (५ स्कः अ. ६ श्लो. ३५३६
मायिकी । श्राप्रतीतिस्तु टीखया । एवं देश्शकाटवस्स्वपरि च्छिन्नं देशकारवस्तुरूपं चाऽहमेबेति । एतावदेव जिज्ञास्यम् । इदमेवो-
पपन्त्यां वि्यरि रितम् । ` उकप्य न्त्याच “पुरुष पएवेद् संयम् + ““वितस्तिमधितिष्ठती ` "ति | ६ डो ष्व “नं यतोऽस्ति क्रिञ्ित्ः १.
“प्रादेशमात्रं पुरुषं सन्तमिति च । एवं भगवतो ब्रह्मणः क्िश्चा निरूपिता । ब्रह्मरूपं जगज्ज्ञातन्यं जगतो व्यतिरिच्यत इति न
तत्राऽऽसक्तिः कर्तव्या 1 एकस्मिन्नपि पदार्थे स्वेलीलासदितो भगवानस्तीति च देशकाछ्वस्तुरूपः सन् देश्षकाल्वस्तुभ्यो व्यति
च्यत इति 1} ३५॥ ‰ % . एवं शचिक्लां निरूप्य गवीभावे एतदनु सन्धानमेव कारणं
च्यत मेयाह-पतन्यतमरिति 1 सव भगवान् ।
अन्यथाप्रतीति्मायया । सर्वत्र भगवान् सवेखीलासदहितः सवेदोषविवर्जितः इति एतन्मतं मभ भगवतः । इदं हि भगवच्छास्तरं
मम आतिष्ठ । यथा तत्तन्मतानुसारिणस्तत्र तत्र प्रतिष्ठितास्तथा भवानप्यस्मिन्मते प्रतिष्ठितो भवंतु । अतः कतक बहव उत्पत्स्यन्ते
ते सर्वेऽनुभवेनैव दृरीकत्तेठयाः । तदाह--पस्मेण समाधिनेति । समाधिधित्तेकाप्यम् । सृक्ष्मदशयं तज्ज्ञातव्यम् । आपाततो
दृष्ट्या विचारेण चा मैतन्मतं ज्ञातं भविष्यति । ज्ञाते त्वस्मिन्महाकस्पेऽवान्तरकल्पेषु च सष्टिप्रख्ययोने ` मुह्यति ! किच्छ । कर्हि
चिदपि न अुह्यति। कदाचिदपि माया तं न व्यामोहयति । अस्य मतस्य मायायाश्च विरोधात् 1. तत्रैव माया यत्रेवेतन्मतं
नास्तरीयथेः.।। ३६ ॥ ५ . ४.
श्रीमद्रोस्वामिश्ची पुदषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाश
पतावदेबेयत्र । ननृक्तविषयवद् वान्तरविषयाणां बहूनां सत्त्वात्कथं . निरूप्यान्तराभाव्र इयत आहुः निरूपण
त्वियादि । प्रमेयं ज्ञानमित्यादि । अत्रायमर्थः, भगवतां रणं श्रेयोविधित्सया ज्ञानके्मभक्तयो मयोक्ता इति वक्ष्यते, तथासया-
त्मनख्यमेवोपयोगाय । तच्र प्रमेयं स्वरूपं ज्ञानसाधनत्वाञ्ज्ञानविषयत्वाञज्ञानरूपत्वाञ्चोपयुञ्यते । एवं प्रमाणं वेदः कमैभ्रतिपादकः
पसवन वैन्ये यमन नच्दुवयुगते 1 त्त वि विय वै वय सन्विपदञ
“भगवान् ब्रह्म ` कात्स्न्येने'खत्र साधनकथनांशस्य तत्र पयैवसानाश्न ! तथा च, ज्ञानत्वाद् वैराभ्यत्वाद् भक्तित्वाश्च त्रयमेव तथा
इत्येतावदेव ज्ञातुमिष्टलवाद्धिचार्यं ` नान्यदियर्थः। उपपत्तिमिति भगवदात्मकस्वबोधिकां युक्तिम्! ` यत् स्यादित्यस्याग्र
सर्बत्रेयादिषदादत्रापिः विभक्तिविपरिणामेन सवंपदमेव विवक्षितभियाश्चयेनोक्तस्वार स्ये विवृण्वन्ति तत्र सवेभित्यादि ।
एकस्येदयादि । स्िदानन्दरूपस्य ब्रह्मणः श्नन्वयः, अनु एति इत्यन्वयः, अलुगतांकार्त्वमिखय्थः । तत्र युक्तिः अन्यथेत्यादि ।
तथा च, यदि सश्चिदात्मकं सर्वं न स्यात्सर्वत्र सदादिपदानुवत्तिः सदादिप्रतीयनुचृत्तिश्च न स्यात् । यस्मादेवं तस्मादेवमिलयथः ।
अत्र महेन्द्रगुग्गु्कमव्याट्माहेषु कौशिक इति कोशान्मदेनद्रादिषु कौशिकश्चब्दानुवृत्तिवन्न तदन्वय इयत उक्त प्रतीतीत्यादि ।
तथा चैकप्रतीयनुगम एव सुख्योन्वय दयर्थः । नन्वेवमन्वय उपपद्यते परं व्यतिरेकस्य यदभावे यदभावात्मकत्वाद्भगवतो
व्यापकत्वेन तद्भावस्य काप्यभावात् स॒ कथमुत्स्स्यत दयाकाङश्नायां तस्खरूपमन्यदाहुः विशेषेणेयादि । न चेवं ब्रह्मापि न
व्यतिरिच्यत इलयव्यतिरेकः शङ्कयः, सर्व॑स्य पश्चत्वेन ततो व्यतिरेकस्थैवात्र विवक्षितत्वेनादोषात् । मनु व्यतिरेक एव साधकस्तु
किंमन्बयेनेयाकाङष्रायामाहुः खपुष्पैलयादि ! कारणस्येति परमाणुप्रकृयादेः । श्रतं इति अन्वयग्यतिरेकयोरन्यतरस्थैकस्या-
साधकत्वात् । ननु प्रीयप्रीतिविषादैः कारणस्यान्वयदक्नाजगद्रयतिरेकस्यापि दशनाच्च कथं भगवतः सर्वैत्वनिणैय इति शङ्काया-
माहुः ` किञ्चेत्याद । वाकाब्दं एवकारार्थो वाक्यालङ्कारे । परिच्छेदकौ व्यापको । तत्रापीति परिच्छेदकत्वेपि । तथा चः
प्रीयग्रीतिविषदिष्वपि सदन्वया 'दन्यक्तमक्षरे ठीयतेऽक्षरं तमसि रीयते, तमः परे देवे एकीभवती'ति परदेवस्य व्यतिरेक
शरावंणाच्च कारणस्यापि परदेवः कालश्च परिच्छेदकः, परमाणूनां तु देशोपि, अतस्तदांत्मकं न सवं किन्तुं सदात्मकमिव्यथः ।
नयु परिच्छेदकसवे उभयोः किं प्रयोजनमेकेनान्वयेनेव देक्षकाटयोः परिच्छेदसम्भवात । सती भाया सन् काट इत्यकप्रतीय-
सुगमंदश्चैनादिति शङ्कायामाहुः माय।( दीयादि । अन्वयं इति भिन्नं पदम् , नेति भिन्नम् ; तथा च, मायायाः सदन्बयपरिच्छेय
स्वेपि तंत्कायैस्य ` तदपरिच्छेयत्वात्सदयतिरेकर्य ` बियमानत्वा् कायशिऽन्वयापरिच्छेदयं व्युभयमाबरयकमिलय्थः। ननु तर्हि
व्यतिरेक एव परिच्छेदकोस्तु किमन्वयेनेयत आहुः भगवानित्यादि । तथा चान्वयस्य वि्यमानस्वात्सोप्यदण्डवारित दरथः ।
पतदेव कलेति दिशन्ति एवं काल `द्यादि । तथा च, काटः सन्निति प्रतीयनुगमास्सतो मायादावपि वत्तमानत्वेनं काट-
व्यतिरिक्ततवाञ्च काटः सत्परिच्छेद्य एव, न तु परिच्छेदक इयर्थः । एवं मानानुगमात्सरवैत्र भाति परिच्छे्यतापि । न च प्रिय
त्वानलुगमः ` शेकुथः, सर्वप्रियत्वस्याभावेपि यक्किश्चिसियत्वस्य सर्वत्रानुगमात् । न चाभासे व्यभिचारः, आश्वयेजनकत्वेन
तत्राप्यनुगमात् । वस्तुतस्तु तस्यासत्त्वाद्धातिगंतमेव ` तत्रयं वत्र भासते इयननुगमेप्यदोष इति तंसरादन्वयव्यतिरेकाभ्यां
७, तिष्ठेति ख. ग, ।
नराल $ न
४७७
भवि
ध
„ यह ह्म नही, यह् बरहम नी --इस प्रकार निषेधकी पदतिसे ओर यह ब्रह्म है, यद ब्रह्म है--इस अन्वयकी पद्धतिसे यही
सिद्ध होता है कि सर्वातीत एवं सवैसखरूप भगवान् ही सर्वदा ओर सवत्र सित है, बही ` -बास्तविक तन्तव है । जो आत्मा अथवां
` श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ श्र. ६ लो. २७-४०
समप्दिश्येवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । परयतस्तस्व तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरिः ॥२७॥ =
` अन्तरहितेन्दियार्थाय हरये विहिताञ्चलिः। स्ेभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूववत् ॥२८॥
प्रजापतिधेमेपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्र प्रजानामन्िच्छनातिष्ठत् स्वाथकाम्यया ॥३६॥
तं नारदः प्रिततमो सिकिथादानामयुव्रतः । श्ुश्रषमाणः; श्ीरेन प्रश्रयेण दमेन च ॥४०॥
श्री धरस्वायिद्कता भावाथेदीपिक्छोव्याख्या
एवं संप्रदिदयोपदिशय । जनानां परमेष्ठिनं परमे आधिपत्ये स्थितं ब्रह्माणम् । आस्मनस्तदरपं न्यरुणदंतर्दितवान् ॥३७। #
ॐ अंतर्दित हंद्वियाथंः प्रयक्षरूपं येन तस्मै । बद्धांजटिः सन् ॥ ३८ ॥ 8 # तदनंतरं पूर्वोक्तो ब्रह्मनारद संवादः प्रवृत्त इयाद्
प्रजापतिरिति पंचभिः । प्रजानां भद्रमन्विच्छन् विमृश्चन् सैव स्वाथे काम्या खप्रयोजनेच्छा तया यमनियमानन्वतिष्ठत् ।॥। ३९॥
8 ॐ रिक्थादानां पुत्राणां मध्ये प्रियतमस्तं पितर सेवमानः श्षीत्मदिना परितोषयामासेत्युत्तरेणान्वयः ॥ ४० ॥
श्रीवंशीधरङता भाकाथदीपिक्षाप्रकाशषव्याख्या
| जन्मनो रपं न्यरुणत् अनेन वैकुंटस्याप्यात्मरूपत्वमेवांगीकृतमिति । अत्र संद भः तदेवं श्रीमद्भागवतं संक्षेपेणोप-
देक््य॑तं श्रीनारदं ब्रह्मापि तथेव संकत्पं कारितवान् यथा हरौ भगवति चरणां मक्तिभविष्यति' इयादि श्रीनारदेनापि अथो
महाभाग भगवानमोघटक्' इयादिना तन्महापुराणाविभावाथं तयेवोपदिषटम् ॥ ३७ ॥ $ % अंतर्दितः सखभक्तच-
्ठुरादीनामथंः परमपुरुषाथैः ख्वसौदय्यैसौखयथैसौरभ्यादिको येन तस्मे स ब्रह्मा पूवेवत् पूवेपूबस्मिन्व्यतीते क्प इयथः
तैन ब्रह्मणः स्वकन्याभिगमरूपो मोषः पूर्वकस्य तत्रैवाभूत् न तु चतुःइखोकीमागवतोपदेश्ञानेतरमपि (मवान्कस्पविकस्पेषु न
विमुह्यति इति भगवदुक्तः 1 यत्तु कृष्णावतारे ब्रह्ममोह नं तत् भगवक्कृपाविखसितसमेव ज्ञेयम् । ३८ ॥ ॐ श तदनंतरं च ब्रहम
नारदसंवादः प्रवर्त इयाह पंचभिः । यमनियमानातिष्ठव्स्वाचर्णेन शिक्षयन् मस्रजा यमनियमानातिष्ठव्वित्येव स्वाथकाम्या तया
॥३९॥ कै छ र्कं घनं पैतेकं दायप्राप्रव्वेनाददत् इति रिक्थादाः पुत्रास्तेषां मध्ये प्रियतम इति कर्मयोगज्ञानयोगमक्ति- `
योगानां वैृकधनानां मध्ये दश्वाद्यः कर्मेयोगमापुः, सनकादयो ज्ञानं, नारदो भक्तिं प्रापेति नारदस्योककर्षात् । अनुव्रतः
पितृ भक्तः || ४० ॥
श्रीमक्लीरयाधवम्याख्या
अजनः कमायत्तोत्पत्तिशूल्यः हरि भगवान् जनानां व्यष्िभूतानां परमे आधिपत्ये सितं प्रति एवमुक्तप्रकारेण संप्रदिश्य
तस्य परमेष्ठिनः पश्यतः सतः तच्वतुर्युखाय प्रदर्धितमात्मनः संबंधिरूपं म्यरुणत्तिरोमावयामास ॥ ३७॥ छ 8 अर्हित
स्तिरोधापित इद्रियाथैः चक्षुरिद्रियविषयः प्रतयक्षरूपं येन तस्मै हरये विहितः रचितः अंजिर्यैन सः सर्वभूतमयः सवभूतप्रचुरः
सक्ष्यमाणदेवादिमूतानि वुद्धिख्धत्वेन भूतविषयकज्ञानप्रचुर इयर्थः । स ब्रह्मा इदं विश्वं पू्ंवसू्वकल्पवत् ससल ।। ३८॥ # #
तद्नेतरं पूर्वोक्तो बह्मनारदसंवादः प्रवृत्त इसयाह प्रजापतिरिति पंचभिः । ध्मपतिभीगवतधर्माणां प्रवत्तनेन गोघ्रा प्रजापतिः ब्रह्म
प्रजानां भद्रं मंगर्मन्विच्छन् विमृश्चन् सेवं स्वाथे काम्या खप्रयोजमेच्छा त्या कदाचि द्यमानियमन्चान्वतिष्ठदनुष्ठितवान् इयथः ॥
॥३९॥ # तमनुतिष्ठ॑तं पितरं रिक्थादानां सरीच्यादिपुत्राणां मध्ये प्रियतमो नारदः श्चीखादिंभिः पयेतोषयदिद्यत्तरेणा-
न्वयः । प्रियतमत्वमेवाह अनुव्रतः पितरं सेवमानः श्रश्रूषमाणः श्रोतुकामः शीखेन खस्वभावेन प्रइनरूपेण विनयेन दमेन बाह्य द्विय-
दमनेन च चकाराच्छमेनांतरिद्रियनिध्रहेण च ॥ ४० ॥
ध्रीमद्विजयध्वज्ञतीथष्कना पदरत्नावलीव्याख्या
नेहमान इति प्रार्थितं वरं ददानीलयाह एतन्मतमिति । २७ ॥ % 8 तिरोधानातिरोधाने अपि स्वेच्छाधीने इति
ज्ञापयन् हरिः खरूपं तिरोधत्त इ याश्चयेनाह संप्रहर्येति । अजनो जननरदितो जननविरुद्ररक्षणो वा हरिजेनानां रुद्रादीनां सकाश्चात्
परमेष्ठिन उत्तमस्य हिरण्यगभसतद्रूपं प्रादञ्चंयदात्मनस्तद्रपं तस्य विरिचस्य पयतः सतो न्यरुणदित्यन्वयः ।॥ ३८ ॥ # & भगवती-
द्वियविषयादंतहिते सति बिरिचेन किं कृतमत्ानतर्हित इतिं इद्रियविषयस्तस्माद॑तर्दिताय त्रादवियगराहमरूपरहितायेलथः । सरव॑भूतमयः
त १, प्राचीने पटे नास्ति ।
` भिति
य्राप्तौ
1 संतोष आस्तिक्यं दानमीश्रपूजनं सिद्धातश्रवणं चैव हीर्मतिश्च जपो तरतं एते तु नियमाः प्रक्तासतान्सर्वाशच प्रथक् श्रण्वियादि-
श्रीमज्ीवगोसवामिकृता करमसन्द्मव्यास्या `
। आत्मनो रूपं न्यरुणदिलयनेन वैकुण्ठादिकमपि खरूपतवेनैवाङ्गीकृतम् । एवमेव हि व्याख्यातम् । अदमेवासमेवाग्र ।
इत्यत्रापि अत ऋतेऽथंमिलयत्रापि अर्थ्दस्यप्य्थः स अन्तरङ्गवैमव एव भमवान् गम्यते ॥ ३७॥ ॐ # अन्तर्हिते इति ।
अन्तरित इन्द्रियाणां चक्षुतदीनां अर्थः परमपुरुषा्थखरूपः खस्य प्रकाशो येन तस्मै इति व्याख्येयम् ॥ २८॥ ॐ #
भजापतिरिति । स्वाथेस्य ससषटरतवस्य बांछया नियमान् यमानातिष्ठत् तत्र च किं कुव्वेन् ; परजानां भद्र, मात्राथच्न | भवाथेन्र
आत्मनेऽकस्पनाय चेस्यक्तलक्चणमिति ॥ ३९।॥ % 8 तमिति युग्मकम् ॥ ४०।। ~ ` ह # 4
श्रीमद्विश्वनाथचक्रवतिकृता सारा्थदशिनीन्याख्या
परमेष्ठिनं खष्ट।रम् आत्मनो रूपमिति वैकुण्टादिकमपि तस्यैव रूपमिति ज्ञापितम् । स्यरुणत् अन्तद्रोपयामास ॥। २० ॥
4 & ` अन्तदि इद्रियाणां खमक्तच्ुरादीनाम् अरथः परमपुरुषार्थः सखवसौन्दय्यैसौसयैसौरभ्यादिको येन तस्मे पूलवैवत् पूव
पूर्वस्मिन् व्यतीते कस्य इवेःर्थः। तेन ब्रह्मणः सखकन्यामिगम हो मोः पूर्वकम तत्ैवाभूत् न तु चलुःश्छोकीभागवतोपदेशानन्तरः
मपि मवान् कत्पविकस्पेषु न विसुद्यतीति भगवदुक्तेः यत्तु कृष्णावतारे ब्रह्ममोदनं, तत्त मगवतक्कपाचिलसितमेव ज्ञेयम् ॥ ३८ ॥
% # तदनन्तर पूर्व्वोक्तब्रह्मनारदसंवादः प्रवृत्त इत्याह पद्भिः । प्रजानां भद्रमन्विच्छन् यमनियमानातिषठत् स्वाचर्णेन
शिक्षयन् मतप्रजा यमनियमानातिष्ठन्त्विव्येवं स्वार्थकाम्या तया ।॥ २९॥ & ® रिक्थं धनं पेठृकं दायग्राप्त्वेनाददते इति
.रिक्थादाः पुत्रास्तेषां मध्ये प्रियतमम् इति कर्म्मयोगज्ञानयोगभक्तियोगानां पैतृकधनानां मध्ये दक्षादयः ` कम्भेयोगं प्रापुः
सनकादयो ज्ञानं नारदो मक्त परपिति नारदस्योतकर्षात् अनुत्रतः पिक्भक्तः मायां वदिरंगश्क्तिं कृपां वा तस्या वेचितरीं ज्ञातु
मिच्छन्निल्यथेः । मायस्य मा्याभत्ँः मायया कृपया ईष्टे तस्येति वा ॥ ४० ॥
1
श्रीमच्ुकदेवरतसिद्धान्तथदीपः | |
विष्णोर्माया प्रकृयाख्यां शक्ति यद्रा माया च वयुनं ज्ञानमिति कोशान्मायां ज्ञानं चेष्टं विविदिषन् शीखदिभिः ` पयेतोषयत्
३ \%
यन्तः इति जनास्तेषःपसमो निथाम ऽ्रतस्ते
र त तस्य तद्रपं स्वरुणत् ` आवृतवान् । -ननुःपरसकृपालः-किभि! पिक तष्रप्रमाचरतकान् मा 7दृतच्न् १ तन्ना पज ऽऽहः~शहररिरितः। जह्य
, जातः । सवषामपि भगवानथ इति सुतरां मक्ताश्रयाणामिन्दरियाणां चेतनसृष्टिपक्षे तेषामेव मुक्य्थ, जडपक्षे ऽतदधिष्ठाः
छृताथत्वाय भगवानर्थो भवति । एवं सति ब्रह्मणः समष्टित्वात् तस्य वदश्चानां व्यष्टीनां च निरिन्द्रियत्वं स्यात् । अतस्तेषां
दुःखनिदृत्तय पूरमिन्द्रिार्थोऽपि सन्निदानीमन्तर्दितः इन्दरियाविषयो जातः । एवंमवनं ब्रह्मण उपकारायेपि ज्ञापयति--हरय
+इति किंत :विंशेषेण हि'तोऽञ्चलिवा यस्य । भगकोश्वेखीवेभ्य उपकसेति तदा जीवेः. स'उपकारोऽञ्टिना
ह्यःःअयमेव जीषानां विदितः । नत्वन्यः: कश्चनोपकारः सेवा-वा-भमवतः "कतु शक्या । -भगवरसरूपस्यः दृष्टत्वात् । इदमेव
'तेषा बहु यद्धगवता क्रियमाणं न निषेध न्ति । -ास्वरतो ` विदितोऽपि `ह्मणा ..सखवयमधष्यनछित इतिः विहितः "कृत ` इयर्थः । ` ततो
-भगवदुक्तानुसन्धानेन स्वयं सबेभूतमयो जातः । -आत्मनोऽपि तथाभावस्य :विहित्सवात् । भूतशब्देन ` प्रादुमूतमात्रसुच्यते ।
भगवदाज्ञया वा यावलादुभूंतं तत्सवं ब्रह्मणि-विष्टमितिःवा ! :तक्नन्तरं विश्य सृष्टवान् । तदा -आत्मस्टकंषम्यं न भविष्यति
अत एव ब्रह्मा सः पूववदेव जातः । जगच पूववदेव कृतवान् । यथा भगवता सष्ठ, यथा वा स्वेनैव सृष्टमिति । २८ ॥ क #
एवसुपदेश्चं का्यप्यैवसायिनं निरूप्य तस्योपदेश्चस्य प्रचा रमाह--प्रजार्पतिरिति । यथा स्वयं मगवदुपदेशेन कृतार्थः एवं सें
'छृताथ भवन्त्वति -परज्यनां ` अद्रमन्विच्छन् --तेषामधिकाराभावमाश्लङ्कय; -अधिकारसस्पादने -अशाक्तिस ्षङ्कध; पित्रा (कृतं
# श ७ णीमर्थे-गवतीति “यस्सिन्ःजात -पताभिष्टि निवतो" ति -श्ुतौः तथा ` सिद्धत्वात् <-खयं तदर्थं -नियमान् यमाश्चाऽऽतिछत्
कृतकान् । तत्र क्रिहितःःखव -धसमेः पुत्राणामथ -मवतीति -मकासन्तरमयह--प्रज् प्रतिरिति । भयथा प्रंतिक्रतं भवति +
तीति ।-नन्वेतदपिःज्ीपस्मेव न स्वन्यपरमिलयाशङ्कथ -धमैनियामकत्वेन-यथा धर्म पररयेत्तथा "तत्रः गच्छे दिति
प्रञ्मभ्य | अदृन्तव्राभिति ~ -ष््ञापटि सतुम मह-~ध्मपतिरिति। प्टकेति । नश्च 'तत्तपद्रञ्मध्या माकाथंज्ञा^ने श्र चरण-
काटेःवाः ।:नियमाःअन्मक्षादयः ।. यमा अर्हिंसाद्यः । : इन्द्ियान्तभकरणनियमनमेव :यमनियमात्मकम् । +ययेन्द्रियाणि -छोकिकः
क्रियाया श्रृ्तानि 'ततो नियम्य -चैदिकिक्रियापराणि कियन्ते । -एवमन्त+करणमपि लोकिकन्ञानानियस्य 'वेदिके : ज्ञाने ` योज्यते ।
"वुदुःभयमपिः जह्याः अरजानामथेःकृतवानिलयर्थः । नन्वेवं ब्रह्मणो निर्वन्धे.को हेकुस्तच्ऽऽद-खाथैकास्ययेति ।- सखस्य -अर्थः ` प्रयोजन
मिति यावत् । “एतन्मतं मम"०ऽऽतिष्ठे'ति भगवदाज्ञया मतेऽकखितिः-ककतेव्या ।-सा च-प्रचारणादेव.भवति । : अतः -अचार्णारथं
तथा कृतवान् । कित्व । “न पतिश्च स स्यादि"ति वाक्यात् प्रजानां छतार्थत्वाभावे सखस्य तत्पतित्वमनर्थायिति सखाथंमेव तथा
छृतवानियथः ॥ ३९॥ क & तस्य तथा करणं फल्पयेवसायि जातमिलयाह- तं नारद इति । तं पू्वोक्तधर्मवन्तम् । नारं
्ति-खण्डयतीति नारदः । क्दातीति.बा । नराणा जीवानां समूहो 'नारम् ।-नारदो हिः सवेषां जीवानां जीवभावं :दूरीकरोति ।
नातचणस्याऽऽधास्मूतं हृद्यं व्रा सम्पादयति ।-अतो मारपदोऽत्राऽधिकारी ।.क्रख । भियाय)युत्रायः एतहेयमिति नारदो सिक्थादानां
पुत्राणां -मध्ये भ्रियतमोःभवति । रिक्थं -धनभाददत इति.रिक्थादाः सिक्थं हि -बहुविःधम् । : तत्रेदं --मताख्यं परमं :रिक्थम् । -अतः
पियतम-एवराऽहंति :। यथाऽयं श्रियतमस्तथै रिक्थमिति । किच्च । न केवर प्ीहिविधयः: किरल्वनुत्रत पश्चाद्तरतं :
सेवक.इयथः । सेवको दि -सवामी -यत्करोति.तदनुराणं .सव॑.करोति ।अतो -्हयणा +यत्क्तः
शश्रूषमाणः सेवां कर्णः ।-लुशरूषाभिरताय देयम् छश्रषाऽ +
सतीर्थः । "तेन हरितवमप्युपादितं सेयम् ।
$. शानां चेति-ग. । ` २.. रचित इति.ग. । ३. निवेधयन्तीति ख, । . ४, अहस इति ग. । ‰.'पभरकारभिति ख. घ. । ६. कते
इति षध. । ७. पुता इति ग, । म. ज्ञानेनेति ख, । ६. प्रजारणेति ग. । १०. ममेति भगवदिति ग. । ११. जीवानां नास्ति ख. ।
१२. नारदोऽधिकारीति ख. । १३. चेतदििति ग, । ए | ति
सौः. रोर ७१-७५६]
` विहितस्मादिति भगवत्त्वेन निषेधानहत्वादिलर्थः। तदितः भू समिय चदुक्ता
देबेयथं। पूर्ववदिति पदं संयोराषटथक््ेन- योज्यमिययाश्चमेनाहटः पू देयादि.॥। ३८ ।। $ ॐ : प्रजञापतिरियत्र।: तजः?
गच्छे देतिश्धर्मस्तः गच््छेदिलयथः [| २ ९ || ध, क अर्दः रद् इवयनत्र ञ्. जीवभावं ६ {-१०॥। ६५८. दूरीक 3
नस्क नादः उमः माकर स ञ्नयतन-इ ध त्ति याबत् । तं भगवसत्सछस्पक्ञापनेननिज्तयतीदय
श्रीगिरिधरङूता बाल्प्रबोधिनी
हरिः खजनशोकदत्त मगवान् जनानां व्यष्टिमूतानां परमेष्ठिनं परमे आधिपत्ये स्थितं ब्रह्माणं प्रति एवमुक्तेन प्रकारेण
सम्प्रदिश्य तदू्ऋयणे प्रदर्शितं आत्मनः खस्वःरूपंः न्यरुणत्- तिरोभावयामासेयन्वयः। रूपमिति खोकस्याप्युपरश्चणम् । तदन्त-
धानस्याश्चयं द्योतयन्नाह--तस्य ब्रह्मणः परयत एव सत इति । अन्तर्द्धानि देत सूचथन् विक्षिनष्टि-अजन इति । प्राकृतजनाद्धिभ्न
५ ॥ २७. ॐ # ` अन्तर्हितस्तिरोधापिते इन्दियाथैः। चश्षुरिन्दरियविषयः खरूपं येन तस्मे: हरये ` विहितो रचितः
ञि पूर्वकंस्पवदिंदं विदवं ` ससजयेन्वयः। तस्य विच्वसष्टौ न कोऽप्यायासः ' समष्टिरूपत्वेन व्यष्ठीनां
विद्यमानत्वात् किन्तु भगवत्कृपा विना सष्िपरकाराज्ञानमात्रमेव खितं तदपि भगवच्करेपया निवृत्तमिति सूचयन् " विशिन्ि--
सवभूतमयः' इति '।। ३८ ॥ ® % ` तदनन्तर च पुवोक्तिन्रह्मनारदसंबोदः म्वृत्त ` इव्याह-प्रजापतिरिंति ` पच््रभिः ५ । एकदा
जपतभयो - स्कान्यया -खगयोजतिर्छिया र नियमानःस्नानजपादीन्, यमान् असावीत् अलुतिषतवानितय् छ .
स्यादितीच्छन्नियथेः । ततर हे तुमाह--धमैपतिरिति 9
इतिं रिक्थादाः पुत्रास्तेषां" मध्ये प्रियतमो नारदस्तं नियमादीनतिष्ठन्तं स्वपितरं स्वशिादिभिः पयेतोषयदिद्यु्तरेणान्वयः 1
' तस्य प्रियतमतवे हेतुमाह--शुश्रुषमाण इति, सेवमान इयथः । साऽपि सेवा न हस्तादिमात्रेण किन्तु चित्तातुत्तिरूपेयाद--
अनुव्रत इति ॥ ४० ॥
भीशुकदेवजी कष्टते है--रोकपितामह ब्रह्माजीको इस प्रकार उपदेको देकर अजन्मा ' भगवामने' उनके देखते-ही-देखते
अपने उस रूपको छिपा छया । ३७ ॥ ॐ जब सर्वभूतस्वरूप ब्रह्माजीने देखा कि भगवान्ने अपने इन्दरियगोचर
स्वरूपको हमारे नेत्रोके सामनेसे हटा छिया दै, तब उन्न अञ्जलि बोधकर उन्दे प्रमाण किया ओर पठे कस्पमें जैसी सृष्टि
थी; उसीःरूपमे इस विश्वकी रचनाकीः4}: 2८1: कै कैः एकवार: धर्मपति; प्रजापतिः ब्रह्माजी ' सारी जनताका कट्या
अपने कीःयूत्तिकेः विधिपूैकं यम~नियमोंकोः. धारणः किया ` ३९ 11: कैः छ उखःसमंय-उनकेःपुतोमिं `
नारदजीने-मायापति 'भमवाचकी साया का: त्त्वं ` जाननेकी इच्छसे नदे संयमः विनय ओरी `
होकर्-उनकी सेका-की ¦ ।। : ४०।।
नारदः प्राह“ मुनये
यदुताहं त्वया ष्टो बेराजाव् पुरषादिदम् । यथाऽऽसीत्तदुपास्यास्ये प्ररनानन्यांथ इत्सनचः ॥४५॥
दति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीय "स्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥ ६॥
[
श्रीधर स्वापिदता भावार्थदीपिकान्याख्या
किमिच्छन् । विष्णोमायां विविदिषन् 1 ४९) ® ‰ निक्ास्य दद्र ज्ञास्वेयथंः। मामाम्। ४२।
भगवता चतुःश्छोक्ष्या संक्षेपेण प्रोक्तं विस्तरेण प्राह । दश क्षणानि लक्षणीया अथा; विधते यस्िस्तत् । ` ४३.॥ क
तत्संभ्रदायतो भागवतं मया क्ञातमिलोश्चयेनाह । नारद इति ॥ ४४ ।} $ ॐ मागवतव्याख्यानेनेव स्वसरश्रानोमुत्तरं दास्या-
मीलयाह । यदुतेति । पुरुषावयवेर्छोकाः सपालाः पूवकष्पिताः इलयादिना वैराजात्पुरुषादिदं विश्वं कथमासीदिति यदं त्वया
पृष्टस्तयथावदुपाख्यास्यामि शण्विति ॥ ४५ ॥
इति श्रीभा० मम द्विती० रीण नवमोऽध्यायः ॥ ६ ॥
ध्रीषंशीधरकता भावाथदीपिक्ापरकाशन्यास्या
, . मायां बहिरंगक्षक्ति कूपा बा तस्या वैचिच्यं ज्ञातुमिच्छन्निय्थः ! मायेश्चस्य मायाभ्ुः मायया कृपया दष्टे सवं व्षी-
करोतीति मायेश्स्तस्येति वा ॥ ४१ ।॥ ॐ श श्चाम्यतिर्द्षेने मिन्न" इति हस्वाभावः। पिता. कदयपः पितामहो मरीचिः
प्रपितामहो ब्रह्येति विप्रेकः ॥ ४२ ।॥ ॐ ® इदं बुद्धिस्थं भगवदुपदिष्टं दश्चलक्षणमिति जन्मायस्येतिवन्वतुः्छोक्यामपि
तत्तदंतभावयितुं शक्यत्वात् । तच्च यथा कथंचिसदर्धितमपि न च पूणेमिदमुपदिदेशेति व्याख्येयं 'त्वमेतद्विपुरीकुर' इति
द्योतिता ॥ ४४ ॥
इति श्री भागवतभावा्थंदीपिक्राप्रकारे हितीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः
श्रीराधारमणदासगोस्वामिविरचिता कीपनीव्याख्या
पुरुषावययैरिति पूर्बाध्यायस्य दश्चमरटोकः ॥ ४५॥ _ `
श्रीमद्वीरयाघवन्याख्या | 9 ~ 1
किमिच्छन्मायाधिपस्य विष्णोमौयां तन्नियाम्याश्चयैशक्ति विविदिषन् वेदितुमिच्छन् ।। ४१॥ शः # लोकान प्रपि- `
तामं खस्य पितरं ब्रह्माणं वुष्टं खपरिचयीयां संतुष्टं निशाम्य ज्ञात्वा देवर्षिनरदः मवान्मां प्रति :यदनुप्रच्छति अनुप्रषटवांस्तदेव
परिपप्रच्छ | ४२॥ ® छ तस्मे प्ष्टवते नारदाय इदं भागवतं भगवता चतुःरलोक्यात्मना संक्षेपेण उक्तं दशरक्षणं उपरितना-
ध्यायोक्त देश्छभिरथंशिन्हितं पुराणं चतुःदखोक्यामपि सगादयो दश्चाथीः संग्रहेण सूचिताः । तथाहि अहमेवासमिति इरोकेने भग-
वतः सृष्टिखितिसंहारकारणव्वोक्स्या आश्रयसर्गपोषणनिरोधानामुक्तिः अनेनैव सवंकारणत्वरूपसर्वातिज्ञायित्वोक्त्या वेकंठविजय-
रूपस्ितिरप्युक्ता पश्चादहं यदेतच्चेयनेन कायैचिदचिद्रपव्यष्टिसर्गस्यापि चतुमुखश्चरीरकखकारणकत्वोक्स्याविसर्मोपि संगृहीतः
परस्परविविक्तरवेन प्रकृतिपुरुषसखरूपश्चोधके ऋतेऽथैमिति शछोके आत्मख्ठरूपाप्रतीतिदक्ञायां मायास्रूपप्रतीतिकथनादात्मसखरूपा-
प्रतीतिमायाध्रतीयोरनादिकमैवासनायत्ततवप्रतीतेः कर्मवासनारूपा ऊतयोऽपि सूचिताः यथा महांति भूतानीति इरोके सर्वातिरात्मतया
प्रशासितृत्वरूपपालकव्वेनेव पाटनाधिकृतमगवदवतार कथानां भगवदनुवर्तिमन्वादिकथोनामपि सूचितत्वेन सन्वंतरेकानुकथे
अपि सूचिते परमपुरुषश्चरीरप्रकृतिविटक्षणजीवसरूपञ्चोधनेनेव. भ्रकृतिविनिञु ता: विभूतिगुणाष्टकप्रमात्मकखरूपेमावस्ितिरूपा
मुक्तिरियपि सूचितं एवं दक्षाः संग्रहेण चतुःरखोक्यामपि सूचिता अतएत्ैतद्धिवरणरूये द्वाद्स्कंधात्मके पुराणे दश्चाथानां प्रति-
पादनघुपपद्यते भूतकृद् ब्रह्मा प्रीतः प्राह ।॥ ४२ ॥ छ स च नारदः सरस्वया नास्ते परमन्रह्य ध्यायते ध्यानं ` कुवेतेऽपरि
भिततेजसे मुनये बेदक्लाखार्थतस्वावगन्त्रे उयासाय प्राह प्रोक्तवान् व्यासस्तु मह्य प्रोक्तवानिर्येतत्तु अधीतवान् द्वापरादौ पितुदेपाय-
नादहमिति पृवभेवोक्तम् ।॥ ४ ।॥ # एवं सत्सप्रदायागतश्रीभागवताख्यानेनैव स्वल्कृतप्रहनानानुत्तराण्यभिधास्या-
मीलयाह यदुतेति । इदं विरवं वैराजात् वेराजाख्यादनिरुद्धसष्रा्रतुमुःखाचथा आसीदिति यत्वयाऽदं पृष्ठः अतः सजति भूतानि
भूतात्मा यद् नुग्रहादिल्यादिना तदुपाख्यास्ये भागवताख्यानेनोत्तरयाम्यन्यांश्च प्ररनान्कतृतेमोपाख्यास्य दथः । एवं यत्र रेते इय-
१,
तभिरदेदारंभपरदनः प्रदयुक्तः अन्यत
सयोत्तरमुक्त भवति परमन्योमकथनादभाछतशद्धतत्वमयरोकस्य परिय नकर ्ीः जी व ५
व्याप्रिकथनास्परिच्छिन्नत्वमपि परिहृतम् ।। ४५॥। 1.
इति श्रीमद्भागवते महापुराे हि तीयस्कघे वीरयाघवकृतटीकायाम् नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
श्रीमद्धिजयध्वजतीर्थकृता पद्रत्नावलीष्यास्या
रिक्थं पिच्य धनमाददेत इति रिक्थादाः पुत्रास्तेषां मध्ये नारदोऽतिक्ञयेनं प्रियः ।। ४१ 8 $ मायां जगत्लष्टरतवा-
दिमाहात्म्यो वावदिषुज्ञातुकामः । मायेशयाऽन्येषां मोदात्म्यानां पतेः युख्यतो विष्णुमाहात्म्यं मायाज्ञ्दोदितं भवेत् प्रधानत्वा्ं
मावृतवान्मेयत्वं चै तस्य हीति । ४२॥ @ 8 पितृतोषणम्र्ोजनमाह तु्टमिति ॥ ४२ । # # भगवता सखस्य प्रत्त ५ 1
भूतं सत्ताबसर्यं जगत्करोतीति भूरत्ेत् 1 ४४ ॥ # नार दस्येति संकरप्य वणेयेति स्वपित्राज्ञापाटनप्रकारमाह नारद् ईति ।
मुनय इ्यादिविक्ेषणेभ्यो व्यासस्य सार्वस्यादिप्रतीतेनारदादिभ्यः श्रवणं मोहनाथेमिति ज्ञातव्यं तदुक्त हरिव्यासादिरूपेण `
थानं पृथक् प्रथकप्रहनप्रतिव चनं चग्रतिजांनीति
चस्थतत्वा्रैराजपुरुषाख्यहरेरिदं विद्व ` यथासीत् तथोपाख्यास्ये प्रयहं शी पृष्टस्तउताऽथान्यान्प्रदनाश्चं ् गो |
व्याख्यास्ये इ यन्वयः । श्रीभा दरि रेरधिदेवादिसर्वजगत्छष्टिरतापीति वा उताप्यथै-
विकल्पयोरियमिधानम्। ४५ ॥ ` ॥ 4.4 छ
इति श्रीभागवते म० द्वितीयस्कधे विठ नवमोऽष्यायः॥ ६॥
न
ध्रीमेजीयमोस्वामिकृता क्रमसन्द्भ॑ग्यास्या । १५०६
भायां कपा वितिदिषन्ः तस्या वैचित्रीं ज्ञातुमिच्छन्नियर्थः । मायेश्चस्यः मायया: कृपया दष्टे स्वं बक्षीकरोतीति ` तस्य
॥ ४१॥ र तुष्टमिति भवान् यन्मानुश्च्छतीलादिकं तत्र तत्र तनत्ततसवेस्यः समावेशयितुं शक्यत्वात् ।। ४२ ॥ 8 . क
तस्मा इति दश्चटक्षणमिति जन्माद्स्यतिव्रत्; चतु मपि तत्तदन्तर्भावयितुं शक्यत्वात् न _च पृणेमुपदिदेशेति व्याख्येयम् ।
स्वमेतद् विपुकीकुविति ह्मणः परागुक्तितियोधात्ः।। ४२ ॥ # $ नारदः प्राप्नेति च समाधिनानुस्मर्द्िचेष्टितमिलयनेनैनोप- :
दिदेशचेखर्थः, तेने ्रह्महदेतिवंत् जह्य परमं निर्विंशेषरूपं ध्यायते इति ततोऽप्युपर्येततल्योतितम् ।। ४४ ।। ४५ ११,
इति श्रीमद्धागवतद्वितीयस्कन्धस्य श्रीजीवगोखामिङतक्रमसन्दभेऽनवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
श्रीमद्धि्वनाथचक्रवरिङूता सारार्थदर्भिनीव्यांख्या = `
८ क (हषा सा-माम् + ४} 8 ॐ. भयवता चतुःदढक्त्या संक्षेपेण मरोक्तं विस्तरेण दश्चलक्षुणं नहीयं । चतुः
इखछोक्या .संक्ेपेण प्रोच्य ` दशलक्चणं दादञ्चस्कंधात्यकं संपूणेमेव : भगवता. भोक्तमिति -च केचदाहुः॥ ४३॥ $ $ ` एवं `
नारायणो बह्मणे- प्राहः जहा नास्दाय. नारदो व्यासाय. व्यासो मह्यम्। अहं तु ` तुभ्यमाख्यास्य इति भागवतीया कथा षटसवादीर्या `
प्रसिद्धा ।॥ ४४ ॥ श्रीभागवतास्यानेनैव तव प्र्नानायुत्तरं . दास्ामीलयाहः: ¦ यदु तेति 1 प्ष्ट इति । पुरुषावयवेर्छोक *
सपालाः पूर्वकल्पिताः । शश्मेति वदता त्वया तद्विशेषबुभुरसया अं व्यञ्जनया पष्ट एवेलयथेः । यथा ययावत् ॥ ४५ ॥
इति सारार्थदभन्यां हर्षिण्यां भक्तचेतसाम् । द्वितीये नचमो$ध्यायः सङ्गतः सङ्गतः सताम् ॥ ६ ॥
चद्ुकदेवकतसिद्धांतप्रदीपः 1 ¦; ` ~
... देवर्षिनारदः. पितरं वुष्ठ खपरिचयया,. संतुष्टं निह्ञाम्य ज्ञात्वा यद्धवान्माःमां प्रति अनुप्रच्छतिः पूवं प्रष्टवान्
॥ ४१॥. # तदत्र भूतकृत्. ज्यष्टिभूतस्ठ प्रीतः सन् तस्मे प्रच्छते पुत्राय नारदाय संप्रति : चतुःश्छोक्यात्मना ` भक्तं
दश्चलक्षणानि प्रतिपा्या अथा यस्मिसतत्पुराणं किंचि द्विस्तरेणाह् ।। ४२॥ # ॐ स च नारदः सरस्वत्यास्तटे परं ब्रह्मश्रीकृष्णं
ध्यायते ठ्यासाय प्राह ।। ४४।।. कै „कः, स च मह म्रक्तवान् अहमपि भागवतन्बाख्याद्रारेव, खलस्दनानाुत्तरं . दास्यामीयादह्
%& श्णोति नारदादिभ्यो मोहावेषां प्रसिद्धे इति शेषतात्पयं म् ।
उपाख्यास्ये अवशिष्टान् प्रदनाथोपार्यासये 11 ४4-41
इति श्रीमद्धागवतक्तिद्धां तपदीपे द्वितीयस्कधीये नवमाध्यायार्थप्रकाशः ॥ ९ ॥
भरोमदृबल्लभाचायेविरचिता खुबोधिनीव्याख्या
बुद्धिगम्याःच.- सा भवि. प्रष्टुं च: शाक्यते शक्ये । व्यब्रहमरस्तुः
च्छद्र हितस्य मायां त्रितयरूपां सबर्ः, कश्एणभूतं - सवांञामाययाः-
धस्येलिः। मायानियमयतीति मायाया; करणता. वि ह
विश्वास्य । परितस्तोप्रणं-फलपयैत्रसायिः।। ४१.॥ ; ॐ ॐ . अलः-किमतःअग्ह--लुषठं -निशम्येति। निशम्य
मुक्त स्वं -सम्यग््ाते भवतिः। प्रशयोग्यता्थमाह--पिलसमिति 1: न -केबद. स्वार्थम् , किन्तु
थमि महमिति तः अशिनः हिः: भग्यं: पितुः; पुत्रेण +" अत्तः. पिताः मां^ चेच्छिक्षयेन्मया ` पुञरप्रा
लोकाः शिक्षणीया इति वक्ष्यतीयपि ज्ञातवान् । देवक्रषित्वादे वानामध्युपास्यं मन्त्रं यः पयति स ब्रह्मणो ; हदं - जानातीयवनिना +.
दम् । परितः प्रभः ससाधनः । यथा त्वया पूवेपक्षेण प्रष्टं तथा तेनापि प्रष्टमियाह--भवान्यन्माऽयुपृच्छतीति । ४२॥
तदा तस्याऽथत्रयं पूवमेव ज्ञातमिति सर्व॑सन्देहनिवारकं तृतीयमेवोक्तवान्। तदाह--दशलक्षणमिति । दश्च रक्षणान्यन्यानि
पुराणान्तरे भवन्ति । तानि छोकप्रसिद्धानि । तद्रथाक्रत्य्थ॑माह--भागवतमिति । भगवता परोक्तं भगवत्खरू"पं प्रतिपाधमिति ।
अनेन प्रथमसिद्धान्तोऽपि कथितः । पुराणमिति रोकप्रतीतिसिद्धतवात् द्वितीयोऽपि । इदमिति खप्रतीतिसिद्धमङ्खस्या निर्दिशति ।
नेतः चनुर्थोऽपि कथितः4 अनेन चलुःश्छोकोक्तं सिद्धान्त चलुष्टयमपि कथितवान्। प्रामाण्यार्थं , परंम्परमाह*-धोक्तंः भ गवतेति ।
नश्रेतद्गृढं प्रमसमाधिमस्यं केथयुक्तकान। अत.आह~- प्रीत. दति " पुत्रत्वादावरयंकमरपिं ननु मायाज्ञाकाथं सःअवृत्तो मायिकीं
#। -असुक्त्वाःकिमिति ःसिद्धन्तं कथयति तत्रऽऽह-पुत्राथेलिं ५ अमार्गेगोषिः गच्छन्वुतरो मो निवाते: मामः -एको+
मा्ािलत्र सः हीतिः। नारदो हिः व्यक रस्त्वतिं ` ज्ञातृक्ञेयादिं रूयः इयर्थः । धरितेय रिच्छेदेरहितेस्येति ` |
करि च्छदरटिततस्यः। अत्रेदं वोध्यम् । ' परास्यः शक्तिर" यत्र. स्वाभाविकीं ` शक्तिर नवेक्किय रूपेण ` त्रिषिधा ` विविधा `
। २. कारणभूताभितिं' ख. । ३; निशम्येति ख. । ४. स्वरूपप्रतिपायमिति ख. । ९. मेवेति ख, ग.
६, वादक लीलाश्नरवसेति ग,
क कः व + <. `: ५ व
ग~ + (> तम् | ५५८५४ । . `. ननद 4
श्राविता, तत्र॒ बलरूपा श्रानन्दस्य, ज्ञानरूपा क्षीबस्य, ` क्रियारूपा सदृशस्य एतस्मा विविधत्वं च त्रिगुणाया
छत शवेनाकियाि वेतदशेत्वेनेति, अतः 'सवं `सूपपन्नमित्ि 11:8१ < “4 तस्मा: : त्र ` =
वेचकारथ्येःल्यथेत्रयभिलयथैः । घ्तृतीयभितिः ध्यथाः महान्ति ` भूतानि ` (२-९-३४ ) ईति
वेषक्षसदसहः । `तत्र अह्मणा ; नोदितः २-८-१९ --दतिसाधषयस्थेन ` केषाच्धिदेधिक्रोरः
श्चिन्नेतिपक्षसम्मवरनारर्भेग सर्वेधिकारिण :-दति ्वाक्यकिसेधगर्भेणः च -राजभ्रञो न ` ्रोतव्यादि 'पयचतुष्करथं +
-कारनिवास्णपूर्ैका भयेच्छरपायकथ यूपं < प्रमेयमाक्षिप्ठम् । : तत्रोत्तरं “नारदः ्राह मुनयः इतिषयेःनःकेर्तम् । तेन नान रकः
ककथनोषदेकोपि < ताहगधिकारिणं = प्र्येवेतिः "फति । -अन्धथा - नारदेन सर्वेभ्य -उक्तस्यात् 1 ¦ किञ्च, 'सर्केधिकौरिणः. ईति
वाक्ये विष्णुमस्यथिकारोति्दिष्टः स च देवासुसे मनुष्यो वेति काक्येन। `सालिकराजकघयोर्भि्रेवु “चं ` निन्य
इति ज्ञायते । अन्यथा तामसा अप्युक्ताः स्युः । - एवंसति -तामसातिस्क्तिषु सलयप्यधिकारे भजनादशेनार्टौकि-
करागादेः प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम्, तच्च फर्प्रयनीकत्वादधिकाराभाव एव पयैवस्यति । तस्मान्न शुजन्रह्मवाक्ययोर्विंसोध
इति। एवं सवाथ मनोनिवेश्चनोपायप्रश्ननिरूपकचतुष्टयदखोकमध्ये हदरेस्दरतवीयैस्ये' ति सा््पदयस्थेन स्तस्माद्रारतेः
सुपक्रम्याध्यायद्रयेन स्थलसृक्ष्माख्यरूपद्रयनिहपणे अन्ता “अथोनन्तस्य मुखानटेने' यनेन प्रख्य उक्तः । स॒ चोतपन्नस्यैव
सम्भवति "जातस्य ही तिवाक्यात्। अतस्तत्कत्ती भगवान् , स्वीत्मकत्वं स्वौपचारिकमिति भगवद्रीयमेव भरोतव्यमियाक्चये-
नोत्पत््यादिकततवे प्रष्ठ श्रीशुकः नारदन्रह्मसंवादमुखेन सबीसमत्वं मुख्यवृत्त्या सरवकरतवच्च मायये्युक्तम्। एवं दते सति
यदप्युक्तमिः यारमभ्य (जन्मान्तरे स्वन्यदि' यन्तया खबोधिन्युक्तदिशा भगवतः केवलस्वानुपपत्तिगर्मेण राजप्र्र नाद्याध्यायद्र-
यस्थं म्रमेयमाक्षिप्रम् । तत्रोत्तरं नारदत्रह्मणोत्रह्यभगवतोः संवादमुखेन पूर्ोक्तसमर्थनाय दुङ्ञेयतवज्ञापनाय च चतुःछोक्या माया-
वी्यादीनां मगवस्वप्रतिपाठनादुक्तमिति दिक्। शश्रण्वत' इलयादिश्खोकत्रयस्थाया भगवत्कतृंकबहुकत्तंवयरूपया प्रक्रियया नकिं
प्रमत्तस्ये' ति प्यत्रयस्थं प्रमेयमाश्षिप्नम् । तत्रोत्तरं भ्यर्हि वाव महिभ्नि स्वे इति पदेनोच्यते । यदेव रमते भगवति तदैव मायां
लयक्त्वा उद् स्ते इति न कारुविरुम्बो जीवकृतः, किन्तु मगवदिच्छेव तथेति भगवति रतेजातत्वान्न दोष इति दिक् ।
भक्तिरूपमिद्य्थः ।
इति ध्रीद्वितीयस्कन्धस्ुबोधिनीभ्रकाशो नवमाध्यायचिवरणम् ।
श्रीगिरिधरकरता बालप्रबोधिनी
किमथं पयैतोषयदियपेश्चायामाह--विष्णोर्मायां छीखां विविदिषन् वेच्तुमिच्छनिति। कथं तन्मायावेदनेच्छा
जातेलयपेश्वायामाह-- महाभागवत इति । महाभागवतत्वमपि तस्य कथमिलयपेक्षायामाद--महामुनिरिति, अलयन्तमननश्षीरत्वादिः
यथः । कथं तष्टीखाया दुज्ञेयत्वमियत आह-मायेघस्येति । प्रियत्वेऽप्यनधिकारिणि कथं सन्तोषेण भगवह्ठीखावर्णनं सम्भवती-
लत आह्--शीटेन सुस्वमावेन प्रश्रयेण अहङ्काररादिस्येन दमेनेन्द्रियजयेन चेति । त्वमपि तादृश्च एवेति सुचयन् सम्बोधयति--
राजनिति ।॥ ४१॥ 8 ® छोकानां प्रपितामहं स्वपितरं ब्रह्माणं तुष्ट निशाम्य ज्ञात्वा देवर्षिर्नारदो भवान् मा मां प्रति
यदिदं पृच्छति तदैव परिपप्रच्छेयन्वयः । ४२ # 8 तस्मे पृष्टवते पुत्राय नारदाय प्रीतः सन् भूतक्रत् त्रह्मा इदं सङ्प्षेपेण
चतुदरखोक्या भगवता प्रोक्तं दश्च रक्षणानि क्षणीया अथी विद्यन्ते यस्मिरतष्टिस्वतं भागवतं नाम पुराणं प्राहेयन्वयः । ४३ ॥
# ॐ त्वमप्येतच्छरवणाधिका्यसीति सूचयन् सम्बोधयत्ति-ररपेति। स च नारदो व्यासाय प्राहेयन्वयः । एतदुभ्रहणे
परमञ्ुद्धत्वमङ्गमिति सूचयन् व्यासं विश्चिनष्टि--अमिततेजसे इति । तत्रापि देतु--शचद्धेकान्तदेशे भगवद्धयानमेवेति द्योवयन्नाह-
सरस्या नद्यास्तदे परमं ब्रह्म ध्यायते इति । एवं भगवद्भथानमपि बिचारपरस्य विवेकिन एव सम्भवति नान्यस्येलयाश्चयेनाह-
ञुनये इति । व्यासस्तु मह्यं प्रोक्तवानिति अधीतवान् द्वापरादौ पितुद्ैपायनादहम्' इति पूर्वमेवोक्तम् ॥ ४४॥ $ एवं
सत्सम्प्रदायागतश्रीभागवताख्यानेनैव त्वल्कृतप्रदनानासुत्तरं दास्यामीलयाह--यदुतेति । पपुरुषावयवैर्जोकाः सपालाः पूर्वकस्पिता
इत्यादिना यदुत यदपि त्वयाऽहं प्रष्टसतदरेयजासुरुषाद्यथेद्ं विश्वमासीत्तथोपाख्यास्याभि, अन्यांश्च कृत्स्नशस्तव प्रनानुपास्या-
स्यामीदयन्वयः । ४५ ॥
इति श्रीवल्लमाचायंवंश्यगोपालस् चुना । श्रीमन्मुङकन्दरायाणां पदसेवाधिक्रारिणा ॥ १ ॥
श्रीमद्विरिधराख्येन भजननन्दसिद्धये । श्रीमद् मागवतस्येयं टीका बालप्रोधिनी ॥ २ ॥
रचिता च द्ितीयेऽच्र मननस्य निरूपणे । नवमो विन्तो ऽध्यायः सिद्धान्तविनिरूपकः ॥ ३ ॥
#"सर्वाकतृ "त्वं च" पाटमेद्ः । "मायादीनां पाटमेद्; ।
, (स्क५२.अ, & लो, ४९-७५
4 हिन्दी च्रचुबाद त ४ 4
-६{८. ` उन्होने सेवासे ब्रह्माजीको बहुत ही सन्तुष्ट कर छिया ॥ ४१ ॥ - क: `परीश्ठित् ! जब - देवर्षि :नारदने
` भेर लोकपितामह पिताजी मुद्चपरं प्रसन्न है, तवःउन्होने उनसे यदी प्रभ किया, जो तम मुद्चसे कर रहे हो ॥ ४२१ छ कड
उनके प्रभे न्नह्मा जी ओर भी प्रसन्न हृए । फिर उन्होने यह दस लक्षणवाला भागवत पुराण अपने पुत्र नारदको सुनाया, जिसका
स्वयं भगवान्ने उन्दें उपदेश किया था । ४३॥ $ ॐ ` परीक्षित् ! जिस समय मेरे परम तेजसी पिता सरस्तीके तटपर
-बेकरः परमात्माके ध्यानमें मग्न थे, उस समय देवपिं नारदजीने वही भागवत नहं सुनाया ॥ ४४ ।॥ ॐ ॐ तुमने मुञ्चसे
{जो यह् प्रभ कियाद कि विराट् पुरषस इस जगतूकी ` उत्पत्ति कैसे हई, तथा . दूसरे ` भो - जो बहुत-से प्रभ किये ह, उन सबका
इतत मँ मो मागवतपुतणके रूपमे देता टँ ॥ ४५ ॥
देखा कि
नेवचा अध्याय समाप्त
५
अथ ददरामोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
अत्र सर्गा विस्षगश्च स्थानं पोषणमूतयः । मन्वन्तरेशाजुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥१॥
दशमस्य विशदधयथं नवानामिह रक्षणम् । बणेयन्ति महात्मानः श्रतेना्थेन चाञ्जसा ॥२॥
भूतमंत्रेद्धियधिथां जन्म सग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुणवेषम्याद् विसरः पौरुषः स्मृतः ॥२॥
स्थिविवेङण्डविजयः पोषणं तदनुग्रहः । मन्वन्तराणि सद्धमं ऊतयः कर्मवासनाः ॥४॥
अवताराचुवरितं हरेशास्या तुवर्विनाम् । सतामीशङ्थाः प्रोक्ता नानाख्यानोपङ्ंहिताः ॥५॥
धीघरस्वामिह्ता मावाथैदीपिकाव्यास्या _
ततो भागवतव्याख्याद्वारेव दशमे स्फुटम् । राजध्रश्नोत्तरं वक्तमारेमे बादरायणिः ॥ १॥ [
द्ञलक्षणं पुराणं प्राहे्युक्तं तानि दश्च लक्षणानि दश्चेयति । अत्रेति । मन्वंतराणि इदच्ानुकथार्चेति द्वद्रः। सर्गादयोऽत्र
द्शाथां ठक्ष्य॑ते ॥। १॥ 8 छ नन्वेवमर्थभेदाच्छाख्भेद्ः स्यात्तत्राह । दक्षमस्याश्रयस्य विशचुद्धयर्थं तत्तवज्ञानार्थं नवानां लक्षणं
स्वरूपम् । एकस्यैव प्राधान्यान्नायं दोष इयर्थः । नन्वत्र नैवं प्रतीयतेऽत आह श्रुतेन श्रुत्यैव स्तुयादिस्थानेष्वंजसा साक्षाद्रणयंति ।
अर्थेन तातययेचतत्या च तत्तदाख्यानेषु ॥। २॥ $ % सर्गादीनां प्रत्येकं लक्षणमाह । भूतान्याकाञ्चादीनि मान्राणि च श्ञब्दा-
दीनि इंद्रियाणि च धीङाब्देन महदहंकारौ गुणानां वैषम्याल्यरिणामाद् ब्रह्मणः परमेश्वरा्तमभूःवादीनां यद्धिराडरूपेण सखरूपतश्च
जन्म स सैः । विसर्गमाह । पुरुषो वैराजसव्छृतः पौरुषश्चराचरस्गो विसर्ग इयर्थः ।॥ ३॥ छ वैकुटस्यं भगवतो
विजयः सृष्टानां तत्तन्मयादापानेनोत्कर्षः शितिः स्थानम् । खमक्तेषु तस्यानुत्रहः पोषणम् । तदनुगृहीतानां सतां मन्वंतराधि-
पतीनां धमः सद्धमैः कर्मणां वासनाः । वेञ् तंतुसंताने । उयते कर्मभिः संतन्यत दत्यूतयः । यद्रा । वृद्धय्थौतसंदरेषार्थादाऽवतेधौतो-
रिदं रुपम् । उयते कर्मभि ह्यते संदिरुष्यंत इति वा उतय इयथः ।। ४ ॥ क छ हरेरवतारानुचरितमस्य हरेरनुवर्तिनां च
सत्कथां ईशानुकथाः प्रोक्ता इयर्थः | ५॥ ` ` ` रं |
धरीवंशीधरृता भावाथंदीपिकाप्रकासव्याख्या
ततो राजग्रदनान॑तसम् ( १) अत्र श्रीमद्धागवते॥ १।॥ छ ॐ अत्राक्षिपति--नन्विति। विदयुद्धिवस्त्वंतरेणा-
मिश्रितत्वं तदथं तत्त्वज्ञानार्थमिययर्थः । वस्त्व॑तरं चात्र सर्गादिनवकपरमेश्वरहेतुकं जीवगतमेव जीवस्यैव सृज्यस्वपास्यत्संदायैत्व-
दनात् ॥ इत्यथे इति । अत एकस्यैव आश्रमस्य श्ाखविषयत्वान्नायं दोष इति मावः! महात्मानो भत्रेयादयः॥ २॥ $
पुरुषो ब्रह्मा तत्छृतश्चराचरसगं इति वा जीवानां यथायोगं भक्तिसुक्तिथुक्तिलाधननवुद्धीद्वियादिप्रािसतया सृष्टिरक्ता ॥ ३॥ ष
यतो वेकुटस् भगवतो विजयः सृष्िकतु्ह्यणः संहत रद्रा; । यद्रा । वैुढो हरिसत्कटंको जीवदुःखामिमवः `जयतेर-
भिभवाथंकस्वात् । एवं सृष्टयनंतरं स्थितिरुक्ता स्थितावेव केषुचित्साधकभक्तेषु दैवाद्धिकर्मपरेष्वपि तस्यानुप्रहः पोषणं घभैस्तत्तचरिते
उयक्त इति स्थितावेव केषांचित्कर्मिणां साच्विकजीवानामाचरणीयो धमे चक्तः । धातूनामनेका्थस्वमपेक्ष्याह--यद्रेति । यत्त॒
कचिदवतेरिति पाटस्तन्न सुष्टु प्रतिभाति । तस्य संप्रसारणमावाथकि प्रयये ऊयंत इति न साधुः । किंलव्यंत इति साधुः । अतो
द्वय थौत्संदलेषाथाोद्रा वयत इत्येव पाठः प्रज्स्तः । इलय्थं इति । प्राकृताप्राछ्तकर्मोत्था वासनाः श्चेमा अह्युभाश्चं भाविनां सुकृत-
दुष्कृतानां कारणभूताः स्थितावेवोच्छष्टापकृष्टजीवानां सभाव उक्त इति भावः ॥ ४॥ छ इलय्थं इति । सितावेवास्यानु-
वत्तिनामवतापपरिकररूपाणां भक्तानां च चरितम् । दशकथास्तासां श्रवगीयत्वकीत्तेनीयत्वादिभ्यः । केषाच्ित्साधकभक्तानां
श्रवणकीर्तनादीनि मक्यंगान्युक्तानि ॥ ५॥ ६ ॥ | |
श्रीसधारमणदासमोखामिधिरचिता कीपनीभ्याख्या
॥ ०॥ १॥ र `
१. प्रा० पा०--श्रीवादरायणिर्वाच । २, प्रा० पा० जुवर्णितम् ।
५८
धे | भरीमह्धागव्तम् । ` [स्कं.२अ. १० इलो. १-५
एकस्थेवेति ! दश्चमस्याश्रयस्थैवेयर्थः ॥२॥ 8 8 ब्रह्मणः परमेश्वरादिति। कारणसृष्टिः पारमेशरी कर्मसष्िस्तु
वैरच्ीयथैः | ३॥ 8 # सद्धम इति 1 अत्र मन्वन्तराणीति भोक्त इति शेषः ।॥। ४--६ ॥ |
श्रीमद्ीरराघवन्याख्या
अथ वैराजात्पुरुषादिदं यथासीत्तदुपाख्यास्ये इति प्रतिज्ञातसमष्टिपुरुषचतुमुंखावयवेर्देवादिक्लप्ीरभिधास्यं-
स्तावत्पुराणं दश्षटक्षण प्रोक्तं भगवतेति प्रशरुतान् दश्षार्थानाह अत्रेति । अत्र अस्मिन् पुराणे सर्गीदय आश्रयांता ददाथ प्रतिपाद्या
इयर्थः । मन्वन्तरेशानुकथा मन्वन्तरकथनं डर चेष्टाकथनं चेदयर्थः ।। १।॥ & 8 नन्वेवं प्रतिपाद्यानां वहुत्त्वाखतिपाद्यमेदा-
च्छासख्मभेदः स्यादिवया्॑क्याह दह्यमस्येति । इह पुराणे दशमस्याश्रयस्य परनह्मणः विश्ुद्धथथं शोधनाथं सम्यक् म्रतिपत्त्यथं
नवानां सर्गादीनां लक्षणमंजसा सखेन महातमानः परापरयाथास्यज्ञाः श्रुतेनार्थेन यथा श्रुतं वर्णयति । एवं च दज्मस्थैव
प्ाधान्यात्तदथंत्वेनेतरेषां भतिपादनाच्च श्ाख्ञभेद इयर्थः ।। २॥ श % प्रव्येकं दश्चानां छक्षणमाह् भूतेति । भूतान्याकाश्चदीनि
मात्रास्तन्मात्ाणि शब्दादीनि इंद्रियाणि ज्ञानकमेभि्ेद्रियाणि धीशषब्दोन्तःकरणभूतबुद्धिशब्दवाच्यो महत्तत्वपरः महदादि-
प्रथिव्यन्तानामियर्थः । एतेषां वच्वानां यज्जन्म उत्पत्तिः तत्सगी इत्युदाहृतः । ब्रह्मणः परस्माद्रह्यणः प्रयोजकात्कततैः गुणानां सन्त्वरज-
स्तमसां वैषम्याद्धेतोः पौरुषश्तुमुःखसंबंधी प्रयोज्यचतुयंखकर्ठक इयर्थः । एवंभूतः सर्गो विसगेः स्मृतः ॥ ३॥ # ॐ
वैकुण्ठविजयः वैकुंटस्य हरेः सर्वोत्कर्षैः शत्रुविजयादिरूपा सतिः तस्य वेकुठस् योऽनुग्रहः जगद्रक्षणरूपः स पोषणमियथैः । सद्धमः
सतां वैद्कुठानुगृदीतानां मन्वंतराधिपतीनां यो धर्मैः स मन्वंतरानुकथनं कर्मवासनाः कर्मणः वासनाः संसाया ऊतय उच्यंते । करम-
स्त्वविवक्षितः ॥ ४॥ $ $ ईशानुकथां विद्ृणोति अवतारेति । हरेरवतारानु चरितं तदनुबर्तिनां हयैनुवर्तिनां पुंसां च नाना-
ख्यानोपन्र हिताः विचित्रकथाभिर्युक्ताः सरकथाश्वेश्चानुकथा इयर्थः ॥ ५ ॥ |
श्रीमद्धिजयध्वजतीर्थकृता पद रल्लावलीत्याख्या | |
अस्मिन्नध्याये वैराजाख्यहरेः सकरुजगर्खष्टि परपंच्यते । तत्रादौ भागवतपुराणं दश्चरक्षणमिय्ुक्तं दशटक्षणानि कथयतीयाह
अत्रेति । अत्र श्रीभागवते सगदिदश्चरक्षणानि प्रतिपाद्यत इति शेषः ।॥ १।॥ & ॐ सुक्तायुक्तम्रप॑चाधारस्य दक्चमस्य हरेमोहा-
सम्यवर्णनस्यावरयापेक्षितत्वाव्सगोदिनवानां वर्णनं कोपयुञ्यत इति तत्राह दश्षमस्येति । महात्मानो ब्रह्मादय इह पुराणे दृशमस्या-
श्रयस्य विद्ुद्धयथं सगौदिनवानां लक्षणं वणैयंतीयन्वयः । अनेनार्थाद् ब्रहयज्ञानरच्ध्यथत्वमुक्तं भवति । अत्र किं प्रमाणमत्राह
रुतेनेति । अंजसा मुख्यया वृत््यानतवेदा्संवादेनेय्थंः । ब्रह्मणः सर्वंगुणपूरणत्वसर्वोत्तमत्वादिज्ञानाथस्वेन तदुपयोगात्तछक्षणकथनं
युक्तमिति भावः ॥ २॥ # & तत्र प्रथमं सर्गं लक्षयति भूतेति । खष्टिकाठे परन्रह्मणः सकान्चाजाताद् गुणवेपम्यात्तन्नामकान्मह-
त्त्त्वादहंकारद्राय भूतमाग्रेद्रियधियां पंचमहाभूतानां शब्दादितन्मात्राणां श्रोत्ादिदश्ञद्रियाणां धियो बुद्धश्वाण्डपयन्तं यलन्म सः
सर्गः उदाहतः इलयन्वयः । विसर्गं लक्षयति विसर्ग इति । पौरुषो विसर्गः स्मृत इयन्बयः । अंडातर्गतयपुरुषनाम्नो हरेभूतानां यद्धिविधं
जन्म स विसर्गः स्मृतः शाश्मातरोक्त इति शेषः । तदुक्तं महदादंडपर्यतः । सर्गोडन्रह्मणस्तु यः । अनुसगे ` इति प्रोक्तः
पौरुषश्चेति कथ्यते । किंच पंचभूतसमूहेन जातः पुरुषो जीवः तद्विषयसमैः पौरुषसग इत्युच्यते अत्राप्युक्तेव स्तिः प्रमाणं
पव्वभूतसमसुदहेन जातः पुरुष उच्यते अंडांतर्दिं जातानां नानाजीवानां साच्त्विकादिस्वभावानां व्यक्तिस्तेषु ओवेषु
तेजसाप्यादिकायपिक्षया भूतानां बहुत्वात् भूयस्त्वात्तथा च भूतानां काठिन्यादिस्वभावन्य॑जकत्वेन कृताथत्वा्जीवतत्त्वमेकस्माद्भूत-
समूहाजातत्वादेकजमिल्युच्यते । बहुत्तवात्तत्र भूतानां तावन्तवात्ततत्वमेकजमिति च ।॥ ३॥ ॐ % स्थानं क्षयति सितिरिति ।
वैकुण्ठस्य दरष्टदिष्टनिप्रहानुहख्क्षणो विजयः सितिरिव्युच्यत इयन्वयः । तस्य वैक्ण्टस्यानुप्रहयोऽनुकंपिताप्रसादविरेषः पोषण-
मिदयुच्यते तत्तद्भत्थैकविषयत्वासूर्वस्मा्विशेषः मन्वन्तरं लक्षयति मन्वंतरणीति। सद्धमी मन्वंतरेषु सतां धारका धर्मा
मन्वंतराणीव्युच्यंते ऊतीराह उतय इति । नानाजीवानामनादिकर्माणि तत्संस्काराश्च नानाखष्टिदेतभूता उतय इत्युच्यते ॥। ४ ॥
‰ 8 इईचानुकथामाह अवतारेति ! हरे्मसस्यायवताराणामनुचरितिमस्य दरेर्लुबरतिनां ब्रह्मादीनां पुंसामनुचरितं च नानाख्या-
नोपद्र हिता विविधेतिहासपू्णा ईशकथेद्युच्यते । ५॥ |
भरीमज्गीवगोखामिकता क्रमसन्दभैभ्याख्या
तदेवाश्रयसंज्ञकं महापुराणलक्षणस्पैः सगोदिभिर्थैः समष्िनिरदेशद्रारापि लक्षयते इयत्राह द्वाभ्याम् । अत्र सर्गो विसगेश्चेति ।
मन्वन्तराणि च ईश्चानुकथाश्च मन्वन्तरेशानुकथाः अत्र स्गादयो दशार्थां खक््यन्ते इयथः ।॥ १॥ ॐ तत्र च दक्षमस्या-
श्रयस्य--विशुद्धथर्थ ततत्वज्ञाना्थ॑ नवानां ठश्चणं स्वरूपं वणैयन्ति ( नन्वत्र नैवं प्रतीयते अत आह ) श्रुतेन श्या कण्टोक्तयेव
स्तुयादिस्थानेषु अञ्जसा साक्षाद् वणयन्ति अथेन तात्पथैवरृस्या च तत्तदाख्यानेषु ।॥ २॥ # तदेवं दश्चमं विस्पष्टयितुं तेषां
दञ्चानां ठगुखादिकां सप््छोकीमाह भूतमात्रेति । मूतानि खादीनि मात्राणि च शब्दादीनि, इन्द्रियाणि च धीक्ञव्देन महद्दङ्कारो
गुणानां वैषम्यात् परिणामात् ब्रह्मणः पामेश्त् कनचभूतादीनां जन्मसगैः पुरुषो वैराजो त्रह्मा तत्कृतः पौरुषः चराचर सर्गो विसं
स्थ. २श्र. १० शली. {-५ | नेकष्याख्यासभलंङंतम् । | । ४५६
इत्यथैः 7 ३॥ 8 क सितिरिति । वैकुण्ठस्य भगवतो विजयः सृष्टानां तत्तन्मर्यादापारनेनोत्कषैः खितिः स्थानम् । उत्कषे-
सि्योरभेद उपचारात् । तत्र स्तेषु स्रभक्तेषु तस्यानुप्रहः पोषणम् 1 मन्वन्तराणि तत्तन्मन्वतरस्थितानां मन्वादीनां तद्नुगृहीतानां
सतां चरितानि तान्येव धर्मैः तदुपासनाख्यः सद्धम्मैः तत्रैव स्थितौ नानाकम्मैवासना उतयः ।। ४ ॥ # ॐ अवेति स्थितावेव
हरेरवतारानु चरितम् । अस्यादुवर्षिनाञ्च कथा दैख्ानुकथाः प्रोक्ता इयथः ॥ ५ ॥ ` ~;
| ्रीमद्धिश्वनाथचक्रवत्तिङूता साराथदर्शिनीव्याख्या
अत्र सर्मविसर्गादिदक्षा्थीः सुष्टु रक्षिताः । अध्यात्मादिविभागश्च दशमे सम्यगीरितः ॥ ० ॥
पू्व्वाध्यायान्ते दश्चलक्षणं पुराणं प्रहित्युक्तम्। वानि दञ् रक्षणानि देयति अत्रेति । मन्वन्तराणि च ईशानुकथाश्चेति
न्द्रः ॥ १॥ कः क नन्वेवमर्थमेदाच्छाख्रमेदः स्यात्तत्राह । दशषमस्याश्रयस्य विशुद्धिर्वस्त्वन्तरेणामिभितत्वं तदथं तत््व-
्ञानार्थमिय्ैः । वस्त्वन्तरच्नात्र सगौदिनवकं परमेश्वरहेतुकं जीवगतमेव जीवस्यैव खज्यत्वपास्यत्वसंहायैत्वदश्षेनात् । अत
एकस्याश्रयस्यैव श्ाख्ञविषयत्वान्नायं दोप इयर्थः । श्रुतेन कचित् स्तुयादिषु तद्ाचकश्षब्देनैव साक्षाद् वणेयन्ति अर्थेन च ता-
सर्यवृत्या तत्तदाख्यानेषु महात्मानो विदुरमेत्रेयादयः ॥ २॥ % ॐ सगौदीनां प्रयेकं रक्षणमाह । ब्रह्मणः परमेश्वरात्
सकाशात् गुणवैषम्यं ततो हेतोभूंतादीनां खरूपतो विराड्रूपेण च जन्म सैः धीश्ब्देन महदहंकारो । पुरुषो ब्रह्मा ततङ्कतः
चराचरसरगो विसर्ग इति जीवानां यथायोगं भक्तिमुक्तिभुक्तिसाघनबुद्धीन्द्रियादिप्राभिरूपा सष्टिरुक्ता ॥ ३॥ ॐ ॐ
स्ानमियस्य लक्षणं सितिः पाटनम् । यतो वैकुण्ठस्य भगवतो विजयः सष्टिकतत्णः संहारकरतँः शम्भोश्च सकाशादुरकषैः
यद्वा वैकुण्ठो हरिस्तत्कततको जीवदुःखाभिभवः जघ्रतेरभिमवार्थकत्वात् । एवं सष्टथनन्तरं जीवानां स्थितिरुक्ता स्ितावेव केषुचित्
जीवेषु साधकभक्तेषु दैवाद् विकम्म॑परेष्वपि तस्यानुप्रहः पोषणम् । सतां मन्वन्तराधिपतीनां धमः तत्र तत्र उश्चरिते व्यक्त इति
सितावेव केषांचित् कर्मिणां सा्तिकजीवानामाचरणीयो धर्म उक्तः ! उयन्ते कमैभिः संतन्यन्ते इत्यूतयः कमेवासनाः प्राङृता-
्राकृतकर्मोत्था वासनाः श्युभाञ्युभाश्च भाविनां सुकृतदुष्कृतानां कारणभूता इति स्थितावेवोक्छृष्टापङृष्टजीवानां ` खमाव उक्तः ॥ ४॥
षैः 8 हरेरवतारानुचरितं तथा अस्यानुवर्सिनाम् अवतारपरिकेररूपाणां भक्तानाच्च अवतारानुचरितम् इईशकथा इति तासां
श्रवणीयत्वकीत्तनीयत्वादिभ्यः खितावेव केषाञ्चित् साधकभक्तानां भ्रवणकीरत्तनादीनि भक्यङ्गान्युक्तानि ॥ «^ ॥।
ध्रीमच्छुकदेवङतसिद्धातप्रदीपः |
नन्वर्थमेदाच्छाखमेदः स्यादत्राह दञ्ञमस्येति । इह श्रीमद्भागवते दश्षमस्य आश्रयस्य परश्रह्मणो भगवतः विछद्धथथं
निःसंशञयतया सम्यक् प्रतिपस्य्थम् नवानां सर्गादीनां क्षणं खरूपं महात्मानसत्तस्रकरणे शरुतेन श्रुत्यैव अनेन सगादिना
इत्थं भगवान्बोद्धव्यः इत्येवं निरपेक्षरवेणैव अंजसा साक्षादेव वर्णयति कचित्कचिच्च अर्थेनानेन सगीदिनाऽथोत् भगवदूम्रहणं
भविष्यतीति तासप्भेग च वणैयंति अत एकस्येवाश्रयस्य प्राधान्यान्न शञाश्मेद्ः ॥ २॥ ॐ % प्रत्येकं तलक्षणमाह भूतेति ।
मूतान्याकाशादीनि तन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि च धीक्व्देन महदहकारौ च एतेषामथानां गुणवैषम्यात् कशक्तिगुणपरिणामात्
ब्रह्मणः परब्रह्मणः सकाशात् यत्खरूपतो विराडरूपेण च जन्मतत्सगै उदाहृतः पुरुषो वैराजः विराटृक्षरीरे उपास्यः भ्रयोजककत
तच्छरीराभिमानी चतुर्मुखश्च प्रयोज्यकतां तत्छृतः पौरुषः चराचरसमैः विसर्गः ॥ ३॥ ॐ ॐ वैकुण्ठस्य हरेः असाधूनां
नि्रदेण जगत्पाछनार्थो विजयः उत्कः स्ितिः खानम् । तस्य वैकुण्ठस्य साधुषु अनुमरहः पोषणम् । सतां वैकुण्ठानुगृहीतानां मन्व-
तराधिपतीनां रक्षणीयो धर्मः मन्वंतराणि ।कर्मेणां वासना उयन्ते कम्मैभिवद्धय ते संश्छि्यंते इति वा ऊतयः । ०३९० बृद्धयथात्संरेषार्था-
द्रा बयते्थातोरिदं र्पम् । कमस्त्वविवक्ठितः ॥ ४।॥ 8 ॐ हरेः अवतारानुचरितम् अस्य हरे नां पुंसां च चरितम्
ईशायकथाः प्रोक्ताः कथंभूताः नानाख्यानोपद्र हिताः ॥ ५॥। |
| श्रीमद्वरलमाचायैविरचिता सुबोधिनीव्याख्या
दयाक्षेपसमाधाने निरूप्य हरिजीवयोः । उपपत्त्या तयोरेव रूपदेहाविहोदितौ ॥ १॥
दङ्ञाधा ज्ञायते रूपं हरेरम्यत् त्रिधा सतम् । आध्याप्तमिकादिभेदेन गुणतः कर्म॑तोऽपि हि ॥२॥
एवं पूर्वाध्याये उपदेशे पदा्थंचतुष्टयं निरूप्य ठृतीयव्यतिरिक्तानां पक्षाणां श्रुलादिषु प्रसिद्धत्वा'द्विस्तारमनुक्तवै-
कस्मिन्पदारथे दश्च लीला अलौकिका इति ताः स्वरूपतो लक्षणतश्च निरूपयति । यद्यपि ते सौकिका दश्च पदाथा बहियु खतया
पुराणान्तरेषु सिद्धास्तथाप्यत्र भागवते ते न भवन्ति । किन्त्वेत इ्याह--श्रतरेति ! अत्र भागवते । आश्रयान्ताः सगौदयो दज्च
पदाथ निरूप्यन्ते ! अत्र सिद्धान्ते वा । एतेषां दश्चानामर्थस्तत्तरस्कन्धे विस्तरेण स्कृथयिष्यते । तथापि सामान्यतो निरूप्यन्ते ।
१. श्रध्यासिमिकेति क, ग. घ, । २, स्वात्त्त्विसतारमिति ग. । ३. निरूप्यते इति क. निरूपयिष्यते इति ख. । ४. निरूप्यते
| इति ध, ।
४६० . श्रीमद्भागवतम् । [ स्व. २. १० श्लो, १-५
तत्राऽशषरीरस्य विष्णोः पुरुषक्षरीरसीकारः सगः । पुरुषाद्रह्यादीनायुत्पत्तिर्विंसगः । उत्पन्नानां ` तत्तन्मयीदया पालनं खानम् ।
सितानाम'भिब्रद्धिः पोषणम् । पुष्टानामाचार उतिः 1 तत्रापि सदाचारो मन्वन्तरम् । त्रपि विष्णुभक्तिरीश्ञानु कथा । भक्तानां
प्रपच्वाभावो निरोधः । निष्प्पच्वानां खहूपखाभो मुक्तिः । सक्तानां ब्रह्मखरूपेणाऽवस्थानमाश्रय. इति 1 प्रतयेकपदार्थे तु -सगेः
कारणत्वेन तच्र भगवत्छितिः । विसमैः कायैत्वेन पूवमेव तत्र विद्यमानत्वम् । . पटे तन्तुषु सिद्धे हि तन्तवः पटे प्रतीयन्ते।
स्थानं सवेवस्तुषु बस्तुस्छरूपेण मूलरूपेण च तत्तन्मयौदःरूपम् । पृष्टिः कायैसिद्धर्थं सवंसमर्थस्य तत्र प्रवेश्चः । ब्रद्यज्ञानिनः
प्रतीतिसिद्धयथं तत्र तादृशरीलाप्रदहेनमूतिः । एवं पञ्चधा भगवदन्वयेन सवंवस्तुषु भगव्टीखा । व्यतिरेकेणाऽपि प्रधा ।
तत्र कारणाद्धिन्नरूपेण घट रूपःमिन्नभावेन सतां धर्महेतुः प्रापश्िकोऽपि विधिविषयो भवतीति खरूपाद्रयतिस्ति मन्वन्तराणि ।
स एवं पुनर्भक्तिविषयत्वेन भगवत्सेवेकरूपेण धर्मेण लोकिकवैदिकन्यतिरिक्ततामापद्यत इतीक्ञालुकथारूपो भवति । स एव
पुनं किकवेदिकभक्तानां खरूपेच्छरनां परिलयागरूपेण पूर्वोक्ताननिरुणद्धीति निरोधसूपो भवति । ताृश्नोऽपि सन्नात्मानं परिलया-
जयित्वा तानपि ताद श्चखस्मात् परियाजनरूपो भवतीति मुक्तिरूपो भवति ! घटादिषु वा भगवतोऽसङ्खोदासीनरूपता सुक्तिः ।
आश्रयस्तु नवप्रकाराणामपि खरूपाणामाधारो भवतीति । एतदज्ञाने सर्वाण्येव श्लाखाणि व्याकुलानि भवन्ति । अतो भागवत-
जास्त सर्वोद्धारकं सवंनिर्वाहकं च । १॥ छ श नन्वत्र दश्च पदाथः कथं निरुप्यन्ते ? ज्ास्भेदप्रसङ्गात्। एकस्मिन्
शास्त्रे यकं प्रतिपाध्यं नतु समप्रधानतया बहूनि प्रतिपाद्यानि भवन्तीयाह--द शमस्य विशुद्धयर्थमिति । दङमोऽत्राऽऽश्रयः ।
तस्य विशेषेण शुद्धिः । सवेत्रेव हि पदार्थे दश धमौः सन्ति भगवद्रूषाः । तत्रैको भ्राह्योऽन्ये तु लायाः । तत्रते यदिन निरू
पिता भवन्ति प्राह्मयाञ्यविवेको न भवति । अतो यावद् दरं गुणसम्बन्धः स याज्यः । मगवदाश्रये व्यभिचारापत्तेः अनन्याश्रय-
ङ्ख्य । तत उत्तरो ततश॒एते धमी भवन्तीति “यः पयैवसानेऽवश्चिष्यते स ग्राह्य इति तुषादिवदाश्रयावरकस्वेनेते ध्मौः
प्रतिपाद्यन्ते । अत पतर्निरूपितैराश्रयः पदार्थान्तरात्सपष्टः शुद्धो निरूपितो भवति । अत फएतेषामपि खरूपज्ञानाथ लक्षणानि
निरूपणीयानि । तदाह-लक्चषणभिति । यथा गोः सास्ना असाधारणो धर्मस्तथा सर्गादीनां लक्षणमत्रोच्यते नतु स्वरूपम् ।
सरूपं त्वग्रे वक्ष्यामोऽग्रिमस्कन्धैः । तेषां छक्षणमेतदिलत्र प्रमाणमाह-- वर्णयन्तीति । तेषां भगवत्त्वात्तहक्षणमस्पेन वक्तु मशष-
क्यभियत आदह--महात्मान इति । महानात्मा अन्तःकरणं येषाम् । अन्तःकरणे मगवच्चरणारविन्दविक्रमो यदा तदा महत्तवम् ।
तदैव हि भगवत्खरूपाणि ज्ञातानि भवन्ति । ननु भगवान् प्रमेयं तस्सामर््येन ज्ञातं प्रमेयवरमेव मवति नतु प्रमाणस्येलत
आदह्-श्रतेनाऽर्थनेति । यः सवत्र वेदादौ पदाथः श्रुतः स सर्वोऽपि भगवदीय इति “सवं वेदा यत्पदमामनन्ती'' ति वाक्यात् ।
श॒ते ~ युक्राणि यज्नेकं भवन्ति । सच होतारो यत्रैकं भवन्तीः" ति श्रुतेः । अनुप्राहकम्रमाणप्रमेयानामेकपयेवसानविधानात् यत्र
त्रयोऽप्येते पयेवस्यन्ति स आश्रयः । एते त्रयोऽन्योन्यप्रवेशान्नव सर्गादीनां ठक्षणरूपा भवन्ति । तन्न सगोदिषु प्रमेयं
रक्षणम् । कारणप्राघान्यात् । ` पुश््यादिषु प्रमाणम् । ईश्ानुकथादिपु उ्योतींषीति । अ्थादेते उत्पत्तिख्ितिप्रख्यात्मानो. भवन्ति ।
उत्पत्तििं कारणतः कायैत आधारतश्च । स्थितिरपि पोषणतो विलसतो धर्मतश्च । प्रखयोऽपि अहन्ताममतारूपस्य ईानुकथया
रक्षणम् । सङ्घातस्य प्रख्यो निरोधः । न युक्तजीवानां ब्रह्मणि प्रवरेश्ञलक्षणया । तस्माच्छतेनैवाऽथेन चकारात्तत्साधनयुक्या
च वणेयन्तीयथेः । तत्राऽप्यञ्जसा सामस्त्येन । नतु ह्िष्टकटपनया किन्त्वाजवेनैव । २॥ ‰ % तानि रक्षणान्याह--
भूतमाच्रन्द्ियधियामिति । भूतानि महाभूतानि । पञ्च तन्मात्राणि च । शब्दादीनि पच्च । इन्द्रियाणि दश्च ! धीबुद्धिः अन्तः
करणास्मिका चतुद्धा । एवं चतुर्विश्चतितन्त्वान्युक्तानि भवन्ति । तेषामपि कारणत्वेन तयो गुणाः । तैषां वैषम्यात् गुणत्वे
नाऽऽविभावात् । तेषामपि कारणं ब्रह्म । अतः परम्परया अगष्टा्विं्षतिमेदा भवन्ति । तेषां जन्म सर्गः । सर्गोऽपि द्विविधः । प्रत्येकं
समुदायेन च । वैषम्य च चतुर्विधं भवति । ते हि प्रत्येकं विषमाः समुदायेनापि विषमा भवन्ति। त्रिविध एव वां | एवं
सग॑स्त्रयस्तरर्चतुखिदयद्ध द भिन्नो वा भवति । विसर्गस्य खक्षणमाद-दिखंः पौरुषः स्घ्ुत इति । पुरुषाद्य जातास्ते विसं
शठ्देनोच्यन्ते । तात्र प्रमाणं स्मृतिर्मेहताम् । पुरुषाह्लोकत्रयभेदेन तद्ध दा एकर्वरि्द्धवन्ति। “ष्टौ वसव पकादश रुद्रा
दाद शाऽऽदित्याः' इति । स्थितिं टक्षयति-- वैकुण्ठस्य विशिष्टो जयो यत्रेति । प्राद्तेषु चतुर्विक्षतिधा । जीवन्रह्मभेदेन आत्मनि
द्विधेति 'षडिवश्चतिभिन्ना । पुष्टं खक्षयति--तदनुत्रह इति । तस्य वेङुण्ठस्य जितेषु स्वाधीनीकृतेषु योऽयमनुग्रहः तेषु मर्यादाथं
सप्र प्रथक्ूय शिष्टष्वनुग्रहः । सदहामूतेष्वात्मद्रये च नानुभ्रहः । तत्र म्योक्ैवे । उतिसदधर्मयोवौसनाधर्मरूपत्वात् धर्मजनिता
वासनेति विपरीतयया छक्षयति--मन्वन्तराणि सद्म इति । सतां धर्मखिविधो भवति कायवाङ्म प्नोभिः कतः । कायिको
द्धा । वाचनिकन्च दज्ञधा। इन्द्रियोपलक्चकत्वात् । मानसश्तुद्ध । अन्तःकरणोपलश्चकत्वात् दृष्टं चिन्तयति, इष्टमावापो-
१, मपीति ख. | २. उतीरिति ग. घ, । ३. रूपधैमविनेवि क. । ४. तादशस्तस्मादिति क. 1 ९. उत्तरो्रमेत इति ख. । `
६ -यस्पर्यवस्तान इति ख. | ७, निरोधेन मुक्ति ख,। च, चकरात्साधनेतिःख. । 8, द्वेषेति क,. घ. । १०, मर्यादार्थ एथमिति ख. । |
११. मनोभिः | त्र कायिक इति ग, । ष
` स्वा. २श्र. १० श्लो, १-५ ] शरनेकव्याख्यासमलंछृतम् । । ४६
दवापाभ्यां विचारयति, इष्टमाशंसते, इष्टं करिष्यामीखभ्यवस्यति । एवमन्तेःकरणे च॑तुद्धा सद्रस॑ः । सर्वेन्द्रियेश्चः सद्म
रेतोपाननिरोधेन धरमहेतुखं तथोः । आश्रयादानवृशिप्रजननजाङ्यतापनिनन्धदूरीकरणैः ` श्षब्दादिदा नेन चं ` सद्धभ
दश्चधा । एवं चतुर्विक्चतिभेदो भवति । 'उतीरक्षयति--कमैवासना इति । कमजनिता वासनाः कर्मवासनाः! तत्र करर
कर्मेन्द्रियाणां च सम्बन्धिनः सद्मा वासनाजनकाः । नतु ज्ञानन्द्रियान्तःकरणानाम्। अतः पच्दशचधा भवन्ति ॥ ३॥ ४॥.
ॐ ै इंशानुकथां लक्षयति--त्रवतासयाचुचरितमिति। ईशानुकथा द्विविधा 1. ईशस्य तदनुवर्तिनां च कथा । ` तदुभयं `
लक्षयति । तत्र दैककथामादह--त्रवताराजुचरितमिति । सवंभूतदुःखदूरीकरणाथंमाविभूं तस्य भगवतश्चरित्रमीक्षानुकथा 1 अस्याऽ-
संवत्तिनामिति दितीयस्य ठक्षणम् । यथा भगवान् सवेदुःखनिवारकस्तथा ये दुःखनि"वारकाः ते तदनुशब्दे नोच्यन्ते | तत्रेशस्यं
हरेरिति विशेषणात् दुःखदूरौकरणं सुखप्रापणं चेति । अतो दुःखनिवारणे गुणभेदेन तदनुवर्विनो नवधा भवन्ति । ईशस्याऽपि
चरित्रं करमज्ञानभक्तिमेदेस्तिधा भवति । तथाऽनुबर्तिनोऽप्यविदयाछक्षणदुःखदूरीकत्तारे ज्ञानिन एकविधा भवन्ति। एवं
दुःखदूरीकरणे त्रयोदञ्च भेदाः । सुःखप्रापणे द्धा सर्वेन्दरियसुखप्रापकास्तदनुवर्सिन एकश्च भगवानिव्येवमेकादश्च उभये
चतुर्विंज्यतिः । तेषां प्रत्येकनिरूपणाथं नानास्यानोपन् हिता इस्युक्तम् । ध + #
| = श्रीमद्रोखामिश्चीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
. अथ दक्षमाध्यायविवरणं चिकीषवः पूर्वाध्यायसङ्गतिं वक्तु तदर्थमनुवदन्तः प्रस्तुतार्थ॑माहः इतीयादि । इति प्रकारे,
इहास्मिन्नध्याये विस्तरेणोदितौ । तथा च, पूर्वोत्तरयोः सामान्यविशेषभावः सङ्गतिरियर्थः । तं विद्ेषमेव स्फुटमाहुः दश्चधेदयादि ।
(३ र, =>; . णे . ६ ज नि रूपि भ ए ॥ हि । | #
यतपूबोध्याये ध्यथा महान्ती' त्येनेन सुत्रेणेव हरे रूपं निरूपितम्, तदूगुणतो दशधा, तत्र हेतुः, ज्ञायते इति उदेशरक्षणाभ्यां
गलम्नशथा ाखने.<लम्नभे-गणः । व्यन्यत्तीलखारीर यामा नििन्पानिेनि यः निमिता ०९, ।
1 कक 4 इद् ` न्त्व जेरवन्क ९ रक इन क क कना र रष कम - किरपर ग्ब ज्णोर्न्द् जड हि
श्र सर्गं इयत्र । उदेञचाध्यायेऽदानत्वादिभिः "यथा महान्ती'यत्र प्रवेशयाप्रवेश्चातिरेफैः परागरष्ठा या दक्षटीलः मरत्येक-
पदां सत्कारणमिलयादिभिः परिचायितास्ता एव सर्गादिरूपणात्रोदेशपूवकं क्ष्यत इति ज्ञापयितुं सामान्यतस्तत्सरूपं वदन्तः
आहुः पतेषामित्यादि । तन्न नवसु लीलासु गुणसम्बन्धारेकेकस्मिन् त्रिके यथाक्रमं उत्पादकत्वसखापकत्वप्रलपकत्वानामगरे वक्ष्य-
माणत्वात् पुवेच्ञ त्रधाप्रवेशद्ेषाप्रवेशयतदुभयज्यतिरेकैदंशविधत्वस्योक्तत्वादन्तरायेण तदूनुसन्धानराहित्ये बोधदौर्घ्यायापत्तौ
वैश्यां उ्याङुवैते तन्नेयादि । निर्वाहकथ्चैयायन्तम् । तदर्थस्त्वैवं तदयया प्रतिभाति । सर्गो हि. भगवतः अदीनतरूपो धर्मैः ।
अदीनव्वच्च यथासुखं वस्तुरूपेण खप्रादुभावात् । एवं सति तादञ्चसामथ्यैमेवादीनत्वमिति फठति । प्रकृते चाश्चरीरस्य विष्णोर्नि-
रव्यापक् पुरषोत्तमश्य पुरुषशरीरसवीकारः सखक्रीडाधेमनियान्यापकसवस्पग्ह्णमुक्तसामथयात्मकं भवति, "विशुद्धं सत्त्व
मूजितमि'ति वाक्यात् ६ सद॑शात्मकस् तस्य शक्तिमूतक्रियायाः पुरुषोत्तमे गतत्वेनाव्यक्ततापन्नतवात् । अत एव “एतन्नानावताराणां
निधानं बीजमन्यय मिति वाक्याञ्जगद्वीजत्वम्, न दि. बीजे सन्नपि तरः प्रतीयते, एवं सति प्रस्येकपदार्मे घटादिरूपे कारणत्वेना-
व्यक्तसदरूपेण या भगवत्थितिः सा सर्गो भवति । अस्याश्च “खसमवायरूपत्वादुसखत्तिरूपत्वमप्रवेशरूपत्वश्च स्पष्टम् । अयन्च परि.
णामः खभावकाथम्, एवं विसर्गोपि लीला अनायासेन क्रियमाणं कर्म, स च पुरुषाद् ्ह्मायुत्पत्तिः स्पष्टव, इदमेव सष्टपरक्रियार्या
पश्चादिव्यारभ्यामिन्धञ्यत इलन्तेनोक्तमू । इदन्न जीवानां देदसम्बन्धल्पं जन्मकर्यैणः कायैम् , एवं सति प्रसेकपदारये का्थत्वेन
पूवमेव वि्यमानत्वं फलानुमेयकायेरूपतया वियमानत्वं तञ्च विशिष्टसगैरूपत्वाष्टिसर्गो मवति । तत्र दृष्टान्तः पट इत्यादि । पटे
काये तन्तुषु पटस्वेनाव्यक्तेषु सिद्धे आतानदश्ञायामीषद्रचक्ते यतो हेतोस्तन्तबोवयवरूपतथा पटे प्रतीयन्ते व्यक्ता भवन्तीति
पदवधक्तत्वद्ञा विसगं इयथः । तथा च, ते एव तदाकारेण परिणमन्तीयप्रवेशान्तररूपत्वमायक्षणसम्बन्धादुलयत्तिरुपतच्र स्पष्टम ।
चेतनदेदेषु त्वस्यामेव दज्ञायां जीवसमागम इति जडव्यक्तिचेतनसमागमयोरन्यतरं क्चित्समुदायोपि विसम इति फंटति । एवं
तत्तन्मयदया पालनरूपस्य स्थानस्य हसितत्वम् , अदीनलीलादसिते'यस्य विमर्षे परमा्थैरूपे का मयादेयन्तेन खयमेव सष्ठ
कृतम् । प्स्येकपदाथे च सबेवस्तुषु घटादिषु वस्तुखरूपेण मूलरूपेण वस्तुखरूपात्मकमेव यन्मूररूपं कारणमाभपं तेन या
तत्तन्मर्यादा वस्तुखरूपमयोदा, यथा कापासः पट इति सा स्थानम् । अच्रोयततेश्चिरकाटय्थायित्वात्पाटनमप्यभिप्रतमेव । इयञ्चा-
मवेशरूपा स्पष्व, नहि मूखरूपम्यादा बरिष्ठ आयाति, नैसर्गिकत्वात्। एतस्य सिितिंरूपत्वेपयुत्त्तिरूपप्ं मूलरूपोसन्नतास्मार-
कत्वात् । णवं स्थिल्यभि्द्धिरूपस्य पोषणस्येक्षणरूपत्वं म्रागेव स्फुरीकृतम् । परत्येकपदार्थे तु कायैसिद्धथ्थं जलाहरणग्रावरणादि- |
सिद्धं सवंसमरैस्य तत्र योऽवयवसूपेण तन्तूनामिव प्रवेशः स॒ कार्याृतिष्टदीकशरणरूपः कयाचिदानुपू््याभिदधं कारणमेव हि
कायैरूपं भवतीति पोषणलूपत्वम् । अस्य च कारणप्रवेश्ञरूपत्वं कारणावखातोतिरिकतिरूपत्व्वानियस्य पोषणेनैव स्थितेरिति
स्थापकत्वश्च स्फुटमेव । एवं भ्रुरूपायास्तदुह्सरूपाया वा उतेराचाररपत्वं पवैमेव सफुटीकृतम्। प्रवयेकपदाथे च ब्रहमज्ञानिनः
पि 1
न
१. प्राधिजाड यतता शतिं ख. 1: २, दाने चेति ध. । ३. उति लकयतीति क. उतिलं्ञयतीति ख, । ४, निवारिका इति क; 1: -
‰, स्वसत्तासमवायरूपव्वावेशरूपत्वं स्पष्टम् । इति पाठः । | |
4 भीमद्भागवतम् । [ स्कं. २ श्र. १० शलो. १५
प्रतीतिसिद्धयथं घटरूपो मगवनेवेलयादिप्रतीतिसिद्धधरथम्, तत्र च घटादौ तादृशमेव रीलापरदश्ेनं भगवत्वावबोधकथटीयकाये-
प्रयायनमूतिः । तयैव चावयविनि घटादिश्ब्प्रयोगस्तेषां तादक्षलीटापरदललनाभवे त्रह्मविद्ं घटपटादिप्रयोगोः बाध्येतात एव
शन सूरयो हीः तिबाक्ये एतमितिपदे नाविदद्वयवहारस्थैवाप्रामाणिकत्वुक्तं॑ज्ञेयम् । एवं विविच्यान्वयलीलासुपसंहरन्ति एव-
मिलयादि । व्यतिरेकपरकारानाहुः ्यतीद्यादि । तत्र भङ्गरूपस्य भररुपस्य वा सद्धमैस्य मन्वन्तरासूयस् जगदुत्तम्भकत्वारखथापकस्वं
स्पष्टम् । प्र सयेकपदार्थे च कारणान्शृदादेरमिन्नरूपं यत् 'पुरुषावयवैरेतेरि'ति वाक्यारपुरषाबयवरूपम् , तेन रूपेण यो घट रूपधर्म-
भावः घटादिरूपत्वं तेन रूपेण सतां वैदिकानां धरमदेतुः । संस्कारदवारेणाष्टजनकः पूज्यदेवा्रीतिजनको वा प्रापञ्चिकोपि घटादिः
विधिविषयो द्रोणकट्ादिविधिगोचरो भवतीति स्वरूपात् ्रापञ्चिकाद्वथतिरिक्तो बेदिकरूपो मन्वन्तराणि । एवसुह्ासरूपाया
भङ्गरूपाथा वा ईश्ानुकथाया मर्यादाभक्तिरूपत्वेन संसारनाश्षकत्वात् प्रख्यरूपत्वम् । प्रसयेकपदार्थैः च स एव लौकिक एव घटादिः
पुनः वैदिकरूपो वा सन् भक्तिविषयत्वेनेलादि स्पष्टम् । एवं संसूचनरूपस्य निरोधस्य प्रपच्राभावरूपस्वेन सङ्कातप्रख्यशूपस्वं
स्पष्टम् । अत एवान्तमगृंहगतानां सङ्खात्ागो रासमण्डलमण्डनानामन्येषाच्च बहथयोगोरकवत्मपञ्चकथनमपि सङ्गच्छते । प्रत्येक
पदार्थे च स एव पूर्वोक्तो घटादिः पुनः प्रकारान्तरेण लोकिकवैदिकभक्तानां सख्वरूपेच्छरुनां भगवदकनिच्छ्रनां भगवदेकनिष्ठानां वा
परित्यागरूपेण--परियञ्यते योसौ परियागः यांगविषय इति यावत् । तेन रूपेण पूर्वोक्तान् रौकिकवेदिकभगवदीयत्वरूपान्
धर्मान् निखणद्धि नितरामावरृणोति विस्मारयतीति निरोधरूपः. जआवरकरूपो भवतीति । एवं भूरिरूपाया मुक्तेः स्वरूपरखभरूप-
मुक्तत्वं खस्याध्यास्मिकादिभावातिरिक्तखश्रमुतवेन हरेः स्फूतौ खोकलतवेन तदुद्भव! इसयाकारकसख रीलाक्षमान्तरगरूपस्य यो खाभः
प्रातिः तद्रूपं स्पष्टम् , प्रव्येकपदाथे च तादश्ञोपि पूर्वोक्तरूपत्रयावरकरूपोपि सन् आत्मानं आवरकरूपं परित्याजयित्व। तानपि
विस्मृतप्रपञ्चानपि तादृशस्तस्माद् विस्मारकरूपात् स्वस्मारपरियाजनरूपो भवति, अतिरिक्तयागरूपो भवति इति देलोमुकतिरूपो
मवति । अत्र स्वरूपलाभरूपो मदीयभिद्मितिरूपो भवति इति इदं मुक्तिरूपमिलय्थंः । तथा च, भगवहीलोपयोगि सत्त्वमिदं
ू्स्मादतिरिक्तमिति ध्येयम् । एतदेव सुक्तिरूपं ममोत्तमेत्यत्र श्रोप्रमु चरणैः प्रपञ्चितम् › पुषठसत -.दविपरीतेलनेन व्याख्यानेनेति
दिक्। नन्विदं पुष्टिमार्गीयमुक्तिरक्षणमर्यादायामनुपपन्नमियतस्तदप्याहुः घरादिष्वियादि । तथा चोभयधर्मसत्त्वान्न
दोष इति भावः। श्राश्रयरूपं तु सर्वत्र साधारणमेवेति न विविच्यते। नन्वस्मिन् कञास्त्रे किमित्येवं निरूपणं तत्राहुः
यतदेक्ञान इयादि ! एतदज्ञाने उक्तप्रकारकस्वरूपाज्ञाने व्याङलानि परस्परविरोधम्रतिसन्धानेन बाधितविषयत्वज्ञान-
विषयाणि ! तथा च, सर्व॑शा्स्यापनधेवं निरूपणमिलर्थः । सिद्धमाहुः श्रत इयादि ! अतः सवत्र भगवदात्मकत्वतरतमत्व-
योमुष्ल्यवरत्या तत्सङ्धोचेन च यथायथं बोधनात् ।॥ १॥ # क द्शमस्थेयत्र वर्णयन्तीति! तथा चाप्रवाक्य-
मत्र प्रमाणमिलर्थः। इनीति एवंप्रकारकं ज्ञानम्। तथा च, श्रुयविरुद्रवादित्वात्ते आप्ता इत्यथः | नन्वनया शत्या
सर्वेषां वेदानां भगवद्रोधकत्वमात्रसुच्यते तावता विवक्षितप्रकारेणाश्रय एवं बोध्यत इति कथं निद्चेयमित्याकाङक्षायां
श्रुयन्तरमाहुः शतमिवयादि । शतमानन्यवाचकम् , अनन्तानि शुक्राणि बीजानि ( चेतजानि ) यत्र ब्रह्मण्येकं भवन्ति-
अभेदं प्राप्नुवन्ति । वेदा वेदा ज्ञानानि वा, होतारो जीवाः । अस्याः श्रुतेस्तात्पयैमाहुः श्रनुश्राहकेयादि । तथा चैत-
च्छो पयैवसानि सर्वेषं ब्रह्मणैक्यवोधनात् सर्वाभेदो यनरेद्यनेनाश्रयतवच्च ब्रह्मणो बोध्यतेऽतस्तथा निश्रेयमिय्थः । ननु श्तौ
तु त्रयाणामेकीभावो निरूप्यतेऽतो नवानामनिरूपणात् कथं तेषां बेदाविरुद्वादिल्मियाकाडक्चायामाहः पते जय इयादि ।
तथा च, यथा त्रयो गुणाः अन्योन्यपरवेश्ान्नव, तथेतेपीति त्रयाणां नवसु भ्रवेेनेकाथ्याद् दशमस्य चोक्तत्वाद्वेदाविरुद्रवादित्व-
मियर्थः। तदेव विज्चदयन्ति तत्रेयादि । कारधाघान्यादिति शुक्रपदोक्तवीजप्राधान्यात् । भमाणमिति लक्षणमिखनुवत्तते,
वेदशचब्दोक्तन्ञानभाधान्यादिति विशेषोऽथज्ज्ेयः। ज्योतीषीति अत्रापि रक्षणमिलनुवतते, होतृपदोक्तानुप्राहकमाधान्यादिति
च शेषः । एतेषामेतेषु प्राधान्ये बीजमाहुः अर्थादियादि । "तजह्ानि'ति यतो वा इमानी'तिरुते'जेन्मादिःसूत्राच प्रपच्चस्योतत््या-
दित्रयं भगवत उपादानत्वकरैत्वयोर्वोधकं कायेलक्षणमत एते सर्गोदयस्तथा भवन्तीति तेषां शुक्रादीनि त्रीण्येवेवं प्रकारेण
लक्षणानीति तत्र ततर तेष प्राघान्यभिल्थैः । कथमेकैकख त्रैविध्यं कथच् तेषु तेषां प्ाघान्यमत आहुः उत्पत्तिरियादि । कारणतो
मृिण्डादरेः सकाश्चादुलत्तिः, कारणसमवायरपात्कायैत उत्पत्तिः स्वसत्तासमवायसूपा, आधारो भूकर मृदादि, तस्मा-
दुरपत्तिरवस्थाभिन्यक्तिरूपा, एवं सर्वत्र प्रकृतेः मूतादिम्यः कारणेभ्यः कार्येभ्यो गुणेभ्यो भगवतदचेति ततुत्रेवा उत्पत्तिः । न
चः भगवत उत्पतिखशक्ष्यत्वादुतखत्तिक्षणत्वमयुक्तमिति ज्ञङ्कयम् , कार्पासन्यायेन व्यापायाविष्ठस्य लक्षणतया उयापार्यूस्यस्य
लक्ष्यतया चावस्थाभेदेनैकस्यैवोभयरूपतयाऽविरद्धत्वादिति । एवन्न गुणसम्बन्धविचार एता रीस राजसतामसराजसराज-
सराजसलसात्विक्यः प्रतिभान्ति । सितौ प्रमाणस्य कथं प्राधान्यं येन तस्य सितिलक्षणतेलयाकाङ्वायामाहुः स्थितिरियादि ।
अयमधैः, पोषणं नामालु्रहो वरणाख्यः, स॒ च, सखीकाररूपत्वादीक्षणत्वाच वेदोक्तन्ञानात्मको भवति, तस्य सिितिहेतुत्वं प्राधान्यं ,
भगवहक्षणतवं च (यदनुग्रहतः सन्तीति वाक्यादेव सिद्धम् । हेतोः कायेलक्षणत्वं चायभ्नस्य बृष्टिरुक्षणत्वबद् व्रः सुभिक्ष
१, बोध्येत पाठ; नूतनपुस्तके । २. ( भगवदुस्पत्तिः ><प्रामाण्यं पाठः ।
स्कं २श्र. १० इलो. १-५] श्रनेकव्यास्यासमलंकृतम् । । ७६३
-खक्चणत्ववदुपपन्नम् । न च ज्ञानस्य प्रमात्वात्कथं प्रमाणखमिति काङ्यम् › अत्र प्रमाणं भगवानि' यत्र प्राणशब्दस्य ज्ञानवाचके
ताया विचारितत्वात् । एवं विखासस्य वासनारूपत्वात्तस्याश्च ज्ञानजन्यत्वेन स्मृतिपू्ाबस्था रूपतया च ज्ञानत्वं भ्रमाणत्वव्च ।
तया च, खितिर्देहविष्टम्भात्मकप्राणनरूपा यस्याः काठेन नोद्याया वियोगः प्राणदेहयोः, प्राणिनः सा सखसमये मृल्युरलन्तं
विस्सरतिरिति गृद्युरक्षणान्यथानुपपत्तिसिद्धतवाञ्च तस्याः प्राधान्यमप्युपपन्नम् । विखसस्य भगवद्ध्मत्वेन स्धितेस्त्नन्यत्वाद्
भगवहक्षणत्वमप्यग्याहतमेव । एवं धर्मेतो या सतिः सा खाने त्वधमैमखमन्वमरावनीश्चा' इति वाक्येन तस्य जगदुन्तम्भ-
कत्वादायुरवदढधंकत्वाच्च धरमश्योदनाखक्षणोतो वेदिकस्य ज्ञानस्य तत्रापि प्राधान्यमतः प्रमाणस्य स्थितिलक्षणत्वं स्थितस्याधारः स्िति-
कत्त च भगवानिति तस्या भगवक्चणत्वच्वोपपन्नमियर्थः ! ऽयोतिषां प्रटयलक्षणत्वं दुरूहमिति तत्स्वयं विवेचयन्ति प्रख्य
इलयादि । संसारस्य ख्योऽबतारादिचसत्रिणाभीक्षणं श्रुतेन कीर्वितेन स्परतेन येषां जीवानां भवति ते जीवा मोक्षयन्तीति ज्ञायते ।
तथा सलध्यासख्यस्य जीवनिष्ठत्वाञ्ञ्योतिरूपास्त एव छक्षणम् , सच कायैतया जीवद्राय च भगवहक्षणम्। सङ्गातस्येयादि ।
` एवं सङ्घातोपि जीवभोगार्थं इति तस्य ख्येपि त एव छक्षणमूता देवदत्तो शृत इति छुकदध्यङादयो विस्प्रतप्रपय्चा इति भानात् ।
घटादेकंयो मोग्यादृष्टनारेनेति तत्रापि त एव लक्षणं बोदूधणां सोपि कायैतयाऽऽघेयतया च निरोधत्बेनैव रूपेण भगवहक्षणं
न तु सुक्तजीवानां भगवति प्रवेश्चलक्षणया सक्या ठष्षणमिय्थः । सुक्तेस्तु खरूपलाभरूपत्वानतहक्षणत्वं ज्योतिषां, तस्याश्च
भगवक्षणत्वं स्पषटमेवेति तदत्र न विव्रतम् । तेन सिद्धमाहुः तस्मादियादि ॥ २॥ . # # भूतमात्रे यत्र गुणस्वेनाविर्भावा-
दिति बन्धकत्वेनाविभौवात् । विषमा इति श्षु्धाः, धस्येकं समुदायेन चेति महदाधयुत्यत्तिरूपः प्रयेकं अण्डसगेः समुदायेनेत्येवं
द्विविध इयर्थः । प्रत्येकं विषमा इलयादि । 'ततोऽमवन्मह्त्त्वमग्यक्तात्कालचदितादि'लादिना विङ्कुवीणादिशब्द बोधिताः
[पन म १ य न 6 | [न ^ १" + | 6४ ॥ + >~ >+ 8,“
ना ~~ ~-----------~------------------------ ~~~ ~ --- ९. न्न न ~= ~ ~= -~------ --
सङ्कचाप्रयोजनकस्वमिति, ज्ञापितम् । लोकत्रयसेदेनेति लोकत्रयस्य भेदेन ।॥ ३॥ # 8 स्थितिरियत्र ।
भगवतः सर्वकारणादिकारणत्वरूप उक्कर्षो यस्यां क्रियायां ज्ञायते सा मयादा पानक्रिया स्थितिषदवाच्येलयथैः।
एतेन स्थानशब्दः करणव्युसपन्न इति बोधितम् । स्थितिश्चब्दश्च भावव्युत्पन्न इति तेन तत्तन्मयादास्थापनं प्रति कारणभूता
भगवतः खितिक्रिया सा स्थानमिति फठति। तां विभजन्ति प्राकृतेयादि । ब्ह्मपदेनाक्षरम् , योयमयुग्रह इति
यत्सीकरणरूपं ज्ञानं तत्योषणमिलर्थः । ननु पोषणस्य स्थितिषृद्धिरूपव्वादमिवृद्रौ पू्वेरूपनाश्ेन सितिमयदानाशे सा ब्रथेव
स्यादिति शङ्कां वारयितुं पोषणं विभजन्ति तेष्वित्यादि, पूर्बेक्तिषु षडर्विज्ञतिषु । शिष्टेष्विति उनविङतिषु । केते सप्र इयत
आहुः महाभूतेष्वियादि । तथा च; सप्तसु तस्य स्थापित्वान्न वैयध्यैमिय्थः । बासनाधमैरूपत्वादिति, अत्र वासना च
धर््चे ति दन्दो बोध्यः । इन्द्रियोपलक्षकत्वादिति स्वयं दशेन्द्रथेः, कार्योऽन्यस्मे च तथा का्यत्वेनोपदेष्टव्य इति कायैत्वे वाच्यत्वे
चेन्द्रियोपलक्षकत्वादियर्थः। चिन्तयतीव्यादि, प्े्वुद्धिमनोदङ्कार चित्त्रमेण धर्मो निर्दिष्टो बोध्यः। पायूपसयोधैर्मैकरणं न
सम्यक्तया प्रतिभातीति तद््थमाहः रेत इत्यादि । तयोरिति उपस्थपाय्वोः । नन्वेवं तयोधमैदेतुत्वं गृहस्थन्यतिरिक्तेु मवति, न तु
गृहस्य इति शङ्कायां दशेन्दरयकार्वैस्तं खुटीङवन्ति आश्रयेलयादि, अत्र दृसिवागिन्द्रियकाय सद्ाक्येन तृप्र रनुभवसाक्षित्वात्ः
जाङ्यादिदूरीकरणं पायोः, विसर्गस्य तत्कायेत्वात्, दूरीकरणस्य च विसगेरूपत्वादिति चकाराद् ग्रहणेन । क्मंजनिता वासना
इति । वेन् तन्तुसन्ताने" यन्ते कमैभिः सन्तन्यन्ते इत्यूतयः, ब्रद्धय्थात् संदेषाथाद् वा वयतेरिदं रूपम् › तथा सति वद्धयेन्त
संश्छिष्यन्ते इति वा ऊतयः, इति योगात्तयेति । ४ ॥ % श्ननवतारेयत्र द्वितीयस्येति चरित्रस्य, तत्रेशस्येति दे्चकथांश-
भूतस्ये्यस्य ॥ ५ ॥ |
श्रीशिरिघरकृता बालप्रयोधिनी
% विचारिस्वाव् पाडः ।
~न
=-= =-=
[ स्क. २अ. १० श्लो. द-१०
स्पत इयर्थः ३ # @ वेङ्कण्ठस्ये भगवतो विजयः । सश्रनां तत्तन्मयोदापाछनेनोत्कषैः स्थितिः स्थानम् । स्वभक्तषु तस्याजुग्रहः"
-पोषणम् । सतां तद्'नुगरृहीतानां मन्वन्तरधिपतीनां धर्मो मन्वन्तसणि । कर्मणां वासनाः ! येज तन्तुसन्ताने । उथन्ते कमैभि
प्न्तन्यन्ते इत्यूतयः । यद्रा बृद्धय्त्संश्छेषाथाह्या वयतेधोतोरि दं रूपम् । अयन्ते कर्मेभिवेदवन्ते संश्छिष्यन्ते इति वा उतय इत्यथः
1 ॥ क # कहरेरवतारानुचरितमस्य हरेर्लुबर्सिनां च नानाख्यानोपदर हिताः विविधेतिदासयुक्ताः कथाः ईशकथाः भोक्ता
इ्यन्वयः ।। ५ ॥ |
हिन्दी श्रनुवाद्
भागवतके दस लक्चण `
श्रीशुकदेवजी कहते है--परीक्षित् ! इस भागवतपुराणमें सग, विसर्ग, सान, पोषण, ऊति, मन्वन्तर, ईकालुकथा,
निरोध, मुक्ति ओर आश्रय--दइन दस विषयोका वर्णन है ॥ १।॥ ॐ इनमें जो दसर्वोँ आश्रयतन्व है, उसीका ठीक-टीक
निश्चय कानेके लिये कही श्रुति से, कहीं तात्प्यैसे ओर कीं दोनोके अनुकर अनुभवसे महात्माओने अन्य नौ विषयोंका बडी
सुगम रीतिसे वणेन किया है ।२॥ # # ईश्वरकीप्रेरणासे गुणोमें क्षोभ होकर रूपान्तर होनेसे जो आकाश्ञादि पच्ठभूत,
हाब्दादि तन्मात्रा, इन्द्र्यो, अहङ्कार ओर महत्ततत्वकी उत्पत्ति होती है, उसको सर्म कहते ह । उस विराट् पुरुषसे उत्पन्न ब्रह्मा-
जीके द्वारा जो विभिन्न चराचर सृष्ियोका निर्माणहोतादहै, उसका नामदहै "विसर्मः।३॥ # प्रतिपद नाक्चकी ओर
बेदनेवाटी सृष्टिको एक मर्यादामें सिर स्खमेसे भगवान् विष्णुकी जो श्रेष्ठता सिद्ध होती है, -उसका नाम शयानः है । अपने हारा
सुरक्षित सष्टिमे भक्तके उपर उनकी जो छपा हीती है, उसका नामं दे पोषण । मन्वन्तरोके अधिपति जो भगवद्भक्ति ओर
प्रजापाखनरूप शुद्ध धर्मका अनुष्ठान करते है, उसे 'मन्वन्तरः कहते हैँ । जीवोकी वे वासनार्पे, जो कर्मके द्वारा उन्हें बन्धनमें डाल
देती है, ऊतिः नामसे कही जाती दै ॥ ४।॥ # भगवान् के विभिन्न अवतारोके ओौर उनके प्रेमी मक्ताकी विविध
आस्यानोसे युक्त गाथा “ईेशकथा हे । ^ ॥
नीरोधोऽस्यानुश्चयनमातमनः सह शक्तिमिः । मुक्तिर्दितान्यथासूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ ६ ॥
आमासश्च निरोधश्च यत अध्यवसीयते । स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति “शब्यते ॥ ७॥
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरूषः सोऽघावेवाधिदे षिकः । यस्तप्रोमय विच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः ॥ ८ ॥
एकमेकतराभावे यदा नोपलमामहे | त्रितयं त्रयो वेद् स॒ आसा स्वाश्रयाश्रयः॥ ९ ॥
पुरुषोऽण्डं विनि यदासौ स॒ बिनिगतः | आसनोऽयनमन्विच्छननपोऽखाचीच्ुचिः शुचीः ॥ १० ॥
| श्रीधरस्वामिदता भावा्थंदीपिकान्याख्या |
| निरोधमाह । अस्यात्मनो जीवस्य हरर्योगनिद्रामनुपड्चाच्छक्तिभिश्चोपाधिमिः सह शयनं खयो निरोधः । अन्यथा-
रूपमवि्ययाऽध्यस्ं करटतवादि हित्वास्रूपेण ब्रह्मतया व्यवस्ितिर्भुक्तिः॥। ६ 1 # आभास सृष्टिः निरोधोः टयश्च यतो
भवत्यध्यवसीयते प्रकाशते च स परं ब्रह्यति परमात्मेति प्रसिद्धः आश्रयः कथ्यते |] ७। 8 क आश्रयस्रूपमपरोक्षानुभवेन
सपं दशोयितुमध्यात्मादि विभागमाह । योऽयमाध्यास्मिकः पुरुषश्च्चरादिकरणाभिमानी द्रष्टा जीवः स एवाधिदैविकश्चक्चुरायधिष्ठाता
सूयोदिः तत्रैकस्मिन्नेवोभयो द्विरूपो विच्छेदो यस्मात्स आधिभोतिकश्चक्र्गोरकाय पलक्षितो दरयो देहः पुरुष इति पुरुषस्य जीव-
स्योपाधिः । “स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः” इदितः ॥८॥। % % एकमेकतणभाव इत्येतेषामन्योऽन्यसपश्चसिद्धिखे नानास्मत्वं
दरोयति । तथाहि दृदयं बिना तसप्रतीयनुमेयं करणं न सिद्धयति नापि द्रष्टा नच तद्विना करणप्रवृ्यनुमेयस्तदधिष्ठाता सूर्यादिः
तच तं विना करणं प्रवतत, न च त्टिना ददयमिव्येवमेकतरस्याभावे एकं नोपटभामहे तत्र तदा तत्वितयमादलोचनात्मक्रेन प्रलयेन
यो वेद साक्षितया पश्यति स परमात्मा आश्रयः । तेषामपि परस्परमाश्रयत्वमस्त्येवेति तद्ज्यवच्छेदाथं विक्ञेषणम् । स्वाश्रयोऽ-
नन्याश्रयः स चासावन्यषामाश्रयश्चति । तथा च भगवान् वक्ष्यति । “टयुपमाकं वपुरत्र रंघ्रं परस्परं सिद्धयति यः स्वतः खे ॥
आत्मा यदेषामपयो य॒ आच्च; खयाऽनुभूयाऽखिङसिद्धसिद्विः” । इति । एतेनैव व्यभिचारित्वात्तेषां मायामयत्वमग्युक्तम् ।
अत एव । “पुरषावयवेर्छकाः सपाटाः पूर्वंकस्पिताः ॥ ठोकैरमुप्यावयवाः सप) रैः” इनेनोक्तो विरोधोऽपि परिहृतः ।॥ ९॥
छः # उक्तमेवाध्यात्मादिविभागं प्रपंचयन् यदुताहं त्वया प्ष्ो वैराजास्पुरुषादिदम् | यथासीत्तदुपास्यास्ये"” इति यत्प्रति
ज्ञातं तदुत्पत्तिप्रकाग्माह पुरुष इवयादिना । पुरूषो वैराजोऽडं विनिर्मिय् प्रथकय विनिर्गतः प्रथक् सित इयर्थः । अयनं खानम-
न्विच्छन् विश्श्चन् यतः शुचीः खयमतः शुचीः शुद्धाः अपो गभभोदकसंज्ञा अस्राक्षीत्ससञ ॥ १०॥
१, तस्य वेकुण्ठस्य भगवतः । २, तेन वेङ्ण्ठेनानुगृहीतानाम् । ३. प्रा पा०--तपस्तद् यत्र गीयते | ४, भ्रा० पा०~-जप्यते ।
‰, प्रा पारस स्तो । ६. परार पा०--विसगंतः।
स्क. २ श्र,.१० श्लो. ६-१०.] अनेकव्यास्यासमलंकृतम् । न । ` द
:: “ .: `सर्गादीन्नवार्थानुक्त्वा ` द्ङममाश्रयमाह-आभास इति । चाद्छितिपोषणादयः ` द्वितीयचान्मुक्तिश्च यतोऽध्यवसीयते
निश्चीयते स आश्रयो भगवान्नारायण एव तस्मादेव सृष्टयादिदक्ञनात्तस्येवोपासकभेदेन संज्ञातरमाह-परमिति । ` अस्य: विव्रतिरम्रे
बिधेया । तथाहि-अन्र द॑ज्ञाथौः. प्रथमस्कन्धानुक्रमेण निरूप्यते तथा सामान्यतो रुक्षितमप्याश्रयत्वं श्रीकृष्ण एव. तु वैशिष्ट्यं `
तदर्थमेव ह्यखंडश्रीभागवतग्रकाश्चः । अत्र प्रथमस्कंप्र श्रीश्ञोनकसूतयोः प्रभरोत्तरे तत्परत्वेनैव प्रतिपादिते तदनुगताबेव प्रथमदधिती-
याध्यायौ वृतीयाध्यायस्तु स्फुट एव पुनर्विशेषतस्तसस्ताबाय चतुर्थाद्यध्यायाः । अत्र तदेकपरयोः श्रीशुकपसेष्ितोः संवादघटना
अतो द्वितीयस्कंे च सामान्यतो भगवत्तस्वं प्रशंसन्नपि तत्रैव तात्पयं वहति यत्र ब्रह्मणश्चतुददल्मेकीवक्तुश्रीभगवतश्च तात्पयं
तत्रेव दर्शितं ्रह्मकस्पकथारंभस्तु तदथं एव तृतीये पाद्मकस्पकथा च गतस्य पूवंपराद्धैस्याद्यंतवणेनेः मध्यमानामपि कस्पानां
तदनुसारेण ज्ञाने सति दश्चमैकादश्चयोः प्रस्ताद्यायास्तत्कथायाः सम्यगवगमात् । एवमेव. गते सखवायंभुवचाक्षुषमन्वंतरेऽपि
तृतीयचतु्पञ्चमषष्ठसप्तमेषु निरूपितेऽ्टमे. प्राचीनमिश्रवैवसतं नवमस्तु तसमादुभावास्पदकेवख्वैवस्वतान्वय एव द्वादञ्चः खलु
समाधिमुद्रामयः तत्र वत्र तत्तद्न्यकथा तु तत्पोषिकेव विशेषतस्तत्तदवतारकथेति । तस्मारसगोदीनां मध्ये .कचिदेकद्रार कचिद-
नेकद्ारा य आश्रयो निरूप्यते स तु दशमादावीक्षानुकथाप्रधानतत्तद्वार सर्वत उत्छृष्य श्रीकृष्णरूपो . निरूप्यते इति स्थितम्
॥७।} कः #ै तत्रस्य विवरणमेकस्मिन्निति । तेत्तिरीयश्ुतौ देदेपि पुरुषपदभ्रयोगो दृश्यते तथा हि “स वा” इयादिस्पष्टाथां
शरुतिः । अत्र संदर्भः । अथ खयं भगवस्छक्षणपरमरूपं तदेवोश्रयं स्तोतु स्थितौ च॒ तत्राश्रयस्वरूपमपरोक्षानुभवेन व्यष्ि्रारा
ददीयितुं तदंश्चभूतस्य पुरुषस्य वैभवं तादृशत्वेन दशेयन्नध्यात्मादिविभागमाह । देहसृष्टेः पूवं करणानामधिष्ठानाभावेनाक्षमतया
करणप्रकाशषकैत्वाभिमानितस्सहाययोरपि तयोरैत्तिमेदाुदयेन जीवत्वमात्राविशेषात् । ततश्नोभयः करणामिमानितदधिषठाठ्रू-
पद्विरूपो विच्छेदो यस्मादिति सवैमन्यत्खामिवत् । चक्रवर्सिना त्वस्यावतरणिका प्रकासंतरेणोक्ता । तथाहि अथ ` 0विष्टम्याहमिदं
छरस्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् इटयुक्तेः म्रतिदेहमेवांतर्यामिरूपेण स्थितं तदेवाश्रयरूपमध्यात्मादिभ्यो विभागेन स्पष्टं दष्ेयितुमाह
राभ्याम् । उभयो गोखकषपः शब्दस्प्यीदिरूपन्च विच्छेदो यस्य सः पुरुषस्य जीवस्योपाधिस्वात्सर्वत्र पुरुषपदप्रयोग इति विज्ेषः
॥ ८।॥ _ & 8 पतेनैव शोकेन तेषामध्यात्मादीनां परस्परं व्यभिचारवत्त्वात् । अत एव॒ मायामयसवादेव विरोधो हि
परमाथेयोस्तेजस्तिमिरयोरिव भवति न तु वेध्यात्मजशश््गयोरपरमार्थयोरपीति । अत्र संदर्भः । अत्रांशंशिनो ञुद्धजीवपर मा-
तमनोरभेदांशसवीकारेणेवाश्नय उक्तः अतः “परोपि मनुतेऽन्म्” इति । “जामत्छप्नसुषुप्त्च _ गुणतो बुदधदृ्तयः। तासां
विलक्षणो जीवः साक्षिस्वेन विनिश्वत'› इति । “द्धो विचष्ट ्यविञद्धकतैः” इयायुक्तस्य साक्षिसंक्ञिनः द्धजीवस्याश्रयत्वं॑नाक्-
कनीयम् । अथ वा नन्वाध्यास्मिकादीनामन्याश्रयत्वमस्त्येव । सलयम् , तथापि परस्पराश्रयितवान्न तत्राश्रयता कैवस्यमिति । ते
त्वाश्रयश्षब्देन मुख्यतया नोच्यंते तत्राह-एकमिति । तर्हिं साक्षिण एवास्तामाश्रयत्वं तत्राह-त्रितयमिति । स आत्मना साक्षी
जीवः यः खाश्रयोऽनन्याश्रयः परमात्मा स एवाश्रयो यस्य स तथाभूत इति वक्ष्यते च “सर्वं पुमान्वेद गुर्ाश्च तञ्जो न वेद्
सवज्ञमनंतमीच्यम्'” इति तस्मादामास इयादिनोक्तः । परमाल्मेवाश्रय इति सर्वमेततत्रितयं पुमाश्जीवो वेदेति तत्रार्थः । तथा चाध्या-
स्मादीनां परस्पराश्नयाणां जीव आश्रयः परमात्माश्रयः परमात्मन परमास्मैवाश्रय इत्याश्रयत्त्वं परमात्मैव तथा “विष्टभ्याहमिदं
६ ग एवाश्रयो यख स परमात्मेति व्याख्याने श्रीकृष्णस्य सुख्यमाश्रयत्वं तदंशषत्वात्परमात्मनश्च
1 भेदात् त्रिधा भासत ५ ॥९॥ ॐ # इथं इति । प्रथकिस्थितिरेव
निग॑मपदाथे इति भावः । अत्र॒ विश्वनाथः-एवं दशमिर्महापुराणरश्चणैर्जविश्वरविभागं निरूप्य जीवानामीश्चरभकत्यैव
निसतारममिव्यंज्य “यदुताहं स्वया दष्टो वैराजात्पुरुषादिद्म् । यथासीत्तदुपाख्यास्ये, इति प्रतिज्ञातमर्थं वक्तु कथां प्रसतौति-
पुरु्षोडभिति । ननु कथं मुहुरपि वैराजस्माध्यात्मादिकथैव प्रपच्यते! भगवतोऽतिमधुरलीलावताररूपगुणादिकथाः किमस्पीयस्मो
दृष्टाः सत्यतः कथा -आस्वाद्नीयत्वेन केषु खलपदेष्टव्याः ये तद्धक्तिसिद्धा नियसिद्धा वा महानुभावास्ते त्सौदर्यागृतसिधौ
स्यत एवाविरामं खेखत्यव । ये पुनरन्ये विषयानंदतस्ये निद्राति ये च कुकरमफरटुःखतरंगे मूर्च्छति ते ततः प्रवोधयितुमेवाश्क्याः
कथं भगवहीटा उपदेदयंतां यदुपदेज्ञादेव ते साधकभक्ता भवेयुरिति महाकारुणिकः पुराणच् डामंणिरयं ताः खतः प्रबोधयितुं
मंम्या किमपि मुहुरपि यतते स्म । तत्र यथा वह्िना तत्तमंगं वहिनैवोपश्चाम्यति यथा च भूताविष्टो भूतमंत्रेणेव प्रबुध्यते तथेव
जीवानां मायानिद्रावेशो मायाकथयेवापयाति यदुक्तं “भायां वणीयतोऽमुष्य दैश्रस्यानुमोदतः । श्रृण्वतः श्रद्धया - नित्यं माययात्मा
न सुद्यति'” इति । किच्च । 1 _ भारावतङृपाुन्धभगवहीटास्तव्ष्ट येव मायासुखनिद्राणोपि करमदुःखमूरच्छितोपि जागरसि
अस्ति जीवति गृयलानदेनं माति च तदपि ताद्षमहतछृपा यैरवरभ्यते तैरेव कृतार्थीभूयते, न तु सवेरेवातोध्यात्मकथया
जुहुः धतया उ्व्धसंसारतितीषोणां गुरुपादाश्रयेण प्रोद्ूतयत्नानां निष्ष्टजीवानामपि निस्तारो भवव्बिव्येतदुर्थमेवाध्यात्मकथा-
पोनःुन्यं मगेवद्क्तानामास्तक्यबतां त॒ सवमेव श्रीभागवतमसृतभिवास्वादमेव । अपि च । शासस्यास्य न वटं भगवंतमेवा-
धिक्रय प्रवृत्तिरपि अ ब्रह्मपरमात्मानावपि । तदुक्तं शासत्रारंभे एव 'श्रह्चति परमात्मेति भगवानिति
९
धद ` ` श्रीमद्धोगवतम 1 ` ` [ स्क. २ शरः १० शलो. ६-१०
खब्द्यते” इति । ब्रह्मपरमात्मोपासकानामध्यात्मादिकथाभ्यांस उपयुक्तं एव ! किच्च शास्स्यास्य महिम्ना ब्रह्मपर मात्मो-
पासकानामपि भक्तिप्रवर्तितत्वात्। अवः कष्दश्चायामपि 'आत्मायमश्च सुनयः" ` ईयः ` प्रायो ` भक्तिरेव वरीवर्तीति
तेन तत्साधनं तत्फटं च इुद्धभक्तेरपि न कटाक्षणीयमपि त्वनुमोदनीयमेव । तस्माद्यथा नह्यत्वपरसास्मत्वमत्सयकू्मोनेकाव-
बतारत्वधर्मज्ञानङेश्वयैरूपगुणलीखामाधुयेपरिपूरणः श्रीकृष्णः सर्वविंधभक्तैरेव परिचये । एवमेव ` ब्रह्मत्वपरमास्मस्वमस्सय-
कूमोधबताराबतारितत्तत्सवंमूलमूतश्रीकृष्णतदीयरूपगुणटीखामाघुरयश्वयैतस पिसाधनभक्तिम्रेम धर्मज्ञानयोमयैयग्यायखिलतचतवप्रद् -
शैको प्रंथोऽयमपि सखरूपभूत इति सवं समंजसम् । संदर्भः । अथ स्वयं भगवहक्षणपरमरूपं तदेवाश्रयं खातुः तदं शञभूतस्य
पुरुषस्य वैभवं तादृशत्वेन दृश्यति यदासौ विनिगेतं “आद्योऽवतारः पुरुषः परस्यः इस्ुक्तरीत्या श्रीभगवत आविभूतस्तदा त्वंडमा-
त्मनि छीनं तत्छमूहं विनिर्भिद्यात्मनेः प्रथक्रतु मारभ्येल्थः । अथवांडं निजाविभावस्थानं विनि थग्भूर्वा
विनिगतः अपस्तसययतानि तत्वानौयथंः । प्रथिन्यपि तदंतभूंतत्वेन ज्ञेयेलाह । १० ॥
श्रीराचास्मणदासगोस्वामिदिर्चिता दीपनीव्धास्ये
यत इति हेतौ पञ्चमी ।। ७॥ $ विच्छेद इति! भेद इयथः | ८ ॥ ॐ % एषामिलयादि । आध्या-
सिकादीनां त्रयाणां मिथः सापेक्षत्वेन सिद्धेरतेषामांश्रयत्वं नास्तीति व्याचष्टे इयर्थः ।। तत्यतीयनुमे
मिथः ॥ तद्विन॑ करणेति । तद्विना करणं विनेयर्थः।।. ते विनेति । अधिष्ठातारं सूर्यादि विना । तच्चिवयमिति । आध्या-
स्िकादित्रयमियर्थः । हृग्रूपमाकंमिति एकादंशस्कन्धीयद्वाविंशाध्यायंस्य एक्रिदश्छोकः ॥ पुरंषावयवैरिति एततंस्कन्धीयाध्यायस्य
दश्चमश्टोकः ॥ तेनोक्तो विरोधः परिहत इति । विरोधो यथा--पुरषावयवे्लौकं सपारैलौकैरमष्यावययां इत्यन्योन्योश्रय-
त्वात् एकतगेपादनिं च सिंदरत्वात् । परिदिरस्तूभयोरेव मायामयत्वादिति व्याख्याः ।। ९॥ ४ # यदु तांहमिंति पृठ्वीध्यायसखय
चरमश्शोकः || १०॥
श्रीमदरीस्यत्वव्यास्थौ
नितेधलक्षणमाहं निरोध इति । अस्य जीवात्मनः सह शक्तिभिः कर्मश्चक्तिभिः सहासुश्चयनं सुक्ष्मावसखप्रकृयवस्थिति-
नितेध इयथः । सुकिलक्षणमाह युक्तिरिति । अन्यथा भावं देवादिरूपं हित्वा खरूपेणाविभूतापहतप्पप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टेन
रूपेणावस्थानमेव मुक्तिरिद्यथः ॥ ६ ।॥ ॐ ॐ आश्रयछक्षणमाह आभ।स इति । आसमंताद्धासनमाभ्यस्;ः जगत आविभोवः
निरोधः प्रलयश्च यतः यस्मादध्यवसीथते ज्ञायते प्रमाणनावगम्यते आविभाबतिरोभावजन्मनाक्चविकर्पवदिद्युक्तेः ।। यच्च परबरह्मादि
सब्दैः शज्यतेऽध्यवसीयते स आश्रय इयथः || ७ ॥ 8 $ अथाश्रयस्य परमात्मनः कारणत्बापगुक्तसवेज्ञतां वक्त ज्ञावरज्ञेय-
ज्ञानकरणानां भगवदात्मकस्वमाह य॒ इति । आत्मनि जीवे ज्ञातरि नियन्दृतया बदेमान आध्यास्मिको यः. पुरुषः सो सवेवाधि-
हैविकः ॥ देवेषु ज्ञानकरणचश्चुरादीन्द्ियाभिमानिष्वादिलयादिषु वतंमानत्च स एब उभय विच्छेदः उभयविधो विच्छेदो भेदो यस्य
स॒ उभयविच्छेदः ज्ञाठृज्ञानकरणविटक्षणो ज्ञेयः श्षब्दादिराकाश्चादिभूतेषु वतमानः तत्र यः ज्ञब्दादिष्वंतरात्मतया वतंमानो यः स
आधिभौतिकः सघत इयथः । ज्ञाताज्ञानकरणं शब्दादिज्ञेयं च भगवदात्मकमिय्थः ।। ८॥ ॐ. % एवं त्रयाणां भगवदात्मकत्व-
मभिधाय तस्य सव॑ज्ञतां वक्तुं जीवानामसर्व॑ज्ञतामाह एकमिति । यथा एकतराभावे च्ुसादिकरणाभावे एकं विषयं नोपलभामहे
न साक्षाकु्मैहे चक्षु ादिकरणाभावे सनिितमपि विषयं न पर्यामः। ्ेवज्ञासिविधसच्निकर्षवस्सु पदार्थेषु करणाधीनज्ञाना न तु
सृक्ष्मव्यवदहितादिज्ञानवंतो न च करणानपेश्चज्ञान्ेयथैः । परमात्मा बु कोटित्रयसाश्चात्कतेत्याह त्रितयमिति ७ तदा त्रितयं ज्ञात्-
करणज्ञेयानां चरथं यो वेद् साक्षा्छुयौत्स त्वात्मा आश्रयाश्रयः अवियाश्रयः जीवस्याप्याश्रयः यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा
अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्राखर्पिताः प्रजामत्राः प्राणिऽर्पितां इति श्रुतेः स्वाश्रयाश्रयः इति पाठे खस्याप्याश्रयः अन्येषा-
सप्याश्रय इयथः; || ९॥ क ॐ एवमाभ्रयपयतानथीनभिधाय यंथासीत्तेदुधास्यस्य इति प्रतिज्ञाते चातुयुंखसरष्िप्रकारं वक्त
मारभते पुरुष इति । पुरुषश्चतुमुखरूपी असषौ परमात्मा आत्मनः खस्थायनं शयानमन्विच्छन्विसश्न् यतः स्वयं श्युचिरत एव शुची
शद्धा अपः जखान्यसाक्षीत्सष्टवान् ।॥ १० ॥ | |
| प्रीभद्धिजयध्वज्ञतीथेकृतां पद रद्धावलीन्याख्या
निरोधं. छक्षयति निरोध इति । आत्मन इति जातावेकवचनं अस्यात्ममो जीवंसशुदायस्यानभिन्यक्तसवरूपेच्छदि
दाक्तिभिः सह् श्रीविष्णुमयुप्रविदयानुद्चयनं खापो निरोध इद्युच्यते, अलुभ्रयिदय परमं -जीवस्य शयनं तु यत् सहैव शक्तिभिः
सखीयेरिच्छाद्यरप्रकाशितैरियादेः मुक्तिं रक्षयति युक्तिरिति । अन्यथारूपं भ्राङ्कत्वैतसुक्ष्मस्थुखेन्द्रियादिकं हिखा केवखचिदानंदा-
द्यात्मकेन सरूपेण उयबस्ितिर्विशषेषेणावस्थानं सुक्तिरिस्युच्यते ॥ & ॥ # कै आश्रयरूषं खष्षेयति आभास इति । यता
यस्माञ्जगत आमासो मुख्यगौणल्रच्या सष्टिश्च शब्दात सितिर्नियोधश्च भवति तत् त्रयमपि यद्ाधास्तया हैयते वेदादिषु ज्ञायते स
आ श्रय इरयुच्यते । किंनामबरेयोऽयमिति तजा परं ह्यति । मुक्तिव्याब्स्यथं परमात्मेति । खष्टिस्थियप्ययाभासा यद्वखोदयत्र च॑ सिते
स्क, २.अ. १० इलो. ६-१० श्रनेकब्याख्यासमलंक्ृतम 1 ¢ ४६७
इयादिनाः रक्ष्यत इयथः ।। ७} ` -ॐ ॐ भ्रकारतरेणाश्चयं ` -रक्षयिष्यन्नाभ्यासिकादिभगवद्रपेक्यकथनपूर्वंकं जीवानामी-
खतंत्रतामाह आध्यात्मिक इति । ` आध्व्रात्मिकः करीर संबंधिषु चक्षुरादिषु तस्मेरकत्वेन ` स्थितः पुरुषो ` विष्णुः सोऽसाेवाधि
देविक आपिद वेष्वादिद्यादिषु सिवः यस्तन्नाधिमूतेषु . घटादिपदार्थषु स्थित्वा तयोरुभयोराध्यास्मिकाधिदेविकयोश्वकुःपरकाश्चयो-
चिच्छेदः सम्यक् निश्वायको विष्णुराधिभौतिक्रो हि स्मृत द्रलन्वयः ॥ ८ ॥ ॐ ॐ हेत्व्बाचिना दि्षब्देन सृचितहेतं
व्यनक्ति एतदिति । एतेषां याणां मध्ये ठकतमाभावे चक्षुराद्यभावे प्रकाञ्चाभाने वा तद्धिषयघटादिपदार्थाभावे वा नोपटभामहे
घटादिविषयायुपन्धि ज्ञानं नाप्लुमः इति यदा यस्मात्तश्यात् ज्ञानख्वातंत्रयाभावात् सवे वयमसखतंत्रा ` इयथः । ननु कोऽसौ ज्ञाने
स्वतंत्र इति तच्राह त्रितयमिति । तन्न तेषामखतन्त्राणां जीवानां मध्ये योऽध्यात्मादित्रितयं वेद सख आत्मा विष्णुसश्रय इयन्वयः
नन्वन्यदेवंविधं ज्ञानमस्तु न सुषुष्रादाबिखस्येदमेब्रत्तरं तत्र सुधुष्टयादा वपींद्वियप्रकाञ्चविषयाननपेक्ष्येव यो जीवानां सवं खरूप-
ज्ञानेनैतर वेत्ति स आत्माश्रय इति । नघ प्राणस्याप्येतस्त्रयापेश्चाभावे ज्ञानसंभवात् प्राणा बा एवैतस्मिन्पुरे जाग्रतीति श्रुतेः भ्रियोऽपि
नियमुक्तत्वान्भुक्तानां निदेहकत्वाश्च कथमेतहक्षणं लक्ष्यं व्याचतंयतीतति तत्राह स्वाश्रयाश्रयं इति । मुक्तीश्रयाणां रमामुख्यप्राणादीनां
खाश्रयाणासाश्नय आधारोऽनेन खवातंञ्येण प्रतीयमानं सर्वज्ञत्वं रक्षयन् ` रुक्षम्यादिभ्यो रश्ष्यं व्याव्तयतील्युक्तं भवति युप्यादा-
वीश्वरस्य सवेवेततुत्वं च स्वप्नेन । श्ञारीरमभिग्रहयासुप्तः सुछषनमिचाककीतीति शतिसिद्धम् ।॥। ९॥ # $ एवं पुराणलक्ष णमभि-
धायाधुना विराडाख्यविरिचोत्पत्ति वक्ष्यन् प्रथमतस्तर्लषटरयुरुषाख्यहरेरबतारकथनपूर्बंकमस्य खष्टिमाह पुरुष इति । यदा स पुरुषः
सष्टसतवैः सदां विश्य विनिर्भिद्य विभज्य विनिगैतः प्रकाश्चितः पुरुषाभिध एव प्रादुभूतस्तदात्मन एव दीपादीपांतरवत्
रूपांतरेण शेषपयके श्वयनायायनमाश्रयमन्विच्छन्नियडुचिः स भगवानात्मनोऽयनभूताः ञ्ची स्वपूजासाधनयोग्या अपोऽसाक्षी-
दिलयन्बयः। अण्डं प्रविष्टो यो विष्णुः सोऽडं भित्वा प्रकाशित इत्यादेः ॥ १०॥
श्रीमज्ीषगोष्वामिकता क्रमसन्दभभ्यास्या
रोध इति । धिलयनन्तर श्च आत्मनो जीवस्य शक्तिभिः स्वोपाधिभिः सह, अस्य हरेपनुश्षयनं हरिक्ञयनालुगततच्वेन
रायनं निरोध इयर्थः । तत्र हरेः शयनं प्रपञ्चं प्रति दृष्टिनिमीरनं, जीवादीनां शयनं तत्र ख्य इति ज्ञेयम् । तत्रैर निरोघे अन्यथा-
रूपमविदययाऽध्यस्तमन्ञव्वादिकं दहिर्वा श्वहूपेण ` व्यवदिविनाीस खसरूपसाक्षास्कार उच्यते ` वद्वख्यानसात्रख संसारदक्ञायामपि
स्थितत्रात् , अन्यथारूपत्वस्य च ` तदज्ञानमा
परिमाणूनां सूये इव स एवं हिः जीानां स्वरूपम् [रर्मोदश्षायिना-यदम रहित
भूतेन्द्रियगुणाश्चयैः स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् खाराज्यम्च्छति । इति उपेतं युक्तमित्येवा्ठिष्टोऽर्थः रसो बै सः रसं श्येवायं छन्ध्वा-
ऽऽनन्दी भवतीति श्वुतैः | £ ।॥ छ `क आभासरचेति आभासः सष्टिः निरोधो ख्यश्च यतो भवति अध्यवसीयते उपरभ्यते
जीवानां ज्ञानेन्द्ियेषु प्रकाश्यते च स ब्रह्मेति परमात्मेति प्रसिद्धः भाश्वयः कथ्यते । इति शब्दः प्रकारार्थः ( आश्रयगतप्नक्रारवाची )
तेन भगवानिति च अस्य विृत्तिरभे बिघेया । तथाहि अत्र दशार्थाः प्रथमस्कन्धानुक्रमेण निरूप्यन्ते यंथा-सामान्यतो रुक्षित-
स्याप्याश्रयत्वस्य श्रीकृष्णे एव ` तु वैकषि्ठ्थं तदर्थमेव श्यखण्डश्रीमागवतप्रकाञचः । वत्र प्रथमस्कन्धे श्रीक्चौनकसूतयोः प्रनोत्तरे
तत्त्वेनैव प्रतिपादिते तदूनुगतावेव प्रथमदितीयाध्यायौ दृतीयाध्यायस्तु स्कुट एव पुनर्विश्ेषतस्ततघमस्तावाय चतुर्थाद्यभ्यायाः
तत्र तदेकपरयोः श्रीञ्चुकपरीश्ितोः संबादघरना, अतो द्विलीयस्कन्धश्च सामान्यभगवत्तत्वं ्रहंसन्नपि तवैव तात्पय्यं वहति
यत्र ब्रह्मणश्चतुःदलखोकीबक्तश्रीभगवतश्च तास्मय्य्॑न तत्रैव दर्चितं ब्राह्मकस्प्रकथारंभश्च तदथं खव तृतीये पाद्चकररुपकथा च गतस्य
पूत्वेपराद्धंसया्यन्तवर्णने. मध्यमानामपि कर्फानां तदलुसखारेण ज्ञाने सति दमेकादश्ञयोः' भ्रसारयास्तत्कथायाः सम्यगवः
गमात् । एवमेव सते स्वायम्भुवच्वा्चुष्मम्बन्तरे अपि ठतीयचलुथंषच्चमषष्ठसक्तमेषु । निरूपिते अष्टमे भराचीनभिभ्रवेवस्वतम् ।
नंबमस्तु ततपादुर्भावास्पदकेवलंवैवस्वतान्वय एव द्रादश्चः खलु समाथिसुद्रामयः तत्र तत्र तेत्तदन््रकथा तु ततपोषिकरैव विशेष-
तस्तु तत्तदवतार कथेति । तस्यात्. सगीदीरना मध्ये कंचिदेकद्रास कचिदनेकंढयस य आश्रयो निरूप्यते, सतु दरमादावीश्ानुकथा-
प्रधानतत्तदूह्माण सव्वैत उतुङकष्य श्रीकृच्णरूपो निरूप्यते इति स्थितम् ॥ ७॥ # ॐ अथ स्वयं मगबहक्षणपरमरूपं तदेवाश्रयं
स्तोतुं स्थितौ ( च तत्राश्रयसखरूपमपसोश्छलुमवेन व्यष्टिद्वासपि स्पष्टं दशयित ) तद॑शभूतस्य पुरुषस्य वैभवं तादृशत्वेन दरेयन्
अभ्यात्मादिविभागमाह योऽध्यास्मिकोऽयमिति द्वाभ्याम् । योऽयमाध्यास्मिकः पुरुषः चश्ुरादिकरणाभिमानी द्रश॒ जीवः
एवाधिदैविकश्च्षुराययिष्ठाता सूर्यादिः देदसषटैः पुवं करणानामधिष्ठानामावेनाक्षमतया ` करणध्रकाश्चकतत त्वाभिमानितत्-
सहाययोरुभमयोरपि तयोत्तिमेदामुदथेन जीवत्वमात्राविशेषात् ततश्चोभयः करणामिमानितदधिष्ठाेेवतारूपो द्विरूपो विच्छेदो
यस्मात् सं आधिभौतिकः च्र्मीलिकादुपलकषितो दृश्यो देहः पुरुष इति पुरुषस्य जीवस्योपधिः सख बा एष पुरुषोऽन्नरसमय
इत्यादिश्रुतेः ।। ८।॥ क ` # ` एकमेकतराभावे इति एषामन्योन्यसापिक्चसिद्धिवेन ` अनारमसवं दशयति ! तथाहि. दर्यं विना
ततप्रतीयमुमेयं करणं न सिध्यति नापि द्र; न च तदुविना करणमप्रकृत्यनुमेयस्तदधिष्ठता सुथौदिः, नः च तं विना कणं ्रबन्तेत
त्राधत्वेन ` तद्भानात्तञ्जञानपय्येवसानात् ` स्वरूपा त्र
धद. ` श्रीमद्भागवतम् । ` ८ [ स्वो. २ र, १० श्लो. ६-९०
न च तद्विना दृदयमित्येकतरस्याभावे एकर नोपरभामहे । तत्र तदा ततृत्रितयम् आलोचनात्मकेन प्रययेन यो बेदं साक्षितया
परयति स परमात्मा आश्रयः । तेषामपि ` परस्परमाश्रयत्वमस्तीति तद्रयवच्छेदाथं विशेषणं खाश्रयः अनन्याश्रयः स चांसाव-
न्येषामाश्रयशचेति । तत्रांषांशिनोः शद्धजीवपरमात्मनोरभेदांशषसवीकारेणेवाश्रय उक्तः ! अतः परोऽपि ` मनुतेऽनथमिति 'जाप्रत्
स्नः सुपुष्न्न गुणतो बुद्धिडृत्तयः। तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन ` विवक्षितः ।।' ` इति शुद्धौ विचष्टे द्यविशुद्धकचरिया-
य॒क्तस् साक्चिसंक्ञिनः शुद्धजीवस्याश्रयत्वं न शंकनीयम् । अथवा नन्वाभ्यास्मिकादीनामप्याश्रयत्वमस्त्येव । सलयम् । तथापि
परस्पराश्रयत्वान्न तत्र आश्रयताकेवस्यभिति ते त्वाश्रयक्षब्देन मुख्यतया ` नोच्यन्ते इत्याह ` एकमिति । तर्हि साक्षिण. एवासामा-
श्रयत्वं तत्राह चितयमिति ! स आत्मा सक्षी जीवश्च यः स्वाश्रयोऽनन्याश्रयः परमात्मा ख एवाश्रयो यस्य तथाभूत इति ।
वक््यते च-सर्वं पुमान्वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेदसरवज्ञमनन्वमीडे इति । तस्मादाभासश्चेलयादिनोक्तः परमात्मेवाश्रय इति । ९ ॥ #
% अथ स्वथं भगवहक्णपरमरूपं तदेवाश्यं स्तोतुं तद॑शभूतस्य पुरषस्य वभवं ताटक्त्वेन दशयति पुष इति । यदासौ न्िनिगंतः
आद्योऽवतारः पुरषः परस्येयादयु क्रीया श्रीभगवत आविभूंतः तदा तवण्डम् आस्मनि नं तत्समूहं विनिर्भिश् आत्मनः
प्रथक् कतुमारभ्येय्थः, अथवा यदा अण्डं निजाविभावखानं ` श्रीभगवन्तं विनिर्भिद्य ततः प्रथग्भूत्वा विनिगैतः तदा
अपस्ततपयेन्तानि तन्त्वानीयथेः । प्रथिव्यपिं तदन्तभूततत्वेन | ज्ञेया || १०१ .. | |
| | श्रीमदिश्वनाथचक्रवर्तिङता सारर्थदिनीष्याख्या । |
आत्मनो जीवस्य हरेर्योगनिदराम् अनु पश्चात् श्चक्तिभिः स्वोपाधिभिः सह शयनं निरोध इति श्िलनन्तरं महाप्रख्य
जीवानां परमेश्वरे ख्यं उक्तः । अन्यथारूपं मायिकं स्थूटसूष््मर्पद्वयं दत्वा स्वरूपेण शुद्धजीवस्वरूपेण केषाच्रिद्भगवतूपाषेद-
रूपेण च उयवल्ितिमुक्तिः । इति स्गादयो जीवविषया नवार्था उक्ताः ।। ६ ॥ # % सर्गादीनां नवानां लक्षणेरेव तद्रिषयी-
भूतान् सर्वान् जीवान् लक्षयित्वा एकस्याश्रयस्य लक्षणेन परमेश्वरं ठक्चयति । आभासः सगः चकारात् स्थितिपोषणादयः निरोध-
शरेति चशब्दान् मुक्तिश्च यत एवाभ्यवसीयते निश्चीयते स आश्रयो भगन्नारायण एव तस्मादेव सृष्टधादिदौनात् । तस्यैवोपासक-
भेदेन संजञान्तरमाहं परमिति ॥ ७॥ क ॐ अथ, विष्टभ्याहमिदं कत्छषमेकांशेन . स्थितो जगत् । इत्युक्तेः प्रतिदेहमेवान्तया
मिरूपेण सितं तदेवाभरयरूपमयात्मादिभ्यो विभागेन स्पष्ट ददौयितुमाह भ्यम् । योऽभ्यात्मकोऽयमिति स्त्र विनयादिव्वात्
सवायँ ठक् । योऽयमाध्यास्मिकः पुरुषः यदिदमध्यात्मं च्षुरादिकःएणमिख्थः । स॒ एवाधिदैविकश्चष्वरायधिक्षता सूयादिः इन्द्रिय
तद्धिषठात्ोरभयोरेव सूर्थायंशतवेनैकरूप्यादियर्थः । तत्र तत्वेषु मध्ये उमय आघ्यात्माधिदैवरूपो विच्छेदो विमागो यस्मिन् सः
आधिभौतिकः चश्र्गोरकाद्यपठक्षितो दयो देहः । यद्रा उभयः गोलकरूपः शब्दस्पञ्चीदिरूपश्च विच्छेदो भेदो यस्य सः । पुरुषस्य
जीवस्मोपाधित्वात् सर्वत्र पुरुषपदप्रयोगः । स . बा एष पुरुषोऽन्नरसमय इयादिश्वुतेः ।। ८ ॥ ॐ # एकमेकतराभावे इति
एतेषामन्योन्यसापेश्चसिद्धिसेन ` अनात्मत्वं दीयति । तथाहि : दृश्यं विना ततप्रतीयनुमेयं करणं न सिध्यति, नापिद्रष्टा न च
तद्विना करणप्रद्यतुमेयस्तदधिष्ठाता सूयोदिः न च तं विनां करणं प्रवते न च तद्विना दृदयमित्येवमेकतर स्याभावे यदा. एकं
नोपरमामहे लन्र तदा ततत्रितयं यो वेद स तन्निरेक्षसिद्धिरात्मा जीवः। यङकुक्तम्-देदोऽसबोऽक्षा मनवो भूतमाव्ामास्मान्म-
न्यच्छ परं विदुथेत् । , सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तञक्ञो न वेद् सर्वज्ञमनन्तमीडे । इति सवंमेतच्नितयं पुमान् जीटो वेदेति तत्रार्थः ।
तथेव--जाग्रत् स्वप्र; सक्र गुणतो बुद्धिवृत्तयः । तासां विटक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिभ्ितः।। इति। स कीरञ्च सखमेवाश्रया
यस्य सः परमास्मा एव आश्रयो यस्य सखः । अयमथैः--अध्यात्मादीनां परस्पराश्रयाणां जीवः आश्रयः जीवस्य परमात्मा आश्वयः
परमात्मनः परमासेवाश्रय इलयाश्यतत्तवं परमालैव ! तथा विष्टभ्याहमिदं कृतखमेकांशन : सित द्युक्तः स्वं कृष्ण एवाश्रयो यस
स परमात्मेति व्याख्याने श्रीकृष्णस्य सुख्याश्रयतवं तदंशतवात् परमात्मनश्च निर्विशेषसवरूपत्वात् ब्रह्मणश्च इत्येकं आश्रयतनत्व-
मुपासकमेदात् त्रिधा भासते इति ॥ ९॥ ॐ क एवं दक्षमिरमहापुराणरक्चणेजीवेश्वरविमागं निरूप्य जीवानामीदवरभक्तेव
निस्तारमभिन्यञ्य । यदुताहं स्था पृष्ठो वैराजात् पुरुषादिदं | यथासीत्तदुपाख्यास्ये इति । प्रतिज्ञातमर्थं | वक्तु कथां प्रस्तौति
पुरुषोऽण्डमिलादि । ननु कथं मुहुरपि वैराजस्याध्यास्मादिकथैव प्रप॑च्यते . मगवतोऽतिमधघुरखीलावतार-रूपगुणादि कथाः
किमस्पीयस्यो दृष्टः । सलयम्। ताः कथा आस्वादनीयतेन केषु खलटपदेषटम्याः ये तद्भक्तिसिद्धा. नियसिद्धा वा. मह्यनुभावास्ते
तत्सौन्दथागरतरीलामृतसिन्धौ खत एवाविरामं खेन्तयेव ये पुनरन्ये , विषयानन्दतस्पे निद्रान्तिये च कुकर्मफलदुः्लतरङ्ग
मूच्छेन्ति ते ततः प्रबोधयितुमेवाक्ञक्याः कथं भगकवह्ीख उपदेदयन्तां | यदुपदे्ञादेव ते साधकमक्ता मबेयुरिति | महाकारुणिकः
पुराणचूडामणिरयं `तांस्ततः प्रबोधयितुं भंम्या : किमपि. सुद्धुरपि यतते स्म. ` तत्र॒ यथा वद्धा तप्तमङ्ग' वहिनेवोप-
शाम्यति यथा च भूताविष्टो भूतमन्त्रेणैव प्रवद्धथते तथेव जीवानां मायानिद्रावेहो. मायाकथयैवापयाति यदुक्तम्-- माया
वणेयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः । श्ण्वतः श्रद्धया निव्यं माययात्मा न सुद्यति ॥ इति । किच्च -यद्यपि आगवतकृपाङन्धभयवहणीखा-
सृतवृषटयेव मायासुखनिद्राणोऽपि कर्मदुःखमूच्छितोऽपि जागर्ति स्तिम्यति जीवति । भ्रृयति आनन्देन । माथति न्च तदपि ता्दन्-
म श्ध
महतङ्कपा यैरेव सभ्यते तेरेव छृतार्थीभूयते न तु । स्वैरेव अत नोऽध्यातकथया ु मुहः : श्रुतय : छन्धसंसारतितीषणां । गुरुपादाश्रय णे
व्याख्यासमल्लंङतम् ।
` वः. २. १० ली. ६-१० | ग्रनेक्यारे
्रोद्ूतयत्नानां निङृष्टजीवानामपि निस्तारो भवतवित्येतेदे
श्रीभागवतममृतमिवास्ाद्यमेव । अपिः च ` शाख्स्यास्य न ` केवरं भगवन्तमेवाधिङकय प्रवृत्तिः. अपि तु तदश्च
भूतौ ब्रह्मपरमात्मानावपि । यदुक्तं शाखारम्भ एव-ह्येति परमात्मेति भगवानिति शच्यते । इति ब्रह्मपरमात्मोपासक्रानामभ्यास्मादि-
कथाभ्यास उपयुक्त एव । किच्च शाखरस्यास्य महिना ब्रह्मपरमात्मोपासकानामपि भक्तिपरवत्तितसवात् ततफ़खदशायामपि ` आत्मासमाश्च
मुनय इत्यादेः प्रायो भक्तिरेव वरीव्र्तीति ते ततसाधनं ततफर्च् शुद्धभक्तेरपि . न कटाक्षणीयम् , अपि तु अनुमोद नीयमेव ।
तस्माद् यथा त्रह्मत्व-परमात्मत्व-मतस्यकूमौयनेकावतारत्व-धर्म॑ज्ञानवेराग्यबलैश्वयैरूपगुणलीखमाघुयैपरिपूणैः श्रीकृष्णः ` ` सवं
विधभक्तैरेव परिचर्यैते एवमेव ब्रह्म-परमास्म-मत्स्यकूमीद्यवतारावतारितत्ततस्वैमूखभूतश्रीकृष्णतदीयरूपगुणरीलामाधुरयश्चये
तत्प्रापधरिसाधन-मक्ति-परेम-पर्म-ज्ञान-योग-केराम्यायखिखतनत्वप्रदशेको भ्रन्थोऽयमपि तत्स्ररूपभूतं ` इति सव॒ समञ्जसम् । ` पुरुष
्रकृतीक्षणकन्ता अण्डं सृष्टा यदा विनिर्भिद्य सखरूपभूतादात्मनः . सकाश्चात् प्रथकंङ्रय बतरिनिगेतो बहिः सितः तदा आत्मनः
खस्य अयनं ज्ञयनसखानं तस्मिन्नेव ब्रह्माण्डे अन्विच्छन् अपो गर्भोदसंज्ञा असाक्षीत् । शुचिः सख्यम् , अतः शुचीः ुद्धाः न त॒
क्षासेदादितुस्या इयथः || १० ॥
श्रीमच्छुकदेवक्तसिद्धान्तध्रदीपः
अस्य देहगतस्य आत्मनः जीवस्य अवि्ाकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते इति ` वाक्योक्ताभिः कर्म॑संज्ञाभिः शक्तिमभि
सदह अनुञ्चयनं ख्यो नितेधः अन्यथा रूपमात्मतेन गृहीतं देहादिरूपं कायेकारणरूपप्रकृतिसंबंधं हित्वा भगवद्धाबापन्नेन खरूपेण
ग्यवखितिर्मक्तिः ॥ ६॥: % # आभासः आसमंताद्वासनमाविभेवनमुतित्तिः. निरोधो. ख्यः चकारात्थियादिसंग्रहः यतः
अध्यवसीयते ज्ाख्द्रारा ज्ञायते स आश्रयः । ननु तस्मिन्नाश्रये. किं प्रमाणभिलयत आह्. परमिति । सर्वोछरष्टेन न्रह्येति बदद्गुण-
शास््याधाश्रयत्वेन परमात्मेति सवीरमत्वेन च श्न्यते अनादिसिद्धेन शब्देन वेदेन प्रतिपाद्यते इलयथेः ॥। ७ ।॥ # $. देहा-
द्यात्मत्वस्य देदादिविरक्षणास्मखरूपम्रतिपादनेनान्यथा रूपत्वं दञ्चंयन् खरूपेणाश्रये उ्यवस्िति दक्ेयति य इति द्वाभ्याम् । योऽय-
मात्मनि देहे प्रसिद्धः चक्चुरादिकरणसमृहः स. आध्यात्मिकः यश्चासौ चश्चुरायधिष्ठाकृभूतः सूयोदिसमूहः स॒ एव आधिदैविकः
यश्चोभयविच्छेदः उमयभिन्नः देहः स॒ आधिभौतिकः पुरुषः स्मृतः.॥.८ ॥. # # . -न ह्याधिभौतिकं विना प्रतीयनुमेय
आध्यात्मिकः चक्षुरादिकरणसमहः, सिद्धयति नापि तं विना तसच्त््यनुमेयस्तदधिष्ठाठसमूहः, नापि तं विना करणवगेः प्रवतेते
नापि करणवर्म विना देहादे रूपायपरब्िः, एवं यदा एकमेकतसभाव्रेनोपकभामहे न साक्षातछुम ह तत्र. तदातच्रितयं यो वेद् स
आत्मदेेन्दरियादिद्रश्म जीवः. तस्य सख्ातंच्यं वारयितुं हयैधीनतामाह्. खाश्रयाश्रय इति । स्वाश्रयो भगवान् आश्रयो यस्य सः ।॥ ९॥
रः ॐ एवं सर्गाद्य्थान् जीबस्य देहादिविखक्षणत्वं भगवतः आश्रयस्य स्वाश्रयं जीवस्य हय्येधीनत्वं चाभिधायेदानीं यदुताहं
स्वया प्रष्टौ वैराजासपुरुषादिदं यथासीत्तदुपाख्यास्ये इति यदुक्तं तदु्पत्तिप्रकारमाह् पुरुष इति । असी पुरुषो वैराजः अण्डं विनि-
भिय परथकृङ्कय विनिर्मतः प्रथक् स्थित इयर्थः । आत्मनोऽयनं खानम् अन्विच्छन् विशश्चन् यतः खयं शुचिरतः शुचीः शुद्धाः अप
गर्भोदकसंज्ञाः अस्राक्षीरसष्टवान्।॥ १०॥ | 5 | $
भीमदव्रदलमाचायिरचिता सुबोधिीव्याख्या
निरोधं छक्षयति--श्रस्याऽनुशयनमिति । अस्य भगवतः अनु पश्चाच्छयनं चक्तीः श्ाययित्वा तद्धोगाथं स्वस्य श्चयनम् ।
ऽन्यथारपं स्वरूपेण व्यवस्थितिरिति ! अन्यथारूपं तत्वरूपं तस्य परित्यागः स्वरूपमेकम् । अवस्था द्विविधा सामान्यविर्ेषसेदेन.।
उभयत्र रक्षणं मिलितम् । तत्रापि पूवं तत्त्वपरित्यागः, . तत्त्वान्यष्टाविदातिः । एवमेकत्रिशद्धेदा भवन्ति ६ ॥ 8 . ‰. आश्रय
लघ्षयति--त्रमासश्चेति 1 आश्रयो विविधः । शालमार्गेणाऽऽश्रीयत इति प्रपच्या, सायुञ्येन . वा, उत्त्ति्धितिप्रलयैवा । क्रियया
आश्रयणं पञ्चधा । ज्ञानेनाऽऽश्रयणमषटधा । मनसो द्विस्वभावत्वात्तस्योभयत्र सम्बन्धः}. अन्तःकरणानां मध्ये अहङ्कारस्य . नाऽऽश्रय-
बु्त्तिप्रयो । अन्ये विकास एतदन्तभाविनः। पंरूपपरित्थागो द्वितीय स्याऽऽदिमस्तथः । ` उमावेकीङतो .लोके चृद्धधादिनि- |
=
सुदरीरिताविति । श्रध्यवसीयत इति । यतो ` भगवतः ` सकाशान्न केवखमेते विकारा जायन्ते किन्तु प्रकादयन्ते च भगव्रतेब्र ।
चकारात्तेषु सखभावोऽपि सम्पाते । अतोऽस्ति आति प्रियमिति जयं भगवत्कार्यं तत्कारणत्वेनाऽऽश्रयः 1 एतदेवं तस्याऽधिष्ठानत्वम् ।
तदार. आय धति +त अधवामोभय शयः । य सचिवान सोक यौः भभन्ति। अथे वरे
नामान्तरेण व्यपदिरयते इतिं सर्व॑समन्व॑यार्थं नामान्तर माहं । परं ब्रह्मेति वेदे । परमास्मेति स्थृती । श्यत एव । शब्दमात्रं
भिधेते। अर्थस्त्येक एव । वेदचलुमुःलवंणव्युदासाथं परशब्दः । जीवच्युदासार्थं द्वितीयः । ७ ।॥ % कैः एवं क्रियाश्रयं
निरूप्य ज्ञानाश्रयं निरूपयति--धोऽध्यास्मिकोऽथमिति दाभ्थाम् । ज्ञानममे निरूपयितुं ज्ञेयमच्र ` भिरुप्यते । ज्ञेयं त्रिविधमाध्यास्मि-
कादिभेदेन । आत्मानमध्यध्यात्मम् । आमा ` देहस्तमधिष्ठायं ये ` तिष्ठन्तीन्द्रियान्तःकरणानि प्राणाश्च तेऽध्यास्मानः । तानधिश्वाय
यस्तिष्ठति शारीर आत्मा स आध्यास्मिकः । सोऽयमेव पुरषो यः शरोचरवक्तस्वेन व्यवहियते । यस्त्वेतदन्तर्यामी ख आधिदेतरिकः ।
अधिदेवानामिन्दियाधिष्मवृदेवानां नियामकत्वेन तौनधिष्ठा"्य यः श्थितः स आधिदैविकः । सोऽप्ययभेव । एक एवेन्द्रियाणीन्द्रिया-
धि्ठठेदे बाशधाऽधितिषठन् शब्दद्टयेनो््यते । अतएव देवांधिषठानसामथ्यैमन्तर्यामिण इतिः ख ॒एतस्याऽपि पूञ्यत्वेन निरूप्यते ।
एकस्यैव उमयविधविच्छेदकन्ता शब्दद्रयप्रवृत्तिनिमित्तमूत आधिभौतिकः । भूतान्यधिष्ठाय ये तिष्ठन्ति रूपाद्यस्तेऽधिभूतासतत्स-
मुदायोऽवयवी आधिभौतिक देहः । देहे विद्यमान.एबेन्द्रियाभिमानित्वमिन्द्ियप्रेरकत्वं च । नो चेदेक एवाऽऽत्मा । अस्योभय-
अत आश्रयलक्षणमतिव्यापकमिलयाशङ्था ऽऽह 1 एकं त्रयाणां मध्ये एकतरस्य स्वातिरिक्तख्यं अभावाद्धेतोः एकं नोपरमामहे किन्तु
भावेनेवोपङ्भामहे । एकमप्यन्ययोभाविनं उपलभ्यते न स्वभावेन । तदा “सायेक्षमसमर्थं भवती"ति न तेषामन्यतरख्ितयं ज्ञातुं
शक्तः । अन्तर्याम्यपि खठ्यापारे व्याप्रतखितयमध्ये प्रविष्टो न च्रितयं जानाति । यथा देहजीवयोख्ितयाज्ञानं सवंजनीनं तथाऽ-
न्त्यामिणोऽपि ज्ञेयम् । एवं सति यच्ितंयं वेद स आश्रयः । ` तस्य नामान्तरमप्याह-- प्रास्मेति । अतति व्याप्नोतीयात्मा । अत
एवाऽस्य छीखातादात्मा चिभूतितेन गणितः । ^श्रहमात्मा यु डाकरेशे"ति । इदमेकं भगवतो रूपम् । भगवानेव वा ज्ञानाशश्रयत्वे
य आत्मत्वेन निरूपितः । ननु तस्याऽपि खज्ञानभावात् स्वाधिष्ठावज्ञानाभावाञ्च तस्याऽप्यन्य आश्रयः स्यादत आह--खाश्रय
इति । स तु स्वात्मानमेवाऽऽश्रि्य तिष्ठति न तस्यां ऽऽश्रयान्तरपेक्छा । अनेन खमप्रकाक्चः स इत्युक्तं भवति ।९॥ 8 $ एवं
दश्च छक्षणानि निरूप्य त्रितयनिरूपणा्ं पूर्वोक्तं विराजमुपपस्या सह निरूपथति--पुरुषोऽरडमिति । “यावानयं वे पुरषः" इयात्र
नामरूपे तस्याऽऽ्िघ्रे जीवतुस्यतया । तत्र जीववेटक्चण्यं निरूपयितुं स्वेच्छयैव तस्य सामं इन्द्रियाणि चेति जीवसाम्यं निरा-
करोति । तत्र प्रथमं नामनिसक्तिमाह-पुरषोऽण्डमि ति दाभ्यम् । पुरुषो वियट् । ब्रह्माण्डं विनिर्भिय कटाहासपथक्य नारि
केखगोटकवत् यदा विनिर्गतः खसष्वंकायें “समर्थो जातः । अथवा । अण्डमेव वा भिन्त्वा निगतः । तदम अण्डे न जलाद्यावरण-
निरोध इयत्र मृटसस्यास्येति पदस्यात्मबोधकतवे आत्मपदस्यार्थमाहुः ्रात्मनो देहस्थेति, आत्मत्वेन प्रकाशचमानाद-
भिन्नस्य देहस्येयथः । उभयत्रेति द्विविधक्षक्तिषु शयने उभयोः शक्तीनां सहभावो विवक्षित इत्र गमकमाहुः देहेयादि । द्रासप्तति-
मेदाः प्रश्नोपनिषदि प्रसिद्धाः, द्रासप्रतिप्रति्ञाखानाडीसद साणीति । तथा च, तासु मुख्यानां प्रहणात्तथेयर्थः । तेनोभयविधश्क्ति
सहभावेऽध्यायसङ्कथः ब गमिकेति भावः.। सामान्यविरोषभेदेनेति सामान्यावसथा दैवीसम्पद्रपा, विहेषावस्था मयौदारूपा पष्टि-
स्यैव दशेनात्कथं रुक्षणसमन्वय इत्यत + तत्रापीत्यादि । तत्रापीति पुष्वस्थांयाम्। ददं यथा तथा ममोत्तमेतिषलोकेत्यन्न
विचृतमाचायंः । तन्मत्छृततंदिप्पणीतोवगन्तव्यंम्। पव्वविहतितत्त्वपक्ेऽध्यायसङ्कथा न युज्यत इयतः सङ्कयान्तरमाह्
तत्वानीलयादि । ६॥ कः ४ श्राभासश्चेयत्र 1 नन्वाश्रयस्य कतो लक्षणद्रयभियाकांङः क्षायामाहुः श्राश्रय इत्यादि । शास्त
भगवदप्रापकं भक्तिक्ञानरूपं मागेद्रय॑म् । आश्रयश्चब्दश्चात्र कमवयुत्यन्नः, यथा सर्वासामपां समुद्रमेकायनमिःटयादिश्रुतिसिद्धाधि-
` करणत्वोधकः, “तत्र भक्तिमागे प्रपत्त्यांऽऽश्रयो भवति ज्ञानमार्गे सायुज्येनेति प्रकार दैविध्याहक्षणद्वयमियर्थः । एवं सति तृतीय-
7र्गिणां जडानां चाश्रयो न स्थादिलयरुच्यां वैश्रान्तरमाहः उत्यत्तीयादि । तथा च, प्रषत्त्यां सायज्येन वी ज्ञानद्वारा आश्रीयते,
------ ~~ ~~~" --~
१, छाय स्थित इति ख. । २. स्श्रतिः प्रमाणमिति ख. । ३. श्रयस्वेनाव्मतवेनेति ख. ‡ 8. च सवेति घ, । ३. काथससथं इति ख, ।
धेः । नतु तथाप्यन्त.कप्णस्य चतुर्िधस्वात् ज्ञाने न नवधा वक्तव्य इयत आहुः अन्तरियादि । निरोधश्व्दस्य ` प्रख्यः असिद्ध
स्वात् तत्समभिव्याहत आभासकञब्द् उखत्तिबोधनाय किमेति पयुक्तः, उत्पत्तिपदमेव छतो - नोक्तरि मेस्यकांद्धायामाहुः अभास
शबेनेव्यादि । विषयताया आश्र कत्वमिति विषयताद्वयाधारत्वम् । तयोरिति, जगद्रू्रतमोरूषयोः विषयतयोः, उत्पत्यादिभिः
सखजनक्रियाधारत्वेनाश्रीयते, नं तु स्वोश्रयत्वेनेतीममर्थ स्कुटीकुर्वन्ति दइदभियादि । आश्रयत्वमिति; सखस्वरूपला भाथेकोपजीव्यस्वम् 1
उतयत्तयाद्य स्वस्वरूपलाभाय यमुपजीवेन्ति स जगजन्मसितिभज्गक्ती आश्रय इयर्थः । ` निरोधश्चेति चकारस्या्थमाहुः आभासं
निसेधविलयादि । बद्ध ययादिभिरिति बद्धिविपरिणामापश्चयैः । तर्हि चतुर्भुखात् कोः विशेषः इयत आहुः अध्य उसीयल इल्यादि
श्रत इति प्रकाशनात् स्वभावसम्पादनाश्च । त्रयभित्ति; विषयतागतं त्रयम् । एतदेवेति, अस्तिभाति्रियससम्पादकत्वमेव ! तथा
च मूरे यत इत्यनेन उरपच्यादिजनकं प्रकाशकं देतुमुदिहय तस्मिन्नाश्रयत्वविधानाद्विषयतोपरज्ञकस्थिया आश्रयत्वं विवश्चित-
> † ~ न ् {101 3 शे 2 6
प्रमाणानमेकाथेत्वाथम् , एवं चेदेन पयेनैताटृश्चस्य प्रपच्या आश्रयण्णीयस्वं बोधितप्रायम् ¦ स्तादिति गीतायाम् ¦ जी व्युदस्य
सच यचाभवदि'ति श्वुतिविरोधामवेपि दासुपर्ण ति--श्वतिरविरद्धथत इयत आहुः अत एवेदयादि । श्रन्तर्यामिण इति पच्चमी ।
यत उमयप्रवेश्ञपक्षेपि चतं पिवन्तावि'ति--श्रुयन्तरे जीवात्मा छायारूपतवाद्प्रमोजक उक्तः । अत एव देतोरस्य देवाधिश्नन-
सामभ्येमन्तयामिणः सकाश्चादेवेति, स॒ एतस्यापि पूज्यत्वेन शरुखन्तरे निरूप्यते । तथा चोदेश्यविधेयभावस्य तद्रोधनार्थतया
कथनान्न तद्विरोध इयथः । मूले, उभयविच्छेद् इयत्र उभयोर्िच्छेदो यस्मादिति उ्यथिकरणपदं बहूतन ज्ञापयितुमाहुः .उमय-
अस्यात्मनः जीवात्मनः शक्तिभिरिन्द्ियान्तःकरणादिभिः सह अनुञ्चयनं भगवति ठयस्तदेकपरतया संसारविस्मरविश्च
निरोधः, निरोधनिरूपके दश्चमस्कन्धे तथेव प्रतीतेः । अन्यथारूपमविद्यया देवमनुष्यदेदादौ आत्माभिमानलक्षणं हित्वा स्वरूपेण
सचचिदानन्दात्मस्वेन व्यवखितिमुक्तिः ॥ ६॥ # ॐ आ समन्ताद्भासनमाभासः जगत आविर्भावः निरोधः प्रयश्च यतो यत्र
चाध्यवसीयते प्रमाणेन निश्धीयते स अपश्रयः । स क इयेश्षायामाह-वेदे परं तरद्चति स्मरतो परमात्मेति च शव्यते कथ्यते
इति ।॥ ७ ॥ # # आश्रयखरूपमपरोक्षाचुमवेन स्पष्टं दङेयितुमध्यात्पादिविभागमाह--य इति । योऽयमाध्यात्मिकः पुरुष
----~------------ 4
& शआरमुख्यस्वात् पाटः |
9.७२
श्कषुरादिकःणाभिमानी द्रष्टा. जीवः स॒ एवासौ ' आधिदैविकशवकषुसाद्यधिष्ठाता सूयोदिः। यस्तु तत्रेकस्मिन्नेवोभयः ` आध्यालिका-
दिद्धिरूपो ` बिच्छेदो भेदो यस्मात्तथाविधशचशुरगोरुकाचुपठश्चितो दृश्यो देहः स ह्याधिभौतिकः पुरुषः सृतः तत्त्वज्ञेनिरूपितः ।
युरुषस्य जीवस्योपाधित्वात्तस्र पुरुषत्वं ज्ञेयम् “स॒ वा , एष पुरुषोऽन्नरसमयः” इदादिश्ुतेः ।। ८ ॥ ॐ ` 8 एकमेकतराभावे
इस्येतेषामन्योन्यसापेक्षं ` सिद्धलरेनानात्मत्वं सूचयति । :तथाहि--ट रयं विना तत्प्रतीयजुमेयं करणं न सिद्धयति, नापि द्रष्टा; न च
तद्धिना कप्णपवृह््यनुमेयस्तदपिष्ठाता सुर्गीदिः, न च तं विना करणं प्रवत्तेते, न च. तद्विना दृश्यभिः्येबरं यदैकतरस्याभावे एकम्पि
नोपलभामहे न पदयामसन्र तदा तद् आध्यास्मिकादिश्रितयमारोचनात्मकेन प्रलयेन यो वेद साश्ितया पश्यति स॒ परमात्मैव
खाश्रयाश्रय इयन्वयः । तेषामपि परस्परमाश्रयत्वमस्त्येवेति तद्रववच्छेदारथं विशेषणं स्वाश्रयेति, अनन्याश्रयश्चासौ अन्येषामाश्चय-
श्चेयथः । तथा च भगवानेकादशे वक्ष्यति--रूपमाकं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिद्धति यः सखतः खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्यः
सखयाऽनुभूयाऽखिरसिद्धिसिद्धिः इति ॥। ९॥ # # एवञुक्तमेवाध्यात्मादिबिभागं प्रपन्चयन् 'यदुप्ताहं त्वया ष्ठो वैराजा-
सपुरुषादिदम् ॥। यथासीत्तदुपाल्यास्ये' इति यत् प्रतिज्ञातं तदुखत्तिप्रकारमाह--पुरुष इवयादिना । स पुरुषो वैराजः अण्डं विनि-
सिच प्रथक्करय यदादौ सृष्टः पूर्वं विनिर्गतः प्रथक् स्ितस्तदा आत्मनः स्वस्य अयनं स्थानमन्बिच्छन् विशन् यतः स्वयं शचि
छद्धः अतः शुचीः फेनतरङ्गादिरादहिव्येन शुद्धाः अपो गर्मोदकसजज्ञाः अघखाक्षीत् ससज ॥ १० ॥ |
जव भगवान् योगनिद्रा स्वीकार करके शयन करते ह, तव इसं जीवका अपनी उपाधि्योके साथ उनमें रीन हो
जाना 'नियोध' दै । अज्ञानकर्पित कठैत्व, भोक्तृत्वं आदि अनात्मभावका परिलयाग करके अपने वास्तविक स्वरूप परमात्मा
स्थित होना ही क्ति है ।। £ ॥ $ क परीक्षित् ! इस चराचर जगत्की उत्पत्ति ओर प्रख्य जिस तत्त्वसे प्रकाशित
होते दै, वह परम न्य ही 'आश्रय' दै । शाखं उसीको परमार्मा कटा गया है ।। ७॥ ॐ ॐ जो नेत्र आदि इन्द्रियोका
अभिमानी द्र जीव दै, वही इन्दरियोके अधिष्ठातृ-देवता सुथै आदिके रूपमे भी है ओर जो नेत्रगोक आदिसे -युक्त दृश्य
देह है, वदी उन दोनोंको अख्ग-अट्ग करता दै ॥ ८ ॥ ® # इन तीनों यदि एकका भी अभावो जाय तो दूसरे
दोकी उपरुन्ि नदीं हो सकती । अतः जो इन ती्नोको जानता है, वह् परमात्मा ही, सबका अधिष्ठान आश्रयः तत्त्व है ।
उसका आश्रयं वह् स्वयं ही है, दूसरा कोई नहीं ।। ९॥ # क जव पूर्वोक्त विराट् पुरुष ब्रह्माण्डको फोडकर निकटा:
तत्र वह अपने रहनेका स्थान ददने खगा । ओर खानकी इच्छसे उस शद्ध सङ्कप पुरुषने अयन्त पवित्र जठंकी सृष्टि की ।।१०॥
तास्ववात्सीत् स्व्ष्टाु स्॒खपरिवत्सराच् । तेन नारायणो नाम॒ यदापः परषोद्धवाः ॥ ११ ॥
द्रव्यं कमं च कारश स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्तिन सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२॥
` एको नानाखमन्विच्छन् योगतरपात् स्त्थितः । बीयं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
अथिदेवमथाष्यात्ममधिभूतमिति प्रथ; । यथेकं पौरुषं वीयं त्रिधाभिचत तच्छुशए ॥ १४॥
अन्तःशरीर आकराञ्ञात् परुषस्य विचेष्टतः । ओजः सहो बलं जज्ञ ततः प्राणो महानसुः ॥ १५ ॥ `
| भीषरस्ाहता मादिव `
! , अप्ु वासं नारायणनामनिरक्टया स्पष्टयति । . तेन अष्छु वासेन यद्यस्मात् पुरुषो नरसस्मादुद्धवो यासां ता नारा
अपोऽयनमस्येति नारायण इयथः ] तदुक्तम् । “आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूवं तेन नारायणः
स्मृतः । इति ।॥ ११॥ क 8 तस्य प्रभावमाह ! द्रव्यमुपादानम्। कमदीनि निमित्तानि जीवो . मोक्ता यस्यानुभ्रहात्संति
कायक्षमा भवंतीलयर्थः | १२॥ # योग एव तत्पं श्चय्या तस्मात् वीयं ग्भरूपं देहं हिरण्मयमिव प्रकाशबहुखम् ॥ १३ ॥।
‰ तस्यैव प्रपंचः यथेयादिना । १४।॥ ® ॐ अंतः शरीरे य आकाश्चस्तस्माक्कियाशक्टया तच्र विविधं चेष्टमानस्य
सत.ओज इंद्वियश्चक्ति सहो मनःशक्तिबेरं देशक्तिः ततः शक्त्यात्मकात्सुक्षमाद्रूपासाणः ` सूत्राख्यः ` महान् मुख्यः असुः प्राणः
सर्वेषाम् ॥ १५ ॥ ` | ¢ , |
| = + 5 वंशीचरछृता मावाथदीपिकाप्रकाशव्याख्या
` इत्यथ इति इति । नारेषु स्थितत्वान्नारायण इति भावः} अत्र प्रमाणमाह -तदुक्तमिति । नरस्य भगवतः सूनवः पुत्राः
ताःआपः पूरं प्रख्ये यतोऽयनं वासस्थानं तेन हेतुनेति स्म्रयर्थः।। ११॥ # ॐ तस्य समष्टिविराङंतयामिणः उपादा
न~ ------
१, नवमाध्यायस्य ( ४९ >) रलोकोऽयम् । २. प्रा °्पा०--तेजस्ततः ।
्कं.२ श्र. १० श्लो. ११-१५] ग्रनेकव्याख्यासमङंकृतम् । | | ड्द
प्रथिव्यादि जीवो हिरण्यगर्भः अनुप्रहादन्बयात् । इत्यथ इति । इति न हि परमात्मानं विना जीवो वा तिष्टेदिति भव ॥ -१२॥
$ 8 ` समष्टिविराडव कथमभूदियपेक्षायामाह-एकः प्रख्ये स्वांाञ्जीबानात्मनि विलाप्यैकतवेन सितः अनु अनतरं सष्टिकाले
` “एकोहं बहुस्याम्'” इति श्ुतेर्नानात्वमिच्छसतानेव जीवानात्मनः सकाशञाद्टिभक्तान् कुर्वन्. योगः सखमहिमस्धिति क्षणं णवे
तल्पं शयया तस्मान्महा प्रख्ये रात्रिस्धानीये अ्चयितवा सष्टिकाठे प्रातरुस्थितः सन् देवो दीव्यन् पुरुषः मायया ख्क्ञक्या महत्तवा-
दीनि कारणोनि सुद्ा तैः कायभूतं वीयं हिरण्मयं कनकवर्णं प्रकाक्वहुकं ब्रह्मांडं सावरणमस्जदिति महासमष्टिस्टिः ` ततश्च
तेषामेव महन्तस्वादीनां किचित्किचिदंशेरमगबच्छकत्यैव परस्परं भिकितैः समष्टिविरायपन्नाश्चत्कोटियोजनपरिमितांडकटाहमध्यगः
खष्टोमूत् । तदैवादिपुरूषस्तदेवांडकटाहं प्रविश्य तद्ध खसष्टजकेनापूर्यै तत्रस्थं समष्टिवियाजं स्जठरमभ्यगतं कृत्वा सदस्ञ-
षणि तस्मिन् गर्भोद् एव सुष्वाप तदन्ते योगतत्पात्समुखितः सन् हिरण्मयं बीर्यं समष्टिविराजं त्रिधा व्यसजत् ॥ १३॥ क ` (
्रिधेव कं तत्राह-अधिदैवमिलयादि । एष एव समष्टिलस्य नाभिद्रारकमख्नाखात्मको भविष्यति । स एव पुनश्तुर्दशलोकात्मको
वेराजसंज्ञ स्थूलो भावी सूक्मं तु हिरण्यगर्भः समष्टिजीवो वैराज एव विसगादर्थं चलुमुभ्लो भावीति नह्मणस्तैविध्यम् । अथ
म्रकृतमनुसरामः अथ इति । आधिदैवादिकायुक्त्वा तरिविधादन्यदिदं त्रिविधमियर्थः ।। १४॥ % छः असुर्जीवनव्यंजकः । १५!
्रीराधार मणदासगोस्वामिविरयिता दीपनीव्याख्या |
निरुक्त्या भ्रकथनेनः व्युत्पत्त्या इति यावत् ॥ ११॥ १२॥ 8 & गर्भरूपो देहमिति चतुर्दश्चमुवनात्मकं समष्टि
देहम् अप एव ससल्नदौ तासु बीजमवाखजत् । तदण्डमभवद्धैमं सहस्राकंसमद्युतीति मनुवचनात् ॥ १३॥ २२॥
-श्रीमद्वीस्यघकवध्याख्या
स्वखषटासु ताखप्सु सदस परिवत्सरान् बहून्संबरसरानवास्सीत् उवास । एतदेव नारायणकब्दप्रवृत्तिनिमित्तमियाह तेनेति ।
यद्यस्मासपुरुषोद्धवाः पुरुषास्रमपुरुषावुद्भवा उत्पन्नाः पुरुषादुद्धवो यासां इति वा नारा आपः अयनं यस्येति शेषः, तेनेदृशव्युत्पत्ति
रभ्येनावयवत्वेन नारायणो नारायणकञव्दवाच्योऽभूदियर्थः । नामेति स्छव्य॑तरप्रसिद्धि ग्योतयति । तथादि--स्मथैते आपो नारा इति
प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं यस्य ताः पृं तेन नातयणः स्मृत इति ॥ ११ # क अस्यैव प्रभावमाह द्रव्यमिति ।
द्रव्यादयः यदनुग्रहतः संति स नारायणः । इयन्वयः द्रव्यं महदादिष्रथिव्यंतभूतव्गः कर्मजीवारृष्टं काटः गुणयैषम्यहेतुः खभावः
प्रकृतेः परिणामस्वभावः यदनुग्रहतः संति यस्य उपेक्षया न संति द्रव्यादयो यत्संकस्पानुविधायिसत्तायितिप्रवृत्तिका इयथः ।। १२ ॥
ॐ # एवंभूतो नारायण एकः अविसक्तनामरूपसृक्ष्मचिदचिच्छरीरकसेनैकः नानास्वं देवमनुष्यादि रूपेण भवितुमिच्छन्
योगः खवात्मानुभवरूपो योगः स एव तस्यं श्चयया तस्मात्समुस्थितः देह खडरीरमूतं हिरण्मयं रमणीयं वीर्यं चिदचिदात्मकं कारण-
द्रव्यं मायया चतु खरूपेण त्रिधा करणज्ञवृज्ञयरूपेण व्यसृजत् मायाश्चव्दस्तद्गुणरजःपरचुरः चतुमुष्खपरः संकल्पपसे वा संकस्पेन
चतुमु खरूपी भूर्वा बराप्यद्जदिवय्थंः | १३॥ ॐ क त्रेविध्यं विद्रणोति अधिदेवमिति । अधिकं दिगादिदेवतायिषः
एकरादशेद्वियरूपकरणवगेः अध्यात्मं ज्ञातुवगः अधिभूतमिति प्रथिव्यादिभूतश्चगंधादिज्ञेयव्गः उक्त इति त्रिधा प्रमुव्यैसृजदियर्थः।
ज्ञातसष्टिनांमजीवानां तत्तदेवादिदेहयोगसंपादनमेव । तथाहि तोयान् जीवान् विससजं भूम्यामिति । तोयक्षव्दोपरक्ितभूतसंघ-
परिणामदेवादिश्चरीरविश्चिष्ठतवेनाकारेण विससज इयथः । अथ संप्रहेणोक्तं देवादिव्यष्टिश्रीरखानां प्रागेन्द्रियादीनां चतुसुभ्ख-
शरीप्प्ाणेद्वियादिसमष्ठित उत्पत्तिप्रकारं भरतिपादयितुं प्रतिजानीते यथेति । पौरूपे समष्टिपुरुषचतुमु खदेहगतं पुरुषाधिष्ठितं वा
रकं समटिरूपेणेकं वीर्यं व्यष्टिकारणं दरधय त्रिधा करणभोक्त्विषयरूपेण देवादिव्यष्ठीनां यथा निरभियत उदपद्यत तच्छरुण्वियर्थः,
मत्त इति शेषः ॥ १४॥ 8 # एवं प्रतिज्ञाय ्यष्ठद्वियसष्टिविभागं वक्तु इद्रियाश्रयप्राणव्यष्टिसष्िमाह अंतरिति । पुरुषस्य
चतुमु खस्य विचेष्टतः प्राणन्यापारं ङुवंतः चतुमु खे प्राणव्यापारं छुर्बति सतीर्थः । अंतः इारीरे तच्छरीसंतः सितादाकाश्ादाकाश-
कायैवायुविेषातराणादोजः सदोबलं जज्ञे ओजः प्रृत्तिसामथ्यं सहः वेगसाम््यं बलं धारणसाम््यं एते धमा अभवननियर्थः।
ततश्चतुसु खस्छङरीरगतोजःसहो बकधर्मिप्राणात्पाणाख्यः महान्मुख्यः असुः प्राणनहेतुः जज्ञे इतरेषां शरीरातर्व्तिप्राणा अभव-
न्नियथैः । प्राण इत्येकवचनमा्षं जायभिप्रायं बा ॥ १५॥
धरोमद्विजथष्वजतीर्थकता पद्रत्नावलीभ्याख्या
५ ततः कं तत्राह तासिति । स्सष्टसु तावप सहसपरिवत्सरानवात्सीदिति यत् तेन नारायणो नामाभूदिलन्वयः । ननु
३नायनमप्सासेति अबयन इति बा जलायन इति चातरेण नारायण इति नाम कथमत्राह यदिति । अना्ञात्पुरुषो नरस्तदुद्धवापो `
नारा इते यद्यस्मात्ता नारा अयनं यस्व स नारायण इति सोऽपोऽसरजत्ततो नारा नरोऽनाश्चास्पसे यत इति च ॥ ११॥ ः #
4 7निसा " चै नय क , [ [- | क
दरेरियं सुषिः स्वाधीनसाधनातरसहकृतेत्याशयेनाह् द्रव्यमिति द्रव्यं प्रथिव्यादि ।। १२॥ ® ॐ त्रह्माडस्यांतसैविभ्यमपि
श्रीनायायणेनैव कृतमिलाद् एक इति । जके शेषपरयंके शयान एको नारायण एव स्वदखष्टतत्तद्स्तुनियामकतयांत्यामिरूपैनौनास्वं
६० ४ |
४७ ` ` श्रीमद्भागवतम् । [ स्क. २ श्र. १० श्लो. ११-६५
बहत्वसंख्यागोचरत्वमाप्तुमन्विच्छन्. योगतस्पारससुस्थितो देवो लीरारोके हिरण्य सवीयैमंडं मायया स्वेच्छयांतस्सिथा व्यधात्
। तत्तन्नि्ामकस्वेन बहुत्वं आरपतुमीखर इत्यादेः किंच दिरण्मयं पूणसुखं शतानंदवीयं सखवरतो रूपं त्रिधा व्यसजदियन्वयः 1 अंतः
स्ितहरेः कामादंडे ब्रह्मतनो्जनिरिलयादेः । १३॥ $ $ अंडातसतैविष्यभ्रकारं कथयति । अधिदैवमिति । प्रभुरिति चिधा
उ्यखजदिति शेषः । हरिवीथैरूपस्य विराजोऽपि त्रैविध्यमस्ती ते कथयति पुनरिति । पुनथैथा तत्पौरुषं पुरुषाख्यस्य हरेवींय
विराण्नामन्रह्मात्मकं जातं त्रिधा भिद्यत इति त्रिविधमभवत् तथा गण्वियन्वयः | %४॥ % # त्चैविध्यं विदब्रणोतिअंत-
` रिति । विराडाख्यत्रह्मश्षरीरेतराकीश्ञे विचेष्टतः पुरुषस्य हरेरोजः सदयो बलं पराभिभवसहनस्वेच्छाकरणश्चक्तयो जज्ञिरे तवरतेभ्य
ओजदिभ्यो महान्भ्राणो सुख्यप्राणो जज्ञ इलयन्बयः। ब्रहमातर्यामिहर्योजःसदोबलानुविष्टहिरण्यगभोजःसदोबरेभ्यः सर्वेन्दरिय-
नायक ओजःसदोबरात्मको सुख्यग्राणो जात इत्युक्तं भवति । एतेन च पूव॑भकृता्यात्माधिभूताधिदैवानां न्हमख्यनारायणन्रहम्ाणेभ्यः
सृष्टिरिति ज्ञातव्य प्राणेन क्षिपतेयादिवक्ष्यमाणत्वात् ॥ ६५ ॥ क 4 5 9
` ्रीमज्ञीवगोस्वामिङता क्रमसन्दभव्याख्या ।
तदेवं ब्रह्माण्डं करतुमारभ्यापि श्चयनटीखाथं कञ्चित् काटं खगितवेष्ट आसीदियाह् तास्ववात्सीदिति ॥ ११॥ ॐ ॐ
ततश्च सवं तद्यथैमेवासीदिलयाह द्रव्यमिति ॥ १२॥ छ % एक इति साद्धेम् । तत्र महासमष्टिव्यष्टिजीवानां त्रयाणां तदुपा-
धीनाच्च सृष्प्क्रियाममेदप्रायतया बिवरीतुमाह एक इति । एकः ध्रल्ये खांश्ञान् जीवान् आत्मनि विखाप्यैकःवेन सितः संप्रति
तु तत्तत्स्वांश्ानाविर्माव्य नानात्वमन्विच्छन् योगनिद्राखानात् सुस्थितः । ततश्च वीय्यं ब्रह्माण्डसमृहोत्पाद नाथमंश्षतो विभक्ती-
छृतं तत्त्वसमुदायरूपं ब्रह्माण्डसमूह बीजम् ।। १३॥ % ॐ अथेयद्रैकम् ॥ १४ ॥ 8 # अथ त्रिधात्वं विवरीतुं प्रथमं
माणं विष्रूणोति अन्तरिति द्वाभ्याम् । अन्तः शरीरे तस्यैव गर्भोभूतस्य महासमष्टिरूपस्य पुरुषस्याभ्यन्तरे य आकाञ्षसतस्मात् प्राणो
जज्ञे स्पष्टीवभूव । ततो विचेष्टमानस्य सतः ओजः सहो बच जज्ञ इयन्वयः ।| १५ ॥
ि श्रीमद्धिश्वनाथचक्रवक्तिङ्ता साराथंदशिनीम्याख्या | ह
अप्सु वासं नारायणनामनिर्क्या स्पष्टयति । तेन | अप्सु वासेन नारायण इति नाम ` अभूत् । कुतः यत्
यस्मादापः पुरुषादुद्धवबन्तीति ता इति नरः पुरुषः तस्माजञता नारा आपोऽयनं यस्य स्र नारायण इति नाम । तदुक्तम् ।
आपो नाया इति प्रोक्ता आपो यै नरसूनवः । अयनं यख्य ताः पूवं तेन नारायणः स्प्ृतः॥ इति।। ९१ ॐ
तस्य॒ समष्टिविराडन्तर्यामिणः परभावमादह । द्रव्युपादानं प्रथिव्यादिकं कर्मादीनि निमित्तानि जीवो हिरण्यगर्भो
भोक्ता यस्यानु्रहात् यदन्वयात् । न हि परमात्मना विना जीवो देद्य वा तिष्ठेत् स्वकायै्षमो वा भतरेत् ॥ १२॥ ॐ #
समष्टिविराडेव कथमभूदिलयाकांक्षायामाह् । एकः प्रख्ये खां्ञान् जीवान् आत्मनि विलप्य एकस्वेनाधितः अनु अनन्तरं
सुष्टिकाखे नानात्मिच्छन् तानेव जीवानात्मनः सखकाश्चाद् विभक्तान् कुर्वन् योग एव तत्पं य्या तस्मादिति महाप्रलये राश्नि-
स्थानीये च्चथित्वा सुष्टिकाठे प्रातरस्थितः सन् देवो दीयन् पुरुषः मायया खन्ञक्या महत्तस्वादीनि सद्वा तेः कार्यभूतं वीयं
हिरण्मयं कनकवर्णं प्रकाशबहुं ब्रह्माण्डं सावरणमसजदिति महासमष्टिरष्टिः । ततन्ध तेषामेव महत्तत्वादीनां किचित् किंचिद
रभगवच्छकत्यैव परस्परमिलितैः समष्टिविराट् पच्नातकोटियोजनक्चतकोटिपरिमिताण्डकटाहमध्यगः खष्टोऽभून् तदैवादि-
पुरुषस्तदेवाण्डकटाहं प्रविदय तदद्धं॑ खसृष्टजलेनापूयं तत्रस्थं समष्िविराजं तं स्वजठरमध्यगतं कृत्वा सहस्रवषीणि तस्मिन्
गोद एव सुष्वाप तदन्ते योगतस्पात् समुस्थितः सन् हिरण्मयं वीरं समष्टिविराजं त्रिधा व्यखजत् । भरिधैव किं तत्राह अधि-
दैवमित्यादि } एष एव समष्िसतस्य नाभिद्धारात् कमरनालात्मको भविष्यति । स एव पुनश्चतुदशलोकात्मको कैराजसंजञः स्थूलो
भावी सृष्ष्मस्तु हिरण्यगर्भः वैराज एव विसगौधरथं चतुर्मुख भावीति ब्रह्मणसैविध्यम् ।। १३॥ 8 # अथ प्रकृतमनुसरामः
अथेति । अधिदैवादिकाटुक्तात् त्रिविधादन्यदिदं त्रिविधमियर्थः ॥ १४॥ 8 # अन्तःशञरीरे य॒ आकाकस्तस्मात् क्रिया-
शक्या तत्र विविधं चेष्टमानस्य पुरुषस्य समष्टिविराजः ।! ओज इन्द्रियशक्तिः सदो मनःशक्तिः बट देहशक्तिः । ततः त्रिविध
दाक्लयात्मकात् सृक्ष्मात् रूपात् प्राणः सूत्राख्यः महान् श्रेष्ठः असुर्जीवनः्यञ्जकः ।। १५ | | ह
धीमच्छुकदेवरूतसिद्धान्तप्रदीपः ।
तासु खसष्टासु अप्सु सहसरं परिवत्सरान् अवात्सीत् उवास तेनाप्सु वासेन नामेति प्रसिद्धौ नारायणशब्द वाच्योऽमूत्
, यद्यस्मादापः पुरषोद्धवाः पुरुषो नर सख्यं भगवान् तदुद्भवा नयतीति नरः प्रोक्तः परमात्मा सनातनः इति श्रीव्यासवचनात् ताः
नाराः आपोऽयनं यख सं तथोक्तः । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तख ताः पूवं तेन नारायणः स्पत इति
स्पते ॥ ११॥ ॐ क तत्परभावमाह द्रव्यमिति । द्रव्यं महदादिकमैजीवाषृ्टं कालः गुणवेषम्यदतुः खभावः प्रधानस्य
पेरिणामित्वम् । जीवश्रेतनः यस्य भगवतः अनुग्रहतः संति काथैकारिणो भवन्ति यटुपेश्वया तु न संति किमपि करु नोत्प
१० शतो, १९.१५] ` ्रनेकब्यास्या ्मलंछृतम् । २, ०: +. ७५
` यदैते संहता भावाः भूतेन्द्रियमनोगुणाः । यदायतननिर्माणे न शेर वित्तम वदा संदह्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता क
` नानात्वमधिद्रैवादिविभागमन्विच्छन् योगः स्वात्मानुभवरूप एब तस्पः तस्मादुर्थितः वीर्यं वक्ष्यमाणसरम्यपदा्थंमूलमूतं दिरण्मय
परकाश्षबहृटं अविभक्तावयवं शरीरं मायया वयुनेन संकल्पमात्रेण अधिदैवमध्यात्ममधिभूतमिति त्रिधा व्यसजदिति साद््छोको `
वाक्यम् ॥। १३॥ ॐ 8 अस्यैव परप॑चः अथेत्यादि पौरुषं पुरुषाधिष्ठितम्। एकं समष्टिरूपं वीयं व्य्टिकारणम् । त्रिधाभिद्यत
निरभिद्यत उदपद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥ ॐ ॐ पुरुषस्य विचेष्टतः प्राणचेष्टां कुबेतः भंतश्षरीरे यः आकाश्चः तस्मात् ओजः
इन्द्ियश्चक्तिः सहः मनःशक्तिः बलं देदशचक्तिः प्राणः जज्ञे शक्तित्रययुक्तः समष्टप्राणोऽमवदिखयर्थः ।। ततो महान्युख्यः असुः
सर्वेषां प्राणः जज्ञे । जातावेकवचनम् ॥ १५ ॥
प्रीमद्वल्लभाचा्यविरचिता सुबोधिनीव्याख्या
| ततस्तास्वेवाऽप्सु खसष्टाखवात्सीत् । न ह्यन्य एवमपः ष्टुं तत्र स्थातुं बा शक्नोति । सखसष्रस्िलयनेनाऽपां महत्वेन
सखमहत्त्वं बोधयन् जीवादयन्तराभावेन च तत्कृतं भयमञुद्धि च निवारयति । अत्र वासस्तुष्णीमावेन । सहस परिवत्सरानिति ।
स नारायणावतारो ब्रह्ममानेन सह खपरिवत्सरमात्रं तिष्ठतीति ज्ञायते । शयनार्थं वां । सहस्रपसिवस्सरं शयनं कृत्वा पश्चात् सष
करोति । एतावान् काटः स्वदेहे निष्यायमानानां सर्वेषां जीवानां सवेनिरवाहार्थे । एवं सति तस्य नारायणेति नाम॒ जातमियाद--
तेन नारायणो नामेति । नारमयनं यस्येति नाययणः । नन्वस्य जलमयनं तत्कथं नारायण इति । तत्राऽऽह--यद्ापः पुरुषोद्धवा
इति । यद्यस्मादापः पुरुषकषब्दवाच्यान्नरादेवोखन्नाः । पूवं हि पुरुषः। स एव नारायणपूव॑भावित्वान्नर इत्युच्यते । भगवदा-
वेशात् । तस्माजाता आपः तेन नाराः । ता अयनं यस्येति भवत्येव नारायणः । एवं सनिर्मितेनैव कायेण स्वस्य नामानि भवन्तीति
न प्राकृततुस्यता ।। ११॥ # ॐ क्र । अस्मादपि देतोस प्राक़ृततुल्यतेलयाह-द्वयं कमं च कालश्चेति । रव्यमधिभूतं
महाभूतादि । क्मीऽध्यात्ममदृादि । का आधिदैविको नियन्ता सवेनिमित्तभूतः । स्वभावः परिणामहेतुः । जीबो भोक्ता ।
उपाव्ानं निमित्तं च क्लोभको हेतुरेव च ! मोक्ता चेति समस्ताथं समर्थाः छपया हरेः ! तदाह--यदयुप्रहत इति । एवकारेण
जीवानां विेषाकारेण भगवल्कृपाधीनलत्वं बोधितम् । चकारादन्यान्यपि साधनानि दण्डादीनि भगवत्छृपयैव । सन्ति आविभूतानि
तिष्ठन्ति । का्यश्षमाणि च भवन्ति । अन्यथाऽव्यक्तमेतानपकर्षति । यथा व्याघ्रः पद्म् । तदाह---न सन्तीति । नाऽत्र भगवतः
करोधोऽप्यपक््यते ! किन्तुयश्चामात्रेणाऽव्यक्तसतानुपसं हरति । अनेन “यावान् कल्पः” इत्यादिषु ये काखद्य आश्षिपनास्ते सवे
समाहिता ज्ञेयाः ॥ १२॥ क ष किन्न । भगवाननन्तः कथं सृष्ट्यादि करोवीति न शङ्कनीयम् । यतस्तस्य सष्टिभकार एवः
मियाह--पको नानात्वमन्विच्छन्निया दिभिः । भगवानेक एव जखे शायानोऽनेकरूपो भविष्यामीतीच्छां कृतवान् । ततः सयान
स्तस्पादुस्थितो यथा पुरुषः शय्यात उत्तिष्ठति । ततस्तस्य स्वात्मनो वह्धेच्छायां तस्य वासुदेवस्य मायारूपा या भाया तया हेतुभूतया
तस्याः सन्निधिमात्रेणैव स्वस्मिन्नेव विद्यमानं बीजात्मकं वीयं सचिदानन्दरूपं निधा सद्रपचिद्रपानन्दरूपमभेदेन त्रिधा अख्टजत्
॥-१३॥ ॐ छ भदत्रयमपि गणयतति-प्रथमतः अधिदैवं आनन्दां्चभूतम् । अथ तदनन्तरं अध्यासं चिद्रूपम् । कथं करत-
वानिलयेश्षायामाह--प्रसुरिति । सवंसमर्थः । इतिशब्दः प्रकारे । यथेतन्नयं निर्मितं तथान्येऽपि प्रकारा निर्मिता इति । अनेन
स्वे त्रिविधा उत्तरिताः । प्रकारवि्ेषेणाऽपि त्रैविध्यं जातं निरूपयति--यथैकमिति । प्रकार्यतिरेकेणेच्छयैव त्रेविध्यं भवति
तथापि प्रकारेणाऽपि निरूप्यते । यथा एकमभिदयत । अखण्डस्य यथा भेदस्तथा शण्वियर्थः ।। १४ ।॥ ॐ # तदेवाऽऽह--
श्न्तःशरीर इति । शरीरमध्ये हृदयस्थाने य आकारस्तस्मादाकाश्चाद्धेतोः पुरुषश्चेष्टां कृतवान् । निरबकाशश्चेषटितुं न समथं इयधि-
करणेऽप्याकाश्चस्य हेतुत्वम् । पुरुषस्य नारायणस्य । विचेष्टतः शरीरमध्य एव चेष्टं वतः । इदं तु तस्यैव शस्यम् । तदा तस्य
चेष्टात इन्द्रियान्तःकरणदेहानां सामर््यानि जातानीयाद-ग्रोजः सहो बलं जज्ञ इति । ततः तदनन्तरं प्राणो जातः । तस्य
माणस्य वायुत्वं निराकरोति-- महानिति । महत्तर्वांशभूतः सूत्रात्मा । न तु भौतिको वायुः । अन्येऽपि प्राणाः सन्तीति विशेषण-
माह--्रसुरिति । सुरियिनुकाणक्षष्द्ः खासवायुः । स न मवतीयसुः । भोतिकादतिरिक्त इतिं यावत् ॥ १५ ॥
भ्रीमद्गोस्वामिश्ोुरूपोत्तमचरणविरचितः | खयोधिनीभकाशः
तास्ववार्सीदियत्र तूष्णी भावेनेति, सुप्रवत् क्रियान्तररादित्येन ! अत्र खसु वासकथनादेवं ज्ञायते । अण्डभेदा-
नावरणजलस्याविलत्वेनायनान्विच्छयापां खृ्टिस्तेन विराजोऽयनं खसष्टा आपस्तद्यनं भूतरूपं जं तस्यायनं तेज इति । तथा
प्वमण्डस्य सहखाच्दं स्ितेरुक्तत्वाद्त्र च नारायणस्ितेस्तात्कालिकस्वेन कथनात् सहखद्रयवर्पोत्तरं सृष्टिरिति प्योगतत्पात्समुत्थितः
इति वक्ष्यमाणिङ्गात् पक्षान्तरमाहुः शय॑नाथं वेति ॥ ११॥ % ॐ द्र व्यभियत्र हेतुरिति सहकार । एवञ्चैतेस्त्िभिः |
पञ्चरतौ किकसामध्यबोधनेन प्राकृवतुस्थावयवस्वकृतं प्राकृततौस्यं लोकन्यायेनापि निरस्तम् । तुसयावयवकस्योपि राजरङकयोः
चन्द ` † श्रीमद्भागवतम् । ` [ स्कं. २ श्र. १० शलो: १६.२०
सामथ्यैतदभावाभ्यामुत्कषीपकर्षस्माध
` धारणायामप्यभंयरूपस्य फलस्य सुखे शोके य्व॑वि
रणावरणवदिच्छाधीनवया ठेतीयश्छोकेन समाहितमियाहः । अ्ननेन इसयादि ॥ १२॥ ॐ पक इत्र तस्यः वासुदेवस्ये-
सादि । अत्र द्रव्यं कम चे" लस्योत्तराद्ध 'ूवं वासुदेवा परो ब्रह्मन्न चान्योर्थोस्ति तत्वतः इति पठितमत्र च "यदनुग्रहतः सन्धि
न सन्ति यदुपेश्चयेः ति पठित्वाप्रे तस्मात्छष्िरुच्यत इति तत्रोक्तो वासुदेवोयमेवेद्यायेनोक्तम्। तथा सति, दशमस्कन्धे
वासुदेवकलानन्तः इलयत्र यो वासुदेवो वक्ष्यते “सात्िकेषु तुं कल्पेष्वि' त्यनेन विवरिष्यते च सोयमिति बोध्यम् । सन्निधिः
मात्र रेति तां सच्रायकप्रतिकृतिरूपां छृत्वा ॥ १३॥ & अधिदैवभियत्र अन्येषीति अन्यत्रोक्तात्रानुक्त अपि ॥ १४ ॥
प्रन्तःशरर इध्यत्र अ्रधिकरणेपीति स्वसृष्टजटे । अत्र चेष्टाकरणेनेन्दरियादिसाम्येस्पित्तिकथनाचेष्टाजनकं सखसामथ्यं तस्मादन्य-
देवेति ज्ञापनायाहुः इदं तु शक्यमिति ॥ १५ ॥
श्रीगिरिधरकृता बालप्रबोधिनी
येन खसष्टासु ताखप्सु सहस्रपरिवत्सरान् बहून् संवत्सरान् अवात्सीत् उवास तेन अप्सु वासेन नासयण. इति
नामाभूदिति शेषः । एतदेव व्युसखादयति-यत् यस्मात् पुरुषो नरस्स्मादुद्धवो यासां .ता नायाः आपः अयनमस्येति नारायण
दलथेः । तदुक्तम्--'आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूवं तेन नारायणः स्मृतः इति ॥ ११॥
% ‰ . तस्य प्रमावमाह--द्रव्यमिति । द्रव्यं महदादिप्रथिव्यन्तो भूतवगेः, कमे शुभाद्यभजीवा्षटं, कारो गुणवैषम्यहेतुः,
सभावः परिणामहेतुः, जीवो भोक्ता, चकारादन्यदपि यक्किञ्चित्-एते स्वे यस्यानुग्रहतः सन्ति सत्तां कमन्ते, कायेक्षमाश्च
भवन्ति, यस्योपेश्चया च न सन्ति सत्तामेव न रमन्ते । कुतः कायक्षमतेदयर्थः ॥ १२॥ ॐ छ सदेवः एकः. अविभक्त
नामरूपः आत्मनो देवमनुष्यादिरूपेण नानास्वमन्विच्छन् योगजात् तस्पात्. शय्यातः समुत्थितः सन् दिर ण्मर्यं प्रकाशबहुरं
रमणीयं वीय गभेरूपं दें मायया खसङ्कस्पास्मिकया त्रिधा व्यसजत् विभक्तवान् ॥ १३॥ ॐ छ किं ततत्र विध्यमिय-
पेक्षायामाह अधिदेवमथाध्यात्ममधिभूतमितीति । तस्य सर्वत्र स्वेदा सर्वकरणे सामथ्यैमस्तीयाह-प्रयुरिति । कथं त्रिधा व्यस्-
जदियपेक्षायां सडक्षेपेणोक्तमपि विस्तरेण तपर कारं वक्तुं प्रतिजानीते--यथेति । एकं पौरुषं वीयं यथा त्रिधा भिद्यत तथा
शण्विखयन्वयः | १४॥ 8 प्रतिज्ञातं निरूपयति-अन्तरिति । पुरुषस्य विचेष्टतः क्रियाक्षक्लया विविधं वचेष्टमानस्या-
न्तद्रशरीरे य आकाञ्चस्तस्मात् ओजः इन्द्रियक्चक्तिः, सहो मनरशक्तिः, बरं देदक्चक्तिः, ततस्तदनन्वरं प्राणश्च जज्ञे । अस्व
इन्द्रियाणि । तेषु प्राणस्य सुख्यत्वमाह-महानसुरिति ॥ १५॥ ¦
हिन्दी श्रनुवाद | |
विराट्, पुरषरूप “नर” से उत्पन्न होनेके कारण ही जलका नाम नांर' पड़ा । ओर उख अपने उत्यन्न किये हुए नार!
मे बह पुरुष एक हजार वर्षोतक रहा, इ सीसे उसका नाम ` नारायणः हआ ॥ ११॥ # 8 उन नागयणभगवानकी
कपास ही द्रव्य, कम, कार, स्वभाव ओर जीव आदिकी सत्ता है । उनके उपेक्षा कर देनेपर ओर किनीका अस्तित्व नदीं
रहता ॥ १२॥ ॐ # उन अद्वितीय भगवान् नारायणने योगनिद्रासे जगकर अनेकं टोनेकी इच्छा की तेव अपनी
मायासे उन्होने अखिल ब्रह्माण्डके बीजस्वरूप अपने सुवणैमय बीयैको तीन भागोंमें विभक्त कर दिया--अधिदैव, अध्यात्म,
ओर अधिभूत । परीक्ित् । विराट् पुरुषका एक ही वीयै तीन भागोमिं कैसे विभक्त हज, सो सुनो ॥ १३ ॥ १४ ॥ # छ
विराट् पुरुषके हिलने-इकनेषर उनके शरीरम रहनेवाटे आकाश्चसे इृन्दरियबल, मनोबल ओर शरीरबख्की उसत्ति. हुई ।
उनसे इन सवका राजा प्राण उत्पन्न हुआ ॥ १५॥
अनुप्राणन्ति य प्राणाः प्राणन्तं सवजन्तुषु। अपानन्तमपानन्ति नरदैवमिवाञुमाः ॥ \६॥
प्राणेन क्षिपता क्षुत् ठडन्तरा जायते प्रभोः । पिषासतो जक्षतश्च प्राद्षुखं निरमिचत ॥१७॥
यखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
विवक्षोष्रुखतो भूञ्नो वदहिर्वाग् व्याहृतं तयोः । जके बे तस्य सुचिर् निरोधः समजायत ॥ ६९ ॥
4. तथेति मूल्लगततच्छब्दस्य पर्यायः । तथा तच्धुण्विति वाऽथ; । चिन्त्यमेतत् ¡ ` श्रयमेव ८ रा० ). सुबोधिन्याः - पाडः 1
“श्रथेकं' इति श्रीधरस्वामिषाडः । २ दिपता चायता निमित्तं न त्त डादिकं प्रभोः श्राजायते स्मेति श्रीधरस्ामिभ्याख्यानम् । २. रार पा०~~
विभोः । ४, प्रा० पार--सुचिरं त्य । | ८. , -
` . स्क. २श्र.ः १० इलो. १६.२० | प्रनेकब्या स्यासमलंङृतम् । = 2
` श्रीधरस्वामिरृते भावा्दीपिकान्याख्यो `
` महत्वं दयति । प्राणा दंद्रियाणि यं प्राण॑तं चेष्टं कर्व॑तमलु पञ्चात् प्राणति चेष्टं कुवंति अपान॑तं चेष्टं यजंतमलु अपाः
शत्या इव् ॥ १६॥ # ॐ क्षिपता चाख्यता निमित्तेन । श्ुत्तंडादिकं प्रभोरिति विरांडजीवाभेदे-
नंति चेटा यजंति राजानमनु न (याभ
नोपासनाथुक्तम् । आजायते स्र । ततो जक्षतः मश्चयितुमिच्छत इयर्थः । प्राक् प्रथमं निरभियत विभक्तमभूत् ॥ १७॥ ` क छ
तास्वधिष्ठानं जिहवन्द्रियं नानारसो बिषयः वरुणश्च देवता ज्ञातव्या । एवं सर्वत्राधिष्ठानभिद्रियं देवता विषय इत्येततुषटयमसुक्त-
मप्यूह्यम् ॥। १८ ॥ 8 # विवक्षोवंक्तुमिच्छोः मुखत एव वहिर्देवता वाक् इंद्रियं व्याहृतं भाषणम् । तयोरितीद्रियदेवता-
धीनत्वं कमणो दीयति ॥ १९॥ _ % ॐ नमति प्राणवायौ दोधूयति दोधूयमानेऽत्य॑तं प्रचलति सति तत्र च नासिकायां
वायुता गंधं वहतीति तथा । अनेन गंघो विषयो दरतः । घ्राण इद्रियं जिघृक्षतः गंधं म्रहीतुमिच्छतः ॥ २०॥ `
श्रीवंशीघरङृता भावाथेदीपिकाप्रकाशव्याल्या =. ` +
जीवनञ्यंजकलवेन महत्वं दशटेयति अन्विति ॥ १६॥ ॐ ॐ पिपासतो जक्षतश्चेयनेन सुप्रतद्ासनामात्रभुच्यते
यदेव खभावरूपं स ॒तत्तत्कायं संपादयतीव्येवमुत्तर त्रापि ज्ञेयम् । मुखमिति । व्यष्टिमुखमेव तन्मुखत्वेनोपदिशयते तत्तत्समुदा
यकारणसमात्ररूपत्वान्तन्मुखस्य, एवमुत्तरत्रापि एकतवं समूहापेक्षया एकोपरक्षणतेवेन वा ज्ञेयम् । अंतरा उद्रमभ्ये प्रभोर्वैराजस्य
॥ १७॥ # पूवेमुपक्रातमधिदैवादित्रेविध्यं विवृणोति मुखत इति । सुखतः मुखोवयत्तेरन॑तरमिय्थः। तत्राधिष्ठान-
विषयावधिभूतमिंद्वियमध्यात्मं देवताधिदेवमिति स्त्र चातुर्विभ्येषि तरेविध्यमेव द्रष्टव्यम् । तत्र तालुनि । ततो जिह्योतपत्तेरनंतरम् ।
यो नाना रसः । यद्रा मुखत इति सप्तम्यथं तसिः मुखे तालु निर्भिन्नमियर्थः | १८।॥ $ भूम्न इति । भगवदभेदापेक्ष-
योक्तम् । तस्य विराजः यदा. जले विराजो निरोधोऽजायत तदा श्रासचलनं `विना निर्वाह इति शधासचलनमार्गभूते नासिके
अभूतामिति भावः । तयोवंहिवाचोस्संबेधि तद् धीनं व्याहृतमिलथः । कर्मणो उ्याहृतस्येति खामिपद विवृतिः । यद्वा । : तस्व
वयाहृतस्य ॥ १९॥ २०॥ = ` | क न प
| श्रीमद्रीररयाघवव्याख्या | | ॥
तस्य महत््वमेवाह अनुप्राणंतीति । माणा इंद्रियाणि सर्वजंतुषु यं प्राण॑तं चेष्टं छुवंतमनु पश्चासाणन्ति चेष्टां कुर्वति अपानतं
चेष्ट यजतं भाणमनु पशचात्सवे माणाः अपानंति चेष्टं यजंति नरदेवं राजानमलुशरया इव सर्वाण्यपीन्दरियाणि प्राणाघीनवृत्तीनीदय्थः ।
द्रा वयष्मराणानां कारणखमावालुवतित्वमाद् अम्विति । यं चुयुलक्षरीरस्थं समष्िमाणमनु अनुख तत्खभावानुवर्तिनः ओज
आदिसामथ्यंयुक्ता एव व्यष्िप्राणाः प्राणापानादिव्यापारं ङ्वन्तीयथः || १६॥ छ क्च अथ साधिष्टठानस्य सदेव तस्य स-
विषयस्य जिहद्वियस्योतपत्तेसखप्राणोतपत्तिहेतुकत्वं सूचयन्नाह भराणेनेति । क्षिपता व्याप्रियमाणेन प्राणेन विभोश्चतुसुष्स्यान्तरा
जाठराग्नौ दीपिते ्षुततुद् च जायेते इत्यथैः । ततः पिपासतः पातुमिच्छतः जक्षतः अत्तुमिच्छेतश्च नटस्य शरणोतीतिवत् पंचम्य्ें
षष्ठी बोध्या ।प्राक् प्रथमं मुखं निरभिद्यत विभक्तममूत् चतुमंखसुखाद्रवष्टिश्षसीरमुखान्युखन्नानीलर्थः ।॥। १७।॥ # ‰ ताल्वधिष्ठानं
जिहवन्दरियं नानारसो विषयः वरुणश्च देवता ज्ञातव्या एवं स्वंतराधिषठानं इंद्रियं देवता विषय इत्येतज्नतुश्यमनुक्तमप्युद्यमुखादयङ्गै-
विना जिह्वाउत्पत्त्ययोगान्मुखोतपत्तिरक्ता नत्वधिष्ठानतया । अधिष्ठानं तु वात्येव अनेन ज्ञादसष्टिरप्य्थादक्ता भवति कागादीद्रिया-
भरयञुखाद्य्रयवसंचातात्मकदेवादिदिहयोगकरणमेव हि ज्ञातसृष्टिः । तालुजिहामूलं निभिन्नं उ्य्टिश्रीर्ापन्नमित्यथेः ॥ तत्र
तालुनि जिह्वा उपजायते उपाजायतेयथः । नानारसः कद्रम्टमघुरतिक्तादिरसः जज्ञे जिह्वयां यः नानारसः, अधिगम्यते ज्ञायत इटर्थः
॥ १८ ॥ ` 8 ॐ _ वग्ब्यषटयुसत्तिमाद् विवक्षोरिति ॥ विवक्षोव॑क्तमिच्छोूम्नो भूमवतः सुखतः सुखाद्रहिः वागभिमानिनी
देवता वागिद्वियं तयोरिद्रियतदभिमानिदेवतयो्र्यापार रूपं १५ ूदिय्थः । एवं सर्वत्र ब्रहमशरीरात्समष्टिमूतीद्म्यवयव-
विशेष विभाग उच्यते ॥ मुखाथङ्गैरियस्य सुखमादियेषां कपोखादीनां वैरज्गैविनेयरथः भुखकपोदन्वादिससुबेयं विनां तदन्त्वरसि-
जिद्धाया उत्पस्ययोगादियसिग्रायः ॥ न चेयं चतुसुखस्थैवेद्रियोतपत्तिरिति वक्तु युक्तं उपरिदस्तौ रुरुदतुरिति दसतद्रयोत्यत्तिकथनेनं
चतुमुखस्य.दिबाहुत्वाभावात् देवादिश्रीरस्य हस्तादिव्यष्टियुग्मविभागस्य सूचितत्वात् व्राणेद्रियज्यष्टुयुलपत्तिमाहं गरे इति । एतस्य
ब्रह्मणः गे कंठे सुचिरं कारुमियथैः । वायोरिति शेषः । वायोर्निरोधः समजायतेय्थः । जले इति पाठे नमखतीलयन्बयः ।। १९॥
क्षः निरोधान्नभस्वति वायौ दोधूयति अत्यंतं प्रचलति सति नासिके नासापुटे निरभियेतं वायुव्यापारं कुर्वतो बरह्मणः चचरीरे
वायुपूरिते नासिके निरभिद्येतां ्रहमदारीरे बायोः यान्नासांग्यष्टयोऽमवन्नियथंः । जिघृक्षतो गन्धमाघातुमिच्छतो ब्रह्मणः तत्र
नसि नासायां गन्धवहः गन्धश्रापको वायुः प्रौणाधिष्ठाता घण इन्दं चं. निरभिधतयन्वयः || २० ॥ ` र ५
= १ | ॥ । | , ^ ‰ | स श्रीभष्ठिजजयध्वजतीर्थक्षता पद्रत्नावलीव्याख्या | 4 ५
प्राणस्य सर्वेन्दियप्रमुत्वं स्पष्टयति अनुप्राणतीति पिंगख्या नाड्या अपानंतमधश्चेष्टमानम् ॥ १६॥ ॐ क इडा-
पिगखयोः प्राणापानचेष्टाफरमाह् प्राणेनेति । प्राणिनापानेन च ॥ विभोर्विस्चि्य ॥ चतुमंलावयवोत्पत्तिकथनपूर्वकं तेभ्योऽध्यात्मा- `
दीनामुरपत्तिप्रकारं प्रपंचयति पिपासत इति । . प्रागादौ सुखं निरभिद्यत व्यक्तमभवत् । १७॥ क मुखतो मुखे तच्र
= ताद निरभिनत् जिया जिहद्रियेण ॥ १८॥ # 8 वाक् वािद्रियं तयोवंहिवाचोरनंतरं व्याहृतमभिवादनं -हरीरातस्थे
नभस्छति वायौ दोधूयति पुनः पुनधन्वति कंपमाने सति जलेऽडोदके वतमानस्य विरच्य वायुनिगैमद्वारामावेन निरोधः कलक
विशेषोऽभूत् ॥ १९॥ ॐ ॐ तदनंतरं नासिके शरासोच्छ्रासरूपवायुनिर्ममागमद्वारे व्यक्ते वायुरियनेना्ापि निरोधो-
ऽलुभवसिद्ध इत्याह जिधृश्वतो घाठुमिच्छतो धातुसतत्र नसि नासिकायां यो नासिक्यः प्राणः स गंधग्रादी वायुोणद्रियं तद्विषयो
गंघश्च जात इति शेषः | २० ॥ (न ष य ग | | 4
ध 7 # भ्रीमज्ञीवगोस्वामिङता कमसन्दर्भव्याख्या ` # 2
अन्विति ! प्राणा व्यष्टिगता वायवः । मुख्यप्राणचक्ट्यैव व्यश्प्राणञ्क्तिरित्येवात्र विवक्षितम् । अविवष्ठितवाच्याथे-
ध्वनित्वात् ।। १६॥ & छ पिपासतो यक्चतश्चयनेन सुप्रतत्द्वासनामात्रमुच्यते यदेव खभावरूपं सत् तत्तत् कायं सम्पाद-
यतीति । एवसुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । मुखमिति व्यष्टिमुखमेव तन्मुखत्वेनोपदिशयते ` तत्ससुदायकारणमात्ररूपत्वात् तन्मुखस्य । एव
सत्तरत्रापि । एकत्वमत्र समूहापेश्षया एकोपलश्चणत्वेन वा ज्ञेयम् ॥ १७॥ ॐ. :# त्रिधात्वं विदृण्ंसतदुपर््य चतुद्धीत्वमपि
द्यति मुखत इति । ततो नानारसो जज्ञे इति तु समष्टेरव धर्मैः ॥ ९८ ॥ ॐ क विवक्षोरियद्धेकम् ॥। १९॥ %
जले बा इति साद्धंकम् । २० ॥ २१॥ स ॐ क =. |
वि शा ` शरीमदधिश्लनाथचक्रवससिकृता सारार्थदर्थिनीन्यास्याः = का
जीवनव्यञ्चकःवेन महत्वं दक्षयति अन्विति । प्राणा इन्द्रियाणि । य॑ प्राणन्ते चेष्टं छुव॑तं तमनु पश्चात् प्राणन्ति चेष्टं
कुवन्ति अपानन्तं चेष्टं यजन्तम् अनु अपानन्ति राजानमलु शृ््या इव । १६॥ # क क्षिपता चायता निमित्तेन
रु्डादिकं जायते स्म । प्रभोरिद्युपासनायं तत्र समष्टौ परमेन्वरत्वारोपः । ततो जक्षतः भक्षयिलुमिच्छत इत्यथः । प्राक् प्रथमं
निरभिद्यत विभक्तमभूत् ॥ १७॥ क क पूत्वंमुपक्रान्तमधिदेवादित्रेविध्यं विवरृणोति । मुखतः मुखोतूपत्त्यनन्तरमिखयथैः । तालु
अधिष्ठानं जिह्वा इन्द्रियं नानारसो विषयः वरुणश्च देवता ज्ञातव्या । तत्राधिष्ठानविषयावधिभूतम् इन्दरियमध्यातमं देवता अधिदैव-
मिति सर्वत्र चातुर्विध्येऽपि तरैविध्यमेव द्रष्टव्यम् ।। १८ ॥ # % सुखतो मुखेऽधिष्ठाने बहिर्देवता वाक् इन्द्रियं व्याहतं भाषणं
विषयः । तयोरिन्द्रयदेवतयोरधीनमियर्थः ।। १९॥ कैः 8 यदा जठे विराजो निरोधोऽजायत तदा श्वासचटनं विना न
निर्गा इति श्वासमार्मभूते नासिके अधिष्ठानं तत्र नभसि प्राणवायो दोधूयमाने अययन्तं चरति सति वायुर्देवता गन्धं वहतीति
तथा अनेन गन्धो विषयो दर्ितः । घ्राण इन्द्रियं जिधृश्चतः गन्धं प्रहीतुमिच्छतः ॥ २० ॥
ह | श्रीमच््ुकदेवक्ृतसिद्धा प्रदीपः ` | क
`. तस्य मुख्यतां दक्षयति नरदेचं राजानमयु अनुगा इव सवेजंत॒षु य॑ मुख्यं प्राणं प्राण॑तं चेष्टं कुर्वतम् अयु पश्चासाणः
दृद्रियाणि प्राणति चेष्टा कुवंति अपानंतं चेष्टंयजन्तमन्धपानंति चेष्टां यजंति ।॥ १६॥ 8 ॐ क्षिपता व्याप्रियमाणेन प्राणिन
निमित्तेन विभोः अंतर देहमध्ये ्ुत् वट् जायतेस्म ततः पिपासतः पातुमिच्छतः जक्षतः मक्षयितुभिच्छतः प्राक् प्रथमं मुखं निर-
भित विभक्तमभूत्, पुरुषस्योखन्नैमुखादिभिरवयवेजनादि कान् जनादिम्यश्च पुरुषस्य सुखाद्यवयवान् विजानीदीति अष्टमे प्रष्टोऽ-
` विरोधप्रकासेऽपि सूचितः ॥ ९७ ॥ #ै & सुखतः सुखे ता अधिष्ठानं निभिन्नं विभक्तं त्र ताद्धनि जिह्या इंद्वियमुपजायते
स्म । ततः नानाकद्गम्टमघुरादिभेदवान् रसो विषयः वरुणश्च देवता ज्ञेया । एवं सवत्राधिष्ठानमिद्वियं देवता विषयः ॥ इत्येतचचुष्टय-
मनुक्तमप्यूह्यम् ॥ १८॥ क ॐ भूम्नो विवक्षोवकतमिच्छोखतो सुखादेव वहिः _ वागभिमानिनी देवता वागिन्द्रियं
तयोवाग्बहृयोव्यापाररूपं व्याहतं भाषणं चाभूदियथैः । तस्य व्याहतस्य जटे निरोधः समजायत ॥। १९॥ & . 8
नमखति प्राणे दोधूयति अत्यंतं खव्यापार कुर्वति सति नासिके नासापुट निरभिधेताम् तत्र नसि नासिकायां वायुदेवतां गधं वह-
तीति गंधव, अनेन गंधो विषयो दर्तः जिषृश्चवः गधं प्रदीतुमिच्छतः घ्राण दद्रियमभूत् ॥ २०॥ . .
| | -श्रीमद्स्लभाचायैविरचिता खुबोधिनीग्याख्या ` : ` ` ।
मगवचेष्टामात्रमवेन्दियादिशक्तयः प्राणाश्च जाताः । तस्य प्राणस्य माहात्म्यमाह--्रनु प्राणन्तीति । पूवं राजसाहङ्का-
रासाणादीनासुत्पततिरु्ता । ते आधिदैविकरूपाः । एते त्वाध्यास्मिकरूपाः । यं प्राणन्तमनु' प्राणन्ति कायं छुवेन्ति । पराणाः इन्द्रि
याणि ।तन्रापि न सखसूपस्थमनु किन्तु प्राणन्तमनु । क्रियाया अपि क्रियापेक्षा सृचिता । तदा तस्य सर्वत्रैव तथात्वं जातमियाह--
सर्वजन्तुभ्विति । आत्रहमवृणस्तम्बेषु । अपानन्तमपगच्छन्तमनु इन्द्रियाण्यप्यपगच्छन्ति । तस्योपलक्षकत्वं वारयति दृष्टान्तेन
नरदेवमिवाऽनुगा इति । राजानमनु सेवका इव । १६ ॥ % ॐ एवं तस्य मादात्मयमुक्त्वा ततोऽग्रे सटिमाह--प्राणेन क्तिपता
चत्तडिति। प्राणः कर्गम्ः । श्रिपतः. क्षेपयुकतेन । अन्तःस्ितानि वस्तूनि -मलखादीनि . क्षिपता इतस्ततो विष्ठिपता । श्ट
-१, दैविकभूताः घ्, । २; प्राणमनु इति ख. । ३. कारणमिति ख, ।
स्कं. २अर, १० शली. १६-२० ]
अभिविश्ेषाचित्येके । गृ्युरियपरे । ऊष्मविशेष इत्येके । भगवानेव चैन्वानररूपः :्ुनडडृततिद्वयात्मकं
ततस्तद्रश्ात्.पिपासा जिघृक्षा च जाता । ततो बहिःखितपदार्थान् जलान्नरूपान् । पिपासतो जश्चतश्च पातुमिच्छोर्भोकतः
प्राक् पूवंभागे ¦ पुरुषेणेव हि विभञ्यन्ते दिश्चः । मुखं विवरात्मकम् । निरभि्यत भिन्नः; जातम् । तथापिन स्फु तु `
दवारमिब । तत्रेव सुखे विवरात्मके । तस्मादेव अुखाद्धेत॒भूतात्। तालं छोके -जिहेति प्रसिद्धं तन्मध्ये निर्गतम् । ` उपर्यधो देवा `
अंडात एकीभूताः "पदाथा दानार्थे ताटरूपेण निगैता इयथः । तत्र जिहेन्दरियं उपजायत आचिभूतमिलयर्थः । तत इन्द्ियान्निमित्तभूता- 1
त्दनन्तरं वा । नानारसो जज्ञे मधुरादिः । सर्वोऽपि धिषथस्तत्र जायते कारणत्वतः । बहिःस्थितो वा तस्ये छावशतो जायते
रसः ॥ अनेनाऽन्नादीनामप्येषेव ज्यवखा ज्ञापिता । अन्तःख्ितिपक्षेऽपि ताटुञ्यापारेणेव ताटुद्वारा श्षुततृदश्ामकं भवतीति मुखादि-
निर्माणम् । उपदीका (१) गजादिवत् । बहिर्विंषयपक्चे तु न सन्देहः । रसाः श्वङ्गारादयोऽपि भवन्तीति तद्रावृत्यथमाह--जिद्यया
योऽधिगम्यत इति । अधिगम्यते ज्ञायते, विषयतया खवीक्रियत इति वा ॥ १५ ॥ १८ ॥ # & ततस्तस्मिन्नेव ` यान
इन्द्रियान्तरं जातमिलयाह-विवक्षोरिति । वेद सूपां वाणीं वक्तुमिच्छोः । सुखतः विवरात्मकाद्धेतुभूतात् । भूम्नो व्यापकस्य
आकाञ्चरूपस्य । युखतं इत्येतस्य विक्ेषणम् 1 आकाश्च एव यत्तः शब्दो भवति । यथा तादुषूपे जिह्वा तिष्ठति तथा मुखमध्ये य
आकाङस्तस्मिन्वागिन्दरियं तिष्ठतीयथेः । तत्र प्रथमं बहिरदेवता वाक् स्ीरूपा न मर्तारं विना निर्गच्छतीति ततोऽवरः देवता प्रथमं
निरूपिता । ततो वाक् इन्द्रियम् । ततोऽन्यत्नाऽपि प्रथमं देवता पश्चादिद्दियमिति ज्ञापितम् । व्याहृतं तयोरिति । तयोः सम्बन्धि
ट्गाटनं साग्टयापामो देवनाध्िछितनेरिरयमाध्यो न केवसछमाध्य! एवमन्यत्रास्पि | तनश्चान्लनेना <मत जन, । चम.
क्षोमं जनयतीति तनिवृ्यर्थं नासिके नासापुटे निरमियेताम् । तस्य बहिःपदार्थम्रहणावश्यकत्वाभावेऽप्यन्तःस्थितवायोस्व `
निमित्तव्वमाद--दोधूयति नभसखतीति । नमस्वान्वायुस्तसिन्नयन्तं कम्पमाने सति । अथवा नासिकायां चटनात्मको वायुरेव
गोरुकरूपः । तत्र वायुर्देवता । गन्धं वहतीति गन्धवहो वायुघ्रीणो वा । उभयोर्मध्ये विश्चेषणं गन्धस्य विषयत्वबोधकम् । घ्राण `
इन्द्रियम् । नसि जिघृश्चत इति । नासिका गोटकसानीया । गोखकाधाररूपा वा । गन्धं जिधृक्षतः आघ्रातुमिच्छतो भगवतः।
निरभिथत उद्रतं जातं ग्रहीतुमिति यथायोग्यं क्रिया अनुसन्धेयाः ॥ १९ ॥। २० ॥
श्रीमद्धोस्वामिश्रीपुरुषेत्तमचरणतिरचितः खुबोधिनीप्रकाशः
` श्रचुपाणन्तीखनत्र पते त्वाध्यास्मिकरूपा इति । एतेन “श्राण ओजः सहो बम्" इति पदयोक्तानां भौतिकत्वं बोधितम् ।
सवेत्रेति व्यष्ठौ ।। १६॥ # 8 प्राशेनेत्यत्न प्राक् पृवेभाग इवयादि । एतेन यथा काखोलुमीयतः इति प्ररने सूर्येण हि
विभञ्यन्ते दिश्चः' यत्रोदेति सा 'भाचीः श्सर्वेषामेव वर्षाणां मेररुत्तरतः खित" दयादिवाक्येभ्यो दिग्बहुत्व( त्वा )व्यवस्ित-
त्वाभ्यां कणैदिश्योः संख्याठ्यवस्थाविरोधो य आक्षिप्तः स्थितः स समादित इयादि ज्ञापितम् । एवं सति सूयकृतदिकसङ्कया-
व्यवस्यः पूञ्यपूजकमध्यप्राचीवद्वथवहाराथस्वान्न कथ्चिदोष इतिः सिद्धयति । 8 मुखत इलयत्र उपय॑घो देवा इति,
वरुण उदानादिवायुदेवताश्च । तेति विराटञ्चरीरे । श्रन्नादीनामिति षष्ठाध्यायोक्तानां तेषाम् । नन्वन्तरेवं नानारसोत्पत्तिपक्ष
मुखनिर्माणवैयथ्यैमायातीति स पक्षो न सङ्गत इयाकाङ्क्षायां तदपक्चेपि तत्सङ्गतिं व्युत्ादयन्ति श्रन्तरिलयादि । षष्ठाध्याये
्षत्रभियधिकय (हव्यकव्याखरतान्नानां जिह सवैरसस्य केति कथनाजिह्ायामेव स्सादिखितिरिति तत्यक्षेपि क्ुसिपासाकारण-
स्योदरेऽ्नादिप्रवेशे सत्ति भवनात्तस्य च ताद्धुव्यापाराधीनत्वाद पारस्य च विवरोधीनत्वाद्विवरात्मकं मुखं वाद्धन्यापारेणेव
ताटुद्रास श्षुदादिश्चासकं भवतीति मुखनिर्माणं युक्तभिययः । अन्तर्नि्माभि दृष्टान्तमाहूः उपदीकेलयादि, उपदीका कीट विरोषः
उदेहीति प्रसिद्धः ॥ १८ ॥ # # विवक्षोरित्यत्र , श्राकाशरूपस्येति सद्रपस्यं उयापकतवेपि साधारणत्वेन शब्दोरपत्ति-
जनकत्वाभावादेवं उयाख्यातं ज्ञेयम् ॥ १९॥ ` $ नासिके निरभियेतामित्यत्र निमित्तत्वमिति नासानिर्भदनिमित्तत्वम् |
दोधूयति नभस्तील्युक्त्वा यपुनवयुकथनात्यक्षान्तरं सम्भवती यतस्तमाहुः अथवेलादि । चलनात्मक इति दोधूयतीत्यनेन
सूचितः । अत्रािनोनं देवत्वमिति ज्ञापनायाहुः आयुरदेवतेति । पश्चद्रयमुपष्टभ्नन्ति नसीयादिना । तथा च, नभतो गोकत्वा-
नङ्गीकारे नसुपदमनतिप्रयोजनं स्यादतः स वायुर्गोखकस्तरोखकं नासेयवगन्तत्यभिलथैः ॥ २० ॥
श्रीगिरिधरछृता वालप्रबोधिनी
` तस्य महत्त्वमेव स्पष्टयति--अनुप्राणन्तीति । सवजन्तुषु सवप्राणिषु प्राणा इन्द्रियाणि यं प्राणन्तं चेष्टां छु्व॑न्तं अनु
पञ्चात् प्राणन्ति चेष्टां कुवन्ति । अपानन्तं चेष्टां यजन्तं अन्वपानन्ति चेष्टं यजन्ति । तत्र दृष्टन्तमाह-नरदेवमिवानुगा इति ।
यथा राजानं गच्छन्तं तद् भृत्या अनुगच्छन्ति तं तिष्ठन्तमनुविष्टम्ति च तथेखथंः; ।॥ १६ ॥ प्रभोर्वेराजस्य अन्तरा उद्र
१ न +
१, पदार्थास्ताल्विति घ. । २. क्ामकमित्ति ख. । ३. तत्रातो देवतेति.ख. । ४, क्रियाजुसन्धेयेति ख. । `
मध्ये क्षिपता व्याभ्रियमागेन प्राणेन निमित्तेन क्षुत् वट् च जायते स्म । ततः पिपासतः पातुमिच्छतः जक्षत मश्षथितुमिच्छतश्च
प्राक् प्रथमं सुखं निरभिद्यत विभक्तमभूत् ॥ १७॥ # ॐ सुखतो सुखे विवात्मके ताल इन्दरियाधिशानं निर्भिन्नमुसन्नम् ।
तत्र तानि जिहेन्द्रियमध्यात्ममुपजायते स्मं । ततस्तदनन्तरं नाना कद्रस्छमधुरतिक्तकषायक्षारभेदेन पदविधो रसो विषयः अधिः
भूतं जज्ञे जातः। वरुणश्च देवतारूपमधिदैवमलुक्तमपि ज्ञेयम् । णवं सवेतरानिष्ठानमिन्दरियं देवता विषयचत्येतचतुष्टयमनुक्त-
मप्यह्य१् । नानाविधा रसाः शङ्गाराद्योऽपि मवन्तीति तद्रयद्यथं विशषिनष्टि-जिहया इन्द्यण यो रसोऽधिगभ्यते ज्ञायते ।
विषयतया स्वीक्रियते इति वाऽथः ॥ १८॥ क # भूम्नो उ्यापकस्मेति विराडज्ञीवाभेदेनोपासनाथसुक्तं ज्ञेयम् । विवक्षोवेक्ु
भिच्छोमुःखतो मुख एवाधिष्ठाने बहिर्देवता वागिन्द्रियं तयोरिन्द्रियतदभिमानिदेक्तयोः कर्मरूपं व्याहतं भाषण चाभूत् । कच्च
जे इति । गे इति पाठान्तरे तस्य गठे कण्ठे सुचिरं वायोर्निरोधः समजायतेयरथः ॥ १९॥ _ # ॐ तस्य जिधृश्चतः न
शरहीतुमिच्छतः नमश्वति प्राणवायौ दोधूयति अयन्तं प्रचरति सति नासिके अधिष्ठानभूते निरभिधेताम् । तत्र च नसि नासिकायां
गन्धं वहतीति तथाभूतो वायुर्देवता अभूत् । अनेनैव गन्धो विषय इति सूचितम् । त्राण इन्द्रियमभूत् ॥ २० ॥
। १ हिन्दी श्रकुवाव् ,. [व त
जैसे सेवक अपने खामी राजाके पीटे-पीे चरत दै, यसे ही सवके श्रीररोमे प्राणके प्रवर रहनेपरही सारी इन्द्र्यो
प्रव रहती ह ओर जव वह् सुस्त पड़ जाता है, तव सारी इन्द्र्यो भी सुस्त दो जाती है ॥ १६॥ क # जव प्राण
जोरसे आनि-जाने ठग, ठव विराट् पुरषको भूलख-पयासका अनुभव दुभा 1. लानि-पीेकी इच्छा करते ही ससे पटले उनके
शरीरमें मुख प्रकट हृभा । १७॥ क ध मुखसे तालु ओर तालुसे रसनेन्दरिय भक्रट हृदे । इसके बाद अनका प्रकारके
रख उसनन हए, जिन्दं रसना महण कप्ती ह ॥ १८॥ ॐ 8 जव उनकी इच्छा बोरनेकी हुदै, तव वाक् इन्र, उसके
अधिष्ठात-देवता अग्नि ओर उनका विषय वोलना--ये तीन प्रकट हए । इसके वाद् बहत दिनतक उस जलम दी वे रुके
रदे।। १९॥ # # श्रासके वेगसे नासिका-छिद्र प्रकट दो गये । जव छन्दं सू'घनेकी इच्छा है, तव उनकी नाक ब्राणेनदरिय
आकर बैठ गयी ओर उसके देवता गन्धको फैठानेवाे वायुदेव प्रकट हए ॥ २० ॥ । |
तद्ाऽऽत्मनि निरारोकमात्मानं च दिदकतः । निर्भिन्ने ्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्वक्षुगुणग्रहः ॥२१॥
बोध्यमानस्य ऋषिभिरार्मनस्तन्जिधक्षतः । कणौ च निरभिघं तां दिशः शरोत्रं गुणग्रहः ॥२२॥
वस्तुनो मृढुकाटिन्यलयुगुरबोष्णश्चीतताम् । [र
ध ३५ . । प मही . © रि ।
जिधक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहाः । तत्र॒ चान्तमेहिवातस्स्वचा रन्धगुणो इतः ।॥२३॥
¢ णात् + । |
दस्तौ रुर्तुस्तस्य॒नानाकमंचिकीषेया । तयोस्तु बलमिन्द्रश्च आदानह्मयाभयम् ॥ २४
मतिं जिगीषतः पादौ रुरहातेऽभिकामिकाम् । पद्ध्था यज्ञः स्वयं ह्यं कमभिः क्रियते तृभिः ॥२५॥
` श्रीधरस्वामिङृता मावार्थदीपिकाव्याख्या = | |
निरालोकं प्रकाश्चञ्ूल्यमासीदिति शेषः। निमेश्विकमितिवदव्ययीभावः । तदा आत्मानं दें चकारादन्यञ्च वस्तु
दिदृक्षतः अश्चिणी स्थानम् । उ्योतिरादिलो देवता चश्ुरिद्वियम् । ततो गुणस्य रूपस्य अयो ग्रहणम् । अनेन रूपं विषयो दितः
॥ २१॥ ॐ क ऋषिभिरवेदैर्बोध्यमानसख तदात्मनः प्रबोधनं प्रहीतुमिच्छत ततो गुणग्रहः शब्दस्य प्रहणम् | २२॥ & क `
मृदुत्वं च काठिन्यं च रघुसवं च गुरुत्वं च आ उष्णस्वमीषदुरणत्वं च क्ीततां चेदर्थैः । यद्यप्यद्युष्णत्वसपीद्रियविषय एव तथापि
तस्य जिधृक्षाभावादुष्मत्वमित्युक्तम् । गबुष्णेति पाठे यणादेशचचछंदसः । वस्तुन एतान् ¦ धर्मान् जिघुश्षतस्त्वङ निर्थिन्ना
सगिद्भियाधिष्ठानं च्म जातमिय्ः । तस्यां रोमाणीद्रियं महीरदाश्च देवताः जाताः । वस्तुनि हस्तेनातोलिते रुधुत्वगुरुत्वयोक्ञीनात्त-
योरपि त्वभिद्वियविषयत्वमिति पौराणिकाः । तत्र स्वच्यंतव॑हिश्च वातो वृत आश्रय सितः कतरि निष्ठा । कथंभूतः । त्वचा कन्धो
गुणः स्यज्ञो येन । अयमर्थः व्विंद्वियमेव बहिः कंडूतिसहितं स्प गृह्णोमश्वदेनोच्यते । तत्र महीरुहाणां देवत्वम् । अतव
स्पशं गृह्तदेव त्वकब्देनोच्यते । तत्र वातो देवता । तथा च तृतीये वक्ष्यति । “त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशयुर्धिष्ण्यमोषधीः । `
अंशेन छोममिः कंड' यैरसौ प्रतिपद्यते । निर्भिन्नान्यस्य. चमाणि लेकपालोऽनिखोऽविश्चत् ॥ प्राणेनांशेन संस्पश्चं येनासौ
प्रतिपद्यते |” इति । तत्र चर्मणीति चर्मोपछक्षिता तगियथेः । प्राणिनाञचेनेवि प्राणवायुव्याप्तन व्वगिद्वियेणेयर्थः । बदघ्चशरुतौ
त्वेक एवानो निर्दिष्टः । “त्वङ् निरभि यत त्वचो लोमानि छोमभ्य ओषधिवनस्पतयः” इति ॥ २२॥ ॐ ररुदतुनिर्भिननौ `
बलमिद्रियं इद्रो देवता तदुभयाश्रयमादानं करम | र| क क अभिकामिकामभीष्ट विहितामिलर्थः। पद्भयां सह यज्ञो `
१, प्रा० पा० श्रकिणी ) रे. प्रा० पार बल्वानिन् श्दा०।३. भरा पा० त्रिभिः।
श्र. १० शलोक. २१-२५ 1 च्रनेकब्यास्यासमलं रुतम् । | | = ४८
विष्णुरेव खयं तदधिठतृरूपेण सितः । कमैभिरिति -गयाख्या कमकषक्तिरिपरियमुक्तम् । ह्यं क्रियत इति गतिप्राप्यं यज्ञाथ द्रव्यं
` विषय इयुक्तम् । नृभिरिति व्यष्टिजीवेष्वपीयमेव रीतिरिति दश्च॑यन्नयधिकारित्वं यज्ञादीनां दश्ञेयति ।॥ २५।॥ ।
श्रोवशीधरकृतभावार्थदीपिकाप्रकाशव्याख्या
ततस्तेन चश्चुषा. अनेन गुणग्रह इति वचनेन ॥ २१ ॥ २२॥ % % इयथं इति । “देषदर्थे क्रियायोगे मयोदाभि-
विधौ तथा । एतमातं डितं विद्याद्राक्यस्मरणयोरडित् ॥ आकारस्तु निपातोयं डिदडिद्धेदतो द्विधा 1: तत्रापि च डिदाकारः संधि
प्रप्नोति न व्वडित्" इट्युक्तेरत्राकारस्य डिन्त्वारसंधिर्जत इति भावः । यणादेश्च इति । “अकः. सवणे दीधः इति दीधं प्रप्र
यणादेशोऽ्राषः । इत्थं इति अत्राधिष्ठेयेनाधिष्ठानप्रहणसुपचारादिति भावः । निष्ठक्तभ्रययः । अत्राहचयं स्फोटयति । अयमथं इति ।
तत्र तृतीयस्कंधदलोके इत्यथ इ्युभयत्रेयं व्याख्येति एक एव वद्रुप एवेदय्थैः ।। २३ ॥ # 8 उभयाश्रयमिन्द्रियदेवताधीन-
मियथैः ॥ २४ ॥ ॐ ४, यज्ञो विष्णुदाक्तयाविष्टो देवताविशेषः । खयभमिति तस्याप्यन्यदेवापेक्षया प्राधान्यमाह--गतिं गमनं
जिगीपत इति धात्वर्थस्याविवक्षितत्वादिच्छत इयथः । यथपि गुणः प्रकृयर्थोऽन्यत्र सात् इयनुभूतिना सन्नन्ते प्रकृयर्थस्यैव प्राधान्य-
मुक्तं तथाप्यस्य श्ञा्लस्य छंदोरूपत्वास्रययार्थेस्यापि प्राधान्यमत्र न दोषायेति ॥ २५॥
श्रीराघास्मणदासगोस्वामिविरचिता दीपनीव्याख्या +
त्वचमस्येति तवतीयस्कन्धीयपष्ठाभ्यायस्याष्टादक्षदलोकः निर्भिन्नान्यस्येति ठवृतीयस्कन्धीयषष्ठाध्यायस्य पोडकदरोकः
वह् वृ चश्रुतौ ऋग्बेदीषैतरेयोपनिषदौ यथः ।। २३ ।॥ २५॥
श्रोमद्धीरयघकव्याख्या
चक्ुयैष्िसष्टिमाह यदेति । यदा आत्मनि देहे निरारोकं अर्थाभावेऽव्ययीभावः आसीदिति शेषः, तदा आत्मानं
दें चकारादन्यञ्च वस्तुषदिषक्षतस्तस्य ब्रह्मणोऽक्चिणी अधिष्ठाने निर्भिन्न चक्षुरिद्रियस्य वय्ियुम्मानयुतपन्नानीयथः चशचुशचकषरिद्रिय-
गणग्रहो रूपगुणप्राहकं उयोतिरादिवशचेतयथैः, स हि चश्नुरभिमानी आदियश्चक्षुभूर्वाऽक्षिणी ` आविशदिति धरतेः ॥ २१॥
क क्षः प्रोक्तव्यष्टिसष्टिमाहं 'वोध्यमानस्थेति । ऋषिभिवें दैः बोध्यमानस्य प्रबोध्यमानस्य तसप्रबोधं अ्रहीतुमिच्छत आत्मनो
ब्रह्मणः कर्णावधिषठानं दिज्ञः शरोत्राभिमानिदरेवतागुणग्रहः शाब्दप्रहणहेतुः शरोत्रभिद्रियं निरभिद्यत इयथः । शरत्रन्दरियव्यष्टि-
युग्मान्यभवननिति भावः ॥ २२॥ क ` ` त्वंगिन्द्रियव्य्रष्टय॒त्पत्तिमाह वस्तुन इति । वस्तुनः द्रव्यस्य श्रदुत्व काठन्यं च छचुत्व
गुरुत्व च जाङष्म ईेषदुष्णस्वं चानुष्णत्वस्य ब्रहणायाम्यल्वाद् ण इ््युक्त गरु ष्णोति पाठे यणादेश्चददछादसः, शातता च एतान्
गणान् जिघृक्षतः ग्रहीतुमिच्छतः त्वगिन्द्ियव्यष्टिरसन्ना इयर्थः । वस्तुनि हस्तेनातोखिते रघुत्वगुरुत्वयोज्ञनयोरपि स्वगिद्रिय-
विषयत्वमिति ज्ञेयम् । अत्रेदं योद्धव्यं त्वरिद्वियस्य सृक्ष्मस्थूलरूपवाह्याभ्यन्तर चर्मणी दे स्थाने ख्थानमेदा्च कंडः स्पशेदचेति विषय-
मेदः, विषयमेदाच्च महीरुहाः वायुश्चेति देवताद्रयं त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविर्धिष्ण्यमोषधीः । अंशेन छोमभिः कंर्यर सौ प्रति
पद्यते ॥ निर्भिन्नान्यस्य चमौणि छोकपारोनिलोऽविक्षत् । प्राणेनांशेन संस्पश्चं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ इति तृतीये स्पष्टमभिधास्यमान-
त्वात् एवं चैकमेव त्वगिद्रियं बाह्यचर्मेगतं छोम॒सुव्याप्रमोषधिदेवताकं कंडमाहकं एतदेवातवदिश्च स्पञमहणा्वायुदैवतमिति ।
एतदेव संब्रहेणाह तस्यामिति । तस्यां त्वचि त्वगिन्द्रिये निर्भिन्ने तदधिष्ठानं रोमाणि अधिष्ठादृदेवता महीरुदाश्चोत्पन्ना इयथः । अथ
स्पश्चं गृहतस्तस्थेव त्वगिन्द्ियंस्य वास्वधिश्चितस्वमाह तत्र चेति । तत्र च तत्रैव स्व्गिद्रिये वातो वायुवरेतः अधिष्ठितवान्) कथंभूतः
त्वचा स्वाथिष्ठेयत्वगिद्रियेण साघनेनतर्वहिञ्र छव्धगुणः ठब्धः सपक्षैः गुणो येन सः अंतवेहिञ्च स्पदोसंपादक इयथः । २३ ॥
छः ॐ पाणिव्य्टिसष्टिमाह हस्ताविति । नानाकर्म आदानादिकर्म चिकीषतः रच्धस्पश्च कलमिच्छतः तस्य ब्रह्मणः हस्तो
ररदतुः ब्रह्मगतहस्तसमष्टितः -दस्तयुग्मव्यष्टयोऽमूवननिय्ः । अत्र खाने इन्द्रियाधिष्ठाककर्माण्याद् वृत्तिस्वृतीये स्पष्टा तयोरिति ।
तयोहैस्तयोः स्थानभूवयोः .बख्वास्पाणींन्द्रियापरप्यीयवकसदितः इद्रः अधिष्ठातेयथः; उभयाश्रयं॒दस्तद्वयाश्नयमाद्ान कम
विषयस्तु . इन्द्रियस्य हस्तद्वयगतत्वादादानमपि हस्तद्रयाश्रयमिलय्थः ॥ २४॥ 8 8 पादेन्दियव्यष्टिसुष्टिमाह गतिमिति ।
अभिकामिकामिच्छानुसासं गतिः जिघृक्षतः ब्रह्मणः परादौ ररुहाते निर्भिन्नावियथेः । अत्र खाने दद्वियादीन्याह पद्धथामिति । यज्ञो
विष्णुः । यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः, यज्ञाः खयमेव पद्भयां इंद्रियेण दद्रियस्य पादद्वयखत्वासद्भयामिति द्विवचननिर्देशः पदधा
गतिसामर्ध्यापादकपादेन्द्रियिण सह पादयोरथिष्ठितवानियर्थः । नृभिः कर्मभिः गमनागमनादिभिः कर्मभिः दव्य विरथं द्रव्य
क्रियते संपात इयथः । गमनादिकं कमे हव्यं विषय इत्युक्तम् ।। २५ ॥
श्रीमद्िज्ञयध्वज्तीथद्कता पदरलावलीन्याख्या
यदा स विरिंच आत्मनि निरालोको निष्य्रकाश्चस्तदात्मानं स्वशारीरमन्यच्च दिदरक्षतस्तस्याऽश्षिणी गोकके व्यक्ते ततो
ज्योतिः सुर्यो स्पगुणग्रहश्रक्षुरिन्ियं तदायं रूपं चोत्पन्नमिति शेषः । २१।। $ 8 ऋषिभिज्ञोनसाधनेर्वेदादिभिरग्न्यादिभिवां
६१
घ्नोमद्धागवतम् । [ स्कं. २ श्र. १० शलो. २१२५.
बोध्यमानस्य बेदाञ्निबोघेति विज्ञाप्यमानस्य तस्य विरिच्रस्मात्मनसद्विज्ञापनं जिधर्षतो ब्रदीतुकामस्य ` कणौ जातौ तयोर्दिश्चो
`. दिग्देयता गुणग्रहः रर्रद्वियं | व तद्धिषयश्च शब्दः ॥ २२॥ # वस्तुनो घटठादिपदार्थ॑स्य बृदुत्वादिगुणान् जिघृक्षतो
्ञातुमिच्छतस्तस्य विघेस्त्वभिद्वियं तस्यां स्वचि रोममदहीरुहास्तत्र त्वचि चांतर्बहिग्याप्ोऽपि सचा स्वगिन्दरियेण खदेटब्धेन
ज्ञानेन सपक्शगुणेनारृतो वातः स्पदोव। पुः सपशश्चामधदियन्बवः । गुदष्णेति छंदसः ॥ २२॥ # ॐ उभौ इन्दि न्द्िया-
भिमानावाश्रयौ यस्य तत्तथोक्तं आदानमुपादानदानादि कमै च॥२४। # ॐ गतिं गमनरक्षणं कमे । यश्च॒ इन्द्रुत्र
स्वथं तदभिमानी गतिश्च पद्वयामभूतां तथा नृभि॑द्रञ्रं हविःसंवेधि हवनादिक्मै क्रियते यसुदिदय स उपेन्द्रौ भगवान्
यज्ञातर्यामितयाऽभिव्यक्त इति शेषः ॥ २५ ॥ | |
| [र ध्रीमज्ञीवगोस्वामिकृता क्रमसम्द भेव्याख्या
बोध्येति खघ्य बोध्यमानताज्ञानमन्तः समान्वथाकारेण स्फुणन्र परपदयन्तीमध्यमाख्यवेदद्वा परमामनैवेति ज्ञेयम्
॥ २२॥ २३॥ ॐ % आदानमादीयमानं वस्तु विषय इयथः ॥ च्४॥ # # गत्तिमिति। जिगीषतो व्ञीकततु -
भिच्छतः अवः पद्धथामिति पूर्ववत् पञ्चम्येव । यज्ञो विष्णुश्चक्याविष्टरूपा काचिदेवता खयमिति तथापि सव्वंतः प्राधान्यविवक्चषया
यत्र च सति उभिः कततुभिः कर्मभिः कृत्वा हव्यं क्रियते कर्मभिरिति बहुत्वं॑तद्वृत्तिमेदापक्षया हठ्यभिति सुखुयत्वेनोक्तं
सर््बमप्याहरणीयम् ( आहवनीयं ) तु ज्ञेयम् › तदधं मेव तत्र तत्र गमनात् ॥ २५॥
| _ ध्रीमद्धिश्वनाथचक्रवत्तिङता सारा्थदशिनीव्याख्या
यदा आत्मनि खस्मिन् निराखोकं निर्मक्िकभितिवदव्ययीभावः, आलोकाभाव आसीदिलथंः । आत्मानं स्यमन्यन्च बस्तु
दिन्नतः अक्षिणी अधिष्ठानं, ज्योतिरादिलयोदेवता, चक्षुरिन्द्रियं ततो गुणस्य रुपस्य ग्रहणम् । अनेन रूपं विषयो दरतः | २१) #
धः ऋषिभिर दर्बोष्यमानस्य आत्मनः तत् प्रदोधनं ग्रहीतुमिच्छतः । ततो गुणब्रहः शब्दम्रहणम् ॥ २२ ॥ कै # खढुतवं काथ
लघुस्वं गुरुत्वम् आ उष्णत्म् ईैषदुष्णत्वं ज्ीततां प्रहीतुमिच्छतः । यद्यप्युष्णत्वमपीन््रियविषय एव तथापि तस्य जिधृश्चाभावादो-
ष्णमिःयुक्तम् । गुवुष्णेवि पाठे यणादेज्च आषैः । वस्तुन एवान् धमान् जिधृक्षतस्त्वचो निर्भिन्नाः त्वगिन्दरियाधिष्ठानं चमं ज्ञातम् ।
वस्तुनि दस्तेनातोखिते ख्ुत्गुुतवयोज्ञानात् तयोरपि त्वगिन्दरियविषयस्वमिति पौराणिकाः, त्वगधिष्ठानं तत्र त्वचि | अन्तवेदितरत
आघ्राय खितो वातो देवता । कीटश्चः सचा त्रगिन्द्ियेण कन्थो गुणः सो येन सः । तथा तस्म त्वचि अधिष्ठाने रोम इन्द्रिय
महीरुहा देवताः कण्डूस्तयोविषयाश्च ज्ञेयाः इति त्वचि इन्द्रि यदयं तिष्ठति । अयमर्थः त्वगिन्द्रियमेव बर्हिः कण्टूतिसहितसंस्पश्च गृहत्
रोमशब्देनोच्यते तत्र महीरुहाणां देवतात्वं अन्तर्बटिश्च स्प गृह्णत् तदेव खक्श््दरे नोच्यते । तत्र बातो देवता, तथा च वक्ष्यति
वृतीये तचमस्य विनिर्भिन्नां विविशधिष्ण्यमोषधीः । डेन रोमभिः कण्डं यैरसौ प्रतिपद्यते ।। निर्भिन्नान्यस्य चमोणि लोकपारे-
ऽनिरोऽविज्ञत् , प्राणेनांशेन संस्पश्चं यनासौ प्रतिपद्यते ।। इति । तत्र चर्माणीति चर्मोपखश्िता त्बगिलयर्थः । प्राणेनांशेन प्राणवायु-
ठयाघ्नेन त्वगिन्दरियेणेलर्थः; । वह बृचश्वुतौ स्वेक एवांशो निर्दिष्टः, त्वङ् निरभिद्यत त्वचो छोमानि लोमभ्य ओषधयो वनस्पतय इति
॥ २३॥ # ® तयेोर्हस्तयोवंलमिन्द्रियं तदयुक्त देवता उभयाश्रयम् इन्द्रियदेवताधीनम् आदानं विषयः॥। २४॥। _ ॐ #
गतिं गमने जिगीषत इति धास्थस्याविवश्चितत्वादिच्छत इलर्थः । अभिकाभिकाम् अभीष्टम् । यज्ञो विष्णुरचक्षयाविष्टो देवता ।
पद्भयां पदोः तदधिश्ठावृरूपेण सित इत्यथः । कमैभिरिति गयाख्या कर्मशक्तिरिन्द्रियसुक्तम्। कमैभिरिन्द्रियेण हज्यं क्रियते हवनीयं
द्र्य देशान्तरस्थं गतिभ्रप्यं क्रियते इति विषय उक्तः । चृभिरिति ग्यष्टिजीवेषु इयमेव रीतिः । सर्वत्र तथा सवे एव विषयाः शाख
विदिता एव प्राह्या इति बोधितम् ।। २५ ॥ ¦ |
। भ्रीमच्छुकेवरूतसिद्धान्तप्रदीपः
यदा आत्मनि देहे निराखोकमालोकाभाव आसीत् अथौमावेऽग्ययीमावः तवात्मानं ददं दिदक्षतः पुरुषस्य अश्चिणी
अधिष्ठानभूते निर्भिन्ने तत्र ज्योतिरादिलयो देवता च च्षुरिन्द्रियममूद् गुण्रहः रूपम्रहणहेतुः अनेन रूपं विषयो द्धिः ॥ २९॥
8 %‰ ` ऋषिभिर ै्बोभ्यमानस्य तदात्मनः प्रबोधनं प्रहीतुमिच्छतः क्णो अधिष्ठानभूते निरभियेताम् । दिशः देवताराणग्रहः
कब्दप्रहणदेतुः शरोत्रमिद्रियं निरभियत ॥ २२॥ # # वस्तुनो धर्मिणः बदुतवं काटिन्य् च लघुत्वं गरत्वं ओष्णमीषदुष्णत्वं
च ज्ञीतत्वं चेव्येतान् धर्मान् जिधूश्चतः गृहीतुमिच्छतः त्वगिद्वियं निर्भिन्ना तस्यां सचि स्वगिन्द्रये निर्भिन्ने तदधिष्ठानभूतानि रोमाणि
काथैकारणयोरमेदविवक्षया चमाणि तत्र बहिः कंड्ूति सिते स्पशे ्वगिद्रियेण गृह्यमाणे सहायभूताः देवताः महीरुदाश्चोसपन्नाः
अंतर्वदिश्च सयग्रहणे वा तदेवतामाह् तभ्रेति । तत्र तेषु शञब्दोदितेषु चर्मसु अंतवदिश्च वातः आद्यास्थितः कतेरि निष्ठा कथंभूतः
१९ । , ॐ (~^ ॐ [न 9 कैः, मी ति
त्वचा कन्थो गुणः स्रो येन स तथोक्तः त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुदधिष्णमौषधीः अंशेन लोमभिः कंडूयेरसी प्रतिपद्यते `
नििन्नान्यस्य चर्माणि सोकपालोऽनिरोऽविद्चत् प्राणेनांशेन संस्पश्ं एनासौ प्रतिपद्यते इति वक््यमाणा्च वच्चश्रुता स्वक एवांशो
निर्दिष्टः खभ्निरभिथत खचो छोभानि ोमभ्य ओषधिवनस्पतय इति ॥ २२॥ कै .# तस पुरुषस्य नानाकर्मचिक्रीषेया हस्ते
रकं. २ श्र. १० शलो. २१२५] श्रनेकव्यास्यासमलंङतम् । ध . धद
सखानभूतौ ररुहतुरभिन्नौ तयोरहस्तयोः बल्वानादानदेतुः पाणिसंजञकमिन्दरियमिलय्थः । इद्रः देवतातदुभयाश्रयभादार्न कर्म
8 ॐ अभिकामिकायिच्छानुखूपां गति जिगीषतः पुरुषस्य पादौ । ररुदाते निर्भिन्न | यज्ञो त्र विष्णुरिति रुते | यज्ञो
स्वयमधिष्ठाता पद्धां पादेद्रियेण रादावस्थितः पद्यमिति , द्विवचनं पादद्वियस्य पावदवयगतत्त्वात् व्यष्टिजीवेष्वए़यमेव गर्त
दशेयति कृभिव्यषटिजीवैः कमेमिः पादेदरियल्यापारः हव्याथं यजञाथ दरव्यं करियते ।। २५॥ "ध
ध्रीमद्रल्लभाचार्यैविरचिता सुबोधिनीव्याख्या
एवं सुखनासिके उपपाद्य अक्षिणी निरूपयितुमाह--यदात्मनि निरालोकमिति । आसीदिलयथंः । आत्मा देहः । तत्र
कीदश्ोऽहमिति यदा न ज्ञातवान् । कीदृशे च साने तिष्ठामि । अन्यच्च स्वसम्बन्धिनं दिदृक्षतः । अक्षिणी निर्भिन्ने । चक्षुरादीना-
मालोकापेक्षा नाऽस्तीति पूर्वमेवोक्तम् । तस्य तु मायामोहो नाऽस्तीति न मायाऽद्ृतप्रतिबन्धः । निरालोकसत्वदश्ैनङृतः । तत्र देवता
ज्योतिः } सूये इति यावत् । सर्ैस्य ज्योतिरूपं आधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तु मण्डटं सूयैशचव्द्वाच्यम् । किरणास्तवाधिभौ-
तिकाः । अतोऽत्र आधिदैविकमेवेति ज्योकिःशब्दप्रयोगः । चक्षुरिन्द्रियम् । गुणो रूपम् ।पञ्चानां मध्ये रूपस्यैव प्रसिद्धत्वादेवतेन्द्रि
याभ्यां गुणज्ञानं भवतीयर्थ; । तदनन्तरं भगवन्तं महापुरुषं ऋषयो मन्त्राः स्तोतुमारब्धवन्तस्तद्ा । ऋषिभिः स्तूयमानस्य साक्षा्तवं
परतरह्यति बोध्यमानस्य । आत्मनः पूर्वोक्तस्य । देव्यावृतत्य्थं वा । तजिधृक्षतः तेरच्यमानं स्वरूपं गृहीतुमिच्छतः। कणां
निरमियेतां गोलकसूपे । दिशो देवताः । शरोतरमिन्द्रियम् । गाणम्रहः शब्दग्रहणम् । अब्दस्य पूवेसिद्धतवात् ॥ २१॥ २२ ॥ ॐ कै
एवं ब्रीणीन्द्रियाणि द्विगोखकानि निरूपितानि । व्यापकभिन्द्रियमाह--वस्तुन इति । वस्तुनो घटपटादेरध्वादीन् जिघृक्षतः खग्
निर्भिन्ना । तस्यां खोम इन्दरियम्। महीरुहा देवाः । रघु सुक्षमम्। खघु्चब्दो धर्मैवाची धर्मिणमपि प्रचुरप्रयोगाद्रोधयति ।
तदभिप्रायेण खाघवादिश्चष्द्ः । अत ण्व चातु्यादौ लखाघवश्चस्द्ः । अत्र ठघुच्चन्द्ः स्पक्चैविेषवाची । यथा सृक्ष्मवायुखशेः 1
मृदुत्वं तु गादस्पछे नाऽखगम्यते । सर्व्र स्पक्चविधाने रघुस्पश एव विधीयते क्णोदिषु । काठिन्यं कठिनसपष्येः पाषाणादिषु ।
मृदुस्तु कोमलः । पिच्छिकताऽपि तस्थैव भेदः पट्रवखादिषु । ग सस्वमपि स्पद्षीः । यद्यपि श्ञाान्तरे भिन्नो धमे उत्तोटनादिनाऽ-
वगम्यते । तथापि सोऽस्मिन् शास्त्रे स्पहौ एव । स्पक्षसहितेनैव तोखनादिनाऽवगमात् । स्पश्ञैरहितं तोखनमनुमानम् । अन्यथा
कारणे गुरस्वस्याऽभावात् कार्ये कथं भवेत् । बहुत्वं तु महरवबोधकमेव । न गुरुत्वबोधकम् । केचित्त शिथिखावयवयोगेन
रघु्वं दिष्टावयवयोगेन गुरुत्वमाहुः । तदप्यसङ्गतम् । स्पर्शातिरिक्तस्य संयोगस्य निरूपयितुमक्षक्यत्वात् । स्पष्टमेव संयक्तसुच्यते
रके । अन्यथा स्पञ्चातिरेेण चाण्डाङादिसंयोगे प्रायश्चित्तमन्यत्स्यात् । तस्मासरकशिथिरखवयवसंयोगादिनिरूपणेऽपि छधुखं
गुरुत्वं सपक्षं एव ! इटेषस्तु विभागाभाव एव । अनेनाऽपि संयोगो नाऽतिसिच्यते । संयुक्ता अप्यङ्खरयश्चतसो भवन्ति । संदटेषे
तु न तथा यथा मिकिताङ्खेः । तस्मान्न स्यञ्चातिरिक्तः संयोगः । न च गुरुत्वादयः । उष्णं ईषदु्णसयसञः । अयुष्णंस्य स्पशौ
योग्यत्वात्! स्वचो दाहसम्भवात् । शीतता श्षीतस्परौः । अथवा । लघुकाठिन्यं घुकठिनयोभौवः । सधं काठिन्यं च ।
मृद्रादन्ते तल्लयः सर्वत्रैव सम्बध्यते । इृन््रानते श्रूयमाणत्वात् । वतो भृदुरवं शुरुत्वयुष्णत्वं ्ीवत्वमिति । यः शब्दो
यद्धमेपुरःखरेण धर्मिणि प्रवत्तते तस्थ भावः स एव धर्मैः । ` अतः शब्दग्बृत्तिनिमित्तमेध भाव इति केचित् । सवेत्राऽलु
स्यूतः सत्तापरपर्यायः। तदंश्षा एव ` सर्वैः श्ब्दैरच्यन्त इति सर्वृब्दवाच्यो भाव इति. शाखराथेः । अभावङब्देऽपि
निषेधपू्वको भावः प्रतीयते । अन्यथा अभावो निःखमावः स्यात्। अत्र त्वगिन्दिये भदहृयमसिति । कण्डूः स्परेशच
तथोविषयः । _बहिःससशचे एव कण्ड्वः । अन्तस्तु स्पर्शोऽपि । स॒ च लोमकञव्दवाच्यः कण्डमरादकः । तत्र मदीरुदा
देवाः। अथिष्ठानं तूभयोरेकम् ॥ २३॥ कः क द्वितीयमाह--तजन चाऽन्तबेहिर्वायुरिति। चकारेण त्वचो
लोमव्यतिरिक्तस्थानमष्यस्यन्तरिति सूचितम् । तत्र वायुर्देवता । श्रन्तव॑हिरिति पूवेदेवताया अधिकविषयत्वं सूचितम् । त्वचाऽऽ-
लम्धगुण इति त्वगिन्दरियेण सप््रहणम् । अत्र देवतायाः प्राधान्यम् । अन्यथायोगे वायुगरहणेन गृहीतं न स्यात्" । वृत इति ।
अन्तवंहिरावतो वायुरिय्थः । अनेन बहिवयुनं देवतेतयुक्तम् । एवं त्वचं निरुप्य ज्ञानेन्द्रियाणि समाप्य कमेन्दरियाणि निरूप-
यति--दस्तौ ररहतुरिति । नानाकर्माणि कर्तव्यानीतीच्छया । अचर पररोहात्मकावेताविति शास््ारूपत्वं सूचितम् । एतयोरभयोर्गो-
करद्वयम् । तयोस्तु बलवानिन्द्र । तयोहसतयोवलमिन्दरियम् । इन्द्रो देवता । आदानं कम । उभयाश्रयं देववेन्द्रियाश्नयम् । पूंवन्न
देवताभ्राधान्यम् । अभिकामिकां गतिं जिगीषतः पादौ रुरदहाते । पद्धथामितीन्द्रियम्। यज्ञो देवता स्वयमिति विष्णुः । अभि
कामिका अभीष्टा नानादे्चगमनेच्छाविषया । तादृशस्य पादौ हस्ताविव श्ाखारूपेण ररुदाते । अपदानामपि गतिरस्ति । चतुष्प-
दामपि । तथापि द्विपदां यथां सर्वत्र गमनं न तथाऽन्येषामिति पाददटयकामना । ननु विराट्पुरुषस्य खिर्वात् किं पद्धधां कायम् ।
अस्िरसरे वा कोकेषु व्याकोपः स्यात् । रूपन्तरकस्पनायां च प्रक्रमविरोध इयाशङ्कयाऽऽद--स्वयं हन्य कमेभिः क्रियते
०-1-१५
१. वायुः स्वशं इति ख. । २. श्रस्युष्णस्प्शंति ख. । ३. स्यात् । श्रन्तरिति ल. ।
मद्धागवततम् । ` ` | स्क २ श्र. १० शली, २६-२५
छभिरिति । दन्यस्य पुरोडा्चादेभंतवच्वं निरूप्यते-स्वयं हव्यमिति । तथा सति : तस्याऽवहइयं ` फरसाधकत्वं वक्तव्यम् । यतः
कारणाननृभिः क्ममिसतद्तयं क्रियते । तदेव पुरोडाक्चादिकं देवतोदेशेनाऽग्नौ: प्रकनिप्तं सत् यागरूपतामापद्य तं जीवं गृहीत्वा
छोकोन्तरे गच्छति ! तत्रावदयं गयर्थं पादावपेक्षयेते । अन्यथा जीवगतौ कर्मरूपतया वा गमनसाधकत्वे ` यत्र कचिद्वमनं स्यात् ।
न च तद्वपान्तरम् । अस्यैव तत्राऽऽविष्ठत्वात् । न वा एतदधिष्ठातरदेवता । तस्या अभावात् । भाबे. बाः तस्या ` एतदेकनिष्ठत्वात् ।
` यज्ञस्यैव हि स्व्मबोधकत्वात् । “ती विचक्रमे विष्वङ'ति वाक्याच्च । किच्च । भूमावेव यागो हविश्च क्रियते। पादौ चेन्न
भवेतां तद्रूपा भूमिरेव न भवेत् } खर्गादिगतिश्च । अतः स्वयमेव यज्ञः स्वयमेव ह्यं चेयमीष्टगतिसिद्धयथं पुपुत्रस्वगोदि-
भावापततयर्थं पाद्ावयेश्येते । किच्च । यज्ञो हि पादयोरधिष्ठात्री देवता । तदभावे सोऽपि न भवेत्। स च लोके प्रसिद्धः । तस्या-
लौकिकेऽपि तदर्थ क्रियमाणपुराडाश्चादेः प्रयक्षसिद्धस्याऽपलापाश्क्तेः । अतो रोके जृमिद्रेव्यास्मकव्यागकरणात् तदन्यथानुपपत्त्या
भगवतः पादौ वत्तेते इति सिद्धम् ।। २४ । २५॥। | ष व क
` श्रीमद्रोस्वामिर्चपुरुषोत्तमचरणविरचितः खुबोधिनीप्रकाशः .
यद्त्मनीयत्र 'आर्मानंश्च दिदृक्षतः इत्यनेन चक्षुषो द्रव्यम्राहकत्वं तथा बोध्यते, तेन गुणग्राहकत्वं तथात्वं न दुष्टम् ।
मायाङ्ृतप्रतिबन्ध इति तमःकरृतप्रतिबन्धः ॥ २१॥ छ ® वस्तुन इयत्र । ननु 'खघुश्चब्दस्य धमैस्वे अस्मिन् वस्तुनि खाघवं
दृहयत इवयादिप्रयोगो बाधितः स्यादियाक्ङ्कायामाहः धर्मिणमपीयादि । प्रचुरप्रयोगादिव धर्मिणं ' बोधयति इत्र गमकमाहुः
श्रत घवेलयादि । श्रत. एवेति धर्मिणि प्रयोगप्राचुयादिेव । चातुर्यादाविति चातुयेसौष्ठवादीर्धद्चित्वोत्ताख्त्वादिधर्मेषु । तथा चत्र
शाखे वस्तुधर्म टध्वादिश्चव्दप्रयोगेपि चातुर्योदौ लाघवादिपदप्रयोगात् रु्वादिशब्दानां धर्मिण्यपि प्रचुरप्योग उभयसामञ्जस्याया-
द्रणीय इयर्थः । ननु शाखान्तरे गुरुत्वस्य गुणमध्ये गणनात्तद भावे साघवपदं प्रयुज्यत इति कथं तस्य वस्तुधमेस्वमिलयाशङ्काया-
माहः अत्रेयादि । एतदाह्यायोदाहरणमाहुः यये्यादि । तथा च, नहि तत्र ररुत्वाभावग्रहः, अपि तु सृकष्मस्पशेस्यैव ब्रह इति न
तस्य गुसत्वाभावरूपत्वमियर्थः-\. नन्वस्त्वेवं तथापि गदुत्वस्य चक्चुषापि प्रहणात्तजिषृश्षया त्वङ्निभेदकथनमत्र न `युक्तमियत
आहःखदुत्वमित्यादि । तथा च, तत्र चाक्षुषं तूपनीतभानम् , न तु सौकिकमिल्थः । अत एव गुल्मनवरङ्गाख्ये. कुसुमे रूपकृत-
मृदुत्वश्रमोपि युज्यते । ननु स्पश्॑स्य गमकल्वमसङ्गतमक्लसत्वेन गौरवादियत आहुः सवेत्रेयादि । सव॑त्र खष्वादिषु गमकत्वेकनात्र
सपेय विधाने घुसपद्च एव कर्णादिष्विन्दियान्तरेषुद्रग्यभरहणव्यापारत्वेन विधीयते । अन्र शासत्रेऽतः स्पे नैव सवत्र व्यापार
निर्वादान्न गौरवम्, किन्तु छाघवमेवेयर्थः । न च श्रोत्रेण शब्दशरहणे स्पशस्य व्यापारत्वमसङ्गतमिति वाच्यं, शाब्द वाहकेन वायुना
्रोत्रपयैन्तमानीतस्य शब्दस्य श्रोत्रावच्छिन्नत्वचा सह. वाहकवायुखरषे तमेव संयोगाख्यं स्पक्ञं व्यापारीङृत्य शब्द्प्रहणस्यानुभव-
साश्षिकत्वात् । नं च नाभसे श्रोत्रेन्द्िये स्पश्षीमावात् स्पहस्य तज्ञन्यत्वाभावात् व्यापारस्वमसङ्गतमिति वाच्यम् , अवान्तरद्वारत्व-
माघनस्थेव व्यापारछक्षणत्वेनाङ्गीकारात् । इदं यथा तथा प्रस्थानरत्नाकरे व्युत्पादितं मयेति ततोऽबधेयम् । एवं चाक्षुष्राण-
रासनेष्वपि उ्थापारसवं रधुसप्ञस्थैव सौकर्यादभ्युमेयम् । त्वचि गाढस्पशेस्यापीति विशेषः । न चेवं चश्चुठरयापारीभूतस्य स्पेस्य
चक्षुषा ख चा वा प्रहणापत्तिः, शब्दगन्धभाख्वररूपातिरिक्तमौतिकगुणप्रयक्षे यावदा श्रयप्रयक्षस्य कारुणताभ्युपगमात् । नापि सवंत
स्पाशंनञ्यवहारत्वस्य करणनिबन्धन्वेनात्र स्पशैष्य तथासवाभावेन तदप्रसङ्गादिति । काठिन्यादीनां स्वरूपमाह काठिन्यमिलयादि ।
ननु लघुत्वस्यातिरिक्तत्वाङ्गीकारे पिच््छिरुतवादीनामन्येषामपि धर्माणां -विद्यमानत्वात्तेषामप्यतिरिक्तत्वापत्तिरिखत आहुः
पिच्लतापीलयादि । एतेन स्नेहस्यापि त्वम््राहमस्वात् स्प एवान्तभाव इति बोधितम् । न च सङ्ग्रहनिमित्तस्वेन मृजानाशयत्वेन
सोतिरिक्त एवाङ्गीकायै इति वाच्यम् , स्यकषस्थैव तथात्वाङ्गीकारेपि बाधकाभावात् । एवं 'द्रबत्वस्यापि सप॑श्च॑भेदत्वमेव श्लोयम् ;
युक्तस्तीस्यात् । नम्वाद्यपतनासमवायितराद तीन्द्रियत्वादवनमनोन्नेयत्वाज्च न स्पश्ञविशेषो गुरुत्वमियाक्षङ्कायामाहुः यद्यपीयादि ।
स्पशं सहितेनेति स्वाचस्श॑सहितेन । वथा च, त्राचग्रयक्षविषयत्वात् स्पविशेष एवस इत्यथंः.।. अतः एवः पाणौ फलकरुसुमयोः
सापने पाणिनमनाभावेपि फछगुरुतानुभवो युज्यतेऽतीद्द्ियव्वाङ्गीकारस्तु मादेव ` वस्तुविषटम्भेन. तदूगुरुत्वस्याध्यक्षल्वात् | ननु
केवरस्पञ्चनानवगमात् स्पश्च॑रहितेन केवखतोलनेन चावगमाद्गुरुसवमतिरिक्तमतीन्द्रियमेव एेद्द्रियकस्बाङ्गीकार एवः भ्रमादिति
चेत्तत्राहुः स्पशं रहितमिलयादि । तथा च, तत्र तुखादिनमनादिदमस्माद् गर्विलयापेक्ठिकं गुरुत्वं सिद्धति, तच्च, कस्पितमेवातो (ना)
नुमानस्यार्थन्तरत्वेन तदसाधकत्वान्न तेन तस्छिद्धिरियथंः । ननु प्रथकत्तवादिवदापेक्षिकमेव गुसत्वमस्तु को दोष इति चेत्तत्राहुः
श्नन्यथेदयादि । अन्यथेति अपिक्षिकव्वाङ्गीकारे । तथा च; प्रथकत्वस्य कारणे. नियत्कात्. कायं - च ` विमारजन्यत्वाद्रास्तवमेव
तदपेक्षाबुद्धय। ज्ञायत एव न तु जन्यते । प्रकृते तु परमाणोः सर्वतो टघुत्वेन कारणे तस्याभावात् कार्ये तस्मोखत्तिः केन स्याद्-
वस्तन्निमित्तस्याश्चक्यवचनत्वाततत्रापेक्षिकतदङ्गीकारो न युक्त इयर्थः । न चेवं ` सति छघुखमेवातिरिक्तमङ्गीकायेमिति युक्छम् ,
तस्याप्यापेक्षिकस्वेन कायैसिद्धेः पृवंमश्चक्यव चनत्वात् । तस्य कारणनिष्ठसेन तज्जनकगुणान्तरस्य तव्रासत्त्वेनापेक्षिकस्य तस्य
पश्चाद्पि तत्र वक्तमन्चक्यत्वाच्वात उभयमपि स्प्ंविरेषरूपं त्वग््राह्यमेवाङ्गीकायैमिद्य्थः । नन्वस्ि निलमतिरिक्तं गुरुत्वं परमाणु-
स्क. २ श्र; १० स्लां. २१-२५ | अनेकम्याख्यासमलंङतम | । | ८९
मात्रव्त्ति, तेन सङ्कधया. सङ्कयान्तपमिव गुरुत्वान्तरं तुः न जन्यते, यदि जन्येत तदा ( तो ) छोकतोकूकमितताबयवारञ्धेऽत्रयविनि
अवयवगुरुस्बाभ्यां सहास्य तोखकचतुष्टयमितं गुरुत्वं स्यात् । तच्च न हर्यते इति परमाणुमात्रब्ति नित्यं निरपेक्षमेब तत्;; तद्रहुत्वा-
देवावयविनि रुरुत्व्राधिक्यप्रतीतिरिति बहुत्व त्रोध्यमेव तदिति चत्तत्राहुः बहुत्व त्वियादि ।: तथा च, बहुत्वस्य ¦ गुरुतूपुञख-
दधुपाषाणयोः पातने पाषाणसख प्रथमतः पातो न स्यात् , पाषाणे वहुत्वबोधितस्य गुरत्वस्याभागात् । तस्मान्न. गुरुतरवबोधककंः किन्तु
महत्वबोधकमेवेति नैवमपि तत्सिद्धिरियथेः । न च गुरुत्वस्य स्पशेविश्चेषत्ये वायावपि तदापत्तिरिति वाच्यम्». इष्टापत्तेः ।.न.च
प्रयक्षवाधः, वायुपूरितदतितोलनक्षीधपतनाभ्यां तत्र तन्निश्चयात् । न च बहिवयो तदापत्तिः, प्रचितस्थेव तस्य गुरुत्वारम्भ-
कत्वात् । एवच्च सुव्णादिनिष्ठसपि गुरुत्वं वेजसमेव, बाधकाभावात् । न च तेजोन्तरे तदापत्तिः, उक्तयुक्तेः । मास्तु व्रा तत्रः तत् ,
तथा न दोषः, वायावुष्णस्येव तेजसि शीतस्येव तत्र गृरत्वाख्यस्पक्षामावेपि तस्मिन् स्पश्ेहपत्वस्यावाधादिति । गुरत्वसाधकं
मतान्तरं दृषथितुमुपश्षिपन्ति केखिच्वियादि । एतन्मते परमाणुषु न गुरुत्वम् । यद्यप्यत्र न पूर्वा दोषः, तटस्य शिथिलावयव-
युक्तत्वेन गुरुत्वाभावात् ; ततप्रथमपातस्य सस्मवात्, तथापि श्चिथिलावयवश्िष्टावयवौ द्वावपि यत्र सन्निहितो तत्र तोटनेन
शिथिलावयवे गुरस्वसिद्धिः, द्वितीये च प्रथमपातेन गुरुत्वसिद्धिः, तत्रापिक्षाबुद्धेरुभयत्र तौर्येनपिक्षिकस्य गुरत्वस्येकत्र नि्चेतु-
मश्चक्यत्वात् । एवं ब्रहस्काष्ठसस्पपाषाणतरणमञ्नयोर्दतौपरषटे छोको मजने पाषाणस्य. गुरुत्वं बक्ति, -ताटने तु -तद्वेपरीव्येन कष्ठ
तद्रक्तीति ताभ्यां ्रथमपाततालानाभ्यां वा गुरुत्वस्येकतर निश्चय इवि नात्रानुमानं प्रमाणं, सस्प्रतिपक्षस्वात् साध्याप्रसिद्धेश्च, अतोऽ-
तीन्द्रियातिरिक्तगुरुव्वाङ्गीकारः ` म्रनस्तपादभाष्यविश्वासादेवेति दिक्। प्रकारान्तरेण दूषयन्ति तदप्यसङ्गतमिति -अपिः
गहायाम्, गहा ` चोक्तयुक्तिमिदुंषणेपि - पुनरुव्यानात्। एवं सति गर्हमुखेनैता युक्तथः सङ्गृहीता ज्ञेयाः । दूषणे दतुमाहु
स्पशेयादि । तथा च, तञजनकसंयागासिद्धया सुतरां तदसिद्धिरिखथः। नलु संयोगस्य. ` चाक्चुषत्वात्कछथं तदसिद्धिरियत
आहुः स्पष्टमिलयादि । अयमथः; स्पेत्वं हि रूपत्यापरकगुणतवं वा, ज्ञब्दव्याप्यगुणत्वं वा, वाय्वादेचतुष्टयगुणत्व ` वा;
तद यङ्गयजातिरूपं ( त्वं ) वाङ्गीकायैम् । तच्च ठक्षणं संयोगेपि तुल्यमिति खोक प्रयोगोपि तथेति संयोगो न गुणान्तरमिति ।
ननु लोकोक्तिमात्रेणः संयोगस्य स्पक्ञमेदत्वं न वक्तुः शअक्यमियाकाङ्क्षायामाह्ुः श्रन्यथेस्यादि । श्न्यथेति लोकोक्त
श्रान्तित्वे । तथा च, प्रायचित्तद्रयास्मरणात् मन्वादीनामप्ययमेवाश्चय इति न सा च्रान्तेयथंः । न च संयोगस्य व्यासञ्य-
वृत्तिमात्रवृत्तित्वेन स्पदस्य च॒ व्यासञ्याव्यासय्यवरत्तिसवेन मेद इति वाच्यम् , पाकजमृदुस्वादिवत्तदानीमेव संयोगस्य जननेन
तस्रतीया तस्याः सशेभेदानापादकत्वात् । इद् यथा तथा प्रस्थानरत्नाकसदवगन्तव्यम्। फटितमाहुः ` तस्मादिलयादि । तस्मात्
प्रयक्षतो निधित्तत्वात् । संयोगस्य इरेषरुपत्वं दूषयितु प्रसङ्गच्छटेषखरूपमाहुः शलेषस्स्विति । ननु विभागाभाग एवः सयोगोस्तु,
किं बाधकमिति चेत्तत्राहुः ` ्रननेनापोध्यादि । न।तिरिच्यते स्यश्चातिरिक्तो न भवतीयथेः, तत्र हेतुः संयुक्तेत्यादि । न तथा, न
भेदप्रतीतिः, वस्माद् अभेदप्रतीति (अ)जनकत्वात् । न च संयोगस्य स्पश्चरूपत्वे आर्ममनसोस्तद्रहितत्वात् स्पञ्चाभावे ज्ञानानुदय-
प्रसङ्गः । अन्नमयं हि सौम्य मनः' इति. श्रुतेरन्नविकारस्वेन वेकारिकाहङ्कारकायैस्वपक्षेप्यन्नपोषितववेन मनसि तरसन्त्वात् । एवञ्च
देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वेति च सङ्गच्छते ! तन्नित्यत्वादिकन्तु प्रस्थान रत्नाकरे दूषितमिति क्षेयं सुज्ञ : । नतु मनसः स्पशवत्त्वेपि
यन्न स्प्रशञन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव' इति वाक्यादात्मस्पर्चाभावाञ्ज्ञानोदयस्तथापि दुधेट इति चेत्. मेवं, स्वाप्नमिन्नजन्य-
ज्ञानस्य मनोधर्मत्वात् 'हीर्धीः सरवे मन ण्वेःतिश्रतेः जीवात्मा खध्यासेन मनओआदि धारयन् प्रयोजको भवतीदयन्तःकरणादिभिसेव
दुंदयस्य सुषटत्वात् । ( जीवक्चरीरस्वं यस्मिन् कल्पे ) न च देहविष्टम्मानुपपत्तिः. आत्माध्यस्तबुद्धिदन्तिविरेषेण प्राणेन वा
तत्सम्भवात् › यस्याः कारेन नोद्याया वियोगः प्राणदेहयोः । प्राणिनः सखसमये म्रत्युसयन्तविस्मतिरिःति म्युलक्षणेन तथाबधार-
णात् । ब्रह्माण्डस्य जीव्रज्ञरीरस्वं यस्मिन् कस्पे तत्रायमेव कल्पः । यत्र ब्रह्मक्ञयीरस्वं तत्र तु, तत्सामभ्थन तत्सम्भवः, श्यो छोकत्रयमा-
विहय बिभरयेठ्यय इईदवर' इति वाक्यादिति दिक्। ठभ्वादिष्चब्दानां धर्मिवाचकस्वमभ्युपगम्य पक्षान्तरमाहुः ।. अथव्रेयादि ।
अतः शक्यतावच्छद् करूपत्वात् › जातेः खण्डनादननुमानाचात्राखर सं हदि भगवतः सवेश्चब्दर वाच्यत्वच् पत्रावलम्बनोक्तरीया
ह देक तत्तवमाहुः सवनरेत्यादि 1 महाभ(प्यव(क्यपदीयप्रभृतिष्वयमेव सिद्धान्त इति नात्र कश्चित्सन्देह् इयथः 4. ननु
भावशब्दस्य सन्तावाचकत्वेऽमावपदात्वतटादयनुपपत्तिरियत आहुः श्रभावेत्यादि । 'भावान्तप्मभावोन्या नं कथ्िदनिरूपणाःदि-
यभिगुक्तोक्तंसत्रापि एकतर निषेघपूर्कं भावान्तरमेव भेदस्थले प्रतीयते, संसर्गाभाव ध्वंसप्रागभावयोः कारप्राबस्छा व्रा तन्चिरूप्यो
निषेधपू्वेकः प्रतीयोगीः वा प्रतीयते । एवं अयन्ताभावस्धरेपि घटो नास्ति घटाभाव इंयादिप्रययान्निधपूर्वकःः प्रतीयोग्येव
प्रतीयत इति तस्य भावरूपत्वात्ततः . सुखेन ` व्वतखाद्युपपत्तिरियथः । एतदुपष्म्भाय तकमाहुः ऋअन्यथेत्यादि;ः । अभावो यदि
भावरूपो न स्यात् खपुष्पादिवन्निःखभावः स्यात्तथा सति न प्रतीयेतातो योग्यानुपपत्ति( रन्धि ) ग्राह्यस्य तस्स्वभावस्थैवानुमापक-
त्ात्तस्य निषेधधूवंकभावरूपत्वमनुमानसिद्धमियथंः । ` तथा च प्रयोगः, अभावः. . भावरूपः, अस्तीयवाधितग्रतीतिविषयत्वात् ,
घटवत् , यन्नैवं तन्नैवं खपुष्पवबदितिं 1: अग्रे समानप्रकरणे त्वचमस्य विनिभिन्नां विविश्युर्धिष्ण्यमोपधीः। अंशेन रोमभिः
कण्डं यैरसौ प्रतिपद्यत' इति कण्डूनामकस्पङसुखग्रहणाथ त्वङ्निर्भेदो वक्ष्यते, सीत्रापि तस्यां रोमेयादिकथनादभिप्रेत इति
क्न धरीमद्धागवतम् । ` [ स्क. २ श्र. १० इलो. २६६५
` ज्ञापयितुमाहः श्रत्रेत्यादि । अत्रेति शास्त्रे । नु तचः कण्डवमादकतवे उक्तनियमभङ्गाहध्वादिषु स्परोत्वसाधनभ्रयासो व्यथे एवेत्यत
आहुः बहिरित्यादि । ` बहिः.स्पशञँ जायमाने यत्सुखमुखद्यते सैव कण्डूः । अन्त्जायमाना तुस्यस्पशञरूपा स्पशजन्यापि, तथो च,
तस्याः स्पदौभिन्नतवान्न तेषु स्पशैतवसाधनप्रयासवैयथ्यैमिय्थः । नन्वेवं कण्डवा अपि स्पज्ञरूपत्वे किमिति त्वग्द्रयकस्पनेयत आहुः
स चेत्यादि । तथा चेन्द्ियान्तर इवात्रापि देवतामेदाद् द् इति न कस्यनेय्थः । ननु तर्दीन्द्रियान्तरत्वमेवास्तु न तु स्वगभेदत्वमत
आहः अअधिष्ठानमित्यादि । तथा च, गोकाभेदात् समानप्रकरणे अंश्त्वकथनाच्चेन्द्रियाभेद इयथः ॥ २२॥ कै % तत्न
चेलयत्र पूरवदेषताया इति पच्रभ्यन्तमिदं महीरुहेभ्य इयथः । न च मुखे वाप्रसनयोरुभयोरपि सत्त्वादधिष्ठानाभेदो नेन्द्रियाभेद-
प्रयोजक इति वाच्यम् , तत्रापि ताल्वाकाश्चभेदेनाधिष्ठानभेदादिति । देवताप्राधान्ये गमकमाहुः अन्यथेत्यादि । वायुरुपदेवताया
यदि प्राधान्यं स्पचग्रहणेन स्यात्तदा प्राणजये वायुप्रहणेन वहिःसपशज्ञानं निरुद्धं न स्यात् , त्वचो विद्यमानत्वात् । तथा चेतदेव
देवताप्राधान्यगमकमिलर्थः । तथा चैवं मूलयोजना, तत्र लोमसु चकारात् तदन्तराले अस्थ्यादिषु' च अन्तवेदिर्महीरदेभ्योऽ-
धिकख्थानो वायुदेवता त्वचा छ्ब्धगुणः त्वगिन्दरियेण गृहीतः स्पर्शो येन तादः बतः त्वगिन्द्रियावेष्टितो जात इति ।
जात इति क्रिया तु नसि लिधृक्षत इयत्राध्याहारस्य निर्णीतत्वादध्याहार्या ॥ २४॥ ॐ क गति जिगीषत
इयत्र । खयमिति विष्णुरिति सखसमाननामरूपः सांशः, रउक्तकामनायां पादद्यरोहे बीजमाहुः ` श्रपदानामिस्यादि ।
तथा च, द्विपादोभीष्टगतिनेतासे भवन्त्वि'तीच्छदेतका पादट्रयकामनेय थः । यज्ञपदेनेव विष्णुपराप्तौ स्वयं पदमनतिप्रयोजन-
मिलयाशङ्कय स्वयं हव्यमिति समभिव्यादारसूचितमथमाहः हग्यस्येलयादि । कर्मभिस्तद्धग्यं क्रियत इति । तहौकिकं पुरोडाशचादि
द्रव्यं कर्मभिः प्रोक्षणादिभिर्वैदिकैः हव्यं होमसाधनं क्रियतेऽतो विराडवयवत्वाद्धगवत्त्वमियथेः । एवं हव्यस्य भगवन्तवं व्युत्पाद्य
पाद्प्रयोजनमाहुः तदेवेयादि । ननु जीवकरमेणेव रोकान्तरगमनसम्भवान्न पादापेक्षेयत आहुः भ्रन्ययेलयादि । विराजः पादाभावे
खत एवं छोकान्तरे जीवगतिः पुरोडाश्चादीनां यागान्तःपातिसवेन कमैरूपतया वा छोकान्तरगमनसाधनत्वमवहयं वक्तव्यम् ;
तत्र कर्मणो जडत्वादिष्टदे ल्गमनं प्रति जीवस्येव खातन्त्य॑॑ वक्तव्यम् , तथा सति जीवस्य वृष्णकतयां कसंणो गहनत्वेन यत्र
कचिद्रमनं स्यात्ततश्च सर्गादितारतम्यञ्यवखा भञ्येतातस्तद्रथवस्थाथं चेतनस्य बिराज एव पादावङ्गीकार्याविलयथैः । नन्वेवं
सति यज्ञस्य विष्णुत्वेन तत एव छोकान्तरम्रापणव्यवसानिर्बादान्न विराजः पादायेक्षेयत आहुः न चेयादि । अस्येति विराजः ।
तत्रेति यज्ञे तथा च, सखयपदस्य यज्ञहव्ययो्मध्ये पाठादुभयोभंगवन्त्वं विवक्षितमतो रूपान्तराभावादिराज एव पादावङ्गी-
कार्याविय्ैः । नन्वधिषठादृदेवतयापि निर्वाहे गोखोकमूतौ पादौ नावर्यकाविलयत आहुः न वेल्यादि । अत्र खयं पदोक्या
देवान्तरालुक्स्या च सा नेय्थैः । ननु स्वयमिलनेन विखक्षणोकारस्यैव निषेधो न . देवतायाः, यज्ञपदेनैव तस्या उक्तत्वादिया-
काडश्षायां ( तदापि गोटकसद्धाये हेतूनाहुः भावे वा इयादि । अत्र शखरय'पदोक्तया यदि सा देवता वर्तते तदापि तस्या अधिकरणा-
काङश्तायां ) विराज एवाधिकरणस्वं वक्तव्यम् › तत्र देवान्तराणां तत्र तत्र निवेशषस्योक्तस्वेन परिशेषात्पादयोरेव तथात्वं वक्तन्य-
मिति तस्याः पादैकनिष्ठत्वात् सिद्धावेव ताबिय्थः । किच्च, (स्वमैकामो यजेतेल्ादिवाक्येभ्यो यज्ञादेव स्वगैबोधनादयज्ञपदेनाप्यत्र
खसम्बन्धी खगो बोधनीय इति क्रियाया जडत्वेन तस्यामपि पूर्वोक्तन्यायेनाधिष्ठातरपेक्षया तथेयथंः । स्फुटमभ्रिमम् । स्वगोदिगतिरिति
पादाभावरे सितिमन्वासम्भवात् , स्थानरूपा सापि न स्यादिय्थः । अत इति विरुदधधमाश्रयत्वात् | २५ ॥ " ५
। | श्री गिरिधरकृता बालप्रचोधिनी
यदा आत्मनि देहे निशर्छोकं प्रकाशषशन्यमासीदिति शेषः । निर्मक्षकमितिवदन्ययीभावः। तदा आस्मानं दर्द
चकारादन्यच वस्तु दिदरक्षतो द्रष्टुमिच्छतस्तस्य अश्ठिणी अधिष्ठानभूते निर्भिन्ने उत्पन्ने । तत्र ज्योत्िरादियो देवताऽभूत् , चक्षु
रिन्द्रियं चाभूत् । ततश्च गुणस्य रूपस्य प्रहः प्रहणं भवति । अनेनैव रूपं विषयो द्वितः । २१॥ ॐ 8 ऋषिभिर दैरबोध्य-
मानस्य तदात्मनः प्रबोधन जिषृश्चतः गृीतुमिच्छतः कणो अथिष्ठानभूतौ च निरभिधेताम् । तत्र दिको देवता अभूवन् › भरोत
चेन्दरियममूत् । ततश्च गुणस्य शब्दस्य भ्रहो प्रहणं भवति । अनेन शब्दो विषयो दितः ।। २२॥ # ॐ मृदुत्वं च काटिन्यं
च लघुस्वं च गुरुत्वं च आ उष्णत्वमीषदु्णत्वं च गुरुत्वं च शीततां च वस्तुनो द्रव्यस्य एतान् धमान् जिषृश्वतस्त्वक् निर्भिन्ना
त गिन्दरियाधिानं चम जातमिलयर्थः । तस्यां त्वचि रोमाणि इन्द्रियं जातम्, महीरुहा बृक्षाभिमानिनो देवताश्च जाताः । यद्यप्य्यु-
सणत्वमपि स्वगिन्दिर्ययषय एव, तथापि तस्य जिघृक्षाभावात् ओष्णमिलयक्तम् । वुंष्णेति पाठे तु यणादेशछश्छान्दसः । वस्तुनि
हस्तेनातोषिते लघुत्गुरुत्वयोज्ञानात्तयोरपि त्वगिन्द्रियविषयत्वमिति पौराणिकाः 1 तत्र त्वचि अन्तवैदिश्च वायुवरैतः आब्र सितः ।
क्तरि निष्ठा । वाथ विशिनष्टि-स्वचा खन्धो गुणः सपज्ञो येन सः । अयमर्थः--त्वमिन्दरियमेव बिः कण्डूयतिसहितं स्पशं गृहत्
लोमशब्देनोच्यते, तत्र च महीरुहाणां देवत्वम् । अन्तव॑हिग्च सपक्षं गृहणस्तदेव त्वक्षब्दे नोच्यते, तत्र वायुर्देवता । तथा च तृतीये
बश्यते--(तष्वमस्य विनिभिन्नां विविद्युर्धिष्ण्यमौषधीः ।। अंशेन रोमभिः कण्डं यैरसौ प्रतिपद्यते ।॥ निभिन्नान्यस्य चमाणि
लोकपालोऽनिलोऽविश्त् । प्राणेनांशेन संसपञ्ं येनासौ प्रतिपद्यते" इति । तत्र चरमाणीति चर्मोपरक्षिता त्वगिथेः । प्रणिनांशेनेति
सक्तमाध्यायस्याष्टदेशषोडशरसोकावेतौ ।
सकः. २. शर. १० इलो. २६-३० श्रनेकन्याख्यालमलंकृतम् ! | , ४८७
प्राणवायुज्याप्नन खगिन्द्रियेणेयथेः ।। २३॥ कैः - कः ` नाना आदनप्रकनेपादि कर्म चिकीर्षया कर्ठुमिच्छतः तस्य दस्त. अधिष्ठान `
भूतौ रुरुहतुः । तयोरस्तयो्ब॑ख्वान् बलेनेन्द्रियेण सहित इन्द्रो देवता प्रविवेश 1 आदानं कर्म उभयाश्रयमिन्द्रियदेवताधीन .
षै $ जिगीषत इति धात्वर्थो न विवक्षितः। अभिकामिकाममीष्टं गतिमिच्छतस्तस्य पादौ रुरुहाते । पद्यां पादयो्यैज्ञो `
विष्णुः स्वयमेव गयास्येनेन्दरियेण सह तदधिष्ठावरूपेण सितः । नृभिः कठृंभिः कर्ममिरठ्यं क्रियते गमनागमनादिभियज्ञार्थं द्रव्य- `
रूपविषयः सम्पाते इयथः । सृभिरिलनेन उयष्टिजीवेष्वपीयमेव रीतिः यज्ञादीनां नराधिकारिस्वं चेति सूचयति ॥ २५॥
हिन्दौ च्रनुबाद्
परे उनके श्चरीरमें प्रकाश्च नहीं था; फिर जव इन्दं अपनेको तथा दूसरी बस्तुओंको देखनेकी इच्छा हई, तब नेत्रोके
छिद्र; उनका अधिष्ठाता सुय ओर नेत्रन्द्िय प्रकट हो गये । इन्दीसे रूपका वर्णन होने खगा ॥ २१॥ # # जव वेदरूप
ऋषि विराट् पुरुषको स्तुतियोंके दवारा जगाने टगे, तवर उन्हे सुनने की इच्छा हु । उसी समय कान, उनकी अधिष्ठावृ-देवता
दिश्ार्दं ओर श्रत्रन्दरिय प्रकट हुं । इसीसे शब्द सुनायी पड़ता ।। २२॥ # % जव उन्होनि वस्तुभोकी कोमलता,
कठिनता, हस्कापन, भारीपन, उष्णता ओर शीतरता आदि जाननी चाही तब उनके शरीरमे चमं प्रकट हुआ । प्रध्वीमेसे जैसे
बच निक आति ह, उसी प्रकार उस चमे रोद पैदा हए ओौर उसके भीतर-बाहर रहनेवाखा वायु भी प्रकद हो गया । स्यौ
ग्रहण करनेवाटी त्रचा-इन्द्रिय भी साथ-ही-साथ श्सीरमें चायो ओर किपट गयी. ओर उससे उन्हे स्पक्चका अनुभव होने ख्गा
। २२॥ ॐ ॐ जब उन अनेको प्रकारके क्म कःएनेकी इच्छा हई, तव उनके हाथ उग आये । उन हाथमे रहण कःएनेकी
शक्ति हस्तेन्द्रिय तथा उनके अधिदेवता इन्दर प्रकट हए ओर दोनोके आश्रयसे होनेवाखा ग्रहणरूप कर्म भी प्रकट हो गया
॥ २४॥ 8 $ जव उन्हें अभीष्ट ानपर जानेकी इच्छा हुदै तव उनके श्लरीरमे पैर उग आये । चरणोके साथ ही चरण-
इन्द्रियके अधिष्ठातारूपमें वहयँ स्वयं यज्ञपुरुष भगवान् विष्णु सित हो गये ओर उन्दी चलनरूप कर्म प्रकट हआ । मनुष्य इसी
चरणेन्दरियसे चलकर यज्ञ-सामग्री एकत्र करते हँ | २५॥ |
निरभिद्यत सिभो बे प्रजानन्दामृताधिनः । उपस्थ आसीत् कामार्ना परियं तदुमयाश्रयम् ॥२६॥
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरमिद्यत वे गुदम् । ततः पायुस्ततो मित्र उत्सगं उभयाश्रयः ॥२७॥
आसिसृप्सोः पुरः पुर्यां नाभिद्वारमपानतः । तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्तवष्ठभयाश्रयम् ।॥२८॥
आदिर्सोरज्पानानामासन् इदयन्त्रनाडयः । नघः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये ॥२६॥
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरमिधत । ततो मनसततश्चन्द्रः सङ्कटपः काम एव च ॥३०॥
भ्रोधरस्वामिष्ता भावाथदीपिक्राव्याख्या
प्रजा अपत्यमानन्दो रतिरसरतं स्वगीदि तदर्थिनः । श्िदनोऽधिष्ठानमुपस्थ इन्द्रियं प्रजापतिश्चासीदिति ज्ञेयम् । तदुभया-
शरयेन्द्रियदेवताश्रयं कामानां सम्बन्धि श्रियं सुखम् । २६ । #‰ & धातुमलं मुक्तान्नादीनामसारंशं यक्तुमिच्छोः गुदपायुमित्रोत्सगौ
अधिष्ठानेन्दरियदेवताविषयाः । उभयाश्रयः पायुभित्राश्रयः । २७॥ % पुर्या देहात्पुरो देहांतराण्यासिसष्सोः सर्वतो
गंतुमिच्छोः नाभिद्रारं निरभिद्यतेयनुषंगः । अपानतोऽपगच्छतः प्रथक्त्वं मरणम् । नाभ्यादीन्यधिष्ठानादीनि नाभ्यां हि प्राणा-
पानयोब धविदररेषे मृत्युरिति प्रसिद्धम् ॥ २८ ॥ ‰ क अन्नपानानामादित्सोः संग्रदेच्छोः ङुक्षिश्चांत्राणि च नाडथश्रासन् ।
तत्र कुक्षिरिधिष्ठानं अन्त्राण्यन्नसंग्रहे करणर्मिद्वियस्थानीयं नाड्यस्तु पानसंग्रहे तयोनीडंत्रवगेयोः क्रमेण नयः समुद्राश्च देवते
तुष्टिरूदरभरणं पुष्टिस्तु रसपरिणामतः स्थौरयं तदाश्रये तदुभयनिभित्ते। तत्रा्नसंम्रहेच्छोः कुक्ष्यत्रसमुद्रतुष्टय इति चतुष्टयं
पयसंम्रहेच्छोः कुक्षिनाडिनदीपुष्टय इति : विवेकः ॥ २९॥ # @ निदिष्यासोर्नितरां चितयितुमिच्छोः कामोऽभिलाषः
हृदयमनश्वंद्रसंकस्पाः अधिष्ठानादयः।! ३०॥
श्रीषंशीधरह्ता भावाथेदीपिक्षाप्रकाशम्यास्या
अत्रानन्द् शाञ्देन तंद्धेतवः सिय एवोच्यन्ते तत्र च खीणां विषयत्वं साक्षात्तेन मोभ्यत्वात्। अन्ययोस्तु तदुस्पाश्चतया
भोगहेतुत्वात् । स्वर्गादिकं च गाहैस्थ्यधमैमयप्रजास्ीपरिकरतदुत्पाद्यं भवति तदुभयाश्रयं कामसुखमिन्द्ियदेवताधीनम्
॥। २६ ॥ २७ ॥ # ततोनंतरम् । अपानतोऽपानमार्गेण उपटक्षणमिदं प्राणमारगेणोत्यन्नस्यापि नाभिद्रारमधिष्ठानमपान
द्वियं मत्युदेवता मरणं विषयः ॥ २८ । २९॥ ४ मायां मायिकं बस्तु च संकसत्पस्तत्ततपदा्थचितनं कामस्तत्तद्विषया-
१, प्रा० पा० मनश्रन्तु इति ।
[ स्क. २.१० छो. २२६-देख
#
` वासुदेवरद्रनद्याणस्ततीयस्कंधाञ्ञेयाः । तदेवमष्टादकषेदरियाणि मरसिद्धान्येक्रादशेव ज्ञेयानि ॥ ३० ॥ =
प # ध । ॥ ॥ † 1 ॥ । । श्रीराघारमणदासगोखामिषिरचिता दीपनीव्याख्या |
तदाश्रये तदुमयनिमितते इति । अन्त्रसमुदाश्रया लषः । नाडीनययाश्नया पुष्टिः | २९॥ ३ ०॥
|, उपस्वयष्टिसगमाह् निरमिवतेति |. भजानंदगताविनः मजः अपमान रतिः ॥ आनदेवुात्साः ताम जतम
मततं सुं तदर्थं यतः यद्रा प्रजां रयानंदरूपममूतं वाधेः यतः त्रह्मणः सम्टुपखधतः शिभः वयष्यषससानं निरभिथताः
मूदिय्थैः | किकप्रहणं योषििगस्याप्युपलकषणं शिशनः अधिष्ठानं उपस द्रिं मजापतिरथिषठाता रति कस आनंदो विषयन्ना-
सीदियनुक्तमप्यूहयम्। कामानां लीसंमोगादीनं प्रियं सुसं उमयाश्रयं इद्रियदेवताश्रयमिल्थः ।। यद्रा उभयाश्रयं खीपुरहिगाश्रन
इयर्थः इद्रियतस्खानाश्रयं इति वा ॥ २६॥। # धः _पायुवयषटयुसत्तिमाह् उत्सिखक्षोरिति । धातुम भुक्तानामन्नादीनाम-
सांशम् । यक्तमिच्छोगौदं पाचिद्रियसधानं निएमियत ततो गादतः पायुिद्विं मित्रोऽधिष्ठाता वाऽभून् उत्सगैस्यागः उभयाश्रयः
दवियवस्यानाभयो ` ाहमर्याग इयथः ।| २७ ॐ # एवं ज्ञानकरमोमेद्वियन्यषटिखष्टिमसिधायान्यासामपि नाभ्यादि-
यष्टिसृष्िमाह आसिसप्सोरिति । पुर्याः शरीरात् पुरः करीयान्तराणि आसिसृप्सोः आ सर्वतो गन्तुमिच्छोत्रह्यणो नाभिद्धारस्ानं
निर्मित तत्र नाभिद्रारे अपानो वायुरिन्रयख्थानीय॑ ततोऽपानतो मृव्युरधिष्ठता प्रथकलवं शचरीरयाग उभयाश्रयं प्राणापानाश्रयं
भरणापानवायुनिभोगमरणस्य पुराणांतरसिद्ेः | २८ ॥ ॐ # उयष्टकुननाडीनां सृष्टिमाह आदित्सोरिति । अञ्नपाना-
नामादित्सोः संमच्छोः कुय्नाढ्यः आसन्नमूवन् कुकषिरधि्ठनमंत्ाण्य्नसग्दे करणिद्वियसथानीयानि नाञ्यस्तु पानसंमहे
तयोनौद्यंत्वर्मयोः क्रमेण न्यः समुद्राश्च देवते वुष्टिरलबुद्धः पष्टदेहपोषसतदाश्रये नदीसमुद्राश्रये सस्यादिहेतत्वात् ॥ २९ ॥
# & मनोव्यष्िसषिमाह निदिध्यासोरिति । आत्ममायां खरुपतिसोधायकम्रकृतिं निदिध्यासोर्निरूपयितुमिच्छतः हृदयं
हृरियं चन्दो देवतां संकल्पो विषयः । तत्र हृदयमेवाधिष्ठानं चित्तदकारलुदधय दरवद्रियाणि तद्ेवताश्च
कमलाकारमधिषठानं वतो मन दद्य चं अभिमानी संकस्पः मनोत्यापारश्ाभूदियथैः ॥ २९॥ = ` = `
रिति पुरः स्वाधिष्ठितादेहात् पुयमन्यस्मिन् देहे पुरि तन्नामनाडीविक्ेपमासिख्षोः भ्रवेष्टुकामस्य वििचिस्येयक्तरक्षणं योगिनां
तृत्िः पुष्टिश्च तदाश्रये वृधिः छ्षयाश्रया पुष्टिनाख्याश्रया ॥ २९॥ क @ आत्ममायां विष्णुखष्ठयादिमदिमानं निदिध्यासो-
ध्यातुकामस्य हृदयं सनो ` निवासखानमभूत् ततो हृदयान्मनो मनसश्चद्ोऽधिदेवता संकस्यः कासश्च मनोवृत्तिविद्चेषावभूतां इति-
शब्दा निरद्रघहणाथेः ॥ २० ॥ वि ग |
~ श्रीमज्ञीवगोस्वामिशृता क्रमसंन्दर्मव्याख्यरा ` `
प्रजानन्दामृतानि विषयः । तत्रानन्दब्देन तद्धेतवः सिय एव उच्यन्ते । तच्र च द्वीणां विषयत्वं साक्षाच्वेन भोग्यत्वात्
अन्ययोस्तु तदुत्पाद्यतया भोगहेतुस्वात्। स्गदिकं च॑, गार्हस्थ्यधम्भैमयप्रजास्ीपरिकरादुसायं भवति ॥ २६ ॥ #
उतसगः. उत्छृज्यमानं भटम् ॥ २५॥ $ 8 आसिसप्सोरपानत इति । विकेषणद्यं क्रियेच्छाक्रिययोर्मेदेन । प्रथकरवमिति
इन्द्रियदेवताश्रयं मरणमिति, शेषः ।। २८॥ # % आदित्सोरिति । अन्नपानानि विषया; पानानि, पानीयानि । तुष्पुष्ट द्व
द्रथोरपि अस्येक किये ज्ञेये ॥॥२९॥ % % निदिध्यासोरिति। मनोजन्मनः पूवे मपीच्छा मनसः कारणावस्थामवटम्ब्य
जायते । आत्ममायाम् आस्मभिषयिकः सकाय्या मायां विषयोऽत् आत्ममायैव, कामसङ्कलपौ सिच्छाक्रिये ॥ ३० ॥.
श्रीमद्धिशखनाथचक्रवरतिङता साराथेदर्सिनीव्याख्या ।
रजा अपलयम् आनन्दो रतिः अगतं खगीदि तदृर्थिनः क्ि्रोऽधिष्ठानम् › उपख्य इन्द्रिय प्रजापतिर्देवता ज्ञेया । कामानां
स्कः. २ श्र, १० एलो. २६-३० | च्नेकन्याख्यासमलंकृतम् 1
सखीसम्भोगानां सम्बन्धिप्रियं सुखं - विषयः । तदुभयाश्रयम् इन्द्रियदेवताधीनभ्।। २६॥ $ % ` धातुम:
साराश्ं व्यक्तमिच्छोरौदमधिष्ठानं, पायुरिन्द्रियं, मित्रो देवता, उत्सर्गो विषयः ।। २७॥ ॐ पुय्यौः देदात् पुरः देहान्तराणि `
आसिसृप्सोः सवतो गन्तुमिच्छोः। अपानतः अपानमर्गिण, उपलक्षणमिदं प्राणमार्गेण च, प्राणापानयोर्बन्धविरटेषे मृदुरिति
प्रसिद्धेः नाभिद्वारमधिष्ठानम् अपान इन्द्रियं, मरधयुदेवता, प्रथकत्वं मरणं विषयः ॥ २८॥ $ # अन्नपानानामादितसोः
संप्रहेच्छोः कुक्षिश्च अन्राणि च नाड्यश्चासन् । तत्र कुक्षिरधिष्ठानम् अ्राण्यन्नसंमहे, नाड्यस्तु पानसंम्रहे, इन्द्रियम् । तयोनाङ्यन्त्र-
वगयोः । करमेण नयः समुद्राश्च देवते । तुष्टिरुदरभरणं, पुष्टिश्र रसपरिणामतः स्थौल्यं, करमेणेतौ विष्रयौ । तदाश्रये इद्वियदे वताधीन-
तष्िपुष्टी ॥ २९॥ $ ॐ आत्मनो मायां मायिकञ्च वस्तु निदिभ्यासोश्चिन्तयितुमिच्छोः हृदयमधिष्ठानं मन इन्द्रियं चन्द्रो
देवता सङ्कल्पाभिखषाद्या विषयाः । अत्र हदय एवाधिष्ठाने ` चित्ताह ङारुद्धयः इन्द्रियाणि तदेवताश्च वासुदेवरुद्रह्माणो देवता-
स्वृतीयस्कन्धाद् ज्ञेयाः । तदेवमष्टादशेन्द्रियाणि प्रसिद्धान्येकादक्षेव ज्ञेयानि ॥ ३० ॥ |
भ्ीमच्छुकदेवङृतसिद्धान्तप्रदीपः ।
प्रजानंदागतार्थिन इति प्रजाये सदपयाय आनंदो रतिः तेनाग्रतमयवत्वहेतुकलोकादितदर्थिनः श्िन्न अधिष्ठानं निरभिद्यत
उपस्थ इंद्रियम् प्रजापतिरधिष्ठाता चासीदियनुक्तमप्यह्यम् । कामानां खीसंभोगानां संवंधि यत् प्रियं सुखम् तत् उभयाश्रयम् उपस्-
परजापयाश्रयम् शिश्रोपलाश्रयं वा ॥ २६॥ % % धातुमलम् मुक्तान्नायसारांशम्. उत्सिखश्वोः यक्तमिच्छोः गुदमधिष्ठानं
निरभिद्यत ततो गुद 
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11